Skip to main content

Full text of "Opus epistolarum Des. Erasmi Roterdami : denuo recognitum et auctum"

See other formats 


vut utar rr v πο st, Meis aeo n, RAE τον νος. 
αὖ 
y 


p v w ^ » F. 
)- LA. PC CIE dm a s am uw vot o ooo ". ΞΖ 
OOo OX TENE 


wie 
Nw 


o 
νυν τ. 
D 


ν 
o τ 
- 


ETT Ir E 
S 
E 35 


* 
" ne A Es 


τ 
NINE ut 
e 


v 
3 


5^ ^ 
P ws 
TRISTE 


Tt 


^^ 
S" 


ure 


yt 
2c 


MO 


MR CN. 
» 


e : 
m 5 


y 
pes 
oto 


6 "e 
UA 
ute 
"iia 


A: 
ac 


Im SE cium 


ATIS 


Presented 
to 


the Centre for 


REFORMATION 


and 


RENAISSANCE 
STUDIES 


VICTORIA 
UNIVERSITY 


Digitized by the Internet Archive 
in 2010 with funding from 
University of Toronto 


http://www.archive.org/details/opusepistolarumO5eras 


OPVS EPISTOLARVM 
DES. ERASMI ROTERODAMI 


DENVO RECOGNITVM ET AVCTVM 
PEH 


P. S. ALLEN, M.A. 


COLLEGI] MERTONENSIS SOCIVM ET BIBLIOTHETCARIVM 
iN VNIV. LEIDENS) iIT. ET PHIL. DOCTOREM HON. CAV. 


ACADEMIAE BRITANNICAE SOCIVM 


ET 


H. M. ALLEN 


TOM. V 
1522-1524 


OXONII 
IN TYPOGRAPHEO CLARENDONIANO 


MCMXXIV 


Oxford University Press 
ERASMUS London Edinburgh G/asgozw Copenbagen 
Nexo Yorb Toronto — Melbourne | Cape Toswn 
Bombay | Calcutta .: Madras | Sbanghai 
Humphrey Milford Publisher to the UxrvrnsiTY 


Printed in England 


PREFACE 


A FEW words are necessary to record the kind help which for 
many years Professor de Vocht of Louvain has given us, and his 
,present generosity in allowing us to anticipate him. Im July 
1914, a fortnight before the outbreak of war, he wrote to tell us 
of an extremely interesting collection of original and unpublished 
letters—mostly written to Francis Cranevelt of Bruges, 1522-8— 
whieh had been placed in the hands of Professor de Jongh 
(T6 April 1915) and himself: the printing, they hoped, would 
begin in September. On the night of 26 August his eourage and 
presence of mind carried the letters, down burning streets raked 
by rifle fire, into temporary safety ; subsequently with persevering 
audacity he reseued them when they might have seemed hope- 
lessly lost. These adventures he will narrate himself. 

Before very long he sent us word through friends that the 
manuscripts had escaped the Sack. Later in the war, when the 
frontier was closed, he made copies of the letters we should want, 
and dispatehed them to England through an underground 
channel. But the messenger was caught and nearly paid the 
death-penalty, for the importance of the other papers he was 
carrying. When Belgium was reopened, Professor de Vocht 
hastened to send us fresh copies; and in August 1920 showed us 
the actual manuscripts in the College du Pape at Louvain, where 
we were his guests. Since then he has been endeavouring to 
produee his edition; but the destruction of Belgian presses, 
together with the urgent need for directly educational books, 
have combined to put unexampled obstacles in his way. Finding 
that his edition will take a few more months to complete, he has 
very handsomely permitted us to publish for the first time three 
letters from his collection (Epp. 1298, 1817, 1435), and to make 
use of manuseripts of two others (Epp. 1313, 1505) which improve 
the text. Such magnanimity, well befitting one who shares the 
name of a most intimate friend of Erasmus (Ep. 133. 103), merits 
our sincere gratitude. 


1 January 1924. 


a9 


ΝΞ 


ES S 


mibrenrdarb mi degree do ἤμοτῇ δες 
! M 


AMD APEESEU ᾿ 


"vob πε γε abad. ἔνα dat bnoses ΟἹ — ve. abeiyer wu A 
εἰ fiit eir dni ip sed divino] fe tbi? sbotimesteon'l vinstt via "T 
tip 3d nd adnqistitu o4 τὸ cat zolte-ni vertu 15e 
apt Tot ot penne Sud ia e d osef dor era ame Ted. derit a MOT 
hesefosic en petrae Dértietmos 3o πο pul s ΣΝ [ἀπ ae τι 
——SZGL eurer in Dergeutiri ἘΡ ΣΥΝ egmnebteree rt eunte etat To 
As if Mi shi ode, Jta ι ] Br TEC ἢ post: Dit. oiu ^ 
ἐν τον sewn) comb tngyissg nl 9g. hug tO liii 


rade πτ ε T Ἀν n biguercU ἀν — asperna qu ΠΉΣΘΙ 
didis 1s De du. eal "ub um wd densa baut δ vorat 


atecocia a Pha peus kae — indue Pdneimbednr cef 


"noit Se cce Gm Tn qe peel tud Fic Lb 3upmw^ape 
«Fu aM DEED ΤΠ ! (o chem aed Y ge «i 

utr ΠΣ πῶ m esu (Cds Ad dun "xev ὉΙΘΉ 

ὦ ἘΠ τ Ὁ n5 -u x Ι ὦ 29, ids fauipésc Eod uqixosy BU 

Met duci «n wheri 4 πὴ n nec beu «ἢ Denia vr ED 

nmahonso Be dereud δι τὶ ox "yg pore : t 

ar huiwp ui e dura beds τὰν — 12.9 6 EF MB 


a" s epe sme ada do nebgeemdn we dH "ang idi 
αὐ gb o [εξ ΤΟ qreureqosd 0v onse ron s i 
"p Peng» 091 zugreuA d vun sper t Int dit 0053 0f ber 
i 18 Werte b rs nf Lando το ordo us ooretoesan Tantas 91 
4s cio Aiurs bul agn noa m0 Ile — cefespyy alf st 
£c ἀρ Joogmunameesi! cda gis -anaeilos sid sanis 
1790 df Ξε Σδ terri ποὺ ἐμ Jui) s^ Sip Ἰϑ οι 
Aue τις S ee οὐ iti einen Polbqutssrsa dug ἋΣ ὑπ uon 9wg 
5. (8 ae. st m nd κα πμν adousr, ΠΤ aM llis; Hienddue ἈΠΕ da 
ipe LR tS m fnit ste TUS vn Σὲ Vastu D mE bs 
duut o dura 1280 UIT μεν adit πο δον vii ari ^j 
xs trus isst ns ELE Tod qa idiliu vis Soaidizsnuiam Τὸ | 
sntesiad- qw osa waited Lies inima. doge. χε 


NA 


S 


E mE 

2A 
c 
» 


TABLE OF LETTERS 


[* Not in LB. ** Printed here for the first time. t Autograph. 
|| Original, but not autograph. 
Letters indented are written to Erasmus.] 
1520 
**t1141*. Harius. S. P. ÀÁmice.. 9 Sept. (1520) Louvain. 
1522 
**1952. Zasius. S.P.,eruditissime.. 4 Jan. 1522 Basle. 
11253. U. Regius. Tuumad.. 4Jan.1522 . Langenargen. 
*11254. Davidts. Domine.. 10 Jan. 1522 Brussels. 
1255. Charles v. Haud quaquam .. 13 Jan. 1522 Basle. 
1256. Vives. Expectatissimas .. 19 Jan. 1522 Louvain. 
1257. Goclenius. S. P. Amo .. 6 Feb. 1522 Basle. 
**1258.Davidts?). Currus... 9 Feb. 1522 Basle. 
1259. Pirckheimer. $. vir.. 12 Feb. (1522) Basle. 
11260. Ziegler. S. P. Dicit .. 16 Feb. 1522 Rome. 
**1261. Alciati. Quod.. 24 Feb. 1522 Avignon. 
*1262. J. E. Froben. Gratularer.. 28 Feb. 1522 Basle. 
*/1263. Wolsey. Marinus.. 7 March 1522 Basle. 
1264. Wattenwyl Vir.. 7 March 1522 Basle. 
**41265. Pirckheimer. S. Non. (March 1522 Nuremberg.) 
*1266. Zasius. Dolenter.. 20 March 1522 Freiburg. 
1267. S. Turzo. Ornatissime . . 21 March (1522) Basle. 
1268. Pirekheimer. $.P. Vtinam . . 30 March 1522 Basle. 
*11269. Halewin. Recepi.. 31 March 1522 Brussels. 
*1270. Charles v. Honorabilis . . I April 1522 Brussels. 
12971. Vives. Epistolam.. 1 April 1522 Bruges. 
1972. S. Turzo. Non possum .. 1o ÀÁpril 1522. (Kremsier?) 
1273. Dela Mota. Reuerende.. 21 April 1522 Basle. 
1274. Coronel. Vireximie.. 21 April 1522 Basle. 
1275. Glapion. Ego vero.. (c. 21 April) 1522 Basle. 
1276. J. Carondelet. Reuerende. 23 April 1522 Baslc. 
**1277. J. Vergara. Apologiam . . 24 April 1522 Brussels. 
|1278. Alciati. S. P. Alii.. 25 April 1522 Basle. 


1279. L. Muller. Ne mireris .. 7 May 1522 St. Georgenberg. 


1280. Davidts. Quanquam.. (c. May 1522? Basle.) 
1281. Vives. Literas tuas .. 20 May 1522 Bruges. 
1282, Filonardi. Reuerende.. 21 May 1522 Basle. 

*|1283. George of Saxony. 5S. P., orna- 
tissime... 25 May 1522 Basle. 
1984. Beraldus. Posteaquam.. 25 May 1522 Basle. 
*£11285. Botzheim. ὃ. Quod iti- 
neris.. (26 May?) 1522 — Constance. 
*11286. Baechusius. 5. D. Cogi- 
tanti.. 27 May 1522 Bruges. 
*11287. Morillon. Honorandis- 
sime .. (c. 27 May 1522) Bruges. 
**1288. Alciati. Venit.. (c.29 May 1522 Cháteauneuf. 
*11989. Hatten. $S. D. Reuerendis- 


sinius .. 4 June 1522 


vi TABLE OF LETTERS 


11290. Capito. S. D. Stunicae .. 


***1991. Caesarius. 


1292. Goclenius. Accepi tuas .. 
*11993. Bo. Amerbach. 5$. Vt ommia .. 

1294. P. Barbirius. Accepimus.. 

1295. Schinner. Quingentos.. 


**31296. Goclenius. 


*11297. Piso. S.Quemadmodum.. (c. June 1522? 


*1298. George of Saxony. Reddite. 
1299, Laurens. Audio.. 


**/1300. J. Vander Noot. 


1301. Louvain theologians. Quum..(c. 
1302. P. Barbirius. Amice.. 
1303. Vives. Absolul.. 
1304. Adrian vr. Quum facile .. 
*1305. Mosellanus. Gratulor.. 
1306. Vives. In maxima .. 
*11307. Gallinarius. 
*11308. Capito. $. D. Varia.. 
1309. The Reader. Improbis.. 
1310. Adrian vr. Alushie.. 
*11811. J. Fisher. Absolutissime.. 


**1312. J.Vergara. S. Mihi vehementer.. 2 Sept. 1522 


|1313. George of Saxony. S. P., illu- 


strissime .. 


*11314. Zwingli. S. Habeo summam ..(3 ?) Sept. 1522 


1815. Zwingli. S. Eruditissime. . 
1316. Heresbach. Naetu minimum.. 


*t1317. Cranevelt. 


*11318. Brugnarius. 


pa.. 


1319. Tournon. Ante dies non... 
**1320. Letlimatius. 


bile... 


*t18391. Becar. S. P. D. Si vales.. 
*11322. Fortis. S. P. Etsi hic .. 
1323. Ferdinand. Salutem.. 


1324. Adrian vi. 


*|1325. George of Saxony.. S., illustris- 


sime.. 


1326. Stromer. Vireximie.. 
*11327. Zwingli S. Humanitatis. . 
*1328. Budaeus. Gratulationem.. 
1329. Adrian vi. Beatissime.. 
1330. Ziegler. Quanquam semper... 
1331. Botzheim. Hodie reddita . . 


1332. Utenheim. Quamuis praeter. . 
1333. Ferdinand. Anno superiore... 
1384. J. Carondelet. Nisi prorsus... 
*11335. Botzheim. S. Dedi his.. 
1336. Chieregato. Reuerende.. 
1337. Pircekheimer. Necego.. 


1838. Adrian ΥἹ. 


*1339. Hezius. Reuerende.. 
*|1340. George of Saxony. Non te.. 
8. Nihil mihi.. 


9141. Pirekheimer. 


5 June 1522 Nuremberg. 
. I4 June (1522) Cologne. 
16 June 1522 Basle. 
24 June 1522 Basle. 
25 June 1522 Basle. 
. 25 June 1522 Basle.) 
26 June (1522) Louvain. 
Prague.) 
.9 July 1522 Dresden. 
14 July 1522 Basle. 
I4 July 1522 Basle. 
14 July 1522 Beded 
14 July 1522 Basle. 
14 July 1522 Louvain. 
I Áug. 1522 Basle. 
8 Aug. 1522 Basle. 
I5 Aug. 1522 Louvain. 
15 Aug. (1522) Breisach. 
17 Àug. 1522 Mainz. 
(c. Aug. 1522 Basle.) 
(c. Sept.) 1522 Basle. 
I (Sept. ) 1522 Basle. 
Basle. 
3 Sept. 1522 Basle. 
Basle. 
8 Sept. 1522 Basle. 
18 Oct. 1522 Basle. 
24 (Oct. 1522) Malines. 
4 Nov. 1522 Montbéliard. 
10 Nov. 1522 Basle. 
12 Nov. (1522) Ghent. 
23 Nov. 1522 Louvain. 
24 Nov. 1522 Louvain. 
29 Nov. 1522 Basle. 
I Dec. 1522 Rome. 
5 Dec. 1522 Basle. 
5 Dec. 1522 Basle. 
9 Dec. 1522 Basle. 
14 Dec. (1522) Paris. 
22 Dec. 1522 Basle. 
22 Dec. 1522 Basle. 
25 Dec. 1522 Basle. 
(Jan. init.) 1523 Basle. 
5 Jan. 1523 Ba:le. 
5 Jan. 1523 Basle. 
7 Jan. 1523 Constance. 
8 Jan. 1523 Basle. 
8 Jan. 1523 Basle. 
23 Jan. 1523 Rome. 
25 Jan. 1523 Rome. 
25 Jan. 1523 Dresden. 
28 Jan. 1523 Basle. 


TABLE OF LETTERS vii 


1342. M.Laurinus. Naetuplurimum.. 1 Feb. 1523 Basle. 
1343. Ferdinand. Honorabilis.. 15 Feb. 1523 Nuremberg. 
*t1344. Pirckheimer. S. Nilmirum.. 17 Feb. 1523 Nuremberg. 


:1345. Lethmatius. S.P. Hilarium .. 21 Feb. 1523 Basle. 
1346. Cologne nuns. Semelatque.. (c. Feb.) 1523 ( Basle.) 
1347. Gaverius. loannis Naeuii .. 1 March (1523) Basle. 

*1348. (Spalatinus.) Die Selickeit .. 11 March 1523 Basle. 

*:1949. F.Asulanus. $S. Francisce.. 18 March 1525 Basle. 
*1:1350. Lethmatius. S.P.Omnes.. 18 March (1523) — Malines. 
**1351. Wycehman. $.Haud.. 22 Mareh 1523 Malines. 

1352. Adrian vr. Beatissime .. D March 1523 Basle.) 
*1353. Zasius. Aduolauit huc . . 23 March) 1523 Basle. 
*t1354. Morelet. S. P. Miraberis.. — (March 1523 ?) Dijon. 
*t1355. Gaverius. S. Vnicum.. 27 March 1523 Louvain. 
1356. Hutten. Hen. Epphendorpius.. 3 April (15235) Basle. 
'11357. Bernard of Cles. Salutem . . 5 April 1523 Basle. 
1358. P. Barbirius. Pulchre nobis.. 17 April 1523 Basle. 
1359. Lethmatius. S.P.Linguae.. 17 AÀpril1523 Basle. 


*11360. Lupset. Quam sittui.. 21 April (1523) Constance. 
1361. Lupset to Botzheim. Salu- 


lem... 27 Àpril (1523) Innsbruck. 
1362. Vives. De ratione... 10 May 1523 Bruges. 
*1363. Filonardi. 85. P., reuerendis- 
sime... 25 May 1523 Basle. 
:1364. Filonardi. Reuerendissime .. 25 May 1523 Basle. 
1365. Albert of Brandenburg. Quod .. 1 June 1523 Basle. 
1366. P. Vergil. Mi Erasme .. 3 June 1523 London. 
1367. Tunstall  Dicimnon.. 5 June 1523 London. 
*1368. Capito. $. D. Quod nihil . . 18 June 1523 Strasburg. 
1369. Tunstall. Istud tam . . (June fin. 1523) Basle. 
*1370. Budaeus. Commodum.. (c. June 1523 Paris.) 
**11371. Eppendorff. S. Ab equite .. (June 1523? Basle.; 
*11372. Villanus. Nisi michi.. 3 July 1523 Locarno. 
*11373. Clava. Nihil mihi.. 5 July 1523 Ghent. 
*1874. Capito. 5. D. Frequen- 
tiores .. 6 July 1523 Strasburg. 
*11375. Francis ri. Cheretbon.. 74July ee St. Germain. 
1376. Pirckheimer. S. Durero nostro..19 July (1523) Basle. 
*1377. Egranus. S. Plura scripturus .. um 1625? Basle. 
1378. Zwingli. Quoniam isthue.. Aug. init. 1523 Basle. 
*1379. Zurich Town Council. Vil heils.. 10 Aug. 1523 Basle. 
*1380. Charles v to Margaret. 
Madame, .. 22 Àug. 1523 Valladolid. 
1381. Henry virr. Mitto tibi... 23 Àug. 1523 Basle. 
*11382, Botzheim. S.Congratulor.. 24 Aug. 1523 Constance. 
1383. Pirckheimer. Aegranus.. 29 Aug. (1523 Basle.; 
*11384. Zwingli. S. optime... 31 Àug. (1523) Basle. 
1385. Henry vir. Serenissime .. 4 Sept. 1523 Basle. 
*1386. (Hezius?). Non possum . . 16 Sept. 1523 Basle. 
*|1387. Filonardi. Litteras .. 23 Sept. 1523 Constance. 
1888. Goclenius. Quum per.. 25 Sept. 1523 Basle. 
*1389. The Reader. Hutteni.. (c. Oct. 1523 Basle.) 
1390. Vlatten. Quum loannes... (6. Oct.) 1523 Basle. 
*1391. Bietricius. Imnunc.. (c. Oct. 1523 Basle.) 
*|1392. Filonardi. Postquam .. 22 Oct. 1523 Constance. 
1393. Decius. Nonabsre.. 24 Oct. 1523 Basle. 
*11394. Nic. of  Hertogenbosch. 
Sis.. 5 Nov. 1523 Antwerp. 


1395. Basle Town Council. Etscio et.. (Nov.?) 1523 c Basle. 


viii TABLE OF LETTERS 


*11396. T.Blaurer...significatione..17 Nov. 1523 Constance. 
*1397. Faber. S., virornatissime.. 21 Nov. 1523 Basle. 
1398. Pirekheimer. S.P. Capito.. 21 Nov. 1523 Basle. 
1399. Utenheim. Integerrime.. (6. Nov.) 1523 Basle. 
1400. Francis r. Quo minusad hunc.. 1 Dec. 1523 ( Basle.) 
*11401. Botzheim. S. De calumniis.. 3 Dec. 1523 Constance. 
1402. J. More. Ne pro xeniolis.. (c. Dec. 1523 Basle.) 
*1408. Francis I. Christianissime .. 17 (Dec. 1523 Basle. 
1404. M. Roper. Totiesiam.. 25 Dec. 1523 Basle. 


*1405. Brunfels. Famam nobis..(c. Dec. 1523 Strasburg ?) 
*1406. Brunfels. Succinctius.. (c. Dec. 1523 Strasburg ?) 


1524 
*11407. Angelus. Etsinunquam.. 1 Jan. 1524 Meaux. 
1408. Pirckheimer. S. P. Vehementer.. 8 Jan. 1524 Basle. 
|1409. Bernard of Cles. $S.P.,reueren- 
dissime . . 16 Jan. 1524 Basle. 
1410. (Campegio). Eximiedomine.. 19 Jan. 1524 Dasle. 
1411. Bombasius. Tuum tam... 19 Jan. 1524 Basle. 
1412. Mazolini. Quod tua .. (c. 19 Jan.) 1524 Dasle. 
*t1413. Lucinges. Non verebor . . 20 Jan. 1524 Geneva. 
1414. Clement vir. Simulet mihi.. 31 Jan. 1524 Basle. 
*1415. Campegio. 5S. P., reuerendis- 
sime.. (c. 8 Feb. 1524 Dasle.) 
**1416. Filonardi. S. P., reuerendis- 
sime.. 8 Feb. 1524 Basle. 
1417. Pirekheimer. S. Prioribus.. ὃ Feb. 1524 Basle. 
1418. Clement vir. Beatissime... 13 Feb. 1524 Basle. 
*11419. Ber. S. AÁmice.. c. Feb. 1524 Basle.) 
**11420. Ber. Concedimus.. c. Feb. 1524 Basle.) 
*11421. Haner. Cogor.. 17 Feb. 1524 Nuremberg. 
1429. Campegio. Ex literis.. 21 Feb. (1524) Basle. 
**1493. Filonardi. S. P., reuerendis- 
sime.. 21 Feb. 1524 Basle. 
**1494. Filonardi. S. P., reuerendis- 
sime.. 21 Feb. 1524 Basle. 
*t1425. Mutianus...conuiciis. . 23(?) Feb. 1524 Gotha. 
1426. Molinius. Hilarius noster. . 24 Feb. 1524 Basle. 
1427. Viandalus. Commodum .. 25 Feb. 1524 Basle. 
1428. Faber. Reddidit mihi.. I March 1524 Basle. 
1499. Strasburg Magistrates. Magni- 
fici.. 13 March 1524 Basle. 
1430. Henry viir. Inuictisime.. (6. March?) 1524 Basle. 
*t1431. Morillon. S. P. Amiee .. 25 March 1524 Basle. 
1432. Dela Roche. Ex amicorum .. 26 March 1524 Basle. 
1433. De Hondt. Quum alterae ..(30?) March 1524 Basle. 
*1434. J. Carondelet. Vt eadem .. 30 March 1524 Basle. 
*1435. Robyns. S. P.,ornatissime.. 31 March (1524) Basle. 
**1436. (Geldenhauer?). Quitot.. (c.2 April 1524 Basle.) 
1437. Goclenius. S. P. Restat .. 2 April (1524) Basle. 
*|1438. Clement vir. Exlitteris.. 3 April 1524 Rome. 
*1439. Budaeus. Literas tuas .. 11 April (1524) Paris. 
1440. Pirckheimer. $. P. Doleo tibi.. 14 April 1524 Basle. 
*|1441. Filonardi. Recepi.. 14 April 1524 Constance. 
*|1442. Filonardi. Agens.. 15 April 1524 Constance. 
1443. Luther. lam satis.. (0.15 April) 1524 Wittenberg. 


**114432,Giberti. Reuerende.. 20 April 1524 Rome. 


TABLE OF LETTERS 1x 
*t1444. Stromer. S.P. Tametsi.. 1 May 1524 Leipzig. 
*1445. Luther. S. P. Nec 0101... 8 May 1524 Basle. 
*1446. Budaeus. "E$25v.. 8 May (1524) Paris. 
1447. (Hyllweg?). Nisi mihi.. I5 May 1524 Basle. 
1448. George of Saxony. Cum 
nobis.. 21 May 1524 Dresden. 
*11449. Práus. S. 181... 27 May 1524 Schlettstadt. 
*11450. Mosham. S.D.Cum nuper.. 30 May 1524 Passau. 
*1451. Warham. Quae pertinebant.. 1 June 1524 Basle. 
1452. Pirckheimer. $. Arbitror.. 3 June (15245 Basle. 
*1453. Warham. In hoc volumen .. 5 June 1524 Basle. 
*11454. Botzheim. S. Ex... 6 June 1524 Constance. 
1455. Vives. Ex Britannia.. 16 June 1524 Bruges. 
1456. Utenheim. Reuerende.. 20 June 1524 Basle. 
*t1457: Robbyns. S.P.,reuerende.. 28 June 1524 Malines. 
*t11458. Laurinus. S.P.Oportune.. 30 June 1524 Malines. 
1459. Hedio. Precor vtnouum.. (c.Junej 1524 Basle. 
1460. The Reader. Crescentem . I July 1524 Basle. 
1461. G. Busleiden. Gratissima.. 1 July 1524 Brussels. 
*1462. Hune. S.Quid actum .. 3 July 1524 Basle. 
**t11463. L. Ammonius. Facturusne.. 4 July 1524 Bois-St-Martin. 
*11464. Utenheim. Salutem.. I3 July 1524 Porrentruy. 
1465. Warham. Quanquam in.. I5 July 1524 Basle. 
1466. Pirekheimer. S. Vir ornatis- 
sime .. 21 July 1524 Basle. 
1467. Vlatten. Plurimis quidem .. 21 July r524 Basle. 
*11468. Bietricius. S. P. Literae.. 21 July 1524 Porrentruy. 
(1469. Everard. S. P., ornatissime . . 26 July 1524 Basle. 
1470. Barbirius. Per Liuinum .. (c. 26 July 1524) Basle. 
1471. De Hondt. Viroptime.. 26 July 1524 Basle. 
71472. Ruys. Quid tu mihi.. 26 July 1524 Basle. 
71478. Lypsius. Demiror vbi.. 26 July 1524 Basle. 
1474. Utenheim. Sacello quod . . 29 July 1524 Basle. 
1475. Marcaeus. Mittimuslibellum.. 30 July 1524 Basle. 
*1476. J. E. Froben. Vicit libellus .. 1 Aug. 1524 Basle. 
11477. Strasburg Magistrates. Magni- 
Hel -. 23 Àug. 1524 Basle. 
1478. Scarpinellus. Sic insculptus.. 30 Aug. 1524 (Basle.) 
1479. H. Hermann. Amice.. 31 Aug. 1524 Basle. 
*1480. Pirekheimer. S.Beneest.. 1 Sept. 1524 4 Nuremberg. 
1481. Giberti. Scripsi pridem . . 2 Sept. 1524 Basle. 
1482. Aleander. Vir eximie.. 2 Sept. 1524 Basle. 
1483. Hezius. Mitto ad te . . 2 Sept. 1524 Basle. 
1484. Molinius. Vtinam saxum .. 2 Sept. 1524 Basle. 
1485. Capito. "Tot coniecturis .. 2 Sept. (1524) Basle. 
1486. Wolsey. Serenissimi.. 2 Sept. 1524 Basle. 
1487. Tunstall. Vereorne.. 4 Sept. 1524 Dasle. 
1488. Warham. Amplissime.. 4 Sept. 1524 Basle. 
1489. Fisher. Reuerende.. 4 Sept. 1524 Basle. 
1490. Bere. Olim persuasus . . 4 Sept. 1524 Basle. 
1491. Deiotarus. Istum animi.. (4 Sept.» 1524 Basle. 
1492, Tones. Vir ornatissime.. 5 Sept. 1524 Basle. 
14993. Henry virr  Inuictissime .. 6 Sept. 1524 Basle. 
1494. P. Vergil. Eruditisime.. το. 6 Sept. 1524) Basle. 
1495. George of Saxony. S. P., illu- 
strissime .. 6 Sept. 1524 Basle. 
1496. Melanchthon. 5i Pellicanus.. 6 Sept. 1524 Basle. 
*1497. Spalatinus. S. P.Semper.. 6 Sept. 1524 Dasle. 
"1498. Eobanus. S., eruditissime . 6 Sept. 1524 Basle 


X TABLE OF LETTERS 


"11499. George οἱ  Saxony. S. d: 
illustrissime . . 
1500. Melanchthon. Non iniuria.. 30 Sept. 1524 
11501. Camerarius. Etsi non.. 
1502. H. Lasky. Sic reciprocis.. . (c. Oct. 1524 
*1508. George of Saxony. Salutem .. (Oct.) 1524 
*1504. Warham. Quires.. 10 Oct. 1524 


1505. Ferdinand. Honorabilis . . 12 Oct. 1524 
*1506. Giberti. S.P. ornatissime .. 13 Oct. 1524 
1507. Goclenius. Eruditissime . . 13 Oct. 1524 
'$1508. Basle Council. Salutem... (Oct. 1524 
*1509. Giberti. Reuerende.. 19 Oct. 1524 
1510. Brugnarius. Significas 27 Oct. 1524 
11511. Sadoleto. Legi tuas.. 6 Nov. 1524 


1512. Mosham. Haeret animo .. 
1513. Vives. Palaestritam . . 13 Nov. 1524 
**1514. Ursinus. S. Ex Landaui .. 14 Nov. 1524 
11515. Ferdinand. S.P. Illustrissime. . 20 Nov. 1524 
*t1516. Molinius. Adte.. 21 Nov. 1524 
1517. Wimpfeling. Si meus.. 25 Nov. 1524 
1518. Volz. Habeo gratiam . . 25 Nov. 1524 
*11519. Botzheim. S.p., praeceptor..26 Nov. 1524 
*1520. Georgeof Saxony. Salutem..29 Nov. 1524 
* 11521. Pistorius. S. D. Hieronr- 
mus ;« 

1522. Stromer. Risisalsissimam . . 

1523. Melanchthon. 


12 Nov. 1524 


1 Dec. 1524 
10 Dec. 1524 
Si hic adesses . . 10 Dec. 1524 


1524. Camerarius. S. Odi.. II Dec. 1524 
*11525. Volz. S.P.D. Ternas.. 11 Dec. 1524 
11926. George of Saxony. S. P. Illustris- 


sime.. 

1527. Molinius. Haeres, vt .. 
1528. Caesarius. Erat suspitio .. 16 Dec. 1524 
1529. Volz. Et tibi tua... 18 Dec. 1524 

*11530. Botzheim. S. Charissime.. 20 Dec. 1524 
1531. Vives. Diatribam.. 27 Dec. 1524 
1532. J. Francis. Frequenter.. (c. 27 Dec. 1524? 
1533. Eust. Andreas. Fraterin.. 27 Dec. 1524 
1534, Gruyeres. Viregregie.. 29 Dec. 1524 


I2 Dec. 1524 
12 Dec. 1524 


App.16. A dubious letter of Erasmus 


21 Sept. (1524) 


Basle. 


Wittenberg. 
30 (Sept. 1524) Wittenberg. 


Basle.) 
Leipzig. 
Basle. 
Vienna. 
Basle. 
Basle. 
Basle.) 
Rome. 
Basle. 
Rome. 
Basle. 
London. 
Basle. 
Basle. 
Lyons. 
Basle. 
Basle. 
Constance. 
Dresden. 


Dresden. 
Basle. 
Basle. 
Basle. 
Hugshofen. 


Basle. 
Basle. 
Basle. 
Basle. 
Constance. 
Basle. 
Basle.) 
Basle. 
Basle. 


p. 618 


xi 


BRIEF TABLE OF EDITIONS OF ERASMUS' LETTERS 


(A fuller. description will be found. in wol. i, app. 7) 


, 


Α - Iani Damiani Senensis Elegeia. 40, Basle. J. Froben. Aug. 1515. 
B - Epistole aliquot ad Erasmum. 4?. Louvain. Th. Martens. Oct. r516. 
€ «cic 

ΟἹ — Epistole sane quam elegantes. 4?. Louvain. Th. Martens. Apr.:51:7. 
C? - Idem. 45. Basle. J. Froben. Jan. 1518. 

D: -D!p* 

D!- Auctarium selectarum epistolarum. 4*. Basle. J. Froben. Aug. 1518. 
D?- Idem. 40. Basle. J. Froben. March r519. 

E - Farrago noua epistolarum. Fol. Basle. J. Froben. Oct. 1510. 


F -- Epistolae ad diuersos. Fol. PBasle. J. Froben. 31 Aug. 1521. 
G - Selectae epistolae. 4^. Basle. J. Herwagen ἃ H. Froben. 1528. 
H -- Opus epistolarum. Fol. Basle. H. Froben, J. Herwagen & N. Epi- 
scopius. 1529. 
J - Epistolae floridae. Fol. Basle. J. Herwagen. Sept. 1531. 
K - Epistolae palaeonaeoi. Fol. Freiburg. J. Emmeus. Sept. 1532. 
L - De praeparatione ad mortem. 4?. Basle. H. Froben & N. Episcopius. 
(c. Jan.) 1534. 
M - De puritate tabernaculi. 4?.  Basle.  H. Froben & N. Episcopius. 
(e. Feb.) 1536. 
-NNUNS 
Operum tertius tomus. Fol. Basle. H. Froben & N. Episcopius. 1538. 
Idem. Fol. Ibid. 1541. 
Idem. Fol. Ibid. 1:558. 
0! 9? 
ΟἹ — Vita Erasmi. 49, Leiden. "T. Basson. 1607. 
O?- Idem. 125. Leiden. €G. Basson. 1615. 
P zPirckheimeri opera. Fol. Frankfort. J. Bringer. τότο. 
Q - Epistolae familiares. 8?. Basle. C. A.Serin. 1779. 
Lond. — Epistolarum libri xxxi, Fol. London. M. Flesher & R. Young. 1642. 
LB. — Opera omnia. "Tomus tertius. Fol. 2 vols. Leiden. P. Vander Aa. 
1703. 

NorE.—At the head of each letter is printed a list of the editions in 
which it is found, with the necessary references. "The references to Lond. 
serve also for H and N. Sources, printed or ms., other than the editions above 
eatalogued, are indicated, when necessary, by Greek letters. 

In the critical notes any of these editions or sources which is not specified 
by the sigla must be understood to follow the reading of its immediate pre- 
decessor. "Thus, in Ep. τοῦ. r, E stands for E, F, H, N!, N?, N3, Lond. and LB. 
Similarly, with the Greek alphabet this principle is generally followed ; but 
occasionally, when the sources are diverse or there is some special reason for it, 
e.g. in Ep. 296, all the authorities are specified by their sigla. 

The Corrigenda found in some of the volumes of letters have usually been 
treated as;the true readings of those editions; but occasionally the uncorreeted 
text and the correction have both been given ; the latter following immediately 
after the former. 

The small superior figures attached to letter-numbers refer to letters answered, 
the inferior to letters answering. 

Angular brackets ( ) denote additions by an editor, square brackets [ 1 denote 
omissions. 


Won w d 


ii 


LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED 


(For A, B, C, .... Ὁ, Lond., LB., denoting editions of Erasmus' 
letters, see p. ix and vol. i, pp. 599-602.) 


COLLECTIONS oF LETTERS 

AE. — Les correspondants d'Alde Manuce, 1483-1514; par P. de Nolhae 
(Studi e documenti di storia e diritto, 1887, 8). Rome, 1888. 

Agr. E. — Epistolae Henrici Cornelii Agrippae ad familiares et eorum ad 
ipsum: pp. 681-1061 in Agrippae . . . Operum pars posterior. Lugduni 
per Beringos fratres, s. a. (c. 1601). 

Al. E. — i. Lettres familieres de Jéróme Aléandre, 1510-40; par 7. Paquier. 

Paris, 1909. 

ii. Jéróme Aléandre et la principauté de Liege; par J. Paquier. Paris, 
1896. 

Ain. E. — Bonifacius Amerbach und die Reformation ; von Th. Burckhardt- 
Biedermann. Basel, 1894. 

BE.  — Epistolae Gulielmi Budaei. Paris, J. Badius, 20 Aug. 1520. 

ΒΕ. — Epistolae Gullielmi Budaei posteriores. Paris, J. Badius, March 
1522. 

BE τ G. Budaei Epistolarum Latinarum lib. v, Graecarum item lib. i. 
Paris, J. Badius, Feb. 1551. 

ΒΕ. — Répertoire dela correspondance de Guillaume Budé; par L.Delaruelle. 
Toulouse—Paris, 1907. 

Bemb. E. — Petri Bembi Card. Epistolarum familiarium libri vr. Eiusdem 
Leonis x Pont. Max. nomine scriptarum lib. xvi. Venetiis apud 
Gualterum Scottum, 1552. 

BI. E. — Briefwechsel der Brüder Ambrosius und Thomas Blaurer, 1509- 
1567; bearbeitet von T. Schiess (Badische historische Kommission). t. 3. 
Freiburg i. Br., 1908-12. 

Boh. E. —i. Listáf Bohuslava Hasisteinského z Lobkovic: ed. J. Truhlar. 

Praze, 1895. 

ii. Dva Listáre Humanistické: (a) Dra. Racka Doubravského, (b) M.Václava 
Píseckého s Doplükem Listáre Jana Slechty ze V&ehrd : ed. J. Truhlar. 
Praze, 1897. , 

(Sbírka Pramenüv ku Poznání Literárního Zivota v Cechách, na Moravé 
a v Slezsku. Skupina Druhá: Korrespondence a Cizojazyéné Prameny, 
Císlo I, 3.) 

BRE. — Briefwechsel des Beatus Rhenanus; herausg. von À. Horawitz und 
K. Hartfelder. Leipzig, 1886. 

Bugen. E.— Dr. Johannes Bugenhagens Briefwechsel, 1512-58, herausg. 
durch O. Vogt. Stettin, 1888. 

Bun. E. — Petri Bunelli Galli praeceptoris et Pauli Manutii Itali discipuli 
Epistolae Ciceroniano stylo scriptae, (Parisiis), H. Stephanus, 1581. 

Calc. E. — Epistolicarum quaestionum et Epistolarum familiarium libri xvi. 
pp. 1-217 in Caelii Caleagnini Ferrariensis . .. Opera aliquot. Basileae, 
H. Froben & Nic. Episcopius, March 1544. 


LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED xiii 


Calv. E. — Thesaurus epistolicus Caluinianus (1528-64), ed. G. Baum. E, Cunitz, 
E. Reuss (CR. xxxvin-XxLVIII) ὕ. 11. Brunsuigae, 1872-79. 

Cam. E. —i. Ioachimi Camerarii Bapenbergensis Epistolarum familiarium, 

libri V ...afilisediti. Francofurti, haer. A. Wecheli, 1583. 

ii. Ioachimi Camerari Pabepergensis Epistolarum libri quinque poste- 
riores. A filiis... editae. Francofurti, Palthen, 1595. 

Cat. E. — Epistole Cataldi Siculi. Pt. r, Vlyxbone, (Val. Fernandez), 
21 Feb. 1500; Pt. 2, 8.1. et a. 

CE. — i. Claude Chansonnette, jurisconsulte Messin, et ses lettres inédites, 

par À. Rivier (Mémoires couronnés par l'Académie royale de Belgique, 
t. xxix). Bruxelles, 1878. 

ii. Briefe des Claudius Cantiuncula und Ulrich Zasius von 1521-1533; 
von A. Horawitz (Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kaiserlichen 
Akademie der Wissenschaften, Χο], 1879). Wien, 1879. 

Cog. E. — Epistolae aliquot G. Cognati et amicorum : t.i, pp. 295-322, t. iii, 
p. 207 in Gilberti Cognati Nozereni Opera. t. 3. Basileae, H. Petri, 
1562. ΄ 

DGE. — Damiani a Goes, equitis Lusitani, aliquot Opuscula. . . . Item 
aliquot Epistolae Sadoleti, Bembi, et aliorum clarissimorum virorum . . . 
ad ipsum Damianum.  Louanii, R. Rescius, Dec. 1544. 

EE.-— Briefe an Desiderius Erasmus von Rotterdam;  herausg. von 
J. Fórstemann und O. Günther (xxvir. Beiheft zum Zentralblatt für 
Bibliothekswesen). Leipzig, 1994. 

EE? -— Briefe an Desiderius Erasmus von Rotterdam ; herausg. von L. K. 
Enthoven. Strassburg, 1906. 

EHE. — Helii Eobani Hessi . . . et amicorum ipsius Epistolarum familia- 
rium libri ΧΙ]. Marpurgi Hessorum, C. Egenolphus, March 1543. 


FE. - Caroli Fernandi Brugensis, musici regii, . . . Epistole familiares. 
s.l. et a. 

GE. — Roberti Gaguini epistole et orationes; ed. L. Thuasne. t.2. Paris, 
1904. 


GHE. — Georg Helts Briefwechsel: herausg. von Ὁ. Clemen (Archiv für 
Reformations-Geschichte. Ergünzungsband 11). Leipzig, 1907. 

Gryn. ΕἸ. τ In librum octauum Topicorum Aristotelis Simonis Grynaei 
commentaria doctissima.  Adiectae sunt ad libri calcem  selectiores 
aliquot eiusdem S. Grynaei Epistolae. Basileae, Jo. Oporinus, Oct. 1556. 

HE. — Epistolae Vlrichi Hutteni; ed. E. Bócking. t.2. Lipsiae, 1859. 

Hor. E. — N. Horii Remensis praefecti auxiliaris Epistolarum liber: ff. 12 
(—k) v?-p9. Bk. 14 in Nic. Horii Opus, Lugduni, J. Sacon, 27 Sept. 
1507. 

Hos. E. — Acta historica res gestas Poloniae illustrantia, 1v, 1x. Card. 
Hosii Epistolae, 1525-58, t. 5, edd. F. Hipler & V. Zakrzewski, Cracouiae, 
1879-88. 

JE.-— Der Briefwechsel des Justus Jonas; herausg. von ἃ. Kawerau 
(Geschichtsquellen der Provinz Sachsen, xvii). t.2. Halle, 1884, 5. 

La. E. — Lasciana; herausg. von H. Dalton. Berlin, 1898. 

LE. — Dr. Martin Luthers Briefe, Sendschreiben und Bedenken; herausg. 
von W. M. L. de Wette. t. 5. Berlin, 1825-8. 

LEJ-Dr. Martin Luther's Briefwechsel; bearbeitet von EK. L. Enders, 
fortgesetzt von G. Kawerau. t.16, Frankfurt am Main, 1584-1915. 


xiv LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED 


Lo. E. — Epistolarum libri quatuor: ff. 65-163 in Christophori Longolii 
Orationes duae. Florentiae, haer. Ph. Iuntae, Dec. 1524. 

Ma. E. — Briefe des Dr. Daniel Mauch; von ἃ. Naegele. Rómische Quartal- 
schrift xxv, 139*-161*, 203*-225*. Rom, 19rt1. 

Man. E. — loannis Manardi Ferrariensis Epistolae medicinales, Basileae, 
M. Isingrin, March 1540. 

Marin. E. τῷ Lucii Marinei Siculi Epistolarum familiarium libri decem et 
septem.  Vallissoleti, A. G. Brocarius, 28 Feb. 1514. 

Mart. E. — Opus Epistolarum Petri Martyris Anglerii Mediolanensis. Am- 
stelodami, Elzevir, 1670. (The first edition, Alcala de Henares, 15530, is 
not readily accessible to me.) 

Mas. E.- Briefe von Andreas Masius und seinen Freunden, 1538-1575, 
herausg. von M. Lossen. Leipzig, 1886. 

ME. — Philippi Melanthonis epistolae, praefationes, consilia, iudicia, schedae 
academicae ; ed. C. G. Bretschneider (CR. 1-X). t. το. Halis, 1834-42. 

MHE. — i. Michael Hummelberger; von A. Horawitz. Berlin, 1875. 

ii. Analecten zur Geschichte des Humanismus in Sehwaben; von A. 
Horawitz. Wien, 1877. 

iii. Analecten zur Geschichte der Reformation und des Humanismus in 
Schwaben; von A. Horawitz. Wien, 1878. 

iv. Zur Biographie und Correspondenz Johannes Reuchlin's; von A. 
Horawitz. Wien, 1877. 

(ü, ii, iv in Sitzungsberichte der phi!.hist. Classe der kaiserlichen 
Akademie der Wissenschaften, 85, 86, 89.) 

MRE. — Der Briefwechsel des Mutianus Rufus; bearbeitet von C. Krause 
(Zeitschrift des Vereins für hessische Geschichte, N. F., rx. Supplement). 
Kassel, 1885. 

MRE? τ Der Briefwechsel des Conradus Mutianus; bearbeitet von K. 
Gillert (Geschichtsquellen der Provinz Sachsen, xviiI). t.2. Halle, 1890. 

NE. — Epistolarum miscellanearum ad Friderieum Nauseam Blancieampia- 
num...libri X. Basileae, J. Oporinus, March 1550. 

OE. — Oláh Miklós Levelezése; kózli Ipolyi Arnold (Monumenta Hun- 
gariae historica: diplomataria, XXV). Budapest, 1875. 

Oec. E. — DD. Ioannis Oecolampadii et Huldrichi Zuinglii Epistolarum libri 
quatuor, Basileae, T. Platter & B. Lazius, March 1536. 

Oec. E. ii. τε Das Leben Johannes Oekolampads; beschrieben von J. J. 
Herzog, Basel, 1843, ii. 263-304. 

Pl. E. ^ Correspondance de Christophe Plantin, 1558-1586; publiée par 
M. Rooses & 1. Denucé. t.7. Antwerpen, 1883-1918. 

RE. — Johann Reuchlins Briefwechsel: herausg. von L. Geiger (Bibliothek 
des litterarischen Vereins in Stuttgart. cxxvi). "'übingen, 1875. 

Ra. E. — Religiosissimi viri fratris Ioannis Raulin, artium et theologiae pro- 
fessoris scientissimi, Epistolarum . .. opus eximium. Lutetiae Parisiorum, 
À. Ausurdus expensis I. Petit, 1 Jan. 1521. 

Sad. E. — i. Iacobi Sadoleti Epistolae (pontificiae). Romae, 1759. 

ii. Iacobi Sadoleti Epistolae (familiares). t. 3 & app. Romae, 1760-7. 

Sch. E. τε, Korrespondenzen und Akten zur Geschichte des Kardinals Matth. 
Schiner; herausg. von A. Büchi. t. 1 (1489-1515), Basel, 1920. 

Schw. E. — Dn. Iohannis Schwebelii . . . seripta theologica. . . Addiia 
est Epistolarum ... centuria ^1519-40). Biponti, C. Wittel. 1605. 


LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED XV 


SE, - Christoph Scheurls Briefbuch; herausg. von F. von Soden und 
J. K. F. Knaake. t.2. Potsdam, 1867-72. 

Sep. E. — Epistolarum libri vir: t. iii, pp. 71-389 in Ioanmis Genesii 
Sepuluedae Cordubensis Opera. t. 4. Matriti, 1780. 

TE. -— loannis Tritemii, abbatis Spanhemensis, Epistolarum familiarium 
libri duo. Haganoae, P. Brubachius, 1536. 

VE.- Vadianische Briefsammlung; Mherausg. von E. Arbenz und H. 
Wartmann (Mitteilungen zur vaterlàndischen Geschichte, 24, 25, 27-30: 
6 parts and 5 supplements, s'-s5). St. Gallen, 1890-1908. 

Vi. E. — loannis Lodouici Viuis Valentini Epistolarum . . . Farrago. 
Antuerpiae, G. Simon, 1556. 

VZE. — Viglii ab Aytta Zuichemi Epistolae selectae ad diuersos: t. ii, pt. 1 
in C. P. Hoynck van Papendrecht's Analecta Belgica, Hagae Comitum, 
1743. 

WE. — Epistolae . . . Georgii Wicelii, Lipsiae, Nic. Vuolrab, 1537. 

ΖΕ. — Vdalrici Vas epistolae; ed. J. A. Riegger. t.2. Vlmae, 1774. 

Zeb. E. — Epistolarum libri Andreae Zebrzydowski, 1546-1553 (Acta his- 
torica res gestas Poloniaeillustrantia 1); ed. Wlad. Wislocki. OCracow, 
1878. 

Zw. E. — Huldrici Zuinglii Opera, voll. vir, vrir, Epistolae ; ed. M. Schuler 
ὅς J. Schulthess. t.2. CTurici, 1830-42. 

Zw. E? — Zwinglis Briefwechsel; bearb. von E. Egli, herausg. von G. Finsler 
und W. Kohler (CR. xciv, xcv). t.2 (1510-26). Leipzig, 1911-14. 


OTHER SOURCES 

ADB. — Allgemeine deutsche Biographie. t. 56. Leipzig, 1875-1912. 

Agric. — Rodolphi Agricolae opuscula; ed. Petro Aegidio.  Anuerpiae, 
T. Martinus, 31 Jan. 1511. 

Agric? — Rodolphi Agricolae lucubrationes, tomus posterior; ed. Alardo 
Aemstelredamo. Coloniae, J. Gymnicus, (1539). 

Agric? — Unedierte Briefe von Rudolf Agricola; von K. Hartfelder (Fest- 
schrift der badischen Gymnasien). Karlsruhe, 1886. 

AHVN. — Annalen des historischen Vereins für den Niederrhein. Kóln, 
1855- 

Val. Andreas — Fasti Academici studii generalis Louaniensis, edente Valerio 
Andrea Desselio. Louanii, H. Nempaeus, 1650. 

ANGB. — Acta nationis Germanicae vniuersitatis Bononiensis; ed. FE. 
Friedlànder et C. Malagola. Berolini, 12$7. 

AT. — Acta Tomiciana; Epistole, legationes, responsa, actiones, res geste . . 
Sigismundi . . . per Stanislaum Gorski .. . collecte, 1507- fols s13. 
Posnaniae, 1852- 

Athenae Cantab, — Ailiense Cantabrigienses, 1500-1609; by C. H. Cooper 
and T. Cooper, and by G. J. Gray. t.3. Cambridge, 1358-61, 19135. 

Balan — Monumenta Reformationis Lutheranae, 1521-5, collegit P. Balan. 
Ratisbonae, 1884. 

Balan ii 2 Monumenta saeculi Xvi historiam illustrantia, edidit P. Balan. 
Oeniponte, 1885. 

ΒΕ». — Bibliotheca Erasmiana, listes sommaires Gand, 1893. 

BEr." — Bibliotheca Erasmiana ; extrait de la Bibliotheca Belgica, publiée 
par F. Vander Haeghen, R. Vanden Berghe, T. J. I. ^rnold, et A. Roersch, 


xvi LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED 


Adagia. Gand, 1897. Enchiridion militis Christiani. I9II. 
Admonitio etc. 1900. Moriae Encomium. 1908. 
Apophthegmata.  tg9or. Ratio verae theologiae. 1914. 
Colloquia. t.3. 1903-7. 

Bergenroth. — Calendar of letters, despatches, and state papers, relating to 
the negotiations between England and Spain, preserved in the archives 
at Simancas and elsewhere, 1485-1603; edited by G. A. Bergenroth, and 
continued by P. de Gayangos and M. A. S. Hume. t.21:. London, 1862- 
1899. 

BN. — Biographie nationale (A-S). t.2:. Bruxelles, 1866-1913. 

Bücking — Index biographieus et onomasticus; cur. E. Bócking (Vlrichi 
Hutteni Operum supplementum: tomi posterioris pars altera) Lipsiae, 
1870. 

Brewer — Letters and papers, foreign and domestie, of the reign of 
Henry vil, 1509-46; arranged by J. S. Brewer, and continued by 
J. Gairdner and R. H. Brodie. t. 33. London, 1862-1910. 

Brodie — Brewer i; 2nd edit., by R. H. Brodie. t.3. London, 1920. 

Brown — Calendar of State Papers and MSS. relating to English affairs, 
existing in the archives and collections of Venice and in other libraries of 
Northern Italy, 1202-1629; edited by Rawdon Brown and continued by 
G. C. Bentinck, H. F. Brown, and A. B. Hinds. t. 23. London, 18364-1916. 

PBulaeus — Historia vniuersitatis Parisiensis ; authore C. E. Bulaeo. ft. 6. 
Parisiis, 1665—73. 

Burchard — lohannis Burchardi Argentinensis, capelle pontificie sacrorum 
rituum magistri, Diarium (1483-1506); ed. L. Thuasne. t. 3. Paris, 
1883-5. 

Butzbach — Beitráge zur Geschichte des Humanismus am Niederrhein und in 
Westfalen; von C. Krafft und W. Crecelius (Zeitschrift des Bergischen. 
Geschichtsvereins, VII, pp. 213-88, ΧΙ, pp. 1-68). Heft τ, 2. Elberfeld, 
1870, 1875. 

Butzbach? — Zur Kritik des Johannes Butzbach; von G. Knod (AHVN, lii, 
pp. 175-234). Koln, 189r. 

Butebach? — Beitrüge zur Geschichte des Humanismus in Schwaben und 
Elsass; von W. Crecelius (Alemannia, viI, pp. 184-9). Bonn, 1879. 

BWN.- Biographiseh woordenboek der Nederlanden. t. 21. Haarlem, 
1852-78. 

Caballero — Alonso y Juan de Valdés, por Don Fermin Caballero. Madrid, 
1875. 

Chevalier — Répertoire des sources historiques du moyen àge: Bio-biblio- 
graphie; par U. Chevalier. 29 édition. t.2. Paris, 1905-7. 

Ciaconius — Vitae et res gestae Pontificum Romanorum et $8. R. E. Cardina- 
lium, opera A. Ciaconii; ab A. Oldoino recognitae. t. 4. Romae, 1677. 
Clerval — Registre des proces-verbaux de la Faculté de Théologie de Paris ; 

publié par A. Clerval. t. 1 (1505-23), Paris, 1917. 

Copinger — Supplement to Hain's Repertorium bibliographicum ; by W. A. 
Copinger. 2 parts. London, 1895-1902. 

CPR.-— Das Chronikon des Konrad Pellikan; herausg. durch Bernhard 
Riggenbach. Basel, 1877. 

CR. —Corpus Reformatorum. Voll. :-28. Melanthonis Opera; ed. C. G. 
Bretschneider et H. E. Bindseil. Halis et Brunsuigae. 1834-60. 


LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED xvii 


Voll.29-87. Caluini Opera; ed. G. Baum, E. Cunitz, E. Reuss,  Bruns- 
uigae et Berolini, 1861-1900. 

Voll. 88- . Zwinglis Werke; herausg. von E. Egli und G. Finsler. 
Berlin, 1904- 

Creighton — A history of the Papacy during the period of the Reformation ; 
by M. Creighton. t. 5. London, 1887-94. 

(Vols. 1 and 2; new edition. London, 1892.) 

de Jongh — L'ancienne Faculté de Théologie de Louvain au premier siecle 
de son existence (1432-1540); par H. de Jongh. Louvain, t9rt. 

Delisle — Un Registre des proces-verbaux de la Faculté de Théologie de 
Paris, 1505-33 ; par L. Delisle. Notices et Extraits XXxvr: Paris, 1899. 

de Nolhac — Érasme en Italie; par P. de Nolhac. 2* édition. Paris, 1898. 

de Reiffenberg — Histoire de l'ordre de la Toison d'Or; par le Baron de 
Reiffenberg. Bruxelles, 1830. 

ΝΒ. — Dictionary of national biography. t.69. London, 1885-1912. 

DRA. — Deutsche Reichstagsakten, jüngere Reihe, bearbeitet von A. Kluck- 
hohn und A. Wrede. t.4. Gotha, 1893-1905. 

Ducange — Glossarium mediae et infimae Latinitatis, conditum a Carolo du 
Fresne, domino Du Cange; ed. L. Favre. t. 10. Niort, 1583-7. 

E.;r.- Epistolae aliquot eruditorum, nunquam antehac excusae, multis 
nominibus dignae quae legantur a bonis omnibus, quo magis liqueat 
quanta sit insignis cuiusdam sycophantae virulentia, s. «. (See p. 210.) 

Ezv. — Epistolae aliquot eruditorum virorum, ex quibus perspicuum quanta 
sit Eduardi Lei virulentia. Basle, J. Froben, Aug. 1520. 

EHR. — The English Historical Review. London, 1886- 

ον. — Epistolae obscurorum virorum, ed. E. Bócking. t. 2. Lipsiae, 
1864- 7o. 

Fredericq — Corpus documentorum inquisitionis haereticae prauitatis Neer- 
landicae, 1025-1528, ed. P. Fredericq. t. 5. (Gent, 1889-1906. 

Gachard — Collection des voyages des souverains des Pays-Bas ; publiée par 
L. P. Gachard et C. Piot (Collection de Chroniques Belges inédites). 
t. 4. Bruxelles, 1874-82. 

Gams — Series episcoporum Ecclesiae Catholicae; ed. P. B. Gams.  Ratis- 
bonae, 1873. 

GC. — Gallia Christiana; opera D. Sammarthani, monachorum congrega- 
tionis S. Mauri, et B. Hauréau. t. 16. Parisiis, 1715-1865. 

Goethals — Dictionnaire généalogique et héraldique des familles nobles 
du royaume de Belgique; par F. V. Goethals. t.4. Bruxelles, 1849-52. 

Hain — Repertorium bibliographicum ; opera L. Hain. t.2. Stuttgartiae 
et Lutetiae Parisiorum, 1826-38. 

Henne — Histoire du regne de Charles-Quint en Belgique; par A. Henne. 
t. 10. Bruxelles— Leipzig, 1358-60. 

Herminjard — Correspondance des Héformateurs dans les pays de langue 
frangaise (1512-44), recueillie ... par Α. L. Herminjard. t. 9. Genéve, 
1866-97. 

Herzog — Realencyklopüdie für protestantische "Theologie und Kirche; 
begründet von J. J. Herzog.  3* Auflage; herausg. von A. Hauck. t. 21. 
Leipzig, 1896-1908. 

Heumann — Documenta literaria varii argumenti in lucem prolata eura 
lohannis Heumanni, Altortii, 1758. 


452*0 b 


xvii LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED 


Hinds — Calendar of State Papers and MSS.existing in the archives and 
collections of Milan, 1385-1618 ; edited by A. B. Hinds. t. 1r. London, 1912. 

Horawitz — i-iv. Érasmiana; von ἃ. Horawitz. Wien, 1878, 8o, 83, ὃς. 

v. Erasmus von Rotterdam und Martinus Lipsius; von A. Horawitz. 
Wien, 1882. 

(in Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kaiserlichen Akademie der 
Wissenschaften, 1878, 79, 82, 84, 82.) 

Jünig — Liber confraternitatis B. Marie de Anima Teutonicorum de Vrbe ; 
ed. C. Jànig. Romae-— Vindobonae, 1875. 

Jücher — Allgemeines Gelehrten-Lexicon, herausgegeben von C. G. Jócher. 
t. 4. Leipzig, 1750-1. 

Jortin — 'l'he life of Erasmus; by J. Jortin. t. 2. London, 1758-60. 

Knight — The life of Erasmus; by S. Knight. Cambridge, 1726. 

Knod — Deutsche Studenten in Bologna (1289-1562)—biographischer Index 
zu den ANGB: bearbeitet von G. C. Knod. Berlin, 1899. 

Krafft — Briefe und Documente aus der Zeit der Reformation im 16. Jahr- 
hundert; herausg. von K. und W. Krafft. Elberfeld, 1876. 

LB. i-x — Desiderii Erasmi Roterodami opera omnia; ed. J. Clericus. t. to. 
Lugduni Batavorum, 1703-6. 

Lefranc — Histoire du College de France depuis ses origines jusqu'à la fin 
du premier Émpire; par A. Lefranc. Paris, 1893. 

Le Glay — Négociations diplomatiques entre la France et l'Autriche durant 
les trente premieres années du xvi? siecle, publiées par E. Le Glay (Docu- 
ments inédits sur l'histoire de France: premiere série). t.2. Paris, 1845. 

Legrand τε Bibliographie hellénique ou description raisonnée des ouvrages 
publiés en grec par des Grecs aux xv? et xvi? siecles; par Émile 
Legrand. t. 4. Paris, 1885-1906. 

Le Neve — Fasti Ecclesiae Anglicanae, by J. Le Neve; continued by T. D. 
Hardy. t.3. Oxford, 1854. 

Luc. Ind. — Lucubrationum Erasmi Roterodami index. Louanii, T. Martinus, 
I Jan. 1519. 

Maezuchelli — Gli scrittori d'ltalia (A-B), del Conte G. Mazzuchell. t. 2. 
Brescia, 1753-62. 

Molanus — loannis Molani (1533-85) Historia Louaniensium, ed. P. F. X. 
de Ram (Collection de Chroniques belges inédites). t.2. Bruxelles, 1861. 

MSH. — Messager des sciences historiques. Gand, 1823- 

NAKG. -— Nederlandsch Archief voor kerkelijke Geschiedenis. Leiden, 
1829- . 

NBG. — Nouvelle biographie générale. t. 46. Paris, 1855-66. 

Néve — Mémoire sur le College des troislangues à l'Université de Louvain : 
par F. Néve (Mémoires couronnés par l'Académie Royale de Belgique, 
XXVIII) Bruxelles, 1856. 

Nichols — The Epistles of Erasmus, from his earliest letters to his fifty-first 
year, arranged in order of time. English translations... with a com- 
mentary ...; by F. M. Nichols. t.3. London, 1901-17. 

NNBW. — Nieuw Nederlandsch biografiseh woordenboek; ed. P. C. Mol- 
huysen, P. J. Blok, and L. Knappert. t. 5. Leiden, 1011- . 

OED. — À new English Dictionary on historical principles. t. ro. Oxford, 
1888- . 

OHS. - Publications of the Oxford Historical Society. Oxford, 1885- 


LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED xix 


Omont — Journal autobiographique du Cardinal Jéróme Aléandre, publié 
par H. Omont. Notices et Extraits XXxv : Paris, 1895. 

Panzer — Annales typographici, opera G. W. Panzer, ὦ. τι. Norimbergae, 
1793-1803. 

Pastor — The History of the Popes from the close of the Middle Ages; from 
the German of Dr. Ludwig Pastor. t. 12. (1-6 ed. F. I. Antrobus ; 
7-12 ed. R. Kerr.) London, 1906-13. 

Proctor τ Index to the early printed books in the British Museum ; by 
R. Proctor. 

Part I, to MD: 4sections, London, 1898, 9 ; and 4 supplements, 1899-1902. 
Part II, »xDp1r-Mpxx : London, 19o3- 

Henaudet — Préréforme et Humanisme à Paris, 1494-1517, par A, Renaudet. 
Paris, 1916. 

Renouard — Annales de l'imprimerie des Alde; par A. A. Renouard. 35 
édition. Paris, 1834. 

Renouard, Badius — Bibliographie des impressions et des ceuvres de Josse 
Badius Ascensius; par Ph. Renouard. t. 3. Paris, 1908. 

Senuto — I diarii di Marino Sanuto (1496-1533); pubblicati per cura di 
N. Barozzi, G. Berchet, R. Fulin, F. Stefani, M. Allegri. t. 58. "Venezia. 
1879-1903. 

Schmidt — Histoire littéraire de l'Alsace (xv9-xvi€); par C. Sehmidt. t. 2, 
Paris, 1879. 

Seebohm τὸ ''he Oxford Reformers, John Colet, Erasmus, and Thomas More ; 
by F. Seebohm. 3rd edition. London, 1887. 

Stokvis — Manuel d'histoire, de généalogie et de chronologie de tous les 
états du globe; par A. M. H. J. Stokvis. t. 3. Leide, 1888-93. 

Sweert — Athenae Belgicae, ed. F. Sweert. Antuerpiae, 1628. 

Tiraboschi — Storia della letteratura italiana ; del Cavaliere Abate G, Tira- 
boschi. 2* edizione. t.9. Modena, 1787-94. 

Trith. — Liber de scriptoribus ecclesiasticis disertissimi patris domini 
Iohannis de Trittenhem. Basileae, Jo. de Amerbach, 1494. 

Trith.? — Cathalogus illustrium virorum Germaniam suis ingeniis .. . exor- 
nantium domini lohannis Tritemii. (Moguntiae, P. Friedberger, c. 1495.) 

T'rith.5 — Disertis imi viri Iohannis de Trittenhem .. . de scriptoribus eccle- 
siasticis collectanea, additis nonnullorum ex recentioribus vitis et nomini- 
bus. Parrhisius, B. Rembolt et Jo. Paruus, 16 Oct. 1512. 

Tvrith.* — Dn. Iohannis Tritthemii .. . de scriptoribus ecclesiasticis ...]liber. 
... Áppendieum istarum prior (Trith?) nata est nuper in Galliis: 
posterior nunc recens additur, authore Balthazaro Werlino Colmariensi. 
Coloniae, P. Quentel, March 1546. 

Trith.? — Zusütze des Trithemius zu seinem Catalogus illustrium virorum 
Germaniae aus der in der Würzburger Universitátsbibliothek befindlichen 
Handschrift: in Johannes Trithemius, von I. Silbernagel, pp. 253-63. 
Regensburg, 1885. 

ran Heussen — Historia episcopatuum  foederati Belgii; ed. H. F. van 
Heussen. t.2. Lugduni Batavorum, 1719. 

van Iseghem — Biographie de Thierry Martens d'Alost; par ἃ. F. van 
Iseghem. Malines-Alost, 1852. 

Vischer — Erasmiana ; von W. Vischer. Basel, 1876. 

Zedler — Universal-Lexikon aller Wissenschafften und Künste. t.64. Halle 
& Leipzig, J. H. Zedler, 1732-50. 

“Ια. — Zeitschrift für Kirchen-Geschichte. Gotha, 1876- 


ADDENDA AND CORRIGENDA 


Vor. I 


P. 185, Ep. 375. In the Town Library at Gouda is a copy of Erasmus! Jerome, 
1516, which was bequeathed to the Library of the Brethren of the Common 
Life at Gouda by Rud. a Munneckedam, at one time vice-pastor of St. 
John's Church, t 11July 1546. In vol. 9 (E. 2. 10) on the verso of the last 
leaf is written by an early xvie hand, perhaps c. 1519 (see addendum to 
Ep. riro infra), ἃ copy of Ep. 37. The following variants may be noted : 

Trr. HERASMVS. 
I. cepisti. 4. fecerant (so also the Hertogenbosch MS.). 
3. hiis. II. Opus. 
Besides these corrections the ws. has value in helping to authenticate the 
collection of r9 letters for which Dr. Karthon has discovered that Leclerc 
was using the Hertogenboseh MS.: see vols. i, p. 668, iv, p. xxiii. 


Vor. II 


P. 3859, Ep. 477. 23, loto] Perhaps a shirt: cf. a letter of Jo. Dantiscus, 20 Feb. 
1528 (AT. x. 84), 415 qui habet duos lotos, cogitur vendere vnum pro 
contributione'. 

P. 546, Ep. 574. Dr. J. F. M. Sterck of Haarlem possesses a contemporary 
ms. copy of this letter; which vacillates between a and 8, but follows a 
in 11, 6r, 85, the most decisive of the variants. In ll. 4,9 it agrees with 


af. 
Vor. III 


P. 197, Ep. 760. Dr. Sterck's volume of the Opus Epistolarum, 1529 (H), which 
contains Ep. 1252, has a copy of Ep. 760, written at the end of the book by 
the same xvie hand. It confirms the corrections of LB. in ll. 1, 4, 5, and 
has also the following readings : 

"Tir. CLARISS. ADVLESCENTI D. ANTONIO A BERGIS. 


r. S. d. Lautam. μέτρῳ λώιον. 
munere. 4. lstiusmodi. 
3. Hesiodus. 12. haec. 


Pp. 499, 500, Ep. 922. "The following readings of the Codex Horawitzianus 
(Rotterdam MS., Erasmus III. τος ; see vol. iv, p. xxvii) may be noted :— 


28. temere. 54. assecutum. 72. sudoriala. 
The first and third are given by Horawitz. 
Vor. IV 


P. 18, Ep. 999. 174 n. After Bibliographical Soc., for N. s. ii read xv, 1920, pp. 166-9. 

P. 24, Ep. 1ooo introd. Α copy of H, Gravius' Cyprian, 1544, is in the Library 
of St. Walburga's at Zutphen. His comment on the De duplici martyrio, 
printed in the margin of p. 434, is: *Cuiuscunque praesens de duplici 
martyrio liber sit, viderint qui eum Cypriano tribuerunt. Cypriani non 
esse, ex consequentibus paulo post liquido constabit, praeterquam quod 
phrasis ipsa Erasmum aut quempiam Erasmo similem referat potius quam 
Cyprianum '. 


P. 278, Ep. 1iro introd. In a volume of Jerome now belonging to the Town 
Library at Gouda (see addendum to Ep. 37 supra) are bound up sixteen 
folios of ws. containing a draft of the Antibarbari earlier than that which 
Erasmus published, in amplified form, in May 1520. It is headed Liber 
apologeticus Desiderii Herasmà Roterodami, in quo refelluntur rationes inepte barbaro- 
rum. contra, poesim et literaturam secularem pugnantiwn. | At the end the copyist, 
perhaps one of the Brethren of the Common Life at Gouda, concludes: 
*reAoc, Finitum anno domini xve et xix in translatione beati Benedieti 
(11 July) ad vsum et librariam domus fratrum Collationis in Gouda '. 


P. 411, Ep. 1168 introd. Hegendorfer's arrival in Poland must be dated shortly 
before 22 Nov. 1529: see a letter of that date to him from Andrew Cricius, 
bp. of Plock, expressing pleasure at his coming (Kórnik MS. 243, f. 222). 


ADDENDA AND CORRIGENDA xxi 


P. 412, Ep. 1168. 19n. Prof. Preserved Smith points out to me that * Ornitho- 
plutus ab Isocomo' is one of Erasmus' thin disguises, and denotes Heinrich 
von Eppendorff (Hühnreieh von Ebendorf). 850 also Planodorpius in Ep. 
1496. 110. Hj 


P. 496, Ep. 1205. 1n. For Ep. 1694 read EE?. 32, of 20 April 1528. 


P. 547, Ep. 1221 introd. "That Peter Tayspil was a brother of Danielis shown by 
a letter to him from Levinus Ammonius (Ep. 1463 introd.), 4 Nov. 1528: 
* Me R. in Christo P. ac D. Danieli fratri tuo, qui est a suffragiis Episcopi 
Morinensis, quam commendatissimum facias. Is mihi fuit admodum 
puero notissimus in scholis, et ante annos, ni fallor, plus minus quinque 
et viginti in celebritate sororis vestrae conuiua Curtraei in monasterio 
virginum diuae Catarinae montis Sinai, quando vel ingrediebatur ordinem 
illum, nescio, vel profitebatur' ( Besancon MS. 599, p. 194). 


P. 598, Ep. 1242 introd. For Ep. 1697 read Ep. 1696. 
Vor. V 


P. 47, Ep. 1275 introd. Foran estimate of Glapion at the time of his appointment 
to be Charles! confessor see Brewer iii. 1028. 


P. 67, Ep. 1285. 56. Mineruium| Simon Schaidenreisser; of whom apart from 
the mentions here and in Ep. 1449, nothing seems to be known before 
1532, when he was teaching poetry in ἃ school a£ Munich. By 1535 he 
had entered the service of the town, and he served it as * propraetor' 1538— 
13. He was a friend of the Munich poet, Mareus Tatius, and himself 
published several volumes: an edition of Peter Tritonius' settings to 
Horace and other classical poets, revised by the Swiss musician, Lud. 
Senfl of Zurich, Nuremberg, 1534 ; and translations into German of the 
Odyssey and of Cicero's Paradoxa, Augsburg, A. Weissenhorn, 1537-8. 
Some original letters from him to Jerome Baumgürtner are in the Publie 
Library at Dresden (MS. C. 1075. See ADB. xxx. 552, and H. Thomas in 
Proc. of the Musical Association xlvi, 1921, p. 8r. 

Ep. 1449. 41 shows that Minervius was ἃ kinsman of Práus ; and as he had 
some acquaintanee with Erasmus (ll. 56-7 and Ep. 1449. 42), it is possible 
that he should be identified with Simon of Hexapolis ( Ep. 482; cf. vol. iv, 
p. xxv). 


P. 602, Ep. 1526. 35. instigantibus doctis, Prof. Preserved Smith, referring to the 
passage quoted in vol. iv, p. xxix in illustration of Ep. 904. r9n, points 
out to me that Beatus Rhenanus took a leading part in the printing of 
Luther's books at Basle: from the statement of Pelliean (CPR. p. 75), 
* Multi Lutherani libri impressi sunt Basileae, opera et submissione Beati 
Rhenani'. For Beatus' eagerness to spread Luther's views see BRE. 83, 
II3 Zw. E?. 53, 79. 


A new direction in which search may be made for μ55. of Erasmus has been 
pointed out to me by Dr. J. C. van Slee of Deventer. The Athenaeum 
Library there contains a copy of Erasmus' Adagia, Basle, Froben, Mareh 
1551 (cf. BEr?., Adagia, pp. 134-5) ; once the property of Ant. Perizonius 
(T 24 Oct. 1672), who in 1655 was appointed professor of Hebrew and 
predikant at Hamm on the Lippe in Westphalia, and in 1661 moved to 
Deventer to teach in the Athenaeum School. In this book Perizonius 
inserted two autograph papers by Erasmus, containing additions for 4dag. 
431, * Rana Seriphia', and 1660, *Syrbenae echorus'. "The latter addition 
appeared first in the Froben Adagia of Feb. 1526, and is marked by Erasmus 
480, which is the number of the page of the preceding Froben edition, 
Jan, 1523, on which it was to be inserted : the former appeared first in the 
Froben Adagia of Sept. 1528, and is marked by Erasmus 164, the page- 
number of the edition of Feb. 1526. 

At the foot of the latter paper (for Adag. 1660) Perizonius records that he 
received it from ! D. Henr. Rappeus, pastor Hammonensis, qui huiusmodi 
cartulas Erasmi manu signatas permultas habebat Hammonae anno 1656, 
m. Febr./. Below the former he wrote, *Accepi hane schedulam a 
reuerendo D. Ioh. Henr. Rappaeo, qui mihi 30 Octob. anno 1659 adfuit, ac 
dixit hane esse manum Desid. Erasmi Roterodami δευτέραις φροντίσι 
Chiliadas suas emendantis ac loeupletantis, 

lt is possible that Rappeus' store of papers may be still in existence, 


xxli 


LIST OF PLATES 


PAGE 
1. Woodeuts of Erasmus by Hans Weiditz, 1523. . à : 274 


lhe lower one appeared first on the title-page of the first 
edition of Hutten's Expostulatio (Ep. 1356. 63n), and is 
reproduced here from a Cologne edition of Erasmus' Precatio 
Dominica, 1524, in the Library of Winchester Cathedral. The 
upper one, without the circumseription, appeared first at the 
end (f^. i* v?) of the first issue of Brunfels' Responsio (Ep. 1405). 

For this information I am indebted to the ready kindness of 
Herr Hans Koegler of the Art Museum at Basle. 


2. Letter to Erasmus from Francis 1, with autograph passage: from 
the original at Basle (Ep. 1375). . . : : : : 307 


3. Portrait of Erasmus by Holbein, 1525: from the original in the 
Louvre .. ; : : . : : : : : « 470 


4. Portrait of Erasmus by Holbein, 1523: írom the original in the 
collection of the Earl of Radnor at Longford Castle  . ' 534 


For these two see Ep. 1452. 40n. 


LIST OF MANUSCRIPTS ABOUT WHICH 
INFORMATION IS DESIRED 


À letter of Erasmus to a friend, 1533 : sold by List and Franke to W. Künzel, 
21 May 1883. 


The originals of Epp. 210, 217, 223, 251, 257, 681, 705, 1166, 1208. 


xxiii 


11414. To JouN TuHkoponic Hanrvus. 


Paris MS. Dupuy 699, f. 3. Louvain. 
9 September (15205. 
[An original letter, autograph throughout: in the Dupuy collection at the 


Bibliothéque Nationale. 'The year-date can be confidently assigned from com- 
parison with Ep. 1141. For Harius see Ep. 184. 15n, and vol. iv, p. xxii.] 


S. P. Amice non vulgaris, epistola tua hoc mihi fuit maiori 
voluptati quo mihi ex longiore reddita interuallo, refricuit necessitu- 
dinis nostre memoriam. Ne visam Hollandiam etiamsi non vetarent 
studia, tamen dissuaderet ingruens hyems. Alioqui magnificam 
istam bibliothecam oppido quam lubens viderem. Gerardus poetam 
egit apud te. Imo nos nune maxime versamur in adiuuandis 
studiis: quanquam  odiosissime conspiratur in Lutherum et 
Capnionem, neque me clam est quin tendant recta in omnes bonas 
litteras. Bene vale, mi Ioannes charissime. 


Louanii. v. Idus.Septembr. 
Erasmus ex animo tuus. 
M. Ioanni Theodorico canonico, amico meo singulari. 
In Gorchom. 
3. Hollandiam] Cf. Ep. 1092. r. Erasmus might be induced to pay him 


5. bibliothecam] See vol. iv, p. xxii. a visit. Or possibly Corn. Gerard 
Gerardus; Very likely Gelden- (Epp. 17, 184. 15n). Either of them 
hauer (Ep. 487); who, returning with had claims to be a poet. 
his Bishop from Bruges (Ep. 1141. τὴ, το. v.] With this figure is entwined 
may have met Harius at Gorecum and an Arabie 5 : it is diffieult to determine 
have encouraged him to hope that which was written first. 


Un 


IO 


iw c 


-oaineib ἸΏ ΕΠ]: vuol oT ALMU m 
ETT 3 aep τραν Ὁ SEM mpyti 
S Lo dose ἐν 


"de ELLO isch db tabu ΔΙ Ungágusad pA 
q NA abe. ὐ qu Malos MT uico aw "αμαβοιένι 
e OLETINR, ht at a0 e oed auf o1 vp ivan 


rrdienube Ouf aff aedi mer Alors ME, ax Ἢ ἂν 

ur Have ax ΒΚ olloiremt iun à 2 Cubo oup basta 
herd: occisa aetbashleH wies i nmtütsom wo otmopn viumps 
Mte pire oeusit i sitit if^ agris vfobansait neqiat line 
«νὴ τ ΤΆΣ it esl) epeniftid 2414. 0h52: Weeks mete 


- ibi afe 3o cedunzm comu aem gut 2 a Paga Maa 
"jn μευ ead αὐ δ δ Salle «πε rnit εν diit pda. 3 AUAM 


Y 


Seti V s abu nt unm Prod pee ant Jeu, cspls sete mifit, 
Ido dt dp za; rot iut af «m uni 1 
: | Jui ΝΘ: ᾿ dntanad 
RIS OV AK Sega. sl 
Εν Do ct m n mine» Ande t iuit Em 
το 


B 
ui ^u ὦ ἃ πε ouf “5 n —-— ; sefbetsl ᾿ 
ἔγαι ὑπ Ais RD E ^h.» 9.0 9 ? c. )»4] , 
mne ca. 15 3 arbet — $^ EDD) 
nud τὴς ET E Ace ον δτ d c 6o XE) mou 
S eium ^ 51 c bee y Fh: (9. 4:5 ο}}} ampi infa anf 
gatur οἱ πω o — fs » Spar “ὦ. put. dn. o 2 ΙΣ oti AH NON 


ta; cue co o ovde ΜΙ σον € qu^ Seqnmimna send 


1952. Το UrnicE Zasrvs. 


Sterck ΜΒ, (a). Basle. 
Claussen ΜΗ. (8). 4 January 1522. 


[This letter survives in two contemporary copies. The first belongs to Dr. 
J. F. M. Sterck of Haarlem, and is written into a copy of H which he bought in 
1921 at Basle. 'The second is the property of Dr. Bruno Claussen of Rostock, 
who discovered it folded and pasted down in the binding of a printed book which 
he bought at Ulm in 1908. With great generosity each of these scholars com- 
municated his discovery to me at once. "The text of each Ms. is better than the 
other in some readings : a too in the form of month-date, 8 in having the signature 
also and postscript. Following upon a the same hand has copied also Ep. 760, 
with a few variants of slight importance. 

The dates are corroborated by Velius' preacnce at Basle (l. 2n) : also the words 
in which Erasmus declines the invitation to Freiburg (ll. 4-5) suggest that he had 
just settled down to work again with Froben.] 


TER MAXIMO ZASIO ERAS. ROT. 


S. P., eruditissime Zasi. Incolumem esse te atque etiam alacrem 
magnopere gaudemus. Velio nihil adhue vidi neque doctius neque 
candidius. Huic vni pene debeo quod viuo, adeo me recreat sua 
mellitissima consuetudine. Friburgum non grauarer inuisere, nisi 
rursum me totum pistrino dedissem. 

Lutherana res quo sit euasura nescio. Ego ab initio semper 
expectaui seditiosum exitum, nune autem metuo.  Viderit hoc 
Christus. Certe me dehortante res coepta est et progressa. Τὰ 
siquidem palam fauisti Luthero, consultius arbitror vt taceas quam 
vt scribas in illum : dabitur enim hoc non laudi, sed formidini aut 
leuitati. Relinque illum fatis. 

Non possum plura. Saluta Latomum et gratias age pro lepido 
carmine quo me decorauit. Scribam alias. 

Basileae prid: no: Ia: an: ΜΌΧΧΙΙ. 

Erasmus, 

Non est consultum seni mutare sedem.  Perdura et oblecta 
(te» bonis studiis aec tuis affectibus. Hec tempestas aliquando 
vertetur in serenitatem. llli te serua. 


TIT. ZASIO ERAS. ROT. a: DOCTORI ZASIO f. 2. Valeo nichil 8. 3. adea B. 
s. B : me rursum a. 8. et om. B. 9. siquidem 8 : si quàdo a. uauisti B. 
vt B: ,ain fine versus. 11. B: Relinquo a. 12. B: Lathenüa. 14. prid : 
no: Ia: a: prima Janu. f. 15. Erasmus... 18. serua add. B (17. affe- 


ctibus scripsi : affatibus B). 


2. Velio] See Ep. 548. 4n, and Epp. — ' Erasmo si esset consilium tam intro- 
1242,3. He writes from Basle, 6 Dec. pide scribendi et tam acute commen- 
1521 (VE. 292); but by 25 Jan. had tandi, quale est Luthero; et eregione, 
returned to Freiburg (ZE. 34). si Lutherus facundiam, eloquenciam, 

4. inuisere] For another invitation — modestiam, prudenciam Erasmi induis- 
cf. Ep. 1316. Erasmus paid the desired — set, quod vnquam superi animal excel- 
visit in March 1523 ; see p. 262. lentius creauissent ?  Vtrisque faueo, 

9. fauisti] For  Zasius  hesitating — praefero Erasmum". See also Ep. 1266. 
attitude towards Luther in Jan. 1520 12-14; and ΖΕ). 29, 31, 40, 57. 


see Zw. E?, 113 ; and later he disliked 16. seni] Cf. Ep. 1103. 24n. 

Luther's proposals for the marriage of 17. tempestas] Cf. Ep. 1251. 6. 
priests (BRE. 181). On 5 Oct. 1521 he 12. Latomum] * Bartholomaeus Hen- 
wrote to Boniface Amerbach (ZE. 32): rici lapicidae ' (1498 ?—3 Jan. 1570) was 


4525 b 


I5 


2 LETTERS OF ERASMUS [1522 
1253. FnRoMw ὍΕΒΒΑΝ HRzcivs. 
Breslau MS. Rehd. 254. 126. Langenargen. 
LB. App. 318. 4 January 1522. 


[An original letter in the Rehdiger collection : autograph throughout. 


For 


Regius! connexion with Augsburg see Ep. 386 introd. "The year-date is confirmed 
by Erasmus' return to Basle, and by Regius' tenure of his Preachership (1. 32n).] 


ERASMO ROTERODAMO DOCTISSIMO VRBANVS REGIVS, 
THEOLOGO THEOLOGVS, 5. Ὁ. 


TvvMx ad nos reditum, Erasme doctissime, Germaniae, immo 


Christianis omnibus gratulor. 


Haud secus enim te expectauimus 


ac solem quendam qui tenebras nostrae noctis sit discussurus, 
tenebras inquam internas eoque periculosissimas ; nam te renas- 
5 centis theologiae auctorem primum nostris temporibus qui non 


fatetur, et mendax est et ingratus. 


Primus tu a turbidiss(imis» 


scholasticorum lacunis ad fontem sacrarum litterarum reuocasti 
theologos, idque ea modestia vt admonitione tua tam salubri 
tamque necessaria ne inimici quidem sint offensi: praeter nescio 
10 quas noctuas abominabiles ac miserabiles pocius quam odio haben- 


das. 


Primo omnium ad theologos veteres hortabaris, a quibus 


deinde ceu riuulis ad canonicas Scripturas, fontem limpidiss(imum), 


nos perduxisti, denique effecisti 


& Schoolfellow of Matthias Held, the 
future Imperial Vice-Chancellor, at 
Arlon, his native town. For his uni- 
versity course he went to Freiburg, 
where he became B.A. c. 28 Sept. 1516, 
M.A. 1517, and studied under Zasius. 
Some verses by him were printed with 
Ph. Engelbrecht's Carmen Paraeneticum 
(Ep. 344. 52n), Basle, April 1517. He 
remained at Freiburg for some years, 
teaching Latin and Greek, and became 
head of one of the colleges: see H. 
Schreiber, Gesch. Univ. Freiburg, ii. 83, 
194-6. In Sept. 1522 he was at Tréves, 
which he helped to defend against 
Francis of Sickingen; and again in 
Dec. (1525), when he wrote to Zasius 
(ZE. 509-12), saying that he contem- 
plated turning to theology. About 
1527 he moved to Cologne, perhaps as 
tutor tosome young men of the family 
of Hagen, who were related to the Abp. 
of Tréves. In 1531 he migrated to 
Paris, where he taught in the College 
of St. Barbara, and in 1:534, through 
the influence of Budaeus, was appointed 
the first Professor of Latin in the Collége 
de France: an office which he held 
until 1542, in spite of being at one time 
suspected of Lutheranism. He then 
retired to Coblenz, at the invitation of 
his former pupil, John Louis of Hagen ; 
who had become Abp. of Tréves, 1540— 
7, and wished to have Latomus as his 


tantum vigiliis tuis doctissimis 


councillor. His later years were spent 
in the discharge of official duties. The 
Statement commonly made that he 
was born in 1485, seems improbable 
in view of the dates of his degrees at 
Freiburg, and Erasmus' description of 
him in Ép. 1342. 214—15, as twuenis. 

Hisliterary output includes numerous 
small poems, one of which is on the 
death of Maximilian, Augsburg, 27 Oct. 
I519;  treatises on rhetoric and 
humanity, and à commentary on Rud. 
Agricola. As Professor at Paris he 
turned his attention mainly to Cicero, 
of whom he produced some annotated 
editions: some ms. notes taken at his 
lectures on Horace are also extant. 
Later, in the controversies of the Re- 
formation he took a strongly orthodox 
line, and wrote several pamphlets. 

His acquaintance with Erasmus 
began c. 1515 (Lond. xxvii. 27, LB. 
1283), and they doubtless met on other 
occasions while Erasmus was at Basile. 
The poem mentioned here does not 
seem to exist. 

See J. N. Hontheim, Hist. T'reuirensis, 
ii (1750), 554,5; ἃ very full notice by 
L. Roerseh in BN;  Lefrane, pp. 
183,4; and a programme by E. 
Wolff, Luxembourg, 1902, which I 
have not been able to consult. 

1253. 3. solem] Cf. Ep. 1260. 148n. 

7. lacunis] Cf. Ep. 1002. 15n. 


I253] FROM URBAN REGIUS 3 
vt nullum pene studiorum genus iam foeliciori pede procedat quam 
sacrosancta theologia. Rem sane admirabilem videmus, et litteras 
humaniores et sacras sic connecti vt simul citra tumultum con- 
discantur quae ante indoctorum machinationibus erant plusquam 
hostes. "Tuis hoc omne lucubrationibus acceptum ferimus, qui 
omnem mouisti lapidem vt pro inani philosophia in scholis theo- 
logorum coelestis philosophia crucis tandem nosceretur. Gaude et 
triumpha, Erasme ; cognosci coepit, nec apud litteratos duntaxat 
sed et laicos, qui persuasi sunt Paraclesi tua ad omnes Christianos 
pertinere sacras litteras. 

Nuper matronam audiui de Lege et Euangelio ex Paulo ad Ro. 
doctius multo disserentem quam olim magni illi Magistri nostri 
potuerint. Sic tu tanquam classico vniuersum orbem ad Christi 
philosophiam excitasti. Ad instaurandam theologiam natum te 
nihil dubitamus. Proinde fato tuo obsequere, Augustinum atque 
Hilarium doctissima manu tua purgato, vt a veris adulterina di- 
noscamus: quod annis superioribus felicissime praestitisti in 
Hieronymo. 

Ecclesia Augustana, cui sesquiannum Christum praedicaui, pro 
te orat assidue : ad quam propediem reuertar. Qui has tibi reddidit 
nobilis est, tui ob raras ingenii dotes studiosissimus, etsi ipse in- 
doctus. Huie, si vacat, ad me vel verbum da perferendum. Vale, 
theologorum ac omnis eruditionis princeps. 

Ex Argona, 4 Ianuarii Anno M D Xxit. 

Michael Humelbergius, conterraneus meus, te salutat millies. 


Eximio viro D. Erasmo Roterodamo, theologo primario, prae- 
ceptori meo obseruandissimo. Basileae. 


1254. FRoMw MamriN Daviprs. 


Leipzig ΜΕ, 
EE. 4. 
[An original letter, autograph throughout. "The dates are confirmed by the 


imprisonment of Probst; cf. Epp. 1256, 1258. For Davidts, the canon with 
whom Erasmus usually lodged at Brussels, see Epp. 532. 32n, 1258, 1280.] 


Brussels. 
IO January 1522. 


DoMwrNE Erasme, mi preceptor amantissime! Die nona Tde- 
cembris recepi litteras vestras Basilee scriptas postridie Thome 
Apostoli. Quibus vt breuiter (me expediendo) respondeam, primo 
in quantum de denariis quos dominatio vestra sub me reliquit 


ad opus Francisci Berckmanni, eosdem effectualiter in numerata : 


1253. 22. Paraclesi] ad Christianae — Preacher is announced by Bern. 


philosophiae studvum : printed first in 
the Nowwm Instrumentum, 1516, and 
from Feb. r519 onwards reprinted 
separately by Froben in different issues ; 
sometimes also combined with the Katio 
verae Theologiae (Ep. 745). 

24. matronam] Perhaps 
Peutinger: see Ep. 1247. 

28. Augustinum] See Ep. 1309. 

29. Hilarium] See Ep. 1334. 

31. Hieronymo] See Epp. 326, 396. 

32. sesquiannum] His election as 


B 


Margaret 


Adelmann in a letter of 11 July 1520; 
see Heumann p. 202. 

38. Humelbergius] See Ep. 263. 21n. 
At Ravensburg he was within easy 
reach of Regius at Langenargen. 

1254. r. decembris] A mistake (cf. 
Ep. 1353. 302) for Januarii : so too in 
l. 7 noue is written before decembris. 
A later hand has added here vices"? above 
the line to remove the discrepancy. 

2. litteras] Not extant. 
5. Berckmanni] See Ep. 258. 14n. 


“2 
“ 


μι 


5 


τὸ 
Ui 


30 


35 


40 


σι 


4 LETTERS OF ERASMUS [1522 


pecunia tradidi ad manus eiusdem Francisci die decimatercia 
mensis decembris nouissime preteriti; qui tunc, vt dixit, venit 
Bruxell(as» inuisurus dominum Priorem monasterii sancti Augustini 
opidi Antwerpien(sisy. Qui quidem Prior, iussu Imperatoris vt 

io ferebatur, ex Antwerpia erat adductus Bruxell/asy, et protunc: 
habebat, prout etiam de presenti habet, pro carcere Domum Dei 
fratrum de Nazareth ; ob quam causam, aut quid negocii tractetur 
cum eo, nescio. Audiui tamen Egmondam, Lathomum et alios 
quosdam habuisse disputationes cum eodem, et breui causam fore 

rs decidendam. Ferunt etiam nonnulli aliqua per eundem Priorem 
fore retractanda que in concionibus predicauit ete. 

De rebus vestris credite illas vsque in presens fidissime atque 
secretissime fore seruatas, ac in futurum, vt optatis et confiditis, 
seruandas. De procuratorio habui conferenciam cum magistro 

20 Gwidone ; id fieri non potest per nos, nisi dominacio vestra adsit 
in persona.  Pareatis stili ineptie. Non plura pro presenti. Ex 
Bruxellcis» die decima mensis Ianuarii Anno xxr1 more romano. 

Per vestrum humilem seruitorem, 
Martinum Dauidts, quo vt tuo vtere. 


2; Omnium doctissimo domino Erasmo Rotterdammo, preceptori 
suo obseruandissimo. Basilee. 


1255,,, 10 CnHARLES V. 
Paraphrasis in Euang. Matthaei, fo. A?, Basle. 
Lond. xx1x.07.: LB. vn, fo. « € v*. 13 January 1522. 


[The preface to Erasmus' Paraphrase on St. Matthew—a work which had been 
suggested to him by Schinner in June 1521 (cf. Ep. 1248. 14n). On reaching 
Basle he carried out the task, * praeter animi propositum ᾿ (Ep. 1581) ; and was 
occupied with it for one or two months (cf. 1. 82n). On 7 March 1522 the book 
was still in the press (Ep. 1264. 15-16): by 21 March it was out (Ep. 1267. 30). 
For its reception at Brussels and the lettersthat it brought Erasmus see Epp. 1269, 

1299, 1300, 1302, 1331, 1342, and I, p. 44.3-9. Α copy was sent by Boniface 
Axnerbach to Zasius (e. 2 April): "Pasle MSS. C. VE. 73. 328, 349); and on 
14 April Zasius acknowledged its arrival (ZE. 36). Among the manuscripts of the 
Basle Library (Frey-Grynaeus IL 9. 137) is à contemporary German translation 
of this preface. Τῦ 15 dated 18 Jan. (achtenden), which is perhaps only an error of : 
the translator, misreading 3 into 8: but cf. the divergent date of the transla- 
tion of Ep. 939. The year-date needs no confirmation. 

Of the Paraphrase there are the following Froben editions: a folio of 15 March 
1522 (a); octavos of March 1522 (8), s. a. (y), and 1523 (δ), the twolatter being 

* nune denuo recognita ; a folio of 1524 (e), which seems to have been set up irons 
ας and containing the paraphrases of all b Gospels ' ab ipso autore recognitae ' 
an octavo of 1534 (€), and a complete folio of 1535 (5), each of these two m 
being * nunc postremum ab autore recognitus". As Ep. 1270 appears for the first 
time in 2, it seems likely that » was printed shortly after B, in April or May 1522. 

To fill the opening sheet (a), which evidently was printed after the rest of 
the book, Erasmus contributed an 'appendix' (cf. Ep. 1581) in the form of 
à letter, 'addressed to the reader and dated 14 Jan. 1522, but too long to 
print here. [ts purpose was to maintain, as he had done in the well-known 


8. Priorem] Probst: see Ep. 980. s4n. Lathomum] See Ep. 934. 3n. 

I2. Nazareth] The house of the Bre- 17. rebus vestris] Cf. Epp. 1258. r, 
thren of the Common Life at Brussels, — 1275. 9. 
founded in 1422: see A. Henne and I9. procuratorio]In connexion with 
A. Wauters, Hist. de la ville de Bruxelles, ^ one of his pensions: cf. Ep. 1287. 
111, 1845, pp. 134,5. IO-21, 27-8. 

13. Egmondam] See Ep. 878. r3n. 20. Gwidone] Morillon: for whose 


He was now Inquisitor. part in the matter cf. Ep. 1287. 


1255] TO CHARLES V 5 


passage in the Paraclesis, that the Bible should be read not merely by students, 
but by all classes of people: (fv. a*) *Me quidem autore leget agricola, leget 
faber, leget latomus, leget textor, legent et meretrices et lenones, denique 
legent et Turcae'. Further it should be made accessible to them in translations : 
(f9. a*) * Quur indecorum videtur si quisquam sonet Euangelium ea lingua qua 
natus est et quam intelligit ? Gallus Gallica, Britannus Britannica, Germanus 
Germanica, Indus Indica. Mihi magis indecorum vel ridiculum potius videtur 
quod idiotae et mulierculae, psitaci exemplo, Psalmos suos et Precationem Domini- 
cam Latine murmurant, quum ipsae quod sonant non intelligant. . . . (fv. a?) Nunc 
multi sunt quinquagenarii qui nesciant quid vouerint in baptismo, qui ne som- 
niarint quidem quid sibi velint articuli fidei, quid Precatio Dominica, quid Ecclesiae 
sacramenta. (fv. a* vo) ' Haec adieci quod typographus quereretur alioqui 
paginas aliquot fore vacuas' (cf. Ep. 1274. 20-2). ln the first passage quoted, the 
words leget textor are in the copy by Hand A in the Gouda MS. 1324, f. 3 v? (see 
vol. i, p. 611), but not in the printed texts. The ws. also omits et before meretrices. 
For ἃ German translation, perhaps by Botzheim, cf. Ep. 1285. 38n.] 


INVICTISSIMO CAESARI CAROLO, EIVS NOMINIS QVINTO, 
D. ERASMVS ROTERODAMVS S.D. 


Havp quaquam ignarus, Carole Caesar inuictissime, quanta 
religio quantaque reuerentia debeatur, quum omnibus sacris literis, 
quas nobis sancti Patres diuini Numinis afflatu prodiderunt, tum 
praecipue iis quae nobis bona fide referunt, quae Pater ille coelestis 
ad totius orbis salutem per Filium suum lesum vel gessit vel 
proloquutus est; simulque conscius indignitatis propriae, quum 
ante annos aliquot primum admolirer manum Epistolis Paulinis 
paraphrasi explanandis—nam id mihi tum vltro suggessit impetus 
animi—, videbar mihi facinus aggredi vehementer audax et impro- 
bum ac periculosae, quod aiunt, aleae: adeo vt posteaquam in vno 
alteroue capite fecissem operis periculum, plane contractis velis 
destiturus fuerim ab instituto cursu, ni me mirus amicorum erudi- 
torum consensus vti pergerem perpulisset. Nee mihi licuit per 
horum efflagitationes conquiescere, donee quiequid esset Apostoli- 
carum Epistolarum absoluissem ; cum ipse non sumpsissem 
tractandas nisi eas quae citra controuersiam omnem a Paulo con- 
scriptae sunt. Non semper mihi prospere cessit amicorum insti- 
gationibus obsequundasse. Sed hace tamen in re mihi gratulatus 
sum eam audaciam expectatione fuisse feliciorem : tum autori, cui 
minimum peperit inuidiae ; tum Euangelicae philosophiae candi- 
datis, qui mihi certatim gratias agunt, quod hae mea industria ad 
cognitionem Apostolicae sapientiae vel excitati sint vel adiuti. 

Sed hae defunctus prouincia, non expectabam posthac vnquam 
mihi rem fore cum hoc scripti genere. Et ecce R. D. Matthaeus 
Cardinalis Sedunensis, cuius hortatu perfeceram Epistolas canonicas, 
quum ilum e Vuormaciensi Concilio reuersum salutandi gratia 
conuenissem Bruxellae, primo statim colloquio, velut hoc meditatus, 
incipit hortari vt quod fecissem in Epistolas Apostolicas, idem 
facerem in Euangelium Matthaei. Ego protinus excusare multa, 
plus satis audax fuisse facinus, quod id tentassem in Apostolicas 
literas : viros quidem diuinos Apostolos, sed tamen homines fuisse ; 
caeterum Christi maiestatem esse maiorem quam vt in huius verbis 
idem audere fas sit. Quod si nos non submoueret operis maiestas, 


TIT. D. &nl£ ERASMVS ἃ : DES. ἢ. I6. omnem add. e. 


7. primum] See Ep. 710. 25. hortatu] Cf. Epp. 1155. 1n, 1171. 47n. 


Ut 


IO 


15 


20 


25 


30 


6 LETTERS OF ERASMUS [1522 


tamen argumenti naturam refragari, nec admittere paraphrasten ; 
35 non tantum ob hoc quod hic variae sint personae, quibus dum 
necessario attemperatur oratio, fit vt intra cancellos arctissimos 
cohibeatur calamus, nimirum exclusus ab ea libertate quam admit- 
tunt reliqua commentariorum genera: nam et paraphrasis com- 
mentarii genus est. Deinde quum bona pars Euangelii constet 
40narratione rerum gestarum, eaque simplici ae plana, fortassis 
videbitur hic paraphrastes nihil aliud quam lucernam accendere in 
meridie, iuxta Graecorum prouerbium. 
Iam quum veteres in allegoriis explicandis partim varient, partim 
sic agant vt mihi nonnunquam ludere videantur ; nec mihi licuerit 
45 eas nisi sub persona vel Christi vel Euangelistae referre, palam est 
in quantis angustiis essem versaturus. Omitto quod Christus 
quaedam ita locutus est vt tum quum diceret, intelligi noluerit : 
quod genus est illud, ' Soluite templum hoc, et in triduo aedificabo 
illud'; rursum de emendo gladio, de fermento Pharisaeorum 
50 vitando. Porro, in eo sermone quo praedicit excidium vrbis Hiero- 
solymitanae, finem huius mundi et aíflictiones olim Apostolis 
euenturas, ita miscet ac temperat sermonem lesus, vt mihi videatur 
non solum Apostolis sed nobis etiam obscurus esse voluisse. 
Sunt rursus loca quaedam mea sententia prorsus inexplicabilia, 
55 quorum est de peccato in Spiritum sanctum nunquam remittendo : 
de die supremo, quem solus Pater norit, etiam Filio incognitum. 
Hic in commentariis licet absque periculo referre sententias diuer- 
sorum diuersas, licet ingenue fateri locum sibi non liquere. At 
idem ius non est paraphrastae. Praeterea sunt quaedam ita dicta 
60 vt ad haec quoque tempora pertineant, in quibus plurima sunt ab 
Apostolicis institutis dissidentia. Haec vt spiritu prophetico prae- 
scierint Euangelistae, certe sub illorum persona non possunt narrari, 
nisi frigide et coacte. Mouebat et illud animum meum, si in solum 
Matthaeum hoc operae sumerem, fore protinus qui idem efflagitarent 
65in caeteros Euangelistas. Quorum voluntati si morem gererem, 
futurum vt mihi saepius eadem essent repetenda, nimirum omnia 
in quibus inter se consentiunt Euangelistae. Sin ex omnibus 
perpetuam quandam narrationis seriem contexerem (quum explicare 
dissonantes locos in Euangelistis nihil aliud sit quam in labyrintho 
70 quodam versari), non potuissem seruire perspicuitati paraphraseos. 
His et huiusmodi plurimis argumentis quum deprecarer delatam 
prouinciam, mihique viderer habere causam bonam ac vincibilem, 
tamen ille vicit facundia, vicit autoritate, totius negocii periculum 
et aleam in sese recipiens. Nec ausus sum diutius illius viri reluctari 
75 consilio, cuius consiliis tua maiestas grauissimis in rebus solet non 
illibenter obtemperare. Et tamen quum ego non plane recepissem 
negocium, sed tantum pollicitus essem aliquando conaturum me, 
si forte procederet, ille Mediolanum se conferens meo nomine 
spoponderat Germanis opus hac hyeme proditurum. Itaque quum 


54. prorsus inexplicabilia a : vix etiam doctissimis explicabilia e : inexplicabilia €. 


55. nunquam add. *y(: om. ae. 57. licet γζ: libet ae. 58. sibi ae : tibi B(. 

38. commentarii genus] Cf. Epp. 68. perpetuam] Afterwards under- 
1274. 37—9, 1333. 397, 1342. 929, 1381. taken by Ziegler: see Ep. 1260. 179-81, 
421-2. 271-2. 


41. lucernam] Cf. Adag. 1406. 78. Mediolanum] Cf. Ep. 1248. 14n. 


1255] TO CHARLES V 7 


ipse Basileam repeto, sic vrgebar vndique a Germanis meis, flagi- 86 
tatoribus non parum improbis, vt quo fidemillius ac meam liberarem, 
opus menstruo ferme labore perfecerim. Vtinam sit omnibus felix 
illius imperium ac meum obsequium ! et spero fore, si tua maiestas 
hoec munusculum sibi dicatum agnoscet. 

Sed hic fortasse dicet aliquis qui te non alio titulo quam Caesaris 85 
nouit, Quid hoe argumentum ad prophanum principem, quod 
magis conueniebat abbatibus aut episcopis consecrare ? Primum 
mihi videtur apte datum, quiequid honestum offertur Christiano 
principi. Adhaec, quum nullus princeps tam prophanus sit vt ab 
Euangelii professione sit alienus, Caesares in hoc vnguntur et 90 
consecrantur, σὺ Euangelicam religionem vel tutentur vel sarciant 
vel propagent. Itaque non doctor est Euangelii Caesar, sed pro- 
pugnator. Fateor: sed interim par est non ignorare quale sit pro 
quo sumis arma. Porro, quum tuum istum animum contemplor 
sie religioni pietatique deditum vt episcopis et abbatibus ad pietatis 95 
studium vel regula possit esse vel calcar, non mihi visus sum vlli 
congruentius hoc munus dedicaturus quam tuae maiestati. Proinde 
quod apte dicaturus eram Christiano principi, aptius Caesari, 
aptissime dico Carolo. Minus apta deferunt qui gemmas raras, qui 
feroces caballos, qui canes venatorios, qui aulaea barbaricalargiuntur. 100 
Iam quum Euangelistae nulli non scripserint Euangelium, non video 
quo minus sit ab omnibus legendum. Et nosita tractauimus vt et ab 
illiteratis possit intelligi. Legetur autem summo cum fructu, si 
quisque hoc animo sumet in manus, vt seipso reddatur melior ; nec 
Euangelicam scripturam adsuos accommodetaffectus, sed suam vitam 105 
suasque cupiditates ad huius regulam corrigat. Nos in hoc opere potis- 
simum sequuti sumus Origenem, rei theologicae longe peritissimum, 
Chrysostomum ac Hieronymum, ex orthodoxis probatissimos. 

Det tibi, Caesar augustissime, coelestis ille Princeps, ea velle 
conarique quae sunt optima, atque idem tuos conatus bene fortunet, 110 
vt amplissimum imperium, quod citra sanguinis humani iacturam 
hactenus contigit, possis itidem vel propagare vel tueri. lllud 
interim semper meminerit tua clementia, nullum bellum neque tam 
iustis de causis suscipi neque tam moderate geri, quod non ingens 
et scelerum et calamitatum agmen secum trahat: tum maximam 115 
malorum partem ad innoxios et indignos recidere. 

Basileae. Id. Ian. An. M. D. Xx. i1. 


1256. FRow Jouw Lovis VivEs. 
Viuis Opera, 1555, ii, p. 960 (a). Louvain, 
Vi. E. f. 55 v? (8): Lond. Viv. 6: LB. 6r5. I9 January 1522. 


[For sources and date see Ep. 1222 introd. Erasmus replied on 4 Feb.] 


IDEM EIDEM (VIVES ERASMO). 


EXPECTATISSIMAS tuas literas accepi his diebus superioribus : 
quae mihi, quod abs te essent, non potuerunt esse non ratissimae : 


1255. 91. ae: tuteantur 8: tueantur. 107. a0: Originem y. 117. Id. a: Idib. €. 


1255. 82. menstruo] In Ep. 1342. 1256. τ. literas] Not extant: but 
243-4 this estimate is doubled: but the ^ probably of r4 or 22 Dec. (cf. Epp. 
earlier figure is more likely to becorrect. ^ 1248,9 and 1254. 2-3). 


8 LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


quod vero nec te valere nec res tibi ex animi tui sententia procedere 
significarent, maxima  mediusfidius molestia me seu moestitia 


5 potius affecerunt. 
esses collocutus. 


Voluissem, quum hic nouissime fuisti, mecum 
Narrassem tibi quae audiui—etsi ea ipse nec 


vera esse puto nec verisimilia; sed vt magis quorundam animos 
haberes exploratos, quos tibi incognitos non esse sat scio— ; et 
quae forsitan si ex me audisses, minus nunc rumoribus istis, quos 


τὸ in Germania quoque dissipatos scribis, mouerere. 


Lutherianum te 


hic existimari certum est; sed ab eisdem quos ipse, quum adesses, 
non ignorabas, si quid esset odii et inuidiae plenum, tibi solitos 
impingere : nec faciliorem viam existimant minuendae famae atque 
existimationis tuae quam si te cum Luthero coniungant. Qui haec 
i5 conantur, non sunt illi quidem multi, sed assiduo clamant et 
inculeant, nihilque omittunt quod ad hoc persuadendum putent 


facere ; 


et maxime vellent persuasum Caesari ac principibus, 


tametsi hoc, quantum intelligo, non aperte agant neque directe, 


sed oblique et per occasionem. 
20 Parrisienses. Hi quod in te (imyprobant solum est quod de Luthero 


In aula sunt theologi aliquot 


semper te pronunciasse dicunt ambigue; sed isti facile te ferunt, 


modo Lutherus opprimatur. 


Est Augustinianus quidam tractus per hosce dies ex Antuerpia 


Bruxellam in ius; eo conuolarunt ὁ χωλὸς καὶ ὃ Κάμηλος. 
2; audio criminose quibusdam conuiciis locutos esse de te ; quod iam 
faciebant antequam Lutherus nasceretur. 


Istos 


Nunquam sic Orestes 


insaniuit aut Hercules vt isti duo, sed incredibiliter Saxicida : 
cuius omnia, siue loquatur quid siue agat, mera sunt saxa; homo 


dignior tragoedia quam illi veteres. 


'O ἄγγελος “Ρωμαῖος, homo aperto pectore, neque sua neque aliena 
celat. Queritur affectum se multis iniuriis abs te, sed non posuisse 
tamen veterem amorem ; dixitque Ducem Albae tibi esse infensum, 


20. improbant scripsi, cf. Ep. 1174. 14n : probant a. 


3. nec te valere] Cf. Ep. 1248. 10on. 

9. rumoribus] Cf. Ep. 1249. 18-19; 
and see ll. 47, 86 infra. 

19. theologi] Such as Glapion (ll. 62- 
3) Perhaps also the Coronel brothers ; 
see pp. 44-5, and cf. Ep. 1285. 46. 

23. Augustinianus] Probst; cf. Epp. 
I254, 1258. 

24. ὁ χωλὸς] Ja. Latomus, who was 
lame : see Epp. 934. 3n, 1088. 14n, also 
Lond. xix. 22, Viv. 18, LB. 871, 876; 
and cf. Frederieq iv, p. 165. O. Clemen's 
identification with Hulst (Ep. 1345 
39n). in his Beitr. z. Reformationsgesch. i, 
pP. 37n, is untenable: based only on 
à temporary lameness of Hulst due to 
ἃ fall from his horse (Fredericq iv, 
pp- 163,4). 

ὁ Κάμηλος] Nic. of Egmont; see 
Epp. 878. 13n, 1165. 12. 

27. Saxicida] Ja. Latomus. 

30. Ὁ üyye^os] Aleander: cf. Ep. 
II95. 47n, and ll. 67-70 infra. 

32. Ducem Albae] Fadrique de 


Toledo (c. 1460—p. 5 June 1527: 
Sanuto xxix. 232 and Brewer iv. 3151), 
eldest son of the first Duke, who had 
been ereated 1469 and took his title 
from estates on the Tormes above 
Salamanca. Fadrique had taken part 
in the capture of Granada. and became 
closely bound to Ferdinand: whom 
he loyally supported in the struggle 
with Philip over the regzency of Castile. 
In 1512 he led the Spanish armies in 
Navarre. He now held an important 
place in Charles! court (see also Ep. 
1271. 120 Seq.) ; and in 1526 was made 
a member of the Spanish Council of 
State (Bergenroth iii. 2. 36). Since 
1519 he had been a Kt. of the Golden 
Fleece (de Reiffenberg p. 347). See 
A. Lopez de Haro, Nobiliario genealogico, 
1622, i. 222,3. Some letters from 
Ferdinand to him, 1503-12, are printed 
by the Duchess of Berwick and Alva 
in Documentos escogidos del Archivo de 
la, Casa de Alba, 1891, pp. 149-62. 


1256] 


FROM JOHN LOUIS VIVES 9 


quod in Hispaniam scripseris ad Barbyrium Hispanos Luthero 


fauere, vt credantur Christiani. 


potuit ad illum perferre ? 


Quod credibile non est, nam non 
puto te id scripsisse; et quanuis per iocum scripseris, quis ea 3s 
Deinde ipse collocutus sum cum eius 


filio, qui narrabat patrem incidisse nonnunquam in sermonem de 
te, nullam tamen eius dicti fecisse mentionem : quo tamen esset 
animo, non potuisse cognoscere ; nam ipse in neutram partem vlla 


prodebat signa. 
comperisset. 


Et est hie sodalis κῆρυξ, non taciturus si quid 4o 
Nam neque tacuit haec duo: 


prius, dixisse te 


Antuerpiae bibliopolae vt venderet libros Lutheri, nihil veritus 
diploma ; alterum, Lutherum, quum vt recantaret, incitaretur, 
respondisse non id esse sibi integrum inconsultis iis quibus authoribus 


et impulsoribus negotium hoc suscepisset ; suspicari se te esse inter 45 


reliquos, et de primis vnum nominatum. 
Hic est omnis fons rumoris in Germania sparsi ; quem tu etiam 


quum adesses, fere totum videras. 


Nam qui de te sic sentiebant 


ante, tanquam de Christiano aliis nominibus non addicto, in eadem 
adhuc sunt sententia; ac plane fama vires acquirit eundo. Nebula 
haec est, quam ipse procul spectans ingentem putas ; aliter dicturus, 


si propius admotam cerneres et tangeres. 


Nec mirum homines 


de rebus quae procul aguntur, sie mentiri, quum hic quotidie 
narrentur nobis Bruxellae et Mecliniae agi, quae ne sunt quidem 
vnquam cogitata. Itaque commoueri te hisce vocibus nihil oportet. 
Qui hic te Lutherianum vocant, et quiin Germania minime Lutheria- 
num, vtrique iidem sunt et eandem rem agunt ; sed pro qualitate et 
theatri et spectatorum mutant personam, in inuidiam tamen conan- 
tur trahere, et munitum omni alia parte hac tentant inuadere. 


Aulicis tuis amicis vellem scriberes qualis tibi calumnia per 6o 


sceleste inimicos homines intentetur, vt ad D. Heloinum : et si tibi 
61, D. Heloinum scrips?, vt in Ep. 597. 15: Deloinum a. 


33. ad Barbyrium] The words quoted 
are not to be found in any extant letter. 

37. filio] Besides his eldest son 
Garcia (Ep. 1271. 130n) the Duke had 
four others: i. Fernando, who suc- 
ceeded Nic. de Ovando (t 29 May 1511 : 
see A. de Torres y Tapia, Cronica de la 
Orden de Alcantara, 1763, ii. 658, 668) 
as Comendador mayor of that Order. 
He was in the Netherlands in 1:516 
(Brewer ii. 2261); but in 1517 accom- 
panied Charles to Spain, where he 
took part in pageants and tourneys 
(Gachard iii. 167, 209; Sanuto xxvi. 
99, 100). See also Ep. 1016. 2n. He 
may be traced in Charles' court also 
in June 1:20 and May 1522 (Brewer 
ii. 870, 2288. 4). By Nov. 1530 there 
was ἃ new Comendador mayor of 
Alcantara (Bergenroth iv. 2, p. xiv). 

ii. Diego, Prior of the Order of St. 
John in Castile and Leon. He was 
& claimant for the see of Toledo when 
W. Croy was appointed, and again 
at the next vacancy (Brewer ii. 4146, 
4277, li. 1432). In May 1523 he was 
still Prior (id. iii. 3026). 


iii. Pedro, Viceroy of Naples 1532, 
T 1552 at Florence. 

iv. Juan, à Dominican, who was 
a student in Paris in 1520-1, and à 
patron of Ferd. Enzinas (Ep. 1108. 31n) 
and  Thos. Barba (see  Renouard, 
Badius ii. 143) ; Cardinal 1538, Bp. of 
Burgos 1539, Abp. of Compostella 1550, 
T 15 Sept. 1557. See A. Lopez de Haro, 
0p. Cil., i. 222,3 and ii. 326,7. 

Probably either Fernando or Diego 
is intended here. 

42. Antuerpiae] For Erasmus' visits 
to Antwerp after the publication of the 
proclamation (l. 43n) see Epp. 1199, 
1205, 1242 introd. 

43. diploma] See Ep. 1192. 66n. It 
prohibited the sale of Luther's books. 

incitaretur] at Worms. 

44. respondisse] There is nothing at 
alllike the remarks alleged here, in the 
official account of Luther's Acta Worma- 
ciae habita, 16-26 April, as printed 
in vol. ii of his Opera Latina. 

50. fama] Cf. Verg. Aen. 4. 175. 

61. Heloinum] Cf. Epp. 641 introd., 


1269. 


10 LETTERS OF ERASMUS [1522 
quicquam est amicitiae cum Caesareo confessore, cui fides in aula 
non minor quam Christo. Et ipse eo ibo post (ab»solutum Augusti- 
num, vbi calore meo non parum huius nebulae dissoluam ; nam 

65 neque me infimum omnium censet, et ago vt sim de familia Fer- 
nandi: sed hoc Harpocrati, ne, si emanarit, impediri possit. 
"AyyeAov Si commode posses per occasionem honorifice nominare, 
redderes ὅλον σόν ; nam questus est mihi te non retulisse gratiam 
περὶ τοῦ ζᾷ in Stunicam—intelligis puto. Vide quibus moueatur, aut 

7o potius quid de te sentiat, quum tantopere cupit laudari abs te. 
Isti vero alii mordent acrius morituri, vt quaedam bestiae; nam 
hane iuuentutem constat eos non habituros, quae tota est tua, hoc 
est bonorum studiorum, et Christi. 

Saxicidam collegae oderunt, vt ferunt: tantos spiritus sumpsit 
75ingressu huius domus Cameracensis, et arbitrantur eum plurimum 
posse, quod puerum sectetur. O homines vmbris exterritos! quasi 
vel quem sequitur, aliquid possit; vel ille quantum dominus 
potest, possit. Decretum animi tui est, quale semper fuit, Christia- 
num ; et indubie paratum est tibi à Christo ingens illius et copiosum 

80 praemium, quandoquidem tam mala tibi ab hominibus refertur 

gratia: tametsi quantum ad hos spectat, prout fuerit tui studiosus 

vel secus nouus Pontifex, leniet aut asperiores reddet horum voces. 

Sed quaeso te, vis tu communem bonorum hominum sortem recu- 

sare ? Per Christum rogo te etiam atque etiam, mi Erasme, ne te 

angas animo, ne praecipites senectutem tuam, demissis in imum 
pectus istis rumusculis ; nam cui et Christus ipse et boni omnes et 
innocentia conscientiae tantopere fauent, non est a malis nocere 
facile. Tibi enim quum culpa vacaueris, quae est vna bono viro in 
vita praestanda, quem tibi exitum statuat Deus, curandum non est. 

Sed ego haéccine tibi?  Varamum et Thaleum et Mauritium 


63. absolutum scripsi: solutum a. 74. « Lond.: saccidam B. — vtscripsi: & c. 
81. tametsi scripsi: tamenetsia: tamen etsi 8. 9o. « Lond.: Varranum f. 


85 


62. confessore] Glapion; see p. 47. voce deflexum. . . . Nam za Graecis 


63. Augustinum] See ll. 93-100, 128- 
142. 
65. censet] sc. Glapion. 

Fernandi] Since the death of Croy 
Vives had been in a position to re- 
new the proposals made in 1519: see 
Ep. 917. Cf. Ep. 1271. 126-8. 

66. Harpocrati] The god of silence ; 
cf. Adag. 3052. 

67. "Avyexov] Aleander : see ll. 30-2. 

69. (à in Stunicam] In annotating 
Matt. 4. 1 Erasmus had remarked that 
a reading of a ws. of Hilary, zabulum 
instead of diabolum, was perhaps 
a copyists error.  Stunica (Annot. 
contra Erasmum, 1520, i9. A*) pointed 
out that the form was common in 
Hilary and other Fathers, and suggested 
& derivation from Hebr. zebul. But 
Aleander indicated to Erasmus that 
za is often used in Greek for διά. In 
replying to Stuniea Erasmus wrote in 
his first edition, Louvain, Th. Martens, 
8.4. (BSee App. 15): Mihi videtur 
aliquanto probabilius zabulum a Graeca 


aliquoties poni pro διά͵ notius est quam 
vt hie oporteat probare'. To this, no 
doubt as the result of the present hint, 
he added in the Froben edition of 
Feb. 1522: ' Huius rei nos admonuit 
Hieronymus Aleander, trilinguis erudi- 
tionis antistes, ne quem sua laude 
fraudasse videamur '. 

74. Saxicidam] Ja. Latomus: 
ll. 27-9. 

75. domus Cameracensis] Perhaps 
the cháteaw at Heverle, 2 ms. sw. of 
Louvain, recently built by the family 
of Croy: see de Jongh p. 25*n. 1t 
appears that as the result of his 
tutorship (Ep. 934. 3n), Latomus' tie 
with the young Robert (Ep. 1287. 39n) 
or Charles Croy had become more close. 

90. Varamum] No doubt a young 
kinsman of Abp. Warham. 

Thaleum]Of. Ep. 1303. 51: perhaps 
a young kinsman of the friend addressed 
in Ep. 1224. 

Mauritium] In Ep. 176 introd. 
this person is identified with James 


See 


1256] FROM JOHN LOUIS VIVES 11 


habeo auditores et charos; sed commendatione tua priores illi 
erunt chariores, et hic postremus, si modo charior potest esse. 

De Augustino absolui tredecim libros. Septem sunt recogniti et 
transcripti, sex alii premuntur aliquandiu ; interim aliquid accre- 


scit. Iluueniliter statui mihi tam breuem diem, non expenso nego- 95 


tio tam longo et vario et recondito, vsque adeo multis historicis 
rebus, fabularibus, naturalibus, moralibus, theologicis referto, quae 
tu non ignoras. Explicarem rationem totam laboris mei, nisi ad te 
scriberem. Peto a te ne aegreferas paulo serius expectatione tua 
mitti, modo (non) omnino Augustino indignum opus exeat. 

Verberasti animum meum illo tuo verbo, | Non ero tibi toties 
flagitando molestus'.  Videris enim nolle me posthac admonere 
vtilitatis meorum studiorum ; incitatio enim ista tua et etiam, vt 
tu vocas, efflagitatio, quid aliud est quam calcar, quod me alioqui 
cessantem ad egregia opera stimulat? Et efflagitationem hanc 
nominas ? quid ergo praeceptoris vocabis monita ? Vis esse tam in 
amicos et discipulos ciuilis, v& moerore eos afficias, quum vident 
secum velut cum leuiter notis aut tibi paribus agere. Nondum et 
agendo et dicendo potuit tibi Viues persuadere, te nihil posse facere 
sibi molestum, nisi quum ne sis molestus times. Tale est illud in 
superscriptione, Amico meo obseruando'; nec 'obseruando ', sed 
etiam, si diis placet, in primis obseruando'. Si posthac ad hunc 
modum permiseris istum siue loannem siue Liuinum scribere, 
reiiciam literas: cui obseruandus ego sum, is non est Erasmus. Per 
omnia iura amicitiae et vniuersa tua in me beneficia, et si qua sunt 
mea in te officia, te precor vt me vtaris familiarius. 

Gaudeo te sie esse in Germania exceptum ; quanquam mihi 
nihil noui id fuit. Gaudeo quoque habere te istic Velium, cuius, vt 
puto, extat carmen de te genethliacon felicissimum mea sententia ; 
saluta eum nobis, si ita tibi videtur, et Buschium, simul et Rhena- 
num, si istic adest. Mauritius salutem tibi plurimam ; saluebis 
et a Ioanne Clemente, qui non ibit in Italiam ante proximum ver. 
Is dicit multum doluisse, quod se inscio profectus sis Basileam ; nam 
si rescisset, comitatus esset te, et mansisset istic hyemem totam. 

Agebam de conducendo aliquo, quum commode me Franciscus 
bibliopola submonuit missurum se quam primum istuc ad te nescio 
quos libros: si quid vellem perferri, adiuncturum se reliquae 
sarcinae. Itaque iussum est illi committere septem libros recognitos 
iam a me. Incipiat excudere Frobenius, si sic tibi videtur ; decem 
alios vsque ad decimumseptimum mittam haud dubie ante quadra- 


130. decimumseptimum scripsi, vt in. Ep. 1271. 46-7: decimumquintum a. 


Mauritsz : but more probably he is the 113. loannem] Perhaps Hovius ; see 
boy who was Erasmus! servant-pupil ^ Ep. 867. 177n. 

(Epp. 263. 1, 273. 34-7) and who, Liuinum] Algoet ; see Ep. τορι. 
remaining in France, was perhaps the 118. Velium] Cf. Ep. 1252. 2-4. 
Mauricius Durand Anglus whose letter 1I9. genethliacon] See Ep. 548. 3n. 
is printed in J. Fishers Je vnica 120. Buschium] See Ep. 830 introd. 
Magdalena, Paris, J. Badius, 22 Feb. 122. Clemente] See Epp. 388. 173n, 
I519. Or perhaps DBirchinshaw, who 1271. 1r5-16. 

was at Louvain about this time (Ep. 125. Franciscus] Berckman 

1360. rin), is intended. Cf. also Ep. 128. libros] of Augustine: see l. 93. 
1303. 50-1. 130. quadragesimam] s;  March-1i9 


93. Augustino] See p. 117. April 1522. 


IOO 


IOS 


μι 


μι 


M 


t3 


σι 


- 


I5 


20 


12 LETTERS OF ERASMUS [1522 
gesimam. Reliquum per Franciscum ipsum, quum ibit ad mercatum 
Francfordiensem. Ex istis septem poteris cognoscere, si quid modo 
vacat legere alienum, quam rationem commentariorum sum secutus ; 
etiam si reliqui praeter octauum, nonum, decimum, et decimum- 

135 Octauum minus habent et operis et operae, quoniam non ita sunt 
varii, e& magna pars eorum quae in illis tractat, passim est cuiuis 
obuia. Cura, rogo te, vt excudantur aliquot centena exemplarium 
istius operis a reliquo Augustini corpore separata : nam multi erunt 
studiosi homines, qui Augustinum totum emere vel nolent vel non 

140 poterunt, quia non egebunt, seu quia tantum pecuniae non habebunt. 
Scis enim fere a deditis studiis istis elegantioribus praeter hoc 
Augustini opus nullum fere aliud legi eiusdem authoris. Valeiterum 
atque iterum, mi optime praeceptor. 

Louanii 19. Ianuarii, 1522. 


1257. 
Vita Erasmi p. 85. 
O?. p. 133: Lond. xxx. 8: LB. 564. 


[I cannot definitely confirm the year-date. Only 1522-4 are possible, between 
Erasmus' arrival at Basle and the death of Nesen ; and if the interpretation of 
the name Verdunius be accepted, 1:24 must be discarded. "The resemblance in 
ll. 5-9 to Epp. 1244. 36-7, 1258. 26-7, and the expectation of Erasmus' return to 
Louvain make 1522 probable.] 


To CoxRAD GOCLENIUS. 


Basle. 
6 February 1521. 


ERASMVS ROTERODAMVS M. CONRADO GOCLENIO S. 


S.P. Amo profecto Melchiorem, et precor illi Musas omnes 
propitias. Οὕτως βαλλέτω : sic innotescet bonis ac fortunam sibi para- 
bit. Nec est quod cogitet de suffugio, sed de progressu. Tantum 
caueat ne det ansam improbis. Cum Lodouico ciuiliter exerce 

s amicitiam. Neseno si quid scribis, caute scribe. Ille sane mihi 
fuit amicus infelicissimus. Nihil continet ; nec dispicit quid quando 
dicendum. Nec prodest bonis literis, nec causae Lutheranae, nec 
suis discipulis. ls demum sapit qui nouit hoe seculo sapere. Vix 
etiam fidas tibi ipsi. 

το Spero me isthic adfuturum in quadragesima, nisi hi tumultus obsta- 
bunt qui videntur imminere. Verdunii epistola mire delectauit, si 

1256. 136. illis a Lond.: illas 8. 


ὄντως Ὁ : óvros LB. 


1257. TrT. S. 0m. ΟΣ. 2. Οὕτως correxi : 


1256. 136. tractat] sc. Augustinus. IO. isthic adfuturum] For this inten- 


1257. τ. Melchiorem] Viandalus : see 
Ep. 1237. 41n. 

2. Οὕτως] Cf. Adag. 1328, BaAA' οὕτως 
— macte virtute: also Spongia (HE. 
333» ὃ 393 — LB. x. 16704). 

4. Lodouico] Probably Carinus; cf. 
Ep. 1215. 10n. 

5. Neseno] Cf. Ep. 1244. 3Ón. 

6. infelicissimus ]See Epp. 325 introd., 
1244. 36n. 

Nihil continet] Evidently Erasmus 
charged Nesen with having let out the 
Iulius Exclusus (Ep. 502 introd.) and the 
Dial. bilinguium (Ep. 1061. s05n). 

8. Vix...fidas] Cf. Ep. 1292. 8n. 


tion cf. Ep. 1209. 3n. 

quadragesima] 5 March-19 April 
1522. 

hi tumultus] Cf. Ep. 1228. 52n. 

11. Verdunii] Perhaps Ant. de la 
Marck, whose abbey was near Verdun. 
The letter may have again promised 
some preferment for Erasmus (cf. Ep. 
1065), as to the possibility of which 
he felt doubts; and he may have 
thought of printing it after Ep. 956 
in the collected edition of the Para- 
phrases, Feb. 1522. For reasons why 
it should not be printed see Ep. 956 
introd. 


1257] 


tamen ille tantum potest. 


TO CONRAD GOCLENIUS 


13 


Additurus eram operi nostro, sed erat 


quur non fecerim. Miror quod Hilario dederis aureum ; nam erat 
illi satis viatici ex me, et ex Petro Aegidio, de meo. 
Scripsissem plura, sed hiec parum videbatur notus, per quem 


scribo. Campensi gratulor. 


Decebat vt ego senex iam particeps 


essem vestrarum felicitatum ; sed video meos labores plane fuisse 


Hereulanos. Bene vale. 


13. quod O? LB : quae/quin ΟΣ: quin Lond. 


13. Hilario] H. Bertulphus of Lede, 
between Alost and Ghent, was a pupil 
of Eligius Houcarius at Ghent; and 
some verses by him appear in Hou- 
carius" D. Liuini vita, Paris, J. Badius 
for some Ghent booksellers, 13 Jan. 
511. lt was perhaps in consequence 
of this early connexion that Bertulphus 
sometimes calls himself * Gandauus '. 
Subsequently he studied at Paris, 
where he was a fellow-pupil of Vives 
(Ep. 1281. 88) and wrote some verses 
for John Dullardus' edition of Paulus 
Venetus! Summa philosophie naturalis, 
Paris, T. Kees, Nov. 1513; and then 
he taught for some years at Toulouse 
(Ep. 1403. 24-6). In 1521 he was at 
Geneva, where he met Corn. Agrippa 
and composed some complimentary 
verses for him (Agr. E. pp. 807, 1148-- 
50). From :522 to 1524 he was in 
Erasmus! service, and was sent fre- 
quently to Charles v (Agr. E. iii. 44) ; 
and in Dec. 1523 carried to Francis 1 
the presentation copy of the Paraphrase 
on St. Mark (Ep. 1400). His reception 
on that visit attracted him to return to 
France; and though he went back to 
Erasmus for a time (Herminjard 99), 
by Nov. 1524 he was in France again 
(Ep. r516), and obtained service with 
Margaret of Valois, Duchess of Alencon 
(Agr. E. iii. 72,3). He endeavoured 
also to draw Erasmus to follow him 
(Horawitz v. 77). 

About Sept. 1528 hemarried (Lond. xx. 
67, LB. 1004), and in Nov. 1531 was at 
Brussels, as secretary to John Dantiscus 
(EE. 162) ; but subsequently he moved 
to Lyons, where he was intimate with 
Rabelais in Nov. 1532 (EE. 182) and 
worked for the printer Gryphius, 
whom he provided with a copy of 
Nic. Beraldus' JDe vetere ac mouitia 
iurisprudentia, oratio, Lyons, r July 
1533. By the end of August he and his 
whole family had fallen victims to the 
plague (Q. 82). 

His only printed work of any impor- 
tance is an edition of Ant. Nebrissensis' 
Grammatica, Lyons, S. Vincent, 1523— 
4: but there are verses by him, on 
Reuchlin's death in  Geldenhauer's 
Collectanea, ed. Prinsen, 1901, pp. 142- 


Basileae postridie Non. Feb. An. 1521. 


I8, Febr. 03. 


5; in praise of Erasmus' Hilary, 
Feb. 1523 (Ep. 1334) ; on the death of 
Bayard (f 30 April 1524), in Symph. 
Champier's Les Gestes . . . du preux 
Cheualier Bayard, Paris, Ph. le Noir, 
(1525); in Jo. Maurus of Coutances? 
compendium of the Adagía, Toulouse 
(c. April 1527 ?) (BEr*. Adag. 260); 
and on Froben's death, in Erasmus' 
Colloquia,  Basle, H. Froben and 
J. Herwagen, March 1529. In this last 
volume appeared the Synodus Gram- 
malticorum, in which he is introduced 
as a character. Ant. Sanderus, De 
Gandauensibus claris, 1624, p. 57, tells 
an amusing story of Erasmus' first 
meeting with Bertulphus at Ghent. 
When Sanderus wrote, several erudite 
letters between them were still extant in 
ms. ; but they are not now to be found. 

See A. Roersch in ZL/humanisme belge, 
I9IO, pp. 69-82 ; reprinted from Ball. 
Soc. d' hist. de Gand, 1909. 

16. Campensi] John of Campen in 
Over-yssel (t 7 Sept. 1538). Under the 
influence of Luther and Melanchthon 
he gave up the old theology (OE. p. 193), 
and began the study of Hebrew in 1519. 
In 1520 he was appointed professor 
in Busleiden's college in succession to 
Shirwood (cf. Ep. 1046. 29n). After 
six years spent 'infoeliciter discendo, 
infoelieius etiam docendo' he tried to 
find a successor to whom he might 
resign, but was persuaded to continue. 
A year in Germany in 1525-6, including 
a visitto Basle, increased his knowledge; 
and on returning to Louvain he pro- 
duced a Hebrew grammar, Th. Martens, 
June 1528, based on the work of Elias 
Levita. ln 1531 he determined to 
resign, and entered the service of John 
Dantiscus, bp. of Culm, Polish am- 
bassador at the Imperial court. On 
their way to the Diet of Ratisbon he 
published at Nuremberg, J. Petreius, 
1532, ἃ Paraphrase on the Psalms, 
which quickly won popularity. The 
publieation had been opposed at 
Louvain, but JDantiscus insisted on 
carrying it through (EE. 1:62). In 
Oct. r533 another attempt was made 
to prevent its being translated into 
French and Dutch (de Jongh p. 61*) ; 


Mun 


14 


1258. 
Deventer MS. 99, f. 6 v?. 


LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


To (ManriN Daviprs ?). 


Basle. 
9 February 1522. 


[A sixteenth-century copy in the manuscript from which comes Ep. 296, and by 
the same hand. The dates are amply confirmed by the contents. The person addres- 
sed evidently was some confidential friend of Erasmus, perhaps Martin Davidts. 
This might easily be a reply to ἃ second letter written shortly after Ep. 1254.] 


ERASMVS CVIDAM AMICO 5. 


CvnRvs quibus Franciscus volebat scrinium committere, iam 


adsunt. 
non mittas nisi significaro. 
Augustinensium. 


reliquit, quod Dux Bauarie minaretur alioqui monasterio. 
illi fuisse graue dissidium cum Eccio. 


but this too failed. One French ver- 
sion appeared in 1534, s./., and Dolet 
issued another at Lyons, 1542 (R. C. 
Christie, Dolet, 1899, p. 537). A Dutch 
version was printed at Delft, C. Henrici, 
13 July 1534 ; and an English version 
in London, T. Gybson, 1539. In ἃ 
reprint of the original, Paris, s. »., 1532, 
& Paraphrase on Ecclesiastes by Cam- 
pensis was added, seemingly without 
his knowledge, and likewise from notes 
of his lectures at Louvain. 

After two years with Dantiscus, 
during which he spent six months in 
W. Prussia and visited Marienburg, 
he was invited in 1533 by Peter 
Tomiezki, bp. of Cracow, to fill the 
Hebrew chair in that university. 
During his tenure he produced a Para- 
phrase on the Proverbs of Solomon, 
Cracow, F. Unglerius, s. à., with a pre- 
face to Tomiczki, r9 Feb. 1534 ; ἃ com- 
mentary on Romans and CGalatians, 
Cracow, M. Scharfenberg 1534, dedi- 
eated to Aleander, 27 Feb. ; and a new 
edition of his Hebrew grammar, ibid., 
1534, dedicated to Tomicezki, 20 April. 
From the two last prefaces it appears 
that he could no longer resist a tempta- 
tion which had been before him since 
the previous autumn (Lond. xxx. 62, 
LB. 1258; cf. OE. p. 193)—to go to 
Venice and meet Elias Levita, who was 
there with Aleander. In Feb. r535 
he was invited to Rome to teach 
Hebrew (Basle MS. Goclenii Epist., 
f. 12 v9), and accepted; but after 
a few years decided to return to Ger- 
many, where he died at Freiburg. 

He made the acquaintance of Martin 
Lypsius in Feb. 1524 (Horawitz v. 87, 
42). Seb. Munster dedicated to him 
the Logica of Rabbi Simeon, Basle, 
Froben, 1527. 


Fuisset gratum si venisset; sed facile fero, si sit in tuto : 
Cupio scire reliquum fabule de Priore 
Oecolampadius exeussa cuculla monasterium 


Audio 
Hincillelachryme. Philippus 


See Néve pp. 235-44 ; J. D. Janozki, 
Nachricht . . . Zalusk. Bibliothek, iii 
(1753), pp. 223-5; A. Jochera, Obraz 
bibl.-hist. w Polsce, ii (1842), pp. 26, 34, 
152, 161 ; and EE. 

I. Franciscus] Berckman. 

scrinium] Cf. Epp. 1254. 17, 1275. 
9-TO. 

3. Priore] Probst; οἵ. Epp. 1254. 
8—16, 1256. 23-4. 

4. Oecolampadius] On 23 Jan. 1522 
he left Altomünster, where he had been 
living since c. 23 April 1520: see Ep. 
IO95. 174nn, and Binder, op. cil., 
p. 286. He wrote to Erasmus and 
Beatus Rhenanus 'vt omnium amicis- 
simis ', * ad tacitissimos'', explaining his 
action (BRE. 222. 1-5) ; but the letter 
has not survived. From another of his 
letters at this period (Oec. E., f. 204), 
it seems to have been written in despon- 
dency about the future, both private 
and public: * Nonsceribam τραγικωτέρως, 
vt nuper ad Erasmum nostrum ; 
quamuis satis atrox, quiequid id infor- 
tunii est, videtur.  Obuersatur enim 
ante oculos, quis rerum mearum 
status ?... quis finis rerum sperandus 
sub his principibus ? ' 

5. Dux Bauarie] William 1v (13 Nov. 
1493—6 March 1550), whohad succeeded 
his father 18 March 1:508. For his 
support of Rome at this time see 
Ranke, AHeformation, bk. 3, ch. s. On 
5 March 1522 he issued a mandate 
requiring strict orthodoxy from all his 
subjects. 

6. dissidium] This report was per- 
haps untrue; cf. BRE. 222, Oecolam- 
padius to Beatus, 15 April 1522, 
*Prineipes nune simulant sese mihi 
optime voluisse, atque conditionem 
honestam offerunt Ingolstadii' : where 
Eck was Professor of Theology. 


1258] 


TO «MARTIN DAVIDTS ?» 


15 


Melanchton publicum agit concionatorem. lodocus lonas vxorem 


duxit et Carolstadius preter alios multos. 


Monachi Augustinenses 


partim alio migrarunt, partim mutato cultu facti sunt opifices. 


Sacra ibi pene nulla fiunt. 
Sacrum et concio. 
specie. 
dissentientes a Luthero. 


In summo templo vnum tantum fit 
Populus communicat pene quotidie sub vtraque 
Venerunt illuc duo fullones mire docti, sed in paucis 
Vendicant sibi spiritum prophecie. 


Narratur apud Heluetios imago quedam in linteo picta fluxisse 
multo sanguine: ne(c) potuisse sisti, nisi beata Virgo in eodem 


linteo picta admouisset manum vulneri quod erat in latere. 
reliqua quatuor ad preces populi iam desierant profluere. 


Nam 
'Tandem 


cornu durum enatum ex costis Crucifixi. 
Sed compertissimum est quod hic Basilee quedam puella gignit 
multos carbones ex oculis. Vix est nata annis duodecim, potissimum 


pariens nocturnis horis. 


natura posse fieri. 


Sunt verissimi carbones, et alius post 
alium exit, eximentibus qui adstant. 


Sed hoc propemodum puto 


Recideramus in morbum priore grauiorem, nec adhue satis 


reuiximus. 
longiorem : 


Hoc ego nimium expertus. 


7. Yodoeus correzi: locletis MS. 
21, pariens scripsi: ps MS. 

7. concionatorem] I cannot sub- 
stantiate this statement. In March he 
was lecturing publicly on Genesis and 
the Gospel of St. John (BRE. 220). 

Ionas] His marriage is announced 
by Melanchthon, 5 Feb. :522 (ME. 
192). The bride was Catherine Falk 
of Wittenberg. 

8. Carolstadius] On 19 Jan. 1:522 
he married Anna, the τς year old 
daughter of Henry of Mochau, an im- 
poverished noble of Segrehn, near 
Wittenberg: see LE?, 477. 62n. The 
date, 20 Jan., stated in Ep. 911. s6n, 
Seems to be incorrect. 

alios multos] Cf. Ep. 1241. 27n. 

Augustinenses] 'The decision of 
their synod, meeting at Wittenberg, to 
open their convents, was taken c. Oct. 
I521: 8ee ME. 136, 139. 

11. communicat] See JE. 73, 74: 
where this is said to have occurred on 
Christmas, New Years Day, and 
Epiphany. Cf. Ep. 1260. 109-1o. 

12. fullones] The'Zwickau prophets', 
Nic. Storch, Marcus Thome, and others, 
who arrived at Wittenberg on 27 Dec. 
1521, claiming wonderful powers: see 
ME. 170, 182, 183, LE*. 477. 84n, 478. 
13 Seq., 480. 4-6, 508. 55-60, 573. 33- 
40. For their reception by Carlstadt, 
in Luther's absence on the Wartburg, 
the Wittenberg Ordinance of 24 Jan. 
1522, and the immediate check im posed 


Ego sic affectus sum vt non magnopere morer vitam 
tale video seculum. 
atque quidquam illis temere respondere. 
Episcopus Basiliensis, Coadiutor aliique 


Caue a litteris Germanorum, 
Iiis periculose fiditur. 


1I. Popule9 MS. 15. ne 8. 


by Luther's return in March, gee T. M. 
Lindsay's Hist. of the Reformation, 
1909, i. 314-17 ; B. J. Kidd, Documents 
of the Continental Reformation, 1911, 
pt. 1, ch. 22 ; and Ranke, Reformation, 
bk. 3, ch..1. 

24. morbum]Cf. Ep. 1248. 10—11. For 
the present state of Erasmus' health cf. 
CE. ii. 5, to J. A. Brassicanus, from 
Basle, 24 Jan. 1522: 'Dn. Erasmo, 
vrbis nostrae summo decori, tuas red- 
didi literas, aegro sane ac pituita non 
vulgariter laboranti; mihi enim et 
paucis ad eum liberior est aditus. Im- 
petraui tandem has ad te atque alium 
literas, idque precibus propemodum 
importunis, quandoquidem ea morbi 
sors erat vt fragiles inter digytulos non 
satis calamus haereret. Iecirco ron vt 
mihi sed vt tibi, quanquam et mihi 
quoque gratum faceret, schedulas istas, 
hoe est quantum licuit aut potuit, 
scripsit. "Tu boni, spero, consules ; ego 
magni facerem, rerum conditione pen- 
sata'. Inthe margin Cantiuncula adds 
*Superscriptionem nonseripsit Erasmus, 
sed illius amanuensis '. Erasmus' letter 
is not extant. 

27. periculose fiditur] Cf. Epp. 1244. 
3Ón, 1257. 8-9. 

28. Basiliensis] Christopher of Uten- 
heim : see Ep. τοῦ introd. 

Coadiutor] Nicholas (22 June 1478 
—15 June 1550) of Diesbach, 12 ms. 


16 LETTERS OF ERASMUS [1522 


complures summa me humanitate prosequuntur. Sed exulandum 
30 est ἃ Germania ob nidorem hypocaustorum. 


Vale, mi οἷο. : saluta amicos. Basilee quinto idus feb". anno xxii. 


1259, 5 


Pirckheimeri Opera p. 280. 
O?. p. 198: Lond. xxx. 45: LB. App. 473. 


To WILLIBALD PIRCKHEIMER. 


Basle. 
12 February (1522). 


[For the forms of heading and address see Ep. 1085 introd. "The year-date is 
given by the mention of the Paraphrase.] 


S., vir ornatissime. Huc me contuleram, vt adessem meis 
lueubratiunculis excudendis. Et statim ad nidorem hypocaustorum 
grauiter aegrotare coepi: idem mali genus quo laboraui quum hic 
essem proxime. Conualueram, sed ex interuallo repetiit nos morbus 

5 priore grauior. 

Iamdudum expecto quem exitum sit habitura Lutherana tra- 
goedia. Omnino spiritu quodam res geritur ; an ex Deo sit nescio. 
Ego, qui nunquam fauerim Luthero, nisi quomodo fauet qui hortatur 
ad meliora, vtrique parti sum haereticus. Apud nostros pauci 
quidam aliis de causis inimici, etiam Caesari persuadere conantur 
me caput esse huius tumultus, non alio argumento quam quod non 
scribo aduersus Lutherum. Α Lutheranis proscindor in profes- 
sionibus quasi Pelagianus, quod plus tribuam libero arbitrio. 


IC 


- 


Nonne belle mecum agitur ? 
12859. TIT. S.P : 


Nw. of Berne, belonged to an influen- 
tial family, and.thus was able to acquire 
abundant preferment. He was Provost 
of Solothurn in Dec. 1500, Prior at 
Vaucluse in the diocese of Besancon 
1502, Prior of Grandson 1506, Provost 
of Lausanne 1506, Dean of Basle, and 
on 28 May 1519 Coadjutor to the 
Bishop. In 1:504, being in Rome on 
an embassy, he was created Apostolic 
protonotary; and on 29 March 1509 
he was Dr. of Canon Law at Siena 
His election as Coadjutor was vehe- 
mently opposed by the nobility of the 
diocese on the ground of his connexion 
with Berne; and so in Dec. 1526, 
partly for this reason and partly because 
he disepproved of the persecution of 
Lutherans, he resigned, still, however, 
retaining his Deanery. Any inclina- 
tions he had towards reform did not 
lead him far; for he refused to par- 
tieipate in the Disputation of Berne 
in Jan. 1528, and in consequence was 
deprived by the Berne Council in May 
1528 of two cures he held in the Rhone 
valley, Aigle and Bex (Herminjard 216, 
235, 237, 230). He withdrew to Besan- 
con, and spent his remaining years in 
retirement. 

See H. J. Leu, Schweiz. Lexicon, vi 


BILIBALDO SVO ERASMVS S.P. O', 


IO, aliis O* : actis P. 


(1752), p. 77; E. Ἐς von Miülinen, 
Heluetia sacra,1(1858), p.60; L. Vautrey, 
Évéques de Bále, ii (1886), pp. 75, 77-8, 
giving the inscription from his tomb ; 
GC. xv. 138, 384, 504; Zw. ἘΠ. 276, 
302; and some xviii. ms. notes at 
Basle (MS. H. IV). He is not to be 
confused with the Nic. of Diesbach 
who was Prefect of Thonon 1537-43 
(Herminjard 667, 1331). 

Erasmus, who records in Ep. 1342. 
459-61 kindness received from him, 
dedicated to him ἃ translation of 
Origen's fragmentary commentary on 
Matt. 13-16, Basle, Froben, 1227 ; and 
Oecolampadius a volume of homilies 
on the First Epistle of St. John, Basle, 
A. Cratander, June 1524. Α copy of 
the latter with an autograph inscrip- 
tion by Oecolampadius for Diesbach, 
dated s July, is in the possession of the 
Bamberg Historischer Verein ; printed 
by K. Schottenloher, J. Ziegler, 1910, 
pp. 112-13. 

1259. 3. aegrotare] Cf. Ep. 1248. 10n. 

4. proxime] Cf. Ep. 844. 293n. 

7. ex Deo] Cf. Acts 5. 39. 

IO. etiam Caesari] Cf. Ep. 1278. 13n ; 
and, for a similar accusation a year 
earlier, see Ep. 1195 introd. 

I3. Pelagianus] Cf. Ep. 1225. 284n. 


1259] TO WILLIBALD PIRCKHEIMER 17 


Absolui Paraphrasin in Mattheum iussu Card. Sedunensis. τς 
Bene vale, vir clarissime. Saluta sorores tuas, et si qui sunt qui 


diligant Euangelicam doctrinam. Basileae Prid. Id. Febr. 
Erasmus tuus. 


Clarissimo D. Bilibaldo Pirckheimero, senatori Norenbergensi. 


1960. FRoM JaAcosB ZIEGLER. 


Breslau MS. Rehd. 254. 167. Rome, 
EE?, 13: LB. App. 320. 16 February 1522. 


[An original letter, autograph throughout. Two extracts, ll. 23-49, 55-74, 
. are printed in LB. from Fecht (see vol. iii, p. xxiv) ; and the preceding and con- 
cluding portions are given by P. Kalkoff in Arch. f. Reformationsgesch. iii. 65—83, 
with an introduction. "The letter appears for the first time entire in EE*. The 
Latin of it is sometimes difficult, and has been misleading to translators. 

Jacob Ziegler (c. 1471-1549) of Landau on the Isar received his first education 
in the Cistercian monastery of Aldersbach in Lower Bavaria, and was admitted 
there *acolytus'. On 23 Sept. 1491 he matriculated, with two younger brothers, 
at Ingolstadt, where he came under the influence of Celtis and Locher (Ep. 224. 2n), 
and also became deeply interested in mathematics and astronomy. On 18 June 
1403 he was B.A., and after taking his M.A. he entered the theological course 
in Sept. 1499. In r50o he left Ingolstadt, and nothing is known of him (but cf. 
l. rn) till March 1504, when he composed a work on spherical astronomy at 
Cologne. In these early years he usually Latinized his name as Lateranus, From 
Sept. 1504 until the death of Celtis in 1508 he was at Vienna; and then became 
tutor to à young man, Henry Kuna, later Provost of Olmutz ; with whom he 
spent three years on an estate in Moravia, and one, 1511-12, at Leipzig. During 
this period he composed his first printed work, an attack upon the Bohemian 
Brethren (l. r30n). In 1514 he was at Vienna again ; and then till 1520 at Buda, 
working at Pliny and Ptolemy under the patronage of Ladislaus Szalkan, bp. of 
Waitzen, and corresponding freely with the Italian scholar, Càelius Calcagninus, 
who was then in attendance on Hippolytus of Este (l. 128n) at Erlau* 70 ms. NE. 
of Buda (see Cale. E.). From 1521 to 1525 he was in Rome, Calcagninus having 
proeured him an invitation from Leo x. But before long he found himself in 
sympathy with the moderate German Reformers, and hostile to the Papacy ; 
which he attacked in such compositions asthe Historia Clementis VIT. He remained 
in Italy till 1231, Spending most of his time with Calecagninus at Ferrara, and 
working hard at astronomy and mathematics. In August of that year the fruits 
of his long labours on Pliny, a commentary on H. N. bk. ii, were printed by H. Petri 
at Basle. In Nov. he settled at Strasburg, where the town gave him ἃ pension 
to enable him to continue his studies; and in 1532 P. Opilio published for him 
there a notable geographical work, on the Holy Land, containing also a disquisition 
on Scandinavia, in which he described the massacre at Stockholm and vigorously 
denounced its author, Christiern τὶ (see Ep. 1228. 3on). By Feb. 1534 he was 
disillusioned as to the possibilities of reform, and withdrew to Baden as tutor, 
till 1539, to ἃ young son of the Margrave : an attempt to secure admission to the 
court of Albert of Brandenburg at Mainz having failed. But his return to the 
Catholie party was genuine enough for him to be appointed Professor of Divinity 
at Vienna in 1541 and Dean of the Faculty in 1543. From that year until his death 
he enjoyed the hospitality of Wolfgang of Salm, bishop of Passau; occupying 
himself with Seriptural commentaries, the geography of Africa, and treatises on 
comets and rainbows: some of which he published with a dedication to the 
Bishop, Basle, J. Oporinus, March 1248. Apart from this letter and Ep. 1330 
and his reply to Stunica (l. 203n), few traces remain of his relations with Erasmus. 

See an excellent biography, with lists of wss., publications, and letters, by 
K. Schottenloher, Münster i. W., 1910; and ADB.] 


17. O! LB : diligunt O?, Idus O?. 18. Erasmus... 19. Norenbergensi om. O?, 


I5, Paraphrasin]See Epp. 1248, 12:5. 16. sorores] See Ep. 409. 28n. 
452*5 C 


25 perinsigni codice. 


18 LETTERS OF ERASMUS 


S. P. Dicit. 


[1522 


Veteris amici tui et te amare incipientis prius quam 


tu eruditis et iuxta piis studiis innotuisti, seram epistolam ambiciosis 
—id quod multi faciunt, scribentes ad te—salutacionibus auspicari 
forsan conueniebat; sed facit ingenii vel inopia vel rusticitas vt 


s; abstineam ab eiusmodi 


exordio. 


Debebam deinde  exeusare 


dissimulacionem ad te meam multorum annorum ; verum neque 


hie volo laborare. 


Quin quod tacui, et pro viribus faui tamen, 


tectus fauor debebit tibi isto dulcior videri, quoniam ab isto 
exemplum capis in me, quo docearis reliquisse Deum multa milia 
ro virorum qui tibi deuoti sunt et genu suum ante Baal non curuauerunt. 

Eas literas te accoepturum puto Basileae ; quod equidem per- 
cupiam certus, quia isthic exprimes aliquid ad publicam rei Chri- 
stianae vtilitatem. Expecto autem ex tua censura Aurelium 


Augustinum : 


quem nimis deformem habemus, quoniam hune 


15 nescio qui Angli et Maiorones indocti suis neniis et feritatibus misere 


dehonestarunt. 
desidero. 
ipsius restitutum dignitati. 


Qua re Amorbachii senis iudicium vehementer 
Tantum ergo auctorem videre cupio repurgatum et suae 
Nam quare tua in Paulum com- 


mentaria, tocies quamuis promissa et ostensa nobis, hoc tempore 


nosti. 


20non sperem, tam intelligo coniecturis rerum quam tu ex animo 
Posthumum suscipiemus partum istum. 


Videlicet cum hic 


tum pluribus aliis rebus profecto me tangit quidam tui animi sensus. 


Apud Cyprianum desideras Pontium diaconum. 


Is in potestate 


est vel Episcopi vel Collegii Vratislauiensis apud opera Cypriani 


Scribes tu canonico eius ecclesie, Stanislao 


Sauro, erudito homini, si is adhuc viuit, vel pocius certiusque 


I. prius seripsi: primum MS. 


I. Veteris amici] When Ziegler and 
Erasmus became friends, is not known 
—perhaps at Louvain 1502-3, before 
Ziegler's residence at Cologne. "That 
date would be many years ago, and 
before Erasmus! name had become 
known. 

6. multorum] Cf. ll. 238-9. 

IO. ante Baal] Cf. 1 Kings 19. 18, 
Rom. 11.4 

14. Augustinum] See Ep. 1309. 

Is. Angli] Such as Walleys and 
TTrivet : for whom see Ep. 1271. 35n. 

Majiorones] The Franciscan, Franc. 
Mayronis (of Meyronnes in Basses 
Alpes) was a well-known commentator 
on Augustine : t 1327. 

16. iudicium] In relying on the 
medieval commentators for his edition 
of Augustine, 1506 : see Ep. 309. 9n. 

18. in Paulum] See Epp. 164. 39, 
181.32, 290. 157, 301.118, :334:..172; 
373- 134-5, 495. 43, 692. 28—9, 894. 48, 
925. I2 : alsor, pp. 34. 17, 40. 35, 42. 9. 
and HE. 55, Heumann pp. 156, 160-1, 
LE* 211. Fevynus, writing to Crane- 
velt, 17 March (1523), announces that 
Erasmus has resumed them : see Gelden- 
hauer's Collectanea, ed. Prinsen, p. 74. 

23. desideras Pontium] Cf. Ep. 1000. 


42-6, where Erasmus expresses doubts 
as to the authenticity of the accepted 
life of Cyprian by Pontius. As he 
made no change in later editions, 
beyond appropriating the doubts to 
himself, it may be presumed either 
that the Breslau MS. was not accessible. 
or that it contained nothing new. It 
seems now to have disappeared. 

24. Episcopi] Jac. of Salza (t 25 Aug. 
1539), J. Turzo's successor. 

26. Sauro] Stan. Sauer (c. 1469— 
21 Jan. 1535) was born at Lówenberg 
in Silesia, where his father (t 10 March 
1477) was a leading member of the Town 
Council. He was ἃ pupil of Beroaldus 
at Bologna (MRE. 455 - MRE*. 472), 
and by Feb. 1:502 had ἐς με ον ἢ a 
canonry at Ratibor, and was ἃ notary 
in the chancery of the Bp. of Breslau. 
In 1506-7 he resumed his studies, and 
became Dr. of Canon Law at Padua; 
but by 1509 had returned to à canonry 
at Breslau and to the life of a student. 
To Mutianus in 1513 Or 1514 he was 
introduced as ἡ multarum et remotarum 
non historiarum modo sed et disci- 
plinarum peritus? (MRE. 260 — MRE*. 
402). He was an ardent student of 
Jerome, of whose sayings he made 


1260] 


Collegio, quoniam illud intermori non potest. 


FROM JACOB ZIEGLER 19 


Codicem ego vili 


concreditum in tempus Simoni Sunfeldo, doctori medicinae, homini 
Hebraea, Graeca et Latina lingua docto et cui est ad Capnionem 


nostrum antiqua familiaritas. 
indagetur ; 


Habes, Erasme, indicia quibus codex 
dignus qui omni diligencia perquiratur, siquidem 


Pontius in hoc argumento magnos auctores, Cornelium, Athanasium 


aut Hieronymum assequutus est. 


Plynianae historiae ad Vesuuium 


passionem, si tu hoc verbum admittis, numeris omnibus expressit ; 
malusque genius illi meritum rependat, qui martyris et historiae 
dignitatem ad sordes abiecit, quibus ipse inquinatus erat impurus 


deflorator. 


Quod scelus Gallo imputo. 


Haec enim gens inepta 


quadam ingeniorum ad veteres contencione per omne erudicionis 
genus idoneos auctores vna conspiracione vel funditus sustulit vel 


indoete deflorauit, vel illorum titulis scelerate abusa indoctas 40 


fabulas et Hiberis neniis nugaciores nostro tempori obtrusit. 


In illo legitimo exemplari est locus, ' Stetit ad lineam '. 
dico, deflorator reposuit, ! Stetit in lineis '. 
loco iustius dabitur errori venia. 
vestibus Cyprianum exutum legerat, rei consequencia fere inuitabat 45 
Verum hoc tenuius, cum prior lectio 


vt eum in lineis produceret. 


Ille, toties 
Et profecto non alio 
Postquam enim superioribus 


suum et germanum pondus seruet, quemadmodum inter sontes alle- 


gatus martyr supplicium ordine euocatus excoepit. 


Hoe admonere 


libuit, vt loco censuram pro tuo iudicio adhibeas. 


Operae precium foeceris, Erasme optime, si tua et Frobenii nostri 5o 


eura duceres vulgandum quippiam cui ad cumulum deesse sentires, 
(si» hie desiderium tuum ab epistola tua publica multo ante studio- 
sis declarares. Reperires, spero, ab inexplorato angulo prodeuntem 


candidum aliquem qui vos leuaret. 

Descripsi olim Ratisponti ex bibliotheca ad Emmeramum com. 55 
mentaria diui Hieronymi in epistolam ad Galathas. 
multa illhic inter inicia legi, quae in vulgatis libris desunt. 


Memini adhuc 
Eciam 


in commentariis in Matthaeum desidero aliquid, quod puto me 


a collection, and to whom he erected 
a monument in the Kreuzkirche at 
Breslau in r509. For his historical 
interests seo Ep. 850 introd. To 
Vadianus he lent from the library at 
Breslau à Ms. of L. Valla's De libero 
arbitrio in 1516 (VE. s!, 11). Ursinus 
Velius (Ep. 548. 4n) addressed to him 
an Épistola in verse c. 1516 (M. Denis, 
Wiens Buchdruckergesch. 1782, p. 323). 

See M. Hankius, De Silesis indig. 
eruditis, 1707, pp. 211-13; J. Heyne, 
Gesch. d. Bisth. Breslau, ii, 1868, 
p. 533; and other sources cited by 
Schottenloher, p. 55n. 

28. Sunfeldo] This name does not 
seem to be known.  Schottenloher 
(p. 55n) conjectures that, in spite of 
the difference of Christian name, the 
Leipzig physician and Greek scholar, 
Christopher Sonfelt (Schónfeld), may 
be meant: see MRE. 117, 209. 

33. Plynianae] Plin. £p. 6. 16. 

37. Gallo] An amusing example of 


national antipathy : for similar feeling 


cf. BRE. 157. 
41. Hiberis neniis] A favourite 
phrase of Jerome: cf. Adag. 1309, 


where its origin is said to be * propter 
prodigiosas maleficiorum fabulas vulgo 
jactatas ᾿. 

42. ad lineam] Fell cites this reading 
in & Salisbury MS.: perhaps the 
* Sarisburiensis quidam codex ' collated 
for him by the Bp. of St. Asaph. See 
his edition of Cyprian, 1682. ff. $* vo, 
d(- p.13). It does not seem to be in 
the Cathedral Library. 

43. in lineis] sc. vestibus. 

55. Ratisponti] 'This account is 
repeated, in very similar words, in 
Ziegler's Libellus (1. 203), fo. h* vo. 

Emmeramum] The famous Bene- 
dietine monastery, founded in viic, 
Sehottenloher aptly remarks, p. 11, 
that Celtis had made there his well- 
known discovery of the poems of the 
nun Roswitha. 


c2 


6o pluribus locis deprehendi. 


7o aliunde intelligentiae. 


20 LETTERS OF ERASMUS [1522 
illhie legisse.  Credibile est eam lectionis copiam vicissim et inopiam 


Oro hie humanitatem tuam vt mittas 


illhuc hominem idoneum qui totum Hieronymum ad illa exemplaria 
conferat. Sinon alium fructum, quod nunquam credam, certe istum 
maximum capies, emendacionem tuam ad venerandae vetustatis 
codices et per Imperatorem quempiam ex Italiae incorrupta aliqua 
65 bibliotheca illhuec translatos expendisse. 

In Roro monasterio canonicorum regularium celeberrimo Ba- 
uariae inferioris, codex est non magnus nec antiquus, in quo sunt 
diui Hieronymi titulo ternae in singulos Euangelistas exposiciones 
breues, et non quae doceant, sed admoneant lectorem comparatae 


memoria non possum. 


auctorem inscripcione non mentiuntur. 


Aliud tibi de opere ferre iudicium ex veteri 
Densos autem et argutos esse oportet, si 


Fuerit tuae diligenciae 


instituere racionem vt huius operis periculum praesencius facias, 
si qua fortuna reddas Hieronymum auctiorem. 

Venerunt Romam propugnatores duo pontificiae stacionis, qui 
hoc auctumno vno proposito eam in gradu retineant, a quo detrudere 
quidam moliuntur, et vt premia et sacerdocia propterea referant 


atque adeo alieni capitis delacione beati euadant. 


Is, quod nosti, 


congressionibus suis scholasticis testatum olim foecit sophistam esse 


8o se vnum inuietum. Saepe his eciam diebus conflixit in Sapientia 


Romana; et fuit vehemencia hominis, caput iactatum, latus molle, 
manus loquens et causam parciens in digitos, atque in his os apertum 


nimis, stupori omnibus. 


Ergo nihil non speramus nos obtinere per 


illum qui theologicae definicionis titulo maxime paradoxon Chri- 
85 stianae philosophiae dogma semel et publice obtinere visus est, Tus 


esse mensariis foenoris accipiendi. 
aiunt esse nominis Germani, et remiserunt vobis. 


Hunc festiui quidam delicias 
Equidem et ego, 


nisi quia falsum est ἡ Crimine ab vno Disce omnes, agnoscerem vel 


inuitus opprobrium gentile. 
Alteri diuersa racio est. 


66. Roro] Rohr, 18 ms. s. of Ratis- 
bon ; founded in 1133. 

75. stacionis] ?.e. sedis. 

78. Is] Eck ; who was in Rome Oct. 
I521—Feb. 1522. 

79. econgressionibus] Such as the 
Leipzig Disputation (Ep. 1020. 62n); 
and cf. l. 86n. 

8o. Sapientia] The 
Rome. 

86. foenoris] Eck had begun to study 
this question in 1512 (Zpist. de rat. 
studiorum suorum, Ingolstadt, A. Weis- 
senhorn, 1243, fo. A?). In the autumn 
of 1514 he disputed about it with the 
Carmelites at Augsburg (Fteplica, ibid., 
1543, f. 48 v?) maintaining that with 
the expansion of trade the old prohibi- 
tion of interest must be abandoned, 
and that 5 per cent. was a reasonable 
rate; and in July τις he went to 
Bologna with the support of the Fuggers 


University of 


Huius incessus, sermo, vultus totusque 


to maintain the same view (Orationes 
ires, Augsburg, Miller, 5 Dec. r515, 
f. D* vo, E. In Aug. 1516 he main- 
tained it again at Vienna (Disput. 
Viennae habita, ibid., 27 Jan. 1517, 
fo. B v9); and subsequently won sup- 
port among the theologians of Paris 
(VE. 92). See Wiedemann, Eck, pp. 33, 
53-, 68 ; and cf. Pirckheimer's preface 
to his translation of Plutarch, De vitanda 
vsura, Nuremberg, F. Peyp, 30 June 
1513: also Ep. 1425. 9-10. 

88. Crimineab vno! Verg. Aen. 2.65,6. 

90. Alteri] Jo. Faber (Ep. 386): see 
Schottenloher's ingenious identification 
in Arch. f. Reformationsgesch. v (1908), 
31-47, based on an extract ífrom 
Ziegler's Marsyae Satyri chorus (Erlan- 
gen MS. $827, ff. 1i15,16) . Faber 
arrived in Rome in Nov. 1521: see 
his life by I. Staub, 1011, pp. 139, 1 56. 
Cf. also Epp. 1294. 13, 1324. 121n. 


1260] FROM JACOB ZIEGLER 21 
habitus compositus ad quandam modestiam videtur. Praefert 
etiam hypocrisin in media causa, qualem non temere reperias apud 
magnos auctores. Longe abesse putatur ab assentacione et con- 


sectacione lucri ad rerum dominos, longe ab odii et offensionis 


affectu in aduersarium, vnde rebus fides leuior haberetur; sapere o; 


autem, dicere et scribere omnia quae veritatis puram defensionem, 
regulam apostolicam et veterum tractatorum referant sententiam 
et fidem. His artibus instructus libellos Romam identidem sub- 
misit, praesidium moribus et opinionibus nostris adferens, quibus 
hoe seculo summus rei Christianae cardo nolens volensque versatur. 
Hoe consilio desiderium sui longe ante foecit, isto eciam insignius, 
quod vocantibus non semel dominis non properauit, scilicet hoc 
venerabilior occursurus, hoc ampliores prouocaturus fortunas, quo 
se grauiorem, quo sui copiam minus impetrabilem ostendisset. 
Nec eum sua prudencia fefellit. Fortunam a porta in sinum fere 
elicuerat, sed humanarum rerum casus ili omnes spes euertit. 
Namque sub ipsius aduentu Leo decimus grauem animam efltiauit. 

Sed audias, oro, ab vno exemplo, quae ista sint praua dogmata 
quae hi ferre non possunt. lsthie trecenti Christiani synaxin sub 
vtraque specie celebrarunt. Id is ad nos retulit et tanquam 
sacrilegio perpetrato exaggerauit. Nos vt rem funestam excoepimus, 
exhorruimus, facinus omni calamo et censura damnandum duximus, 
puto quia contra maiorum morem, contra manifestam Scripturarum 
sentenciam foecerunt, (Amen, amen, dico vobis, nisi ederitis 
carnem Fili hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis 
vitam in vobis'. Atque haec sentencia quater repetita. Ft alio 
loco, * Accoepit lesus panem, et cum aegisset gracias, fregit deditque 
discipulis et ait, ' Accipite, comedite: hoc est corpus meum "' ; 
et accoepto poculo graciis actis dedit illis dicens, ** Bibite ex hoc 
omnes" '. Et Paulus, ' Probet autem homo seipsum, et sic de pane 
edat et de poculo bibat/. Atque et hoc loco idem ritus tocies com- 
memoratus. Sie muniti descendunt in certamen assertores publici 
moris et male olim recoeptarum opinionum. O nunquam qui 
sancta legit et versat, sed qui oculum simplicem, humilem spiritum, 
mentem doctam a Deo exhibet, bene pius est. 

Veni ego Romam anno superiori ipso die Calendarum Martii, 
euocatus ex Vngaria per Leonem decimum, cognicionem instituente 
Hippolyto Estensi cardinali, qui episcopatum in Vngaria habuit 
omnium opulentiss(imum» : quo loco is mea studia cognouerat et 
amauerat. Salutaui Pontificem ab opere quodam meo in hereticos 


98. itentidem AMS. 


3 Sept. 1520), brother of the Duke of 
Ferrara; Cardinal 1492, Abp. of Gran 
1487-97; Administrator of four sees— 
Agria and Milan 1497, Capua 1502, 
Ferrara 1i503—until his death. He 
had special connexions with Hungary, 
having spent seven years there as a boy, 
Írom 7 to 14. See Ciaconius iii. 17γ6--ὃ, 

130. opere]Contra heresim Valdensium 


107. animam efflauit| 1 Dec. 1521. 

109. Isthic] In Germany: ct. Ep. 
1258. 11}. 

114. Amen] John ὁ. 53. In the three 
extracts here Ziegler is quoting the 
version of Erasmus' second edition, 
I519 (cf. vol. ii, p. 183); except in 
l. 115, where it has Aabetis, But the 
spelling is his own. 


116. quater] in vv. 54-8. 
alio loco] Matt. 26. 26,7. 
I20. Paulus] 1 Cor. 11. 28. 
128, Hippolyto| οἱ Este (c. 1473— 


libri quinque, Leipzig, M. Loter, 31 Oct. 
1512: begun 9 Nov. 1510, but much 
interrupted ; printed at the expense οἱ 
il. μα, in it Ziegler attacked the 


IOO 


IOS 


IIO 


[1 


120 


130 


13; modus postulabat. 


22 LETTERS OF ERASMUS 


Pighardos, inter quos antea fueram triennio conuersatus. 
3 


[1522 


Hoc 


alias mihi exciderat, quoniam celeritate gratificari volebam Episcopo 


Olomucensi, qui idem efflagitabat. 
Plus materiae quam corporis iustus 
Disposicio multis partibus enormis, calor in 


multa acciderant non ferenda. 


Ergo huie vt festinato operi 


contencionibus maior quam ferret Christiana aut denique modestia 
aliqua ciuilis. Hoc vicium veniebat mihi, quod experimento sciebam 


quantum Oracio a sentencia et vita illorum dissidebat. 


Quod tamen 


exeusari non potest in argumento quo studeas aduersarium in tuas 


140 deducere partes, videlicet qui causae concoedere poterat, eum acer- 


bitate exasperare prius, vt memoria doloris absistat nec possit cum 
illo qui contumeliam foecit, aliquid sentire commune. 

Romae vbi fui, inuitamur ego et perduellis tuus apud magni 
nominis hominem ex episcoporum numero ; vbi, vt semota mensa 


145 fuit, productus est in coronam Lutherus et varie agitatus. Summa 


sentencia erat scortatorem eum esse et compotorem, qualibus viciis 


fere laborarent Germani. 
prodiisti. 


te salutarent, qui tua in Christo pia studia agnoscunt. 
150 deinde est ipsius vel epistola vel in aliud opus praefacio quaedam, 


Secundum ipsum tu non tua persona 
Risu amaro excipiebat perduellis, quod solem plaerique 


Lecta 


in qua in inuidiam adducebantur loci quibus tu monaciscos, preculas 
aridas, ancisas cucullorum oras, rugas palliorum adnumeratas et 


omnia secoessionum in Ecclesia symbola insectaris. 


Et senex ille, 


alioqui non monachus, sed sacrificulus tamen, ater et inamabilis, tui 


15; nominis impacientia totus ferebatur. Fauebat huius candori com- 


munis hospes, quia parum aequiter forsan audiret dici in Germania 
illustre aliquid, tibi eciam priuatim non amicus esset, quem clami- 
taret habere in cornu foenum. Videlicet Euangelium et canonem 
omnem, diuinum vindicem viciorum, olim oblitterarunt homines 


160 Sensu corrupti, substituerunt autem illi theologiam quandam 


obnoxiam et tradiciones obsequentes suis auctoribus, quibus 


legibus deinceps securi in omnia pro libidine feruntur. 


Et qui haec 


ad diuina rursus decreta attrahit et expendit, cum inuidiam mouere 
diuinis libris non audeant, vindictam pro dolore in eum exercent 


Brethren with great vehemence: to 
a degree which, as he now recognized, 
was quite unsuitable. See Schotten- 
loher's analysis of it, op. cit., pp. 23-34. 

131. triennio] 1508-11, while he was 
with H. Kuna in Moravia. 

133. Olomucensi] Stan. Turzo (Ep. 
1242 introd.), to whom the book is 
dedicated. 

138. Oracio] See Ep. 1154. 8n. 
Ziegler reprinted the Oratio at the 
beginning of his book (l. 1301). 

à sentencia et vita] A more favour- 
&ble account is given by the Dominican, 
Jac. Lilienstayn, who was no friend to 
their rule and their faith, in his Tacta- 
ius contra Waldenses, fratres erroneos, 
(c. 1505), fo. G*: ' Vellem enim ego vi- 
tam eorum conscribere et ritum ; sed 
quia ita mutabiles sunt sicut luna, [vt] 
non possum certum habere quid in eisla- 


teat. Cum enim ptactis(?preteritis) annis 
quedam sunt conscripta de eis et eorum 
vita, hoc nunc isti moderni negant et 
abhorrent. Attamen, vt conspicio, vita 
eorumsatis bona est,sed fides abhomina- 
bilis Christifidelibus '. 

143. perduellis] Stunica ; see App. 15. 

144. hominem] Possibly Carvajal: see 
Ep. 1330. 45. 

146. compotorem] Cf. Ep. 1033. 22n. 

148. solem] Cf. Epp. 315. 9, 323. 30, 
337. 11, 344. 12-13, 391. 53, 423. 15, 
591. 58, 685. 16, 760. 112-13 (of which 
Eck himself is the writer), 1253. 3. 

153. senex] For the value of this 
term see Epp. 1025. 16n, 1103. 24n. I 
cannot find when Stunica was born. 
Ziegler in the Libellus, fo. 15, speaks of 
his * aetas nunc grauis '*. 

156. in Germania] Cf. Ep. 1110. 67n 
and ll. 247-8 infra. 


1260] FROM JACOB ZIEGLER 23 
qui deprehensam nequiciam ad locum oportune subnotauit. Ab 
hoc affectu foeliciter illi occurrerat, qui nasum tuum coeno quamuis 
foedo vltus esset. Referebam ergo huius coronae fastidium et 
stabam iniquo loco. "Tamen ea inter nos pace dicta, vt qui ciuiliter 
accoeptus essem, discoessimus. 

Perduellis quidem tuus ad munus suum; nam in Sapiencia 
Romana stipendio oneratus Oppianum enarrabat. Hune auctorem 
habebat vnum omnium grauissimum, à quo suas opes ostentaret 
Romae et piscario foro indicaturam faceret, homo qui non paucos 
annos in sanctis Scripturis Veteris ac Noui Testamenti Hebraice, 
Graece et Latine perlegendis consumpserit, et qui, si quisquam 
alius, et ipse his de rebus suo quodam iure iudicium ferre possit. 
Ego autem domum meam, minarum plaenus et iam inde concipiens 
animo locum oportunum quo maliuolenciam hominis intollerabilem 
merito exciperem stilo. Id facturus eram a prologo in perpetuam 
Euangeliorum quatuor historiam, quam Aurelius Augustinus opere 
de consensu Euangelistarum ostendit modo, sed non prestitit. 

Dum ego in hoc consilio essem, conuenimus rursus mense Nouem- 
bri, interfuitque coronae Paulus noster Bombasius. Hic perduellis 
iste tuus secundo produxit in fabulam, veterem suam non nunc 
praefacionem, sed iustum opus ad omnem maledicenciam et calum- 
niam heresis accuratum, vt tu auctor vnus credaris omnis perfidiae 
quae sub coelo et in Tartaro comminisci a deploratis mentibus et ab 
omni pietate desertis vnquam potuit. Hoc legebat in corona, hoc 
paulo ante Leoni decimo porrexerat, induxeratque homines vt male 
de te inciperent suspicari. Paulus Bombasius vtroque loco, in 
corona sua praesencia apud patronum, apud Leonem meditata 
apologia, maliuolenciae obsistebat, te et pietatem tuam magnis 
animis asserebat. "lamen in procliui erat vt pars deterior vinceret, 
nisi 1501 maliuolenciae Leo decoessisset. 

Nosti adhuc quid ex te voluerint. Experimentum hoc erat. 
Praesensisti et tu; atque vidi a litteris tuis timorem istum, et 
putare te nec posse legere quosdam prius quam Apostolica venia 
admittaris. Vidi triennium istud tanquam inducias gerendi belli 
postulatum.  Risi tacitus mecum, et dicere fere tecum mihi videbar, 
* Multa inter labrum et poculum '. 

Hactenus, donec putaui perduellem tuum aliquem esse in litteris 
et consciencia Christiana magnum, haec me vehementer vrebant ; 
atque impaciencia actus, remis et velis in tuae causae Apologiam 
scribendam properabam. Sed cum sequentibus diebus aliquocies 
conueniremus, et is se magis in dies aperiret, laeuius coepi ferre 


insaniam hominis, arbitratus malam fabulam mim[m]um pessimum 


171. Oppianum] A favourite author 
with Stunica: see his Annot. contra 
Erasmum, 1520, ἴ9. F* v? (1 Cor. 4). 
"There were recent editions in the Greek, 
by the Juntas July 1515, and by the 
Aldine firm Dec. 1517. 

180, Euangeliorum] Cf. ll. 271-2, and 
8ee Ep. 1330. 3n. 

187, deploratis] Cf. Ep. 994. 21n. 

196. litteris tuis] Cf. Ep. 1236. 113-17. 

198. triennium] Cf. Ep. 1236. 121-3. 

203. Apologiam] See ll. 265 seq. lt 


was completed by Dec. (cf. Ep. 1330. 
3n) and was printed, evidently with 
Erasmus! consent, in combination with 
the first edition of Cat. Luc. (1), Basle, 
Froben, April 1523: its title being 
Libellus Iacobi Ziegleri Landaui Bauari 
aduersus Iacobi Stunicae maledicentiam, 
pro Germania. After an introduction 
about Ziegler's projected narrative of 
the Gospels (cf. 1. 180), it consists of ex- 
tracts from Stunica's Annot. inm Eras- 
mum, 1520 followed by long rejoinders. 


165 


80 


T 


185 


" 


9o 


195 


200 


t3 
o 
[r1 


24 LETTERS OF ERASMUS [1522 


cito proditurum. Et nunc ille de opinione perit. Scripsit ad hunc 
quispiam illius gentilis, qui tecum Louonii loquutus tuam domesti- 
cam consuetudinem omnem deprehendit, honorificas litteras super 

210 tuo nomine, hoc agens vt perduellis tuus merito virtutis tuae 
a scelere discoederet. Sunt hic qui eum domi nouerunt, aiunt 
illhic fuisse habitum atheum ; certe ego Hebionitam ipsum semper 
putaui. Paulus Bombasius graui vultu foedam illi adulacionem, 
nefariam sectandi lucri sub innocentis delacione racionem, oppro- 

215 brauit. Dixit funestiorem esse omni insimulata heresi Erasmiana. 
Elusit is increpacionem risu Domiciani, non tamen suffusus pudore 
fuit. Mihi et pluribus expostulantibus eius acerbitatis in te licen- 
ciam, aliud aliis respondet: Non hoc Erasmi esse, publicos mores 
lacessere ; se freno cohibiturum Erasmi lasciuiam et, quod scelera- 

220 tius est, se gloriam querere ex Erasmo. Circumuolitat eciam 
cireumforaneus homo tabernas librarias, per eas traducit et obtrudit 
nomen tuum iuxta nolentibus et volentibus, solicitat quos potest 
suae vesaniae complices, et reperit nunc suae farinae gentilem. 

Exemplaria nunc proposita sunt, quae tibi Scotinis laruis, quales 

225 iu semper exhorruisti, ab his longe vbique declinasti, hicceitatibus 
et isthicceitatibus sint occursura. Ipse eciam auctor tragoediae 
rursus excutit tuam posteriorem emendacionem Noui Testamenti 
et in ipsum annotaciones ; illhuc erupturus, si Deo placet, vt in 
Aethneas crate(ra»s Erasmum pertrahat ipse frigidus Empedocles. 

230 Non sperem vt illius in te animi omnem furorem possim pro merito 
declarare. Inuidia et odio tui, sui philautia est tota mente emotus. 
Tamen ipsius personam expressam aliena oratione dabo. Habes 
perduellem tuum, nisi forte illi sectatas Thaidas detrahas; prae- 
terea habes omnibus numeris militem comicum. 

235 Haee putaui te scire oportere, non ignarus oratorem ita demum 
dicturum causam apposite, vbi probe perspexerit aduersarii habitum, 
consilia et mores. Quod nisi hoc consilium foret mihi ad te, forsan 
excusare leuitatem aegre possem, qui post tam pertinax multorum 
annorum silencium ita demum scribendum putarem, cum studia 

240 hominum pingere liberet. 

Ergo quod aduersarius ea vbique in se admittit, vt iam nihil sibi 
animi et conscienciae Christianae integrum, nihil ciuilis honestatis 
inculpatum in se relinquat, censeo optimum fieri posthac, Erasme 
optime, ne te quoquo modo in turbam demittas; id est, dum 

245 respondes, recoedas longissime a filo quem ipse consectandum 
proposuit, sed oracionem reuoces ad genus: hic studium nefarium 
externorum, traductam ab his simplicitatem, pietatem maiestatem- 
que Germanam, vexatam patientiam tu heroici animi venerabili 
quadam amplitudine et grauitate toti Germano nomini exponas. 

* 229. Empodocles MS. 
208. gentilis] Jo. Vergara: see p. 51. 216. risuj CE. Ziegler's Libellus, fo. h* : 


and App. 15. Carranza (Ep. 1277. 24n) 'tyrannicum Domiciani risum effundere 
had seen the letter by 27 Dec. 1522 : cf. — ad proximi contumeliam *. 


the preface to his Opusculum, 1522. 223. gentilem | Carranza. 

212. Hebionitam |] The Ebionites were 225. hicceitatibus] Cf. Ep. 867. 12n. 
an early sect who did not accept the 227. posteriorem] of 1519. 
divinity of Christ. Ziegler uses this 229. Empedocles] Cf. Hor. 4. P. 465. 


term of Stunica in his Libellus, ff. i5, 239. silencium] Cf. ll. 1n, 5-7. 
14, also. 248. Germanam] Cf. 1. 156n. 


1260] FROM JACOB ZIEGLER 25 


Quorsum euasura sit actio, intelligis. Nec aliud remedium tandem 
valiturum est. Quid? Tu enim his brachiis, hoc exili corpore 
diu et frustra oblucteris, omni flumine longe lateque se vbique in 
nos effundente ? Domi tuae consistas, a tuo limite aggerem vel 
breuem opponas oportet, ad quem aquarum moles subsidat et 
impetus elidatur. Boni consulas oro, Erasme. Nihil ego foelicis- 
simae tuae Mineruae praescribo. "Tamen sit hoc mihi concoessum 
dicere, propterea quod tu, cum meam erga te deuocionem hoc 
sermonis genere intelligas, me ames et mei candoris testimonium 
apud te perpetuo confirmes. Multi tua consuetudine pene ociose 
fruuntur, quibus has opportunitates concoessas esse pene inuideo, 
eum illorum eciam, qui tuis consiliis in seriis rebus vtuntur, non 
temere vnus reperiatur in sescentis, cui magis quam mihi fuerit opus, 
hoe et pluribus negociis grauibus et necessariis, tua vti praesenti 
conuersacione. 

Apologiam ego meditor pro tua innocencia. Ea a limine multum 
progressa est; sed quando tandem suum spacium perficiat, quando 
ad te perueniat, nescio. Ibidem ego in multa vocor per perduellem 
istum. Quae si pro rei dignitate siue et indignitate persequar, 
habeam periculum, vbi permanarint; si transeam et relinquam, 
deseruerim stationem. 

Libellum deinde concipio accidencium in perpetuam Euange- 
liorum quatuor historiam. Quo eadem necessitate concludor, 
propter quae dolet mihi tam longe excludi a vobis, a te, a Frobenio 
nostro, a Germania libera. Sed et has litteras per Christianam 
nostram necessitudinem ita suscipias, oro, vt tibi et statim Vulcano 
communiter missas intelligas. Τὰ si quid tuarum missurus ad me 
es, id deponi facias apud Paulum Bombasium, meum magnum 
amicum, si tamen hospicium (meujm minus putabitur obuium. 
Ea autem est domus Vngarorum Romae apud coklegip»um diui 
Petri in Vaticano. 

Vale, Erasme optime, die xvi Februarii Anno salutis M D XXII. 

Iacobus Zieglerus Landauus Bauarus. 

Venerabili domino, Desiderio Erasmo Roterodamo, praeceptori et 

amico suo inprimis colendo, Basile(aje (apud aejdes Frobenii. 


130126]. ROM ANDREW ALCIATI. 


Basle MS. C. VI?. 54. 17 v?. Avignon. 
24 February 1522. 


[A passage from a letter of Alciati to Erasmus ; quoted by Boniface Amerbach 
in writing to Alciati, (c. April 1531), about the composition which had been 
causing him such apprehension ever since 1520 (see Ep. 1201. 15n). Aíter copying 
the part of Q. 49, 30 March (1531), in which Erasmus states that he has already 
complied with Alciati's wishes, and which contains the words ἡ Indicat hoc illius 


epistola quam ad te mitto ', Boniface continues *Tua porro... On 23 Feb. 1522 
Alciati wrote also to him (Basle MS. G. 11. r4. 51); ' Di boni, quantum gaudii 
inuexit mihi epistola illa Erasmi, centies a me suauiata. . . . Scribo ad eum, ne 


tanti hominis literis non respondens, improbus videar, alioqui tamen subtrepidus '. 


Τα porro epistola v: Kl. Mart. Anno xxi. Auenione scripia, sic 
habet : Quod diligenter caueris ne Declamatio illa mea ἃ quoquam 
legatur, gaudeo, et tibi plurimum hoc nomine debeo. Beasti me qui 


1200. 265. Apologiam] Cf. 1, 203n. 271. Euangeliorum] Cf. ll. 179-80. 


t 
Un 
c 


255 


260 


280 


26 LETTERS OF ERASMUS [1522 


hunc mihi scrupulum exemeris. Sed vt beneficium beneficio 
5 accumules, dede, obsecro per Deum immortalem, eam flammis. 
Surrepta enim de forulis a Caluo fuerat, vti a partu recens erat, etc. 


1262. To Jouw EnRAsMiUS FROBEN. 

Colloquiorum Formulae, 1522, f. a? Basle. 

Jortin ii. 401. 28 February 1522. 

[The preface to a new edition of the Familiarium Colloquiorum Formulae, Basle, 
Froben, March r522 (a); which is the next enlargement after Martens' second 
issue in 1519 (see Epp. 909 and 1041). "There are other Froben editions, each 
showing continuous growth, (c. Aug.) 1522 (8), Aug. 1523 and March 1524. In all 
of them this preface occurs, without important change. See BEr Colloq.; and 
for 'heretical' passages discovered in the new edition cf. Ep. 1299. 54 seq. The 
Basle Library has a copy of the Aug. 1522 edition on vellum, with the name 


ERASMIVS FROBENIVS stamped on the cover (AN. VI. 4). For this young son of 
Froben, who was now about six, see Ep. 635. 20n.] 


D. ERASMVS ROT. IO. ERASMIO FROBENIO 5. D. 


GRATVLARER tibi raram istam felicitatem, Erasmi suauissime, 
cui contigerit in officina paterna, velut in optimorum autorum vbere 
quodam fonte nasci, tum inter tot trium linguarum scientia prae- 
stantes viros educari; nisi magis conueniret isti aetati bene 

5ominari quam gratulari. Neque vero vulgarem sustines expecta- 
tionem, vt amantissimo patri, cui vere es quod diceris Ἐράσμιος, 
cuiusque spes omnis in te vno sita est, v& Beato Rhenano mihique 
respondeas, qui tuo nomine fideiussimus in baptismo, vt Guolphango 
Capitoni, quo fideiussore confirmationis sacramentum accepisti. 

10 A nobis curatum est vt prima linguae tuae balbuties Latinis Graecis- 
que literis formaretur. Libellus hie nonnihil conducet et ad 
pietatis elementa percipienda: quo nomine debebit tibi chorus 
innumerabilis aequalium, quod haec vtilitas per te ad ipsos per- 
uenerit. Visum est enim nobis tua causa dies aliquot repuerascere, 

15 dum stilum ac sententias ad tuam aetatulam attemperamus. 
lesus te seruet semper ad meliora proficientem. Bene vale. 

Basileae prid. Cal. Martias. Anno M.D.xxir. 


1263. To (TnHowa4s WOLSEY). 


British Museum MS. Vit. B. v. 44. Basle. 
7 March 1522. 


[An original letter, written by a secretary (c!) and corrected by Erasmus (α3). 
It consists of a single sheet, burnt in the Cotton fire down a large part of the right- 
hand edge, and with the verso blank. Possibly not more than one line is missing 
at the top of the page; but there may have been one or more sheets preceding. 
There is no address; but as the letter is among Wolsey's papers, it seems clear 
that he is the person to whom it was written. It was first printed by the late 
M. André Meyer in his Étude critique sur les relations d' Érasme et de Luther, Paris, 
1909, pp. 163,4. 

The year-date is confirmed by the connexion with Epp. 1265, 1268.] 

1262. vrT. ERASMIO f: ERAMIO a. 


1262. 2. officina paterna] Froben's 9. Capitoni] Cf. 1, p. 10. 9-11. 


household carried on the traditions of II. literis] For the edition of the 
Amorbach's: see my Age of Erasmus, — De Constructione, specially revised by 
pP- 147, 151. Erasmus and printed by Froben, Sept 


6. '"Epáa,uos] Cf. 1v. 57, 545-9. 1517, see Ep. 341 introd. 


1263] TO «THOMAS WOLSEY» 27 

... MARINVS CARACCIOLA ; quem mihi parum aequum reddidit 
Aleander, (concitatus a menjdacissimis obtrectatoribus, quibus 
nimium credidit, homo iritabilis. Apud Deum testis) esse poterat 
innocentia mea. Sed apud homines boni viri est pro viribus famae 
(suae» succurrere. Quum Lutherus nondum edidisset Assertiones 
et Captiuitatem Baby«(lonicamp, improbabam in illo multa, et 
hortatus sum tum ipsum tum amicos vt aliter scr(beret». Obstiti 
ne libri illi primi prodirent, qui tamen fere omnibus placuerunt. 
Nec cum illo» nec cum vllo Lutherano fuit vnquam foedus vllum 
mihi, non magis quam fuit tuae R.(T. D. Si» autor est qui deterret, 
autor illi fui ; si fauet qui monet vt aliter scribat, faui ; (si de»fensor 
est qui fatetur eum in multis errare, fui defensor. Semper eadem 
dixi et (apud? Lutheranos et apud huius hostes. "Testabuntur hoc 
epistolae quas Luthero ipsi et (amicis, illius scripsi, si velint eas 
proferre. Quod si fuisset mihi vel minimum commercii cum 
(Luthera»nis, nune irati mihi proferrent.  Circunferuntur hic 
multae epistolae ad amicos s(criptae», sed vna precipue quam 
Brugis scripsi δὰ Roffensem, quam doleo esse vulgatam. (Nam 
raptim» illi scripsimus et satis libere, vt viro prudenti, amico et 
certi silentii. Hae decl(arant me) non probare negocium Lutheri. 
Nec aliud loquutus sum Duci Frederico Colon(iae, nec» aliud Regi 
Danorum. Bohemorum Capitaneo omnia pollicenti ita respondi vt 
nun(e mihi» succenseat. Quid multis? Adeo Lutheranus sum 
vt me in suis professionibu(s conjuiciis proscindant Lutherani, 
minitenturque mihi libellos contumeliosos. 

Sed dicet (R. T. D.», * Vnde igitur rumor ?' Sunt duo theologi 
Louanii mihi infensi ob bonas literas, (quas? oderunt cane peius 
et angui. Sunt aliquot monachi qui meis libris imputan(t quod 
ipsi» minoris fiunt a quibusdam. Hi non curant quid me faciant, 


modo perdant: be(luae vejyrius quam homines. 


Hoe verum est. 


27. infensi a? : offensi αἰ. 


I. Caraeciola] See Ep. 865. 67n ; cf. 
Ep. 1268. 68. 

2. concitatus] Cf. Ep. 1302. 49-50. 

obtrectatoribus] See Ep. 1482. 9n. 

5. suae] Cf. 1l. 52-3. 

Assertiones] See Ep. 1203. 25n. 

6. Captiuitatem] See Ep. 1203. 25n. 

7. hortatus sum] See Ep. 980. 38- 
EI. 

Obstiti] See Ep. 1033. 47n. 

I4. Luthero] For a second letter of 
Erasmus to Luther, c. Aug. 1520, see 
Ep. 1141. 15n ; and cf. Ep. 1041. 46n. 

18, ad Roffensem] No such letter is 
extant: it would have been contem- 
porary with Ep. 1228. "The publication 
which Erasmus deplores may have been 
by circulation in ms. or in print, in 
either case unauthorized : no copy is 
known. But if the letter had been so 
circulated, it might be expected to 
survive in some form. Possibly, there- 
fore, Erasmus was thinking of Ep. 1228, 
which had just appeared in F. The 


existence of the ws., shorter than the 
printed text, suggests that there may 
have been an unauthorized circulation 
based on the letter actually sent. The 
uncertainty in its address would account 
for a mistake in Pirckheimer's reference 
to it (Ep. 1265. 20); and if Ep. 1265 
(which has no precise dates) had reach- 
ed Erasmus by this time, his mistake 
might easily have arisen out of Pirck- 
heimer's. For an earlier confusion of 
Fisher with Warham see Ep. 413. tit. n. 

21. Duci Frederico] See Ep. 1155 
introd, 

Regi Danorum] See Ep. 1228. 3on. 

22. Bohemorum Capitaneo] Probably 
Artlebus of Boskowitz ; see Ep. 1154. 

24. professionibus] Cf. Ep. 1225. 233. 

26. duo theologi] Egmondanus (Ep. 
878. 13n) and Vinc. Theodorici (Ep. 
1196): cf. Epp. 1268. 68, 1274. 51. 

27. quas] Cf. Ep. 1302. 79. 

cane peius] Cf. Hor. Ep. 1. 17. 30. 
28. imputant] Cf. Ep. 1183. 118-30 


MT 


o 


30 


28 LETTERS OF ERASMUS [1522 


In initio non probaui rem apud populum insQanis clajmoribus geri, 
quum adhuc malum esset medicabile. Hoc si esset factum, nec 
Lutherus) sic insanisset, nec res huc fuisset progressa. Nec adhuc 
video finem, nisi alia qu(aeratur) ratio. Ad radices veniendum est 
huius mali. Adeo late serpsit hoc contagium non (ex) nihilo natum. 
Illud dicam approbantibus innumeris: adeo Lutheranus sum vt 
nul(us,? tneologus vllis libellis aut clamoribus plus offecerit causae 
Lutheranae quam ego. Quod si voluissem tribus verbis me de- 
clarare Lutheranum, videremus alium ludum apud nos et Germanos 
4o0quam nunc videmus. Et talem hominem impetunt capitaliter, 
qui tot modis prouocatus perstiterit in parte Catholica, malens 
vtrinque lapidari quam factioni sese adiungere. 
Sed non scripsi in Lutherum. Non scripsi libros, sed epistolas. 
Et ad seribendum libros non erat ocium ; et, 51 fuisset, tamen erant 
45 Càusae graues quur non expediret scribere. Certe declaraui ingenue 
etiam meo periculo mihi nihil esse negocii cum Lutheranis. Non 
desunt qui scribant. Et sunt alia in quibus plus queam prodesse 
reipublicae Christianae. Intelliget posteritas me bona fide gessisse 
me in hoc negocio. Interim qui me mendaciis traducunt, daturi sunt 
5o poenas aeterno iudici. 

- Hec nolui latere T. R. D. ; cui si persuadeo, fauebit Erasmo sicut 
hactenus fauit. Sin minus, functus sum officio meo nec omnino 
defui meae innocentiae. Nam qui famam negligit, crudelis est. 

Bene valeat E. T. R. D., cui me totum dedico mancipoque. 
;; Basileae Nonis Martiis Anno M.D.XXII. 


1264. To NicHOLAS OF WATTENWYL. 


Opus Epistolarum p. 821. Basle. 
N.p.785: Lond. xxi 17 : LiB. 617. 7 March 1522. 


[The year-date is confirmed by Glareanus' return from Paris and by the 
mention of the Paraphrase. 

Nicholas (1492 ?—12 March 1551) belonged to a Bernese family of credit, which 
took its name from estates in the village of Wattenwyl, 6 ms, w. of Thun, His 
father, Jacob (1 1525), had filled many municipal offices at Berne, and had been 
more than once burgomaster. After education at Paris, Nicholas entered the 
church, and received ἃ canonry at St. Vincent's in Berne, 1509. In 1512 he was 
made an apostolice protonotary, and quickly acquired abundant preferment, 
including the provostship of the cathedral at Lausanne (Canon 1516), and canonries 
at Constance 1517 and Basle 1518 (cf. VE. 325). 1n 1522 he was considered a likely 
candidate for the bishoprie oi Sion on the death ot Schinner; and on 5 March 
1523 he obtained the provostship of St. Vincent's at Berne. But soon his 
sympathies, and the intluence of Zwingli (Zw. E?. 311), drew him towards the 
Reformers. On 1 Dec. 1525 he resigned all his benefices (cf. VE. 438), married 
a nun, and settled on his estates αὖ Wyl, se. of Berne. Later he occupied himself 
in the business of the Council at Berne, to which he was elected in 1534. In 
1536 he was one of the Presidents of the Disputation at Lausanne; and he 
remained in close connexion with the Reformers, especially Farel. à 

Zwingli dedicated to him, 30 July 1523, a sermon delivered on 24 June at 
Zurich, Von gótlicher vi menschlicher Grechtigheit, Zurich, Chr. Froschower, s. a. ; 
and Oecolampadius some translations of Chrysostom's Homilies and of the Septua- 
gint text of Genesis, Basle, A. Cratander, Sept. 1523. There are some verses to 
him in Eustorg de Beaulieu's Chrestienne Resiouyssance, Basle, 1546. 

See H. J. Leu, Schweiz. Lexikon, xix (1764), 202; E. F. von Mülinen, Zeluetia 
sacra, i (1858), 34, 173, 194; Herminjard 710, 886, &c. ; Zw. E?. 293, 302, 311}, 


33. adhuc &?: abhue α΄. 41. «?: persisterió o. 53. famam c?: summam αἱ, 


1264] TO NICHOLAS OF WATTENWYL 29 


312; and ADB. xli. 249. A few letters written to him, 1523-47, by Zwingli and 
others, are printed by R. Rüetschi in T'heol. Studiem τι. Kritiken, xxxvi (1863), 


535-64.] 


ERASMVS ROTERODAMVS NICOLAO VVATTENVVILO, 
PRAEPOSITO BERENENSI, S. D. 


VrR ornatissime, ex degustata breui colloquio tua humanitate 
mirum quoddam tui desiderium me cepit post abitum hine tuum, 
adeo vt in animo fuerit Bernam visere, quo diutius et propius frui 
liceret tua suauissima consuetudine. Et contigerat lepidissimus 
viae vel dux vel comes pro vehiculo futurus Henricus Glareanus, 
tandem nobis, id quod gaudeo, redditus e Galliis. Sed nondum 
licebat abesse ab hoc pistrino ; et, si maxime licuisset, non erat 
tutum me committere itineri, donee tepent hypocausta, ad quorum 
vel leuem odorem statim relabor in morbum. 

Aduentus Glareani nostri tantum alacritatis nobis attulit vt mihi 
videar reuixisse. Hoc nomine mihi videntur habere cor Eluetii, 
quod hune virum magnifaciunt: nam vnus optime meretur de 
iuuentute suae gentis, semina bonae mentis et honestae eruditionis 
iaciens apud suos, olim in felicissimum prouentum eruptura. 

Mittam ad te Paraphrasim in Matthaeum, si modo fuerit perfecta 
ante abitum Glareani. Vbi refrixerint hypocausta, licebit istam 
vrbem visere: interim mutuis epistolis confabulabimur. Bene 
vale. Basileae nonis Martii. Anno Μ. D. XXII. 


μὴ 


M 


a2 1960, sc FRow WiLLIBALD PIRCKHEIMER. 


Nuremberg MS. PP. 323. (Nuremberg.) 
(March init. 1522.) 
[An autograph rough-draft among Pirckheimer's papers at Nuremberg: see 


Ep. 322 introd. It breaks off in the middle of a page: so that its curtailment is 
not due to the loss of a sheet. For possible indication of date see Ep. 1263. 18n.] 


S. Non paruo dolore, Erasme praestantissime, me tuae affecere 
litterae, quoniam te aduerssa valitudine laborare significarunt ; 
siquidem non solum nobis Erasmus, cum egrotat, languet, sed et 
optime cum illo periclitantur litterae. "Verum cuncta Deo com- 
mittere decet, qui ea secundum misericordiam suam disponet. 5 
Affligor et ego identidem morbo articulari, ita vt ferme semper in 
publico equitare cogar. Benedictus Dominus, qui et boni et mali 
diei factor est. 

Quod sophistae tibi male velint, nil noui nunecias: sed nec 
ignoramus probos eos viros etiam apud Caesarem et principes te: 
traducere tanquam Lutherani tumultus authorem, cum interim 
a Lutheranis plane suspectus habearis. Noui quam illi repre- 
hendant quod liberum astruas arbitrium, et ni amici tui prohibuis- 
sent, iam pridem illorum contra te scripta legisses ; praecipue vero 
Paraphrasim tuam capite 9 ad Romanos carpunt, vbi te non solum 
Pauli verba et mentem sed et exempla lucidissima inuertisse 


- 


1264. s. comes] Cf. Publil. C. 17. return and his intention of going to 
6. redditus e Galliis] Shortly before — Berne (Zw. E?. 198). 
4 March 1522: when he wrote to 9. morbum] Cf. Ep. 1248. 1on. 


Zwingli from PBasle, announcing his I5. Paraphrasim] See Ep. 1255. 


Un 


o 


5 


5 


30 LETTERS OF ERASMUS [1522 


clamitant, vt pote commentariis quorundam deceptum. Sed magis 
eos irritat quod Lutherana vellicare audeas; ita enim te facere 
dicunt. 
20  Circumfertur et nunc tuo nomine epistola quedam ad Rofienssem, 
haud obscure Lutherum et sequaces tangens, que eos, vt vereor, 
tanquam classieum contra te incitabit: non quod timeam ne tibi 
defensio desit—quis enim Erasmo scutum et gladium deesse cen- 
seret ?—, sed quod doleam, et mecum tibi amicissimus quisque egre 
ferat, te in vtriusque partis odium incidere: siquidem aliter de 
studiosis et bonis meritus es litteris quam vt ob illas male audias. 
Accedit quod vix aliquis tam constans est, etiamsi ab omni culpa 
sit alienus, vt sine animi perturbatione tot calumnias tolerare 
possit; vt interim sileam rerum meliorum intermissionem et im- 
30 proborum cachinos. Deus cuncta secundum bonitatem suam ; 
verum si ita fata iubent... 


to 
un 


1266. FRoMw ULRICH ZASIUS. 


Zasii Opera, 1550, v. 488 ( — 588). Freiburg. 
ZE. 201. 20 March 1522. 


[For the source see Ep. 1121 introd. The year-date is confirmed by Ursinus 
Velius' presence in Freiburg.] 


ZASIVS MAGNO ERASMO ROTERODAMO S.P.D. 


DOoLENTER fero, magne Erasme, si litem tibi aduersarii tui parant, 
nec video quid causari possint quod contra te faciat: suspicionem 
enim in quam falso incidisti cur non amolirere ? Sed meliora spero. 
Statum, conditionem, doctrinam, mores, instituta denique tua 
compositissima prius ponderabunt homines illi quam in te fremant. 
Quod si omnino aculeos stringant, cogitato et alios quoque viros 
bonos similia passos esse; quorum existimatio tam non laeditur 
conuiciis vt etiam crescat. Ergo, doctissime heros, contemne, 
quaeso, si quae te appetant conuicia. Nihilifacias ad maledicentiam 
ro natorum insipida dicta, quae nec famae tuae nec nomini totius iam 
orbis praeiudicio tuto nocere possunt. 

Equidem de Lutheri doctrina iudicare meum esse non existimo, 
eius rei inexpertus: dico tamen mihi quaedam in ea comprobari, 
quaedam vero contra. Generaliter id semper sensi, omnem doctri- 
nam, si a Deo non prodeat, breui cadere ; durare vero, si Spiritu 
diuino dirigatur. 'Tu, quod tuum est, sacris literis illustrandis 
incumbe. Socium studiorum Dorpium habes, virum eminentis 
ingenii. Habes et alios, etiamsi pauci sint, quibuscum tu iunctus 
orbi Christiano consule. Sunt enim tuae doctrinae eo synceriores 
20 quo minus ab ipso textu recedunt, eo tutiores quo integriores. 

Caeterum est quo anxie tua opera hic indigeamus, propter per- 


1265. 29. meliarum MS. 


un 


mM 
ut 


1265. 20. ad Rofienssem] See Ep. 13. comprobari] For Zasius' attitude 
1263. 18n. towards Luther cf. Ep. 1252. 9n. 

1266. r. aduersarii] On both sides: 15. cadere] Cf. Aocts 5. 38,9. 
cf. Epp. 1259. 8-14, 1268. 53 seq., 76 seq. 17. Dorpium] Zasius had taken part 


9. ad maledicentiam] Cf. Ep. 1268. in the reconciliation between Dorp and 
71-2. Erasmus: see Ep. 1044. 49n. 


1266] FROM ULRICH ZASIUS 31 
niciosam nostrae Vniuersitatis cum Ciuitate dissensionem, quae 
adeo increscit vt nec Velius ἃ periculo abfuerit superiori nocte, 
nec alii viri docti. Ego, nisi res in melius vergat, cedere loco 
statui, Capitonis consilio Moguntiam profecturus, vbi nunc lectio 
ordinaria vacat: diutius enim in hisce periculis versari nolo, quae 
si amarem, dignus essem qui in iis perirem. Ego monendo, con- 
sulendo, vociferando denique ad concordiam inuitaui vtranque 
partem : non proficiens hilum. Quid igitur mihi spei reliquum 
est quo me ipsum consoler ? Malo igitur in tempore mutare locum 
quam accepto detrimento demum effugere, ne ipse mihi defuisse 
diear. Vale, nostri seculi ornamentum. 
Ex Frib. xir. Cal. April. Anno Μ.Ὁ.ΧΧΤΙ. 


1267. 
Opus Epistolarum p. 720. 
N. p. 687: Lond. xix. 109: LB. 652. 


ΤῸ SrANISLAUS Tunzo. 


Basle. 
21 March (1522). 
[The year-date may be altered with confidence in view of Velius' departure, 
Erasmus' attack of stone, and the two books mentioned as having appeared, 


evidently quite recently. 1t may fairly be assumed, too, that if 1223 were correct, 
Erasmus would have mentioned also the Paraphrase on St. John (Ep. 1333).] 


STANISLAO TVRZONI. EPISCOPO OLOMVCENSI, 
ERASMVS ROTERODAMVS S. D. 
OnNATISSIME Praesul. Quo iucundior nobis fuit Velii doctissimi 
simul et humanissimi viri consuetudo—fuit autem iucundissima—, 


hoe abitus illius est molestior. Non erat quod magnopere referret 
scribere: noluimus tamen hominem absque nostris litteris abire, 


1266. 23. Velius Zegger : Vetius a. 


1266. 22. dissensionem] For details of 
this conflict between Town and Gown 
see R. Stintzing, Zasius, 1857, pp. 243,4. 

23. Velius] For his movements about 
this time cf. Epp. 1252. 2n, 1267. 1-3. 

perieulo] H. Sehreiber, Gesch. der 
Univ. zu Freiburg, 1868, ii. 101,2, gives 
instances of the dangers to which private 
persons were exposed at this time. 

25. Moguntiam] Of this proposal I 
find no other trace. 

1267. τ. Ornatissime] To complete 
this form of opening the introductory 
5. P. is required ; as in so many letters 
printed from ss. in vol. ii For 
publieation à heading was usually 
concoeted out of the address, ending 
in S. D. : S.P. was dropped, and the 
opening title attached to the words 
that follow. See Epp. 657, 658, 758, 
761. Ir this case, after the removal 
of s. P., the title has been left standing 
alone—probably through an oversight ; 
though the connexion would have been, 
as not infrequently, rather abrupt. 

2. consuetudo] For Velius'" coming 
see Epp. 1242,3 ; and cf. Ep. 1252. 2n. 


3. abitus] Velius was at Freiburg on 
15 March, apparently with no intention 
of leaving (MHE. iii. 51); but by 
now, perhaps in consequence of his 
recent experiences (Ep. 1266. 23), had 
made up his mind to return eastwards. 
He writes from Vienna on 26 May 
(BRE. 223); when he had been 
some time returned, and had received 
Ep. 1272 for transmission to Basle. 

A poem which he wrote describing 
his journey—Ad Erasmum  RHhotero- 
damwm Epistola, 19. A* in his Oratio 
Dominica in versus adstricta, Vienna, 
Singren, 1524—states (ll. 6-10) that he 
carried a letter from Erasmus, evidently 
of about this date, to Reuchlin at 
Tubingen : 


* Optimus illhie 

Capnion oppidulo, quod Neecarus al- 
luit, arcto, 

Littera culta illi simul est tua reddita, 
lauto 

Hospicio ignotum accepit, caenamque 
subinde 

Multa super magno rogitans produxit 
Erasmo '. 


32 LETTERS OF ERASMUS [1522 
5 quibus testificaremur animum ad omnia paratissimum officia quae 
humilis sed deuotus cliens debet optimo optimeque merito patrono. 
Hybernis mensibus pestilens quaedam pituita me grauiter afflixit 
dies complures, moxque ex interuallo repetitum grauius etiam 
atque diutius habuit. Sub quadragesimae tempus iam firmiusculum 
ro caleulus renum subito deiecit. Huius nimirum corpusculi domi- 
eiium nune hae nune illae collabens admonet inquilinum suum 
propediem fore emigrandum ; quod mihi propemodum etiam 
optabile duco, quum videam huius seculi tragoedias: quas nobis 
quorundam excitat contentio, dum alteri nescio quibus consiliis 
15 asserere conantur Euangelicam libertatem, alteri regnum suum 
validioribus etiam praesidiis stabiliunt. 

Equidem videre mihi videor quibus modis absque tumultu con- 
suli possit religioni Christianae. "Verum ad eam fabulam opus esset 
principibus qui syncero pectore fauerent commodis publicis et 

20 gloriae summi. Principis Iesu Christi, ante cuius tribunal sistendi 
sunt omnes quamlibet potentes monarchae. Ego cum nullo 
Lutheranorum vnquam vllum foedus inire sustinui, sed semper 
eos reuocaui ad consilia moderatiora, nimirum metuens ne res in 
seditionem exiret. Et tamen sunt qui me impudentissime etiam in 

25 aula Caesaris traduxerint vt Lutheranum. Hiec fremunt in me 
Lutherani, quod ab eo dissentiam, meumque nomen in publicis 
professionibus suis lacerant, libellos insuper dentatos minitantur. 
Ttaque vtrique parti sum haereticus. 

Exiit Nouum "Testamentum iam tertio a me recognitum et locu- 

30pletatum. Exiit Paraphrasis noua in Euangelium Matthaei, cum 
caeteris in omnes Epistolas Pauli. Vrgent complures, maxime 
principes, νῦ scribam aduersus Lutherum. Ego, si.liceat, pugnare 
malim aduersus mundum pro gloria Christi. Luthero non defuturi 
sunt antagonistae. Bene valeat tua celsitudo. 

35 Basileae duodecimo Cal. April. Anno w. n. xxri[t]. 


12605]968. ΤῸ WILLIBALD PIRCKHEIMER. 


Nuremberg MS. PP. 41:2 (4). 
P. pp. 394 (8), 273 (y): O? p. 166: Lond. xxx. 28: 
LB. 618. 

[The manuscript is a contemporary but by no means accurate copy (a!), among 
Pirckheimer's papers at Nuremberg (see Ep. 322 introd.); written in a markedly 
German seript, and corrected by another contemporary hand (a?) In places— 
evidently where the original was difficult to read—2«! has left gaps for αὐ to fill 
in. A noticeable feature in αἱ is the habit of separating ?n in compounds from the 
rest of the word: as in l. 40n. 


Basle. 
30 March 1522. 


7. pituita] Cf. Ep. 1248. ion. In 
the De esu carnium (see p. 46) Erasmus 
states that the first attack of it lasted 
* viginti ferme dies? (LB. ix. 1212 E). 

9. quadragesimae] 5 March-19 April. 

IO. caleulus] Cf. Epp. 1281, 1283, 
1285, 1294, 1302, 1311, I342, 1349, 
I352—3 ; and VE. 317. 

17. consuli] Erasmus was perhaps 
thinking of the Consilium of Nov. 1520 
(see Ep. 1149 introd.); in which it had 


been proposed that the examination 
of Luther's books should be entrusted 
to a commission appointed by Charles v, 
Henry vnur, and Louis of Hungary 
(cf. Ep. 1156. 98). But see also Ep. 
1275. 20n. 
29. Nouum Testamentum] See Ep. 
II74. I5n. 
30. Paraphrasis] See Ep. 1255. 
cum caeteris] In the Froben folio 
of Feb. 1522 : see Ep. 710 introd. 


1268] TO WILLIBALD PIRCKHEIMER 33 


In P there are two texts: one (8) which is added in an appendix, derived from 
a or some other equally near copy of the original, the other (y) much corrupted. 
ΟΣ and Lond. follow γ, but for LB. Leclerc selected 8 as clearly the better. Both 
B and y have a number of evident depravations ; but the textual inaccuracies of 
P are so many that these need not be recorded. For the address see Ep. 1085 
introd.] 


S.P. Vtinam sicut alter alteri συμπαθοῦμεν et alter alterum 
consolamur, ita nobis inuicem mederi liceret! Quanquam mihi 
sane minima dolorum pars est corporis morbus. Ego mihi, teste 
Christo, conscius me nihil ambire eorum que sunt huius mundi, 
volens emigrauero ex hoe domicilio, simul atque euocauerit ille ; 
noster Imperator; neque detrectem tamen interim vel immori piis 
laboribus, si modo fructum aliquem adferre liceat lesu Christo. 
Sed videmus imbecillitatem vel potius infelicitatem nostram, 
videmus hoe seculum prodigiosum, adeo vt nesciam cui parti me 
addicam ; nisi quod conscientia mea satis confidit apud iudicem 
Iesum. Qui sub nomine Pontificis nescio quod agunt negotium, 
sic vrgent omnes laqueos veteris tyrannidis, vt videantur addituri 
citius multa quam quicquam detracturi. Rursus, qui sub nomine 
Lutheri prae se ferunt vindicationem Euangelice libertatis, nescio 
quo spiritu rem gerunt. Certe multi se admiscent, quos malim non 1 
admisceri, si meum esset negotium. Interim exitialibus dissidiis 
vbique scinditur charitas Christiana. Interim in suspenso sunt 
hominum conscientie. Qui propensi sunt suapte natura ad licen- 
tiam, facile arripiunt occasionem e libris Lutheranis. Qui mode- 


A 


o 


5 


stiores sunt, inter sacrum et saxum herent. Hinc vident argumenta 20 


probabilia et sensum nature ; illinc vident auctoritatem principum 
ac turbam innumerabilem. 

Quorsum autem res sit euasura nescio ; ego coactam et extortam 
fidem non magni facio. Grauis est autoritas bullarum, grauior 
diplomatum Cesaris; sed ista fortasse cohibebunt ad tempus 
linguas hominum, an animos vertere possint nescio. Vtinam Deus 
placatus nobis hoc immittat animis principum, vt concordibus et 
sinceris animis, nec alio spectantibus quam ad gloriam Christi, 
scrutentur huius mali fontes, et remedium aliquod efficax ac 
duraturum adhibeant! idque quam minimo orbis tumultu, hoc est ; 
quam minimum conuulso reipublicae statu. Quid multis ? res eo 
delapsa est vt omnino succurrendum sit populi Christiani libertati. 
Adeo multa irrepserunt paulatim in publicos mores, et ceu pre- 
scriptione vim legis ineuitabilis occuparunt. 


o 


De conciliis non ausim aliquid dicere, nisi forte proximum Con- 3; 


cilium Lateranense concilium non fuit. Multum item sumpsit 
scholarum autoritas paulatim aucta, que nune suas definitiones 
propemodum pro articulis fidei haberi postulant. Iam sub vmbra 
Romani Pontificis cauponantur, partim nimium sibi vindicarunt, 

I. S. P. a: BILIBALDO SVO ERASMVS S.D. Οϑ, 6. a LB: detractem y. 
II, lesum a LB : Iohann y. 12. omnesa LB : omnibus». 16. a LB: admiscere 


TY- Y: meruma ; mecum B. 19, arripiunt a!8 LB: accipiunta*y, 25. B: diplo- 
metum a, 29. huius a LB : haud γ. 33. praescriptiones γ. 34. a LB: 


ineuitatibilis 8 : inerutabilis «y. 36. item sumpsit ay : scholasticor. theologor. 
auctoritas transsumpsit B. 37. B: 8Scolarium a. — 8: difinitiones a. 38. pos- 
tulant a LB : postulauit γ. 39. nimium a LB : nimirum x. 


36. Lateranense] The fifth, 1512-17: see Creighton iv. 
452:5 D 


34 LETTERS OF ERASMUS [1522 

40 partim eo insolentiae progressi sunt, vt omnibus fuerint intoller- 
abiles. Que paulatim collegere robur, non possunt subito conuelli ; 
et magnatum autoritatem palam contemnere nec tutum est nec 
vtile, mea sententia. Nunc ex vna parte res agitur bullis et edictis 
minisque: ex altera licentiosis, ne dicam sediciosis, libellis. Quod 

45 81 principes aliis rebus occupati non possunt his animum aduertere, 
demiror non existere bonos viros qui prudenti consilio tantis malis 
occurrant. 

Mea res non admodum agitur. Instat vitae mee terminus. Sed 
morientis etiam est bene velle rei Christiane ; si modo recte persua- 

sosum est nobis Christum esse caput immortale totius Ecclesiae. 
Alius consulit suis priuatis comodis ; alius metuit ne perdat quod 
habet; alius abhorret a tumultu, et quiescit; sed interim gliscit 
periculosum incendium. Me quorundam maleuolentia tanta gra- 
uauit inuidia, vt frustra sim conaturus, si quid tentem. Theologi 

ss quidam sentientes renascentibus per nos antiquis studiis suae 
autoritati paulatim aliquid decedere, etiam priusquam Lutheri 
nomen audisset orbis, nihil non moliebantur in me. His Lutherus 
telum porrexit quo nos conficerent: tametsi semper abstinui 
a Lutherano negocio, nisi quod hortabar sedulo vt aliter scriberet, 

608i vellet proficere. 

Successit Aleander, et ante Lutheri nomen hoc faciens Erasmo 
quod figulus figulo, natura excelsus, ferox, iritabilis, cui nihil neque 
lucri neque gloriae satis est. Hune quidam implerunt falsissimis 
mendaciis, et sic instigarunt hominem, vt nihil haberet pensi quid 

6s de me predicaret, etiam apud summos viros, modo perderet. Et 
tamen apud me deierabat non viuere quenquam amiciorem Erasmo 
quam esset ipse. JDiscedens reliquit organa sua probe instructa, 
duos theologos Louanienses, dominum Caracciolam, Episcopum 
Leodiensem, hominem linguae nimium facilis, e& Hispanum nescio 
7o quem in aula Cesaris, suspicor esse Episcopum Mottensem. Habet 
Romae Stunicam, hominem omnium iuditio insanum et ad male- 
dicentiam natum. Is exhibuerat Leoni libellum qui continebat sex 


40. insolentiae 8 : in solentia a. 45 B: occupanti a, 46. B : concilio a. 
47. y: occurrunta, 409. reif : reip. a. 5I. quod £ : quid a. 54. sim a? : 
sinta!, 8: temten a. 55. suae 8: sua a. 56. y: decidere a. 58 tametsia: 
tamen wv. 61. ay: Alexander B. | et a?LB: vtaMy. faciens Erasmo LB : 
faciens a : Erasmo γ. 64. pensi a LB: om. γ. 66. 8: amitiorem a, 
67. B: Discendensa. 68. B: Louoniensesa. 4: Carociodama. 69. a LB: 
Laodiensem γ. nimium a LB : om. «v. 70. episcopum a LB : apud xy. 


71. ? Roma, sicut in Ep. 1342.602. omniuma LB: omnivy. P: maleditentiam a. 


48. agitur] Cf. Hor. Ep. 1. 18. 84. 

68. Louanienses] Cf. Ep. 1263. 2n. 
Caraeciolam] See Ep. 365. 67n, and 

cf. Epp. 1263. r, 1302. 48. 

69. Leodiensem] Erard de la Marck : 
see Ep. 738 introd. Α letter from 
Aleander, not extant, had produced 
& temporary estrangement of the Bp. 
from Erasmus, over the mention of 
him in Ep. 980. 36-7: see Balan 
no. 89'and cf. Spongia, LB. x. 1645 8 — 
- HE. 333, 8 129, also Epp. 1467, 1482, 
and i195 introd. | Erasmus had 
written to him recently, c. 20 March 
(cf. Ep. 1281. 21n), with the result 


that the Bp. now fprofessed great 
respect for him (cf. Epp. 1281. 73-81, 
1287. 43-5). 

70. Mottensem] De la Mota : see Ep. 
1273, and cf. Ep. 1302. 54-53. Erasmus 
may have made a mistake with the 
name, which later he forgot (cf. Ep. 
1342. 253) ; or he was perhaps disguis- 
ing it on purpose, as with other digni- 
taries in Ep. 1585. 

71. Stunicam] See App. 15; and cf. 
Epp. 1213. 33—7, 1260. 88—94, 1342. 602. 

insanum] Cf. Ep. 1260. 206, 223. 
maledicentiam] Cf. Epp. 1260. 185, 
1266. 9-10. 


r268] TO WILLIBALD PIRCKHEIMER 35 


myriades haereseon decerptas e meis lucubrationibus ; et iam caussa 
periclitabar, nisi mors intercepisset Leonem, alioqui non infensum 
Erasmo. 75 

Lutherani mihi palam minantur libellos maledicos, et Caesari 
propemodum persuasum est me fontem et caput esse totius Luthe- 
rani tumultus. Atque ita magnifice periclitor vtrinque, de omnibus 
bene meritus. Decreueram aliquid scribere, non aduersus Luthe- 
rum, sed de concordia; verum video partes ambas sie ardentes vt 80 
prestet quiescere. Quanquam vellem iam ante duos annos in me 
seripsissent Lutherani. Leuassent me graui inuidia. Consului 
doctissimos theologos, si quid esset in nono cap. Ep. ad Rom. 
Negant quiequam esse mali, nisi hoc istis malum videtur, quod 
aliquid tribuam libero arbitrio, tametsi perpusillum. Bene vale, vir 85 
clarissime, nosque, quod soles et facis, ama. 

Basileae 3. Cal. April. Anno 1522. 

Erasmus tuus: raptim scriptae mane. 
Non vacauit relegere epistolam : quare ignosce. 


Clarissimo viro Bilibaldo Pirckheimero, senatori Norinbergensi. 9o 


1269. FnRow GEgoRGE HALEWIN. 
Leipzig MS. Brussels. 
EE. 6. 31 March 1521. 
[An original letter in the Burscher collection at Leipzig : autograph throughout. 


The contents leave no doubt as to the interpretation of the year-date. For Halewin, 
who was evidently now at Court, see Ep. 641 introd.] 


G. HALOINI DOMINVS ERASMO RHOT. 5. 


RECEPI litteras tuas, Erasme mi suauissime, similiter et Para- 
phrases tuas in Pauli Epistolas et in Matheum, easque cum Glapione 
nostro Imperatorie maiestati ostendimus ; ostenditque sua maiestas 
munuseulum id gratum sibi fuisse, vt per litteras suas, quas ad te 
scribit, percipere potes. Hic autem Glapion noster causam tuam s 
defendere ac tibi patrocinari ingenue demonstrauit ; cupiebat autem 
te hic adesse, vt securius rem tuam stabiliret. Cupiebat insuper 
vt in Lutherum quasi pietatis Christiane aduersarium opuscula 
quedam componeres: dixit enim his opusculis omnem suspitionem 
ae maleuolorum detractionem extingui posse. Vtinam hue ante τὸ 
Imperatoris discessum aduolare posses, vt rebus tuis securius 
consuleres ! Omnipotentem precor vt sanitatem tibi restituat ac 
salutem conferat. Vale. 


1268. 73. B: meriades a. ΟΣ: hereseosa: haereseum y. | iam a LB: ea v. 
76. mihi « LB : multi y. 83. B: sy a. 85. tametsi a LB : tam est γ. 
87. Basileae . . . 1522 add. γ. 88. Erasmus tuus «y: Erasmus B: om. 
ΟΣ: raptim scriptae mane «y : om. a O?, 89. Non . . . ignosce add. γ. 
90. Clarissimo . . . Norinbergensi γ : om. α O?, 

1268. 79. scribere] See Ep. 1275. 20n. Glapione] See p. 47. 

83. Ep. ad Rom.] In Erasmus' Para- 4. litteras] Ep. 1270. 
phrase: cf. Ep. 1342. 926 seq. 8. in Lutherum] Cf. Ep. 1217. 106n. 

1269. 2. in Pauli Epistolas] Doubt- 1I. discessum] Charles left ernst 
less the collected Froben edition of Feb. — on his way to England and Spain, 
1522, folio ; seo Ep. 710 introd. 2 May: Gachard ii. 32. 

in Matheum] See Ep. 1255. 12. sanitatem] See Ep. 1248. ron. 


D 2 


36 LETTERS OF ERASMUS [1522 


Episcopus Pallencie cognomine Mota, Hispanus, salutes plurimas 
r5 Suo nomine me tibi mittere iussit. Iterum vale ex Bruxella martii 
vltima. A Christi natiuitate. 1521. 
(Ejprasmo Roterodamo, viro litteratissimo. 


1531270. ἘΒΟΜ CHaRrrs V. 

Paraphrasis in Matthaeum, 1523, tit. v? (a). Brussels. 

Brussels MS., Sér. ii. 53, f. 16 (8). I April 1522. 

[A letter of acknowledgement for the Paraphrase on Matthew (Ep. 1255), first 
printed (a) in the Froben octavo edition of 1523, ' per D. Erasmum Rot. nunc 
denuo recognita; and not, so far as I know, in any other contemporary edition. 
There is also a contemporary ms. copy (5) in Geldenhauer's Collectanea (ed. J. Prin- 
sen, I9OI, pp. 62,3) at the Bibliothéque Royale, Brussels, with the subscription by 
Geldenhauer, * Exemplar literarum Caroli Augusti ad D. Erasmum Rot., authore 
M. Guidone Morilono, a secretis". As it seems improbable that Geldenhauer's 
copy was made from the original sent to Erasmus at Basle, I have inferred that 
it was taken from the printed book, and have therefore placed it after a. 

This letter and others written at the same time are mentioned in Epp. 1299. 
375 1300. 56, 1323. 16; 1331. 10, 1342. 251.] 


CAROLVS DIVINA CLEMENTIA ELECTVS ROMANORVM IMPERATOR, 
SEMPER AVGVSTVS, HISPANIAE, VTRIVSQVE SICILIAE, ETC. 
REX, ARCHIDVX AVSTRIAE, DVX BVRGVNDIAE, ETC. 


HoNonaBiLIS, fidelis, dilecte. Plurimum nos delectauit Para- 
phrasis tua in Euangelium diui Matthaei nuper aedita, non tam quia 
nomini nostro dicata est quam quod grauium doctorumque virorum 
iudicio magnopere laudatur; eo maxime nomine quod insigni 

5 quadam eruditione Euangelicae doctrinae puritatem exprimens, non 
parum vtilitatis sacrae theologiae studiosis ac vniuersae Christianae 
religioni sit allatura. Nam cum in reliquis studiorum tuorum 
monumentis, vbique celebratis, magnam laudem merearis, nullam 
tamen pleniorem vberioremque quam ex istis tuis Paraphrasibus 

io tulisse erederis. Agnoscimus autem priuatim multas et excellentes 
ingenii tui dotes partim illustriss(imae) memoriae Regi, patri nostro, 
partim nobisrepraesentatas. Nam etilli Panegyricum et nobis Insti- 
tutionem boni et Christiani Principis exhibuisti, non tantum in 
splendorem nominis nostri sed etiam ad vtilitatem posterorum. Ergo 

15 interesse dignitatis nostrae arbitramur per occasiones omnem tibi 
gratitudinem ostendere, intelligentes nimirum magnam ingeniorum 
felicitatem hanc esse, vt suarum virtutum amantem principem 
experiantur. Interea piis conatibus et proposito isti tuo tam 
recto et vtili modis omnibus fauebimus, fouebimusque quicquid in 

20 Christi honorem et Christianorum salutem abs te factum audiemus. 
Datum Bruxellae, prima Aprilis. w.p.xxm. 


Charles. 
G. Morillonus. 
1270. TIT. om. B. 8, vbiquecelebratisom.B. 14. posterorum vtilitatem P. 
21. M.D.XXI a: MD22 f. 22. Charles . . . 23. G. Morillonus om. β. 
1269. 14. Mota] See pp 34, 42. Institutionem] See Ep. 393. 


1270. 12. Panegyricum]See Ep. 179. 23. Morillonus] See Ep. 532 introd. 


I271] 


1271. 
Viuis Opera, 1555, ii, p. 962 (a). 


Vi. E., f. 61 (8): Lond. Viv. 7: LB. 610. 


97 


ἘΒΟΜ JoHw Lovrs Vivzs. 


Bruges. 
I April 1522. 


[For sources and date see Ep. 1222 introd.] 


VIVES ERASMO. 


EPisTOLAM tuam accepi Basileae scriptam pridie Nonas Februa- 
rias: et accepi non resignatam prorsus, sed signo ita luxato et 


obscurato vt facile esset deprehendere fuisse apertam in via. 


De 


Ciuitate Augustini gaudeo seorsim edi, et habeo tibi ingentem 
gratiam qui hoc curaris. Sed velim etiam et cum reliquis Augustini ς 
operibus excudatur, ne desit hoc membrum corpori suo ; quod credo 
Frobenium facturum, vt et separatim aliquot et coniunctim aliquot 
imprimat. Voluissem lectis nonnullis paginis in iis libris quos misi, 
iudicium ad me sententiamque tuam perscripsisses, vt scissem quid 
vitandum mihi, quid sequendum, quid tenendum esset ; ego enim in ro 


hoec opere breuitate, quantum potui, studui placere. 


Incurrerunt 


quidam loci in quibus id praestari non potuit, vt quum erant res 
non admodum theologis nostris cognitae ; sicut historiae, fabulae, 


philosophica, praecipue Platonica. 


Ideo in octauo et decimo libris 


longior fui forsan quam oportebat ; tum vt recondita illis aperirem ες 
et proferrem, tum vt Platonica prorsus non ignorarent, viderentque 
haec nihil Aristotelicis cedere, et inciperent alios quoque magnos 


authores velle cognoscere. 


Nee tamen omnia conieci quae potuissem. Multo plura praeter- 
misi quam attuli. In aliis libris facile institutam seruaui breuitatem, 20 
quoniam historiae ex sacris libris petitae notiores sunt, etiam vulgo, 
quam vt debeant fusius explicari ; et theologica argumenta non sum 
multis executus,—attigisse contentus, alioqui nullus fuisset modus. 


Nee gloriae tam seruiui quam forsan putas; etsi nonnihil quoque 


est ei datum. Sed neque tempus neque operis ratio magnopere me de 2: 
gloria siuerunt cogitare ; plus enim voluissem temporis ad opus 
quod totum aurae tribueretur et nomini. Deinde nescio quo pacto 
commentarii, nisi sint in sacras literas, non habent genium illum 


qui magnum excitare nomen possit. 


Opus ingentis gloriae (si) 


totum futurum est authoris ipsius, non debet in alium scribi. Verum 
ita est ἃ nobis, quantum licuit, elaboratum, vt non diffidam fore 
quin lector me et tibi, quo authore opus suscepi, et Augustino et 
gloriae seruire voluisse cognoscat. Quae iocatus sum in interpretem, 


1r. « Lond.: breuitati B. 


I. Epistolam] Doubtless answering 
Ep. 1256 : it is not extant. 

3. De Ciuitate] See Ep. 1309. 

4. seorsim] Without waiting for the 
rest of Erasmus! edition of Augustine : 
which did not appear till 1529. Cf. 
Ep. 1256. 131-42. 

II. breuitate] In accordance with 
counsel from Erasmus : see Ep. 1531. 

33. Quae iocatus sum] The story told 
in Vives' preface to the reader (C. D., 
fo, aa^): * Proxime quidam Theologiae 
Licentiatus, quum audisset me in libro 


13. B: nostis a. 


de Ciuitate Dei seribere, magno fastidio 
operam meam tanquam inutilem pror- 
sus vanamque aspernatus est.  '" Et 
quid " inquit ** opus est libris illis illu- 
Stratore, plus satis ex se perspicuis et 
claris ? " O te felicem, quisquis es, cui 
tam aperti facilesque sunt hi de Ciuitate 
Dei libri! Caeterum mirari qui au- 
diebant vel ingenium hominis vel erudi- 
tionem, vel certe impudentiam.—nam 
imperitissime loquebatur, et rerum 
omnium veterum erat omnino expers 
ac rudis; rogauitque ex hiis qui 


30 


38 


LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


non omisi; et alioqui in praefatione, etiamsi non monuisses, 
35 erat animus ostendere cuiusmodi homines in Augustinum scri- 
psissent : idque faciam et propinabo illos lectori bellissime ridendos. 
Tum in opere ipso interspergo velut flosculos ex eorum commentariis 
et Passauantii additionibus, quorum lector suaui odore reficiatur 


minusque sentiat viae molestiam. 


Ex iis quae nune mitto, cognosces quam ego illorum inuidiam 
metuam. Vitam Augustini mallem ipse adderes; nam ego non 
confido me eo iudicio eam colleeturum quo tu soles omnia ; et 
iniuriam fecero Sancto si, quid tu de illo esses scripturus, ipse scribe- 
rem, ineptiisque meis in caussa forem quo minus vita illius eloquentia 


15 tua illustrata veniret ad posteros. 


Ego vero te potius rogo atque 


hortor vt eam scribas. Mitto hic decem libros ab octauo ad decimum- 
septimum ; reliquos quinque sub Pascha, aut paulopost missurus. 
Confecti sunt maxima ex parte. Nunc recognosco, et in chartam 


mundiorem describendos statim curabo. 


Autographum seruabitur 


50 apud me in sanctuariis; neque enim nescio quam a me damnose 
peecaretur Frobenio, si cui facerem copiam. Sed velim quoque vt is 
vicissim neminem admittat ad lectionem eorum quae excuderit, prius 
quam absoluerit totum opus ; nec id dico sine magna caussa. Video 
te semper omnia vitae tuae praesidia in innocentia ponere ; qua vna 
55 fretus magnus ille orator, et in reipublicae procellas tempestatesque 
ingressus, facile se simultates omnes contemnere profitebatur. Et 
profecto fieri aliter nequit quominus Deus tibi bene velit, vt qui 
cogitas non esse hanc aeui nostri breuitatem dignam vt ob eam 
tuendam tumultus et tragoedias excitemus. 

De Aleandro non dubito ita esse vt scribis; tametsi ipse cum 
Leodio rediret Bruxellam, iurarit mihi se dignitatem tuam apud 


42. me eo scripsi: meo c. 


audierant vnus cur sic existimaret, 
quum essent tot historiae, tot fabulae, 
tot philosophica, tot geographica, tot 
mathematica.  ' Quid" inquit *'illa 
ad theologum ? " Deinde *' Sint a vel 
b, non sum sollicitus ".' 

35. cuiusmodi homines] Vives' essay 
*De veteribus interpretibus" (C. D., 
fo. aa* v9; cf. Ep. 1303.3n) was 8 
reply to the Dominicans who repre- 
sented that in view of the work of 
members of their own Order it was 
superfluous for him to edit the De Cu. 
Dei. It pours s8corn on their commen- 
tators, Thos. de Walleys (Ep. 843. 
596n), Nic. Trivet of Oxford (7 1328), 
and Passauantius (1l. 38n). 

38. Passauantii] See Ep. 531. 152n. 
Besides the Specchio there ment:oned, 
Passavanti wrote notes on Aug. Ciu. 
Dei, in the form of additions to the 
commentaries of hos. de Walleys 
(l. 35n), with which they are printed, 
Lyons, J. Sacon, 15 Oct. 1520: perhaps 
also the Italian translation of the Civ. 
Die, Florence, A. Miscomini, (a. 1483) 


52. excuderet Lond. 


(see Brit. Mus. Catalogue). ^ Vives 
speaks of his work with disdain: 
describing him (C. D., fo. aa) as * quem 
nomen ipsum indicat fuisse scurram 
aliquem festiuum, qui sodalitium totum 
oblectabat: cui, vt& credo, per iocum 
lusumque nomen Passauant est a reli- 
quis fratribus inditum . ^ Again in 
a note (p. 434; on xiv. 18): ' Multis 
libris nihil locutus Passauant, nunc 
tandem inquit, ''Quis fuerit iste 
quidam, expositor non dicit, nec ego 
scio". . . . Quanto satius fuisset, Passa- 
uant, admonitum te & nomine tuo, 
vlterius esse progressum, neque hic 
sistere '. 

See Quetif and Echard, Script. Ord. 
Praed. i (1719), 645,6. 

47. Pascha] 20 April 1522. 

55. orator] The reference is perhaps 
to Cic. Al. s. 

61. Leodio] 1 can find no other trace 
of this visit of Aleander. It was pre- 
sumably after Eiasmus' departure on 
28 Oct. (Ep. 1242 introd.); and before 
19 Feb. (cf. Al. E. i. 52, ii. 109). 


2271] FROM JOHN LOUIS VIVES 39 
magnates omnes semper esse tutatum. Nunc ad Hispaniam cucurrit 
ad nouum Pontificem : de quo omnes optima et maxima sperant 
atque ominantur; faxit Christus vt is creatus sit in remedium 
tantorum malorum Ecclesiae suae. Quod istic metuunt tibi amici 65 
ne aliqui stringant in te styli aciem, hoc, vt Cicero respondit, bene- 
ficium est. Quid enim amplius et copiosius quam Erasmo et pro 
Erasmo dicere ? O quam facilis et quam non vera modo, sed etiam 
verisimilis, est defensio innocentiae! tu quam vitam conscientiae 
tuae, maximo rerum omnium testi, approbas, diffides te aliis appro- 70 
baturum, vel inimico iudici, vt ille Scipio ? 

De monacho nigro doleo te tam sero in sententiam meam venisse : 
illud verissimum est, vitandum amicum qui obesse potest, prodesse 
non potest. Stunicam longas in te parare et atroces inuectiuas 
narrauit mihi Vergara, recitauitque illius epistolam missam ad se 
Roma, qua id se facturum minatur. Epistola est Hispane scripta, 
qua respondet literis Vergarae Latinis; nam id miratur Vergara, 
illum vulgari sermone rescribere Latino. Talem epistolam nec 
Thraso nee Pyrgopolyniees scripsissent. Nondum cum aliquo 
Hispano de Stunica sum collocutus, quin odisse se illius mores dicat, 8o 
arrogantiam, iactantiam, maledicentiam, inuidentiam supra quam 
explicari possit et credi. Scripsit etiam virulentissimum librum in 
Fabrum; is liber animos multorum irritauit, alienauitque ab eo 
amicos plerosque. Quin et aiunt illum non posse pati aliquos esse 
inter se amico animo ; laborare semper et anniti vt eos non tantum 85 
disiungat, sed etiam committat. Hoc dixerunt mihi, quos ipse ex 
coniunctissimis infestissimos inimicos reddiderat. Megaeram dicas, 
non hominem. Ab huiusmodi moribus praedito magna laus est 
vituperari, cui placere nemo possit sine suspicione similitudinis 
morum. 99 

Mihi vnicus ille versiculus venit in mentem, quo te cohorter, 


Tu ne cede malis, sed contra audentior ito. 


MI 
Ut 


Forsan longe aliter dicerem, si istic essem ; sed tamen non 
suademus quod nos faceremus in simili rerum statu collo- 
cati, sed quid faciendum esset. Peracta tibi est maiore ex parte 95 
vitae fabula. Quod superest, plausui da totum, non spectantium 
modo et praesentium, sed Christi, cui tot labores sunt tibi desudati, 
sed conscientiae tuae; et si quid spectantibus quoque tribuis, 
posterorum potius quam praesentium. lli enim sublata inuidia 
caeterisque affectibus purum te verumque Erasmum considerabunt, 100 


74. parari Lond. 80. se a Lond.: om. B. 


62. ad Hispaniam] Aleander was ac- 
companying Charles' ambassador, La 
Chaulx, to the new Pope, Adrian vi. 
He was at Calais, 23 Feb., waiting to 
embark (Al. E. i. 52, ii. 109) ; had not 
got further than Plymouth by 24 
(March) (Al. E. ii. 110) ; and reached 
Saragossa on 24 April (Al. E. i. 53). 

66. Cicero] Phil. 2. 2. 

71. Scipio] Cf. Cic. de Orat, 2. 285. 

72. monacho nigro] Perhaps John 
Faber, theDominican (see Ep. 1149): for 
whom Erasmus' admirationsoon cooled, 


IOO. caeterisque a : certisque Lond. 


75. Vergara] See Ep. 1277 introd. 
epistolam] dated 9 Jan. 1522 : see 

App. I5. E 

82. in Fabrum] Annotationes contra 
lacobum | Fabrum  Stapulen., Alcala, 
A. G. Brocario, 1519 : opening with an 
Antapologia qua aduersus I.F.S. edi- 
tionem hanc vulgatam | Apostolicarum 
Epistolarum qua Ecclesia vtitur, eam esse 
quam diwus Hieronymus recognouit ac 
Grece fidei reddidit. euidentissimis probat 
argumentis. 

92. Tu ne] Verg. 4en, 6. 95. 


40 LETTERS OF ERASMUS [1522 
reddentque meritas tibi laudes, tanto copiosius quanto iniquiores 
tibi tui seculi homines fuerunt, virtusque tua minus est ab iis cognita 
inter quos versabatur; quod Socrati videmus contigisse. Rogo te 
etiam atque etiam ne te afflictes ; cogitesque, si te vnum spectes 

τος gloriamque tuam, te satis vixisse, et interesse iam tuae posteritati. 
Arguere enim ex nonnullorum bonorum iudiciis potes, qualis de te 
apud nascituros populos futurus est sermo. Quod si reputes, pro 
lucro deputabis id quod posthae viues, viuesque securus et laetus ; 
atque id demum erit viuere sine anxietate, sine solicitudine ; 

i10 facletque te aetas tua multis canis munita multorum latrantium 
contemptorem. Et ipse velut fatis exemptus et in excelso quodam 
existimationis bonorum hominum positus loco, infra te videbis 

omnia. 
Sed ego iam incipio obliuisci ad quem scribo. Credo te accepturum 

115 à Moro literas per Clementem ; qui his proximis diebus profectus 
est in Italiam, transiturus Basileam, vt dicebat. Postremis ad me 
literis Morus nihil de morbo suo scribit. Credo reualuisse; nam 
prioribus iam se conualescere significabat. Initio quadragesimae 
veni Brugas, quod quadragesima Louaniensis incommoda mihi est 

120 Semper in oppido tam mediterraneo ; vbi pisces nec edimus nisi iam 
putres, et non ad stomachum meum paratos. Paucis antequam 
venirem diebus obierat nobis Petrus Laurinus, quod dolui haud sane 
mediocriter. Decanus te salutat, qui superiore hebdomade profectus 
est Bruxellam : narrauitque mihi saiutari te ab Abbate S. Bauonis 

12; Gandensis, qui hisce Calendis Ianuar. parauit tibi in aduentum 
tuum strenas aureas, nescio quid rerum, pecuniam credo. De Ferdi- 
nando nihil adhuc procedit, et vt lente ac frigide id ambio, nescio an 
procedet. 

Dux Albae offerebat non contemnendam prorsus conditionem, si 

130 per Fratres rescire licuisset ; cupiebat enim ille impense nepotes illos 
suos, quos habet in Hispania ex primogenito filio, a me erudiri. 
Cumque ageret de mittendo ad me cubiculario quodam suo, qui rem 
mecum transigeret offerretque ducentos aureos ducatos annuos 
mercedis nomine, interuenit Frater quidam Dominicanus rogatque 

13; Ducem ecquid Louanium mandet? se postridie iturum eo. * Nihil" 
inquit Dux, f opportunius. Quaeso te, loquere cum Viue, et ex eo 
cognosce an vellet hac mercede instituere nepotes meos' ; et simul 


125. Ianuariis 8. 131. Lond.: primogenio a. 


115. literas] Not extant: nor the two 

letters to Vives (ll. 118, 116). 
Clementem] Cf. Ep. 1256. 122. 

118. quadragesimae] 5 Mar.-19 Apr. 

122. Petrus] Next. born brother of 
Mareus Laurinus, the dean of St. Dona- 
tian's at Bruges. From the family 
monument erected by his children in 
St. Donatian's the dates of his life can 
be calculated as 7 Dec. 1489—27 Feb. 
1521: see J. Gailliard, Inscr. funér. de 
la Flandre, 1861,i, pp. 159. 60. A genea- 
logical table printed at p. 338 of MSH. 
1892, states that his wife was Elizabeth 
Donche or Douche (1498—20 Aug. 1549), 
who remarried with Corn. Scepperus. 


Erasmus had doubtless known Peter 
at Bologna in 1506-7 : cf. Ep. 201, 2n. 
124. Abbate] Hugenoys: see Ep.1214. 
126. Ferdinando] Cf. Ep. 1256. 65n. 
129. Dux Albae] See Ep. 1256. 32n. 
130. per Fratres] For other opposition 
to Vive: by the Dominicans see l. 35n. 
nepotes] By his eldest son Garcia, 
who had been killed in 1512 fighting 
against the Moors, the Duke had two 
grandsons. The elder, Fernando AI. 
varez (1508—12 Jan. 1582), grew up to 
be notorious in history as the scourge 
of the Netherlands; the younger, 
Bernardino, died at Palermo in 1535, 
returning from the Tunis campaign. 


1271] FROM JOHN LOUIS VIVES 41 


nobilis quidam Bertrandus, is qui te Andrelaci inuisit, dat ei literas 
ad me, quibus certior de toto negocio fiebam. — Venit Frater Loua- 
nium, colloquitur mecum plus decies ; nec de Duce verbum vllum, 
nec literas Bertrandi reddit. Dux vbi me videt cunctari, aut admoni- 
tus forsan ἃ Fratre me recusare, praeficit iam hinc pueris Seuerum 
monachum. Ignarus ego harum rerum omnium venio Bruxellam ; 
ibi expostulat Bertrandus quod epistolae suae nihil responderim. 
* Cui, malum," inquam, epistolae?! *'Serio' inquit, * cui epistolae Τ᾽ 
Serio? inquam. Tunc narrat multis praesentibus rem ordine. 
Quorum plerique affirmabant se interfuisse cum Dux illa mandaret 
Fratri; se dolere impendio quod conditionem sim aspernatus ; fuisse 
futurum vt nusquam magisex animi mihi meisententia vixissem quam 
secum, hoc est cum hominibus mei amantissimis ; iam integrum non 150 
esse mutari, quod inter Ducem et Seuerum conuenisset. * Bona ' 
inquam, verba! Ego scilicet aliquid aspernarer quod mihi a Duce 
offerretur ? cum semper auidissime quaesierim occasionem aliquam 
ostendendi quam essem animo in Ducis obsequium propensissimo.' 
Agere me illis gratias de eiusmodi in me animis, et non tam aegreferre 155 
interceptam eam conditionem quam animum sceleratum Fratris. 
Et haec patimur a Fratribus; quid facturi ab alienis ? iam non 
contenti eruditionem impetere, etiam in fortunas nostras inuadunt. 
Deus ipse vindex erit. Vale etiam atque etiam, mi praeceptor. 
Brugis, Cal. Aprilis 1522. 160 


- 


40 


- 


45 


14211972. FRoM STrANISLAUS TURZO. 


De puritate p. 97. (Kremsier ?) 

N. p. 1103: Lond. xxvii. 32 : LB. 620. IO April 1522. 

[The place-date can be assigned with probability from BRE. 223. At Kremsier, 
22 ms. S. of Olmutz, the bishops had a summer residence; οἵ. Lond. xxvii. 37, 


LB. 1229, of 8 Aug. 1532. The present episcopal palace there contains a library 
and collections.] 


STANISLAVS TVRZO, EPISCOPVS OLMVCENSIS, DES. ERASMO 
ROT. S. D. 


NOoN possum non confiteri, mi doctiss. Erasme, incredibili me 
eumulari tum voluptate tum gaudio, quoties in mentem venit— 
venit autem saepissime—tuae erga me eximiae caritatis beneficium ; 
in quo tam benigne te exhibes vt me eundem in sinum tuum dulcis- 
simum recipias, quo germanum meum Episcopum Vuratislauien., 
morte mihi nimis matura ereptum, sancte et amanter complexus 
fueras; quemadmodum literae tuae candidissime ad me recens 
scriptae abunde testificantur. Quas ego tanti estimo vt nullum 
munus, quantumuis pretiosum, magis. Nam quid mihi carius 
obuenire potuit quam vt me ille magnus seculo nostro Erasmus, ille 
adeo Erasmus omnium disciplinarum linguae vtriusque sine vlla 


unt 


- 


o 


144. « Lond.: epistolis suis β. 
1271. 138. Bertrandus] Unknown to 14 Θοῦ.: see Epp. 1208, 1221, 1232, 1239. 
me. 142. Seuerum] See Ep. i169. 27n, 
Andrelaci] The dates of Erasmus' and Hev. Hispanique, viii, 1901, pp. 249- 
visits to Anderlecht, as indicated by his 50. 
letters, are 31 May—s July, 31 Aug.- 1272. 5. Vuratislauien.] See Ep. 850, 


42 LETTERS OF ERASMUS [1522 : 


exceptione facile princeps, in amorem suum volens ac lubens admise- 
rit? nulla plane mei noticia, nullo etiam digno officio praecedentibus, 
sed sola Casparis Velii persuasiuncula motus, aut verius ingenita 

i5 illa humanitate sua, qua ex aequo pene in omnes bonis literis 
deditos vtitur. Quid igitur non gestiam, quid mihi ipsi non magno- 
pere gratuler, tantum boni quantum nunquam meruerim sponte 
euenisse ? 

Iamdudum certe ego Erasmum, quasi numen quoddam coelitus 

20nobis missum, colo, obseruo, admiror. Et quoquo proficiscor, 
comitem semper ad latus habeo, vt cuius doctiss(mis) pariter et 
sanctiss(imis) lucubratiunculis non doctior solum sed etiam quotidie 
melior fio. Nunc vero postquam ad illa omnia amor quoque mutuus 
accessit, 510 me maximus ille Seruator noster saluum esse velit, vt 
25 nesciam vllis verbis quantum gaudeam, quantum nomini tuo 
faueam, exprimere. Verum hoc tamen petere non omittam (scis 
enim quantum sollicitus est amor), ne me per obliuionem ex tuo sinu 
dimittas ; vicissim ego diligentem charitate complectar immortali, 
faciamque promptissime, tui nominis gratia, omnia quae gratus 
3o quisquam et amori constans facere posset ac debet.  Casparem 
nostrum Velium, mihi iam olim diu ob ingenium literasque et ob 
multa item officia vnice commendatum, cum tu quoque commenda- 
tione diligenti prosequeris, adiiciam libenter ad priora corolarium, 
vt intelligat quam non sterilis fuerit tam magni et grauissimi viri 
35 commendatio. 

Mitto in praesentia amplitudini tuae exiguum pignus meae erga te 
obseruantiae, quod pro tua humanitate grato accipies animo, nomis- 
mata videlicet quatuor aurea, bonorum Imperatorum. Sie enim 
accepi, te plurimum eiusmodi rebus, ex vetustate nobis relictis, 

40 oblectari. Si quid praeterea est in quo tuae charitati gratificari 
possem, exige, aut fac vt intelligam, et factum puta. Vale feliciter. 

Datum x. Aprilis M. D. xxr. 


1273. To PETER Ruiz DE LA Morma. 


Opus Epistolarum p. 720. Dasle. 
N. p. 686: Lond. xix. 108: LB. 621. 21 April 1522. 


[Probably a response to the compliment paid in Ep. 1269. 14-15: in spite of 
the suspicion expressed in Epp. 1268. 69—70, 1302. No doubt answered by the 
letter mentioned in Epp. 1299, 1300, 1331, 1342. The dates are sufficiently 
confirmed by the reference to Adrian v1 as the new Pope, and by the coincidence 
of the two final petitions with those in Ep. 1276. 

Peter Ruiz de la Mota (tc. 19 Sept. 1522) of Burgos was at this time one of . 
the leading personages in Charles court. From being court-preacher to the 
Archduke Philip he entered Maximilian's service and became Imperial Secretary 
and Councillor. In those early years, perhaps c. 1506, he was introduced at 
Strasburg to Wimpfeling: for whom thenceforward he entertained high regard. 
In consequence Spiegel in 1514 dedicated to him Wimpfeling's autobiographical 
Erpurgatio (see Ep. 224 introd.) From 1507 onwards he appears as passing 
frequently between Margaret and Maximilian (see their Correspondance, ed. 
E. Le Glay, 1839); and he was employed on embassies of importance, to France 


24. noster om. N. 25. gaudeam, quantum om. N. 


27. sollicitus] Cf. Ov. Her. 1. 12. 
37. nomismata] Of. Epp. 1137. 59n, 1145. 18n, 1316. 39n. 


1273] TO PETER RUIZ DE LA MOTA 43 


in 1510, to England in 1512, 1514, 1521. In 1511 he was appointed chaplain and 
almoner to Prince Charles (Julius Chifletius, Aw/a sacra principum Belgii, 1650, 
PP- 39, 56); and as the boy grew up, de la Mota's influence over him steadily 
increased. In March 1516 A. Manrique, writing to Ximenes, praises de la Mota's 
capacity and fidelity : see Gachard in Compte-rendu des séances de la commission 
royale d' histoire, Brussels, x (1845), pp. 19,20, 32. About July 1516 (Brewer ii. 2166 ; 
cf. Mart. E. 576) he received the see of Badajoz, following Manrique; and he 
accompanied Charles to Spain in Sept. 1517 (Gachard iii. 47). Before June 1520 
(Brewer 111. 866) he was translated to Palencia; in Sept. 1521 Leo x promised 
to make him cardinal (ibid, 1601); and just now there was talk of his supplanting 
Philibert Naturel (Ep. 178. 42n) as Chancellor of the Golden Fleece (de Reiffen- 
berg, p. 356). In the summer of 1522 he again went with Charles to Spain ; and 
was in hopes of receiving the vacant archbishopric of Toledo (Quintanilla, Archetypo 
de Virtudes . . . F. Ximenez de Cisneros, 1653, p. 258). His power at that time is 
shown by conversations reported by the Venetian ambassador in England (Brown 
ii. 447, 465). Shortly after Charles landed at Santander, de la Mota fell ill 
(c. 28 July : Gachard ii. 66), and had to be left behind He lingered for some weeks 
at Reynosa; but the news of his death reached Valladolid on'20 Sept.: see the 
letters of Martin de Salinas, printed by A. Rodriguez Villa in Boletin de la real acad. 
de la hist., Madrid, xliii (1903), pp. 11, 16, 40, 48, 50, 54. 

George Sauromanus (Ep. 1342. 323n) dedicated to him Zispamiae Consolatio, 

s.l et a., condoling with Spain on its king's return to the Netherlands; with 
a preface dated Aug. 1520, Louvain. See also Bergenroth ; Henne ; Le Glay. 
In the interval between Epp. 1268 and 1273 may be placed Erasmus' visit to 
Sehlettstadt, which is described in Epp. 1302 and 1342. 300 seq. (cf. Ep. 1285. 3-4, 8). 
His purpose was to journey to Brabant and pay his court before the Emperor's 
departure to Spain (cf. Ep. 1269. 11n): also to arrange in person, as he had been 
advised (Ep. 1254. 20-1), for the payments of his two pensions (Epp. 1245, 1273. 
44n). Travelling down the Rhine he stopped two days with Gallinarius at Breisach 
(cf. Ep. 1307. 1n) to rest, and then struggled on to Schlettstadt, where for four days 
he was the guest of Beatus Rhenanus. Butit was now evident that he was unequal 
tothefatigue of so longa journey, especially in a sudden burst of warm spring weather. 
So he turned round, and after resting again with Gallinarius, made his way back 
to Basle: whence he dispatched Hilary Bertulphus c. 23 April with a packet of 
letters (Epp. 1273-6, and no doubt many others: cf. Ep. 1281. 23-5, 81-2) to carry 
the adieux (cf. Ep. 1302. 48) he had thought it proper to make, if possible, in person. 
Epp. 1275. 74-5, 1276. 4, 1281. 25-7 show that he did not altogether abandon the 
design of making the journey, even after his return: which is an indication of 
the importance he attached to the fulfilment of his court obligations.] 


ERASMVS ROT. EPISCOPO PALENTINO 5. D. 


REVERENDE Praesul, quod apud Caesarem tuae vocis testimonio 
tam candide et defenderis et ornaris Erasmum, hoc mihi fuit gratius, 
quod et praeter spem obtigit et meritum. Sed interim nostra qui 
libros aedimus, nihilo melior est conditio quam olim fuit histrionum, 
qui in prosceniis fabulam agebant populo. Illis erat ediscenda 
fabula, meditanda actio, nihil non faciendum, vti theatro satisface- 
rent : populo, inquam, illi promiscuo, vere beluae multorum capitum, 
in quo paucis eadem placent, nee iisdem semper eadem ; denique 
euius magna pars studio potiusquam iudicio ducitur. Ab horum 
pollice pendet miser ille saltator ; adorat plebeculam, et quum nihil 
non fecerit, felix sibi videtur si impetrauit vt stet fabula. Quod si 
exsibilatur, arbor quaerenda suspendio. Sane de libris nee minus 
varia nec minus morosa iudicia, nec minus corrupta studiis. Hoc 
nomine nostra sors iniquior, quod haee damus nostro sumptu, quum 


Lal 


o 


histrionibus sua fuerit merces. Et illi, si non succedat saltatio, 15 


tantum ridiculi sunt : nos, si displicemus, haeretici. 
Mihi sane studio fuit non tam placere quam prodesse omnibus. Et 


44 LETTERS OF ERASMUS [1522 


succedebat, ni haec noui Euangelii tragoedia intercurrisset, quae 
miro quodam orbis pene totius fauore coepta est agi, sed actibus 

20 semper deterioribus in tumultuosam 80 rabiosam catastrophen exiit : 
mihi primus statim ingressus displicuit, vel ob hoc quod viderem in 
seditionem exituram. Ego vero veritatem seditiosaam nunquam 
probaui, tantum abest vt haeresim. Et tamen sunt isthic qui 
reclamante ipsorum conscientia me faciant Lutheranum ; nimirum 

25 illud agentes, vt me suis odiis volentem nolentem protrudant in 
castra Lutheri. Me vero ab Ecclesiae Catholicae consortio nec mors 
distrahet nec vita. Quam sim Lutheranus, ipsi Lutherani declarant, 
qui me publicis conuiciis ac libellis dentatis fortiter impetunt. Nolim 
autem hoc laudis ferre, quod a Luthero desciuerim : habear et nunc 

3o Lutheranus, si vnquam fui. Quanquam initio monachorum quorun- 
dam seditiosi clamores mihi non probabantur: qui non solum in 
Lutherum muliebribus conuiciis debaechabantur, verum etiam in 
linguas, in omnes bonas litteras inuehebantur ; me vero nominatim 
in publicis concionibus impudentissime lacerabant. 

3; Noui Pontificis docta prudentia et prouida sinceritas, simulque 
diuinus quidam nostri Caesaris animus me in summam spem vocat, 
fore vt haec pestis sic tollatur ne quando possit reuiuiscere. Id fiet si 
radices amputentur, vnde hoc mali toties repullulat. Quarum vna 
est odium Romanae Curiae, cuius auaricia ac tyrannis iam coeperat 

4o esse intolerabilis. Et aliquot humanae constitutiones, quibus 
Christiani populi libertas grauari videbatur. His omnibus citra 
tumultum orbis Caesaris autoritas et noui Pontificis integritas facile 
medebitur. Ego tametsi nihil sum, tamen pro mea virili non desum 
neque deero officio meo. Tantum Caesaris clementia iubeat salarium 

4s meum esse perpetuum, atque aduersus quorundam odium sartam 
tectamque meam existimationem curet: efficiam vt illam non 
poeniteat huius consiliarii. Bene valeat tua synceritas, cui hunc 
hominem, quantulus quantulus est, totum dedico. 

Basileae, postrid. Paschae. Anno. M. D. Xxit. 


1274. To Lovis CoROoNEL. 


Opus Epistolarum p. 727. Basle. 
N.p:693: Lond. xix. 114: LB. 622. 21 April 1522. 


[Ihe year-dateis adequately confirmed by the mention of the Paraphrase on 
Matthew (Ep. 1255) and of Charles' approaching return to Spain. 

Louis Nufiez Coronel of Segovia was a theologian who had entered the world 
of affairs. He and his younger brother Antony, after studying for some years at 
Salamanca, were sent by their eldest brother, Francis Ferdinand, c. 1500, to 
Paris. "They joined the College of Montaigu, where they were pupils of the 
celebrated Scottish logician, John Major. Antony took his degree from there; 
but Louis turned to theology, and entered the Sorbonne in 1504, becoming Fellow 
in 1509 (Paris MS. Arsenale 1021) and Doctor in 1514. During this period he 
published Tractatus Syllogismorum, Paris, J. Barbier, 4 Feb. 1:202; and Physice 
perscrutationes, ibid., (c. 1511), in which at one point (bk. vii) he criticizes the 
theories of Roger Bacon about the tides. For this time see the prefaces to his own 


36. diuinus] For this epithet cf. Epp. 1276. 6—7, 1278. 13n, 1287. 26-33, 1303. 


215145, 221. 20,574.63; 54n, 1319. 18, 1342. 87-8. 
44. clementia! It had recently been 45. quorundam] Cf. Ep. 1274. 5r. 
expressed in Ep. 1270. 47. consiliarii] See Ep. 370. 18n. 


salarium] Of. Epp. 1275. 51» 49. Paschae] 20 April. 


TO LOUIS CORONEL 45 


1274] 


and his brother's numerous books ; and to John Major's Opera, Paris, J. Darbier, 
20 June 1506. 

The brothers were still in Paris in 1517 (VE. 92); but L. Marineus, De rebus 
Hispaniae, Alcala, M. de Eguia, July 1530, f. 167, in a notice of them (withdrawn 
with the rest of the section de viris illustribus in the edition of May 1533), states 
that when Charles, as Emperor, went to Germany (in 1520), he summoned them to 
him as councillors and court preachers, and that they became confessors to many of 

his nobles. Between 15 Dec. 1521 and 8 May 1522 Louis was frequently employed 
by Hulst (Ep. 1345. 39n) to assist in the work of the Inquisition at Brussels ; 
and then till 3 June at Ghent, Bruges, and Antwerp (Frederieq v. 263). He was 
thus by now a person of importance (cf. Ep. 1281. 31-3, 41-54), and was perhaps 
already secretary to Alfonso Manrique, bp. of Cordova and Charles! grand chaplain 
(ef. Brewer iii, pp. 968,9) : ἃ position which he is known to have held later when 
Manrique became Abp. of Seville (cf. two letters from him to A. Valdes, printed 
by Caballero, pp. 329-31; and the preface to Vives' De Pacificatione, Antwerp, 
M. Hillen, 1529). Bergenroth (iii. 1. 426) mentions ecclesiastical provision for 
him in 1526, in the abbey of San Isidro at Leon. In 1525 (Ep. 1581) and again 
in 1527-8, when Erasmus was persistently attacked in Spain, Coronel, who had 
already a high regard for him (cf. Ep. 1281. 44-54), proved a strong champion. 
By Diego Gracian of Alderete, who renewed acquaintance with him at Burgos 
in Oct. 1527, he was considered the first theologian in Spain (Alva MS., Madrid, 
ffi. 7; v9, 13 vo). He was still living in the early part of 1530 (Lond. xxv. 25, 
LB. 1104); but when Marineus wrote, he was perhaps dead. 

A letter to him from Ant. Guevara, 8 May 1523, Medina del Campo, is included 
in the latter's Epistolas familiares, Antwerp, 1562, i, ff. 201,2 ; and another from 
Alf. Fernandez, Archdeacon of Alcor, τὸ Sept. (1526), Palencia, about an attack 
on ἃ Spanish version of Erasmus' Znchiridion, is printed by E. Boehmer from 
the Burscher collection at Leipzig, in Jb. f. romantische w. englische Literatur, iv 
(1862), pp. 159-61. 

See P. Feret, La Faculté de T'héologie de Paris, ii (1901), p. 65.] 


ERASMVS ROT. LODOVICO CORONELLO S. D. 


Vr& eximie, Lodouieus Viues mihi tuas virtutes obiter denarrans 
nonnihil aeccenderat animum meum cupiditate amicitiae tecum 
ineundae ; sed hane scintillam Lodouicus Berus vehementer exci- 
tauit, plenis, vt aiunt, tibiis magnoque affectu depingens mihi felix 
istud ingenium tuum, non solum in litteris theologicis absolutum, 
verum etiam in disciplinis mathematicis eleganter excultum. Nunc 
vero rarus quidam animi tui candor et erga me nihili hominem 
studium plane Christianum ex Guidonis Morilloni litteris cognitum 
ac perspectum fuit; vt maiorem in modum doleam me mihi talem 
amicum ante profectionem meam non aliquo saltem pacto conciliasse. 
Gestiebat animus isthuc aduolare ante Caesaris profectionem. .Con- 
tempsissem valetudinem sie crebris morbis nuper afflictam vt 
aegre vitam sustineam ; contempsissem itineris magnitudinem ; 
neglexissem studiorum labores qui nune in manibus meis sunt ac 


τ. Viues] In his notes to Augustine, 
Ciu. Dei, Sept. 1522 (p. 411: on xiii 


quid est operis a nobis elaboratur, 
seruiret '. 


24) which must just have reached 
Erasmus (Ep. 1271. 46-7) Coronel is 
thanked for the loan of the first. volume 
of the Complutensian Polyglott (cf. 
Ep. 1213. 82n): *'Horum Penta. 
teuchum aeccommodauit mihi eximius 
sui ordinis homo Ludouicus Coronellus 
theologus, passusque est se libro in 
primis sibi necessario tamdiu carere, 
dum publicae vtilitati, cui hoc quic- 


3. Berus] He must have known 
Coronel at the Sorbonne: cf. Ep. 413. 
1ID. 

8. litteris] Not extant: 
contemporary with Ep. 1270. 

IO. profectionem meam] See Ep. 
1242 introd. 

II, Caesaris] to Spain in May. 

I2. morbis] See Ep. 1248. ron. 

I4. studiorum labores] See Ep. 1294. 


probably 


Un 


46 LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


15 praelis. Frobenianis excuduntur; contempsissem et alias causas 


quasdam haud quaquam contemnendas. 
me iter, nunc solito magis infame latrociniis. 


Sed in primis terrebat 
Iam crebro feliciter 


transcurri. Quod si quid accideret, actum esset de Erasmo. 

De praefatione ac Paraphrasi quod tam amanter admones, summam 
20 habeo gratiam.  Praefationem neglectim adieci, in gratiam typo- 
graphi; qui querebatur vacaturas aliquot pagellas, ni adiecissem 
aliquid nugarum. Qualis qualis tamen est, meus est foetus vel, si 
mauis, aborsus. Non oportet sic execrari haeresim vllam vt huius 
odio non ausimus admonere quae recta sunt. Neque enim Hierony- 


damnarint nuptias ; 


25 mus ideo veretur efferre laudibus virginitatem, quod Marcionitae 
nec ideo non suadet monogamiam, quod 


digamiam damnarit Tertullianus. Si periculum est Euangelia vulgo 
legi, quur in vulgatissima lingua prodiderunt Apostoli ? Nec arbitror 
quiequam esse periculi, si laici sic legant sacros libros quemad- 
3o modum illie praescribo. Quid Lutherus doceat nescio ; Paraphrasim 
in Matthaeum magis ex autoritate Matthaei Cardinalis Sedunensis 
suscepi quam ex meo iudicio: quod in praefatione non dissimulo. 
In Apostolicis Epistolis si tuo iudicio magis satisfacio, argumentum 


in causa est potius quam ego. 


irn. Besides the works mentioned 
there, Erasmus composed just at this 
time an Zpistola apologetica de inter- 
dicto esw  carniwm deque similibus 
hominum constitutionibus, addressed to 
the Bp. of Basle (Ep. 598) 21 April, and 
printed by Froben, with another A7o- 
logia (see Ep. 1277. 22n), 6 Aug. 1522. 
It is of interest as containing a few 
practical proposàls for reform, which 
in view of the hostility they were sure 
to arouse from the orthodox, evince 
some courage: (1) fewer saints! days 
(cf. Ep. 1039. 180-93), (2) liberty to 
priests to marry, (3) greater freedom 
in the matter of eating and fasting 
(cf. Ep. 916. 143-8, 244-54). But 
at the same time he wished to safe- 
guard the authority of the bishops. 
The Zpistola was quickly circulated 
in ms.: a copy reached Botzheim at 
Constance early in July (VE. 317). In 
Ep. 1581, and in some scholia added to 
the Epistola in a Froben edition of 1532, 
p. 132, but not reprinted in his collected 
Opera, Erasmus states that he published 
it at the Bishop's request, after it had 
been carefully examined by L. Ber: 
in I, p. 33. 33-9 he represents the sug- 
gestion as coming from the University. 
He was moved to write it by a defiant 
eating of pork in a private house not 
far from:his own (cf. Ep. 1353. 177-8), 
without any attempt at concealment, 
on Palm Sunday, 1i3-:April 1522, by 
ἃ company which included Herm. 
Busch and a certain Sigismund Stein- 


In metaphrasi sensus bona fide 


schnyder, ἃ surgeon of great skill. 
Steinschnyder's utterances on many 
subjects had been rash (cf. Ep. 1496); 
and Erasmus wishing to defend him 
and himself, as his own name had 
been mentioned in the affair, addressed 
the Bishop on the general question. 
See Zw. E?. 204, 206, with Egli's notes ; 
the scholia of 1532, pp. 130-1; Basler 
Chroniken, i (1872), pp. 36-7, 383-4; 
and cf. VE. 308. "The ferment aroused 
by the episode continued throughout the 
summer; and boththe Bp.and the Town- 
Council issued mandates forbidding 
such licence, and also enjoining upon 
all preachers that they must be careful 
to teach nothing but the Scriptures: 
see CPR. pp. 88,9, and Am. E. 14. 

Erasmus' appeal on behalf of Stein- 
schnyder availed for a time; but 
* anno sequenti post Inuocauit (22 Feb. 
1523) propter suas blasphemias in 
sacramenta Ecclesiae et Mariam vir- 
ginem, ac proditionem quam in Alsatia 
moliebatur, apud Ensishemium quadra- 
tus est' (Narratio of the Carthusian, 
Geo. Carpentarius of Brugg, in Basler 
Chron. i. 384). Erasmus' scholia give 
full details of the execution. 

17. latrociniis] Cf. Ep. 1248. 2n. 

I9. praefatione] The essay in form of 
a letter to the reader, 14 Jan. 1522 ; 
see Epp. 1255 introd., 1285. 38n. 

20. in gratiam typographi] Cf. Epp. 
IOIO, I255 introdd. 

31. Sedunensis] Cf. Ep. 1248. 14n. 

32. in praefatione] Ep. 1255. 24-79. 


1274] TO LOUIS CORONEL 47 


redditur, in paraphrasi licet etiam de tuo addere quod autoris 35 
sensum explanet. Quid autem iuris sit paraphrastae, facile per- 
spiciet qui Themistium cum Aristotele contulerit. Est enim 
paraphrasis non translatio, sed liberius quoddam commentarii 
perpetui genus, non commutatis personis. 

Sed vtinam mihi liceat coram tuis amicissimis monitis erudiri, et 40 
ad exactissimi iudicii tui regulam attemperare stilum ! Miror isthic 
esse aut adeo stultos aut tam impudenter mendaces, qui me praedi- 
cent fautorem esse Luthero. Exordium huius fabulae mihi semper 
displicuit: quam videbam in seditionem exituram, etiamsi nonnulla 
spes erat hominem sese versurum ad saniora consilia. Nec placebant 45 
seditiosi clamores quorundam rabularum apud populum. Nune 
Lutherani sie rem gerunt vbique quasi seruari nolint. Hic adeo 
Lutheranus non sum vt alii qui fauent Luthero, litteris me rogent 
ne quid scribam in illum, alii minitentur mihi libellos dentatos. | 
Quos vtinam emisissent in me ante biennium !! profecto graui 50 
inuidia me liberassent. Sunt Louanii duo aut tres, quos priuatum 
odium instigat in me, quod olim impense fauerim bonis litteris, quas 
illi iudicant incommodas suo instituto. Non est autem clementiae 
Caesareae, hominem Christi gloriae et ipsius dignitati laborantem 
talium odiis dedere. Si Luthero vel tantulum fauissem, nolo iactare 55 
quid potuerim in Germania. Sed ego vel decies mortem oppetiero 
quam vt periculosi dissidii sim vel autor vel adiutor. Id iam intelligit 
Germania; et faxo breui intelligant omnes quanta synceritate me 
gesserim in hoe negocio. Quare confido fore vt tua aequitas aduersus 
huiusmodi impudentes calumnias mihi patrocinetur. 60 

Bene vale, Basileae postridie Paschae Anno Μ. p. XXII. 


1275. To Jouw GraPiow. 


Opus Epistolarum p. 721. Basle. 
N. p. 688: Lond. xix. 110: LB. 645. (c. 21 April) 1522. 


[Evidently contemporary with Epp. 1273-4, 1276: answered by the letter 
mentioned in Epp. 1299, 1300, 1331, 1342. 

John Glapion ({14 Sept. 1522) was born in Normandy or Maine, and after 
studying at the Sorbonne, joined the Observant Franciseans and became Warden 
of a house at Bourgueilin Touraine. In 1517 he was appointed Commissary of the 
Transalpine Observants at Rome (cf. Emm. Rodericus, Priuilegia Apost. Regu- 
larium, 1609, pp. 337-8) : being at the time Provincial of Burgundy. In Oct. 1520 
(see H. Baumgarten, Kar! V, i. 391) at Chiévres' advice Charles selected him as his 
confessor; and he soon acquired great influence over the young Emperor, who 
entrusted to him matters of importance and confidence, such as the mission to 
Sickingen and Hutten at Ebernburg early in April 1521 (see Balan 62, and Hutten's 
Expostulatio cum Erasmo — HE. 310, $8 128-33), and the scheme for the foundation 
of new sees in the Netherlands (E. Armstrong, Charles V, ii. 337). During the Diet 
of Worms Aleander found him a useful helper, and Leo sent him a letter of thanks 
(Balan 87); but the Reformers detested him (cf. Am. E. 10, LE?. 548. 25). On 
25 April 1521 he was nominated by Leo for the work of converting the Indians 
in America; but it appears that Charles would not let him go. He went with 
the Emperor to Spain at this time, and died at Valladolid : see a letter of Martin 
de Salinas (cf. p. 43: Boletin, p. s1). Both Charles (Henne iii. 251) and Chiévres 
nominated him as executor to their wills. 'He composed a Passetems de pélérins 


38. paraphrasis] For this definition — The third was perhaps Laurentius: see 
cf. Ep. 1255. 38n. Ep. 1166. 26n. 
51, duo aut tres] Cf. Ep. 1263. 26n. 58. Germania] Cf. Ep. 1275. 25. 


48 LETTERS OF ERASMUS [1522 


de la vie humaine, which, as translated into Flemish, was prohibited at Louvain 
in 1550 ; and other works which remained in ms. See Wadding, Ann. Minorum, 
xvi (1736), 5o and 115-17, and Script. Ord. Minorum, 1806, p. 426 ; Geldenhauer's 
Collectanea, ed. J. Prinsen, 1901 ; ΒΝ ; Al. E.i. 52; and ZKG. xviii (1898), 131. 
Erasmus met him only once, at Brussels in the summer of 1521, but corresponded 
with him frequently and found him a consistent patron. 'Theabuse of him attributed 
to Erasmus by Hutten in the Zzpostulatio (see above) is entirely denied in the 
Spongia, LB. x. 1647 5-E — HE. 333, $8 151-5. See Epp. 1241, 1256, 1269, 1302. 
13-14, 1331, 1342. 245—8, 1482. 17-18 : also 1, p. 35. 15-18, and OE. pp. 351,2.] 


ERASMVS ROTEROD. IOANNI GLAPIONI S. D. 


Eco vero te, mi Glapion, hoc nomine vel vnice gratulor optimae 
mentis Caesari, quod talem virum habet a consiliis. Spem enim 
certissimam concipio futurum vt vnus nullis huius mundi cupiditati- 
bus corruptus consulas ea potentissimo monarchae quae faciant ad 

5 publicam orbis vtilitatem et ad gloriam Christi; quemadmodum 
hactenus, vt spero, facis. Caeterum pro studio isto in me tuo iam 
pudet toties gratias agere. Contemptis rebus omnibus, valetudine, 
prolixo itinere, latrociniis, iis quae nunc in manibus sunt et excu- 
duntur, denique scrinio rerum mearum, quod nunc demum Franc- 

το fordiam perlatum, nondum ad me peruectum est, istuc cupidissime 
aduolassem, ità me bene amet Dominus Iesus. Sed verebar ne 
posteaquam omnia fecissem, istic non offensurus essem Caesaream 
maiestatem ; quae dicebatur iam dudum haerere in littore, nihil 
expectans nisi fauentes ventos, qui soli non agnoscunt Caesarem. 

15 Cupiebam et Caletii salutare Mecoenates aliquot meos, quos coniecta- 
bam illie cum Caesare adesse. 

Si quid est in quo possim gratum facere Principi meo, aut illius 
dignitati aut religioni Christianae consulere, tribus verbis per hunc 
iuuenem fidelissimum scribito. Ego sane sum is qui silere norim. 

20 Iam aggressus eram nonnihil libelli De finiendo negocio Lutherano ; 
sed valetudo interrupit omnia studia. Interim oratione literisque 
permultos temperaui, mire Luthero addictos. Epistolis etiam 
aeditis declaraui mihi nihil vnquam foederis fuisse cum vllo Luthe- 
rano, sed seditiosum negocium mihi semper displicuisse. Iam hoc 

25 toti Germaniae sie notum est, vt nullus impendio Lutheranus mihi 
bene velit, quidam minitentur dentatos libellos, alii lacerent conuiciis, 
Pelagianum appellantes et palponem, non Euangelicae doctrinae 
praeconem. Me certe neque vita neque mors distrahet ab obedientia 
Ecclesiae et a synceritate fidei Christianae. 

3o Sed tamen illud, vir optime, tecum expendas velim, quam inique 
mecum agatur, qui, —quum tantis meis sudoribus prodesse studuerim 


6. studio] Cf. Ep. 1269. 5-6. 

7. valetudine] Cf. Ep. 1248. 10n. 

8. latrociniis] Cf. Epp. 1248. 2n, 
1274. I7. 

9. scrinio] Cf. Epp. 1254.17, 1258. 1. 

15. Mecoenates] Evidently English 
patrons, whom he expected to cross to 
Calais to meet Charles. 

I9. iuuenem] Hilary  Bertulphus: 
cf. Ep. 128r. 23. 

20. libelli] A detailed account of this 
is given in T, pp. 34. 22—36 17. It would 
no doubt have amplified the suggestions 


made in the Consilium of 1720 (Ep. 1149 
introd.); but the project was never 
completed. For expectation of it see 
Zw. E?. 198-9, 201 (cf. also BRE. 213) ; 
also Epp. 1268. 79-80, 1290. 37. 

21. literis] Such as Ep. 1202 : cf. Epp. 
1143. 22n, 1290. 38, 1352.67-8, 1386.7—8. 

22. Epistolis] Such as Epp. 961, 
967, 1033, 1041 : cf. Ep. 1225. 153-5. 

25. Germaniae] Cf. Ep. 1274. 57-8. 

26. lacerent] Cf. Ep. 1276. 9n. 

27. Pelagianum] Cf. Ep. 1225. 284n. 

31. sudoribus] Cf. Ep. 1294. r1n. 


1275] TO JOHN GLAPION 49 
publicis studiis et religioni Christianae, quum semper dehortatus 
sim Lutheranos ab hoc seditioso negocio, qui nullis rationibus, nullis 
odiis aut terroribus perpelli potuerim vt in eam factionem vel 
tantulum concederem, quum magnos tumultus hic excitare potuissem, 35 
si talis essem qualem isti me praedicant—nunce dedar quorundam 
priuatis odiis discerpendus, et eo redigar vt nec istic mihi sit tutum 
viuere nee in Germania: hic propter Lutheranos, qui nescio quid 
magni tumultus moliri dicuntur, istic propter duos aut tres mihi 
priuatis de causis infensos. Mea vaena, quam tu diuinam appellas, 40 
sane quam exilis est. Et tamen ea qualis qualis est, seruitura est 
gloriae Christi, et sequundum hunc dignitati Principis mei. 

Et his laboribus annos adhuc aliquot sufficere poteram, si daretur 
tutum ae tranquillum ocium. Sed non me fugit quantis odiis quidam 
in me debacchentur quidque moliantur, nimirum illud agentes vt 4; 
me nolentem volentem protrudant in castra Lutheranorum : quod 
tamen nunquam efficient. Citius occident Erasmum quam corrum- 
pant, et sic illos vleiscar vt meam synceritatem quam maxime 
probem omnibus. Haec vindicta suffecerit animo Christiano. Mihi 
vehementer arridet Brabantia, et praesertim rus illud Anderlacense, 5o 
si Principis clementia iubeat mihi pensionem meam esse perpetuam, 
meque tueatur aduersus istos quosdam qui praetextu religionis 
vleciscuntur priuatum suum odium. 

Id quam sit atrox, vel hinc coniicias licebit. Senatus consultum 
factum est Coloniae inter Dominicanos, vt omnes libri ab Erasmo s; 
conscripti eiiciantur e totius Ordinis bibliothecis. At inter hos est 
Euangelium et Hieronymus. Et sunt Louanii qui vetus in bonas 
literas odium iam palam prae se ferunt. Horum temeritas quoniam 
tendit ad manifestam seditionem, autoritate Principis ac praesulum 
esset cohercenda. Si quid incidat in quo sit redarguendum dogma 6o 
Lutheri, faciant idoneis argumentis et apertis Scripturarum testi- 
moniis. De aliis, quos non damnauit neque scholarum neque 
Pontificum neque Principis autoritas, taceant, nec Euangelii cathe- 
dram eontaminent stultis aec virulentis obtrectationibus. Mihi 
quidem est animus et tuendae fidei Christianae et ornandae dignitatis 6; 
Caesareae percupidus ; sed vt praestare queam quod cupio, bona ex 
parte ipsi Caesari in manu est, cui summa rerum in manu est. Non 
ambio apud illum ingentes fortunas. "Tantum ocium praestet ac 
tranquillitatem ; ego modis omnibus efficiam vt illius maiestatem 
nunquam poeniteat huius consiliariol. Non vis me fidem habere 7o 
dietis sed factis ; sic enim scribis. Ego hoc nisi breui praestitero, 
scribito nomen Erasmi inter vanissimos. 

Quum haec scriberem, nondum apud me certum aliquid de itinere 
39. duos aut tres] Cf. Epp. 1263. 2n, 


1274. 51}. 
50. Anderlacense] Cf. Ep. 1208. tn. 
51. pensionem] See Ep. 1273. 44n. 

54. Senatus consultum] I cannot find 


3 Sept. Volz had heard that Erasmus' 
Paraphrases had been burnt at Louvain 
University * cum tripudio ' (BRE. 225). 
See also Ep. 1342. 613-15. 

70. consiliarioli] Cf. Epp. 1273. 47, 


whether there was any truth in this 
report. On τὸ Sept. Hummelberg had 
heard that some of Erasmus' opinions 
had been condemned by the theologians 
of Cologne (BRE. 226). 

57. Louanii] Cf. Ep. 1299. ro-11. On 


452:5 


1276. 12. 

71. hoe . . . praestitero] This pro- 
mise seems to refer not to the comple- 
tion of the book against Luther (cf. 
l. 2on) but to schemes of work for the 
future, such as Augustine (Ep. 1309). 


50 LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


statueram : sic enim animus istuc propendet, vt si vel paululum 
7; accesserit momenti, sim hune meum Dromonem sequuturus. Τὰ 
fac interim factis amicum agas, tuisque sanctis consiliis faueat 
Dominus Iesus. Pontificis primatum satisiam asseruerunt Caietanus, 
Syluester et Eccius, vt mea opera nihil sit opus. Nam Catarinus 
rem non perinde dextre tractat. De Sacramentis quid sentiam iam 


go carmine declaraui, quod additum est libello cui titulus Cato. 


Extat eadem de re libellus Regis Angliae, quem Romae et hic 
quidam falso suspicantur esse meum. Ὁ suspitiones mihi pro- 
speras si locum commutarent, hoc est si id suspicarentur Angli 


quod suspicantur Germani ! 


Opinor coniecturam natam ex stylo. 


s; Nam Rex adhue puer nihil diligentius legit quam meas lucubra- 
tiones, e quibus fortasse contraxit nonnihil meae phraseos, si quid 


tamen habet meum. 


Sed nae ego inciuilis, qui praestantiam tuam tot negociis obrutam 
epistola tam loquaci detineam, ipse occupatissimus. Valebis, et ages 
go àmicum. Basileae, Anno «M. D. XXxiIt. 


1276. 
Opus Epistolarum p. 767. 


N. p. 731: Lond. xx. 47: LB. 625. 


To JouN CARONDELET. 


Basle. 
23 April 1522. 


[Between Erasmus' return to Basle in Nov. 1521 and Charles v's visit to England 
in May 1522 on his way to Spain, and answered by the letter mentioned in Epp. 
1299, 1331 : cf. also Epp. 1273-5. For Carondelet see Ep. 803. 12n.] 

ERASMVS ROTERODAMVS IOANNI CARONDILETO, ARCHIEPISCOPO 
PANORMITANO, S. D. 


REvERENDE Praesul, admoneor amicorum litteris vt isthic adsim 
ante Caesaris abitum ; sed hic qui has perfert, narrabat sic accelerari 
1275. 86. meae scripsi, cf. Epp. 1290. 19, 1298. 15—16, 1313. 80: malae H. 


1275. 75. Dromonem] Hilary: cf.1. 19. 
sequuturus] Cf. Ep. 1276. 4. 
77. Caietanus] See Epp. 891r. 25n, 
256. 45n, 1225. I98n. 
78. Syluester] See Ep. 872. 16n. 
Eccius] His Je primatu Petri 
aduersus Ludderum was completed at 
Ingolstadt 7 Feb. and presented by him 
tothe Popein ms. 1 April 1520. Wiede- 
mann (ÉZck, pp. 150, 517-18) mentions 
an edition at Ingolstadt, 1520, folio, of 
which there is a copy in the Wurzburg 
University Library ; and a reprint, Paris, 
P. Vidouaeus, Sept. 1:21. 
Catarinus] Lancellotto de' Politi 
(e. 1484—8 Nov. 1553), ἃ member of 
& respectable Sienese family. He was 
educated at Siena University, became 
LL.D. e. 1501, and taught Civil Law 
there and later at Rome. | During à 
visit to Florence he was profoundly in- 
fluenced by the writings of Savonarola, 
and in 1517 he joined the Dominicans of 
St. Mark, adopting the name Ambrosius 
Catharinus Politus. He attacked Luther 
with an 4pologia pro veritate Catholice 
fidei, Florence, Junta, 20 Dec. 1:20, and 


an Ezrcusatio Dispulationis, ibid., 30 
April r521: which found favour at 
Rome and among Luther's opponents 
generally. | He was appointed Prior of 
Siena, was twice at Rome 1529-32, and 
spent 1532-7 in France, where he re- 
sumed his literary activity in defence 
of the faith: in his numerous polemics 
criticizing Cajetan, Ochino (Ep. 1192. 
26n) and Erasmus, whom he con- 
sidered as bad as Luther. In 1543 he 
returned finally to Italy, where in 
spite of charges of heresy against him 
he was made Bp. of Minori 1546, 
Abp. of Conza 1552: both sees being 
in the kingdom of Naples. His last 
polemie was Je coelibatu aduersus 
impium Erasmum, published posthu- 
mously, Rome, 1565. See a careful 
biography in F. Lauchert's 7tal. Gegner 
Luthers, 1912, pp. 30-133. 

80. carmine] The Z»stitutum Chri- 
stiani hominis; see Epp. 298, 679. 

.81. Regis Angliae] See Ep. 1227. 5n. 

1276. 1. litteris] Cf. Ep. 1269. 10-12. 

2. hie qui has perfert] Hilary Bertul. 
phus; see Epp. 1257. 13n, 1281, 


1276] TO JOHN CARONDELET 5l 


profectionem in Angliam, vt verear ne frustra etiam scripserim. 
Sequar tamen, si sensero Caesarem isthic diutius haesurum. Sed 
interim te rogo, si videor meis laboribus aliquam vtilitatem attulisse 5 
bonis litteris, adiuua tuo fauore causam meam, vt mihi pensio sit 
incoiumis, et Caesaris fauore defendar aduersus quosdam impu- 
dentissimos sycophantas. Hie ita me gero vt omnes Lutherani 
vehementer oderint conuiciisque lacerent, quidam etiam libellis 
me proscindant. Erasmus nec fidei Christianae nee Caesaris gloriae τὸ 
vnquam deerit. Quid multis ?^ Efficiam vt illum nunquam poenitest 
huius consiliarii. Olim quadrupedes ob damnum datum noxae dede- 
bantur; sed vehementer iniquum vt ego ob datam publicitus 
vtilitatem dedar quibusdam noxiis bestiis, vel potius liuori, quae 
pestis est quauis vipera nocentior. Amplitudinem tuam ineolumem t5 
seruet Optimus Maximus Iesus. 

Basileae die Mercurii post Pascha Anno M.Dp.xxit. 


1277,4,, FRoM Jouw VrRGARA. 


Munich MS., Heine xvi. Brussels. 


24 April 1522. 


[For the manuscript, which is an xviii. copy, and for Vergara's correspondence 
with Stunica about Erasmus, see App. 15 in vol. iv. The year-date is adequately 
confirmed by the contents. Τὴ postseript may be dated about the end of the 
month, for Charles finally left Brussels on 2 May (Gachard ii. 32). 

John Vergara of Toledo (53 Sept. 1492—22 Feb. 1557) was perhaps one of the 
firs& students at Ximenes' newly founded university of Alcala: at any rate he 
worked upon the Complutensian Polyglott, for which he revised the current Latin 
versions of Wisdom and Ecclesiasticus, and contributed some verses in praise of 
the New Testament, ro Jan. 1514, being then M.A. He also took part in a new 
translation of Aristotle into Latin promoted by Ximenes, but not completed. 
Some letters exchanged by him from Alcala c. 1511-12 with Alfonso Segura at 
Salamanca are printed in Marin. E., ff. m* νο- πὸ, He was secretary c. 1516-17 
to Ximenes, from whom he received ἃ canonry at Alcala: but on his patron's 
death he went to the Netherlands with Alonso Valdes to inform the new Abp., 
W. Croy (Ep. 647 introd.), about the affairs of his diocese. "The archiepiscopal 
archives at Toledo contain some autograph notes by him of Croy's acts and corre- 
spondence. During this period he met Erasmus (cf. Ep. 1128. 4n) at Bruges 
(Ep. 1129. rn; cf. vol. iv, p. 623) and later at Louvain (l. 3). — Subsequently he 
was attached as chaplain to Charles! court; with whom he returned in 1522 to 
Spain (Record Office, S. P., Henry vur, xxiv, f. 181 : abridged in Brewer iii. 2288. 4). 
'TThence on 6 Sept. he transmitted to Vives the invitation to succeed Ant. Nebris- 
sensis at Alcala. From the autumn of 1523 to the summer of 1524 he was settled 


n Sequar] Cf. Ep. 1275. 74-5. quam Dei. Caeterum tales Nicodemi 


6. pensio] Cf. Ep. 1273. 44. 

9. lacerent] For a specimen of this 
cf. the letter of Fred. Hondebeke (Cani- 
riuus), rector of the Latin school at 
Delft, to Hedio (Ep. 1459), which Seul- 
tetus printed from Hedio's papers (4n - 
nales, 1618, p. 136), and which De Hoop- 
Scheffer dates (a. 29 April) 1522 
(Kerkhervorming in. Nederland, p. 84) : 
* Erasmum indies magis frigescere et, 
quantum ego iudicare possum, retra- 
ctare latenter quae videatur olim 
liberius vel dixisse vel scripsisse, aeger- 
rime fero ; et agnosco puerilem metum, 
qui plus veretur hominum gloriam 


apud nos in magno sunt numero . 
See also Ep. 1313. 56n. 
I2. consiliarii] See Ep. 370. 18n. 

quadrupedes] Of the execution 
of animals which had taken human life 
an interesting example is given by 
G. G. Coulton, Medieval Garner, 1910, 
p. 678: with reference to numerous 
cases cited by Berriat-St. Prix in Mém. 
Soc. royale des Antiquaires de France, 
viii (1829), 403-50. "The subject is fully 
treated by E. Evans, Criminal 
Prosecution and | Capital Punishment 
of Animals, 1906 : with examples from 
xli€,. to xixe, 


Ε 2 


52 LETTERS OF ERASMUS [1522 


at Aleala; but on the appointment of Fonseca to the see of Toledo, 1524-34, 
Vergara became his secretary and accompanied him in his attendance on the 
Court, to Granada, Valladolid, Madrid, Alcala. "Two of his letters on this service 
are printed by the Duchess of Berwick and Alva in Documentos escogidos del 
archivo de la Casa de Alba, 1891, pp. 239,40. About 1530 he was accused before 
the Inquisition by the notorious Francisca Hernandez. Fonseca, whilst he lived, 
protected him; but later the charge of Lutheranism was again pressed by his 
assailants, and on 21 Dec. 1535 he was condemned to a fine and to imprisonment 
which lasted till 27 Feb. 1537. His last years were spent at Toledo; where 
Fonseca had presented him to ἃ canonry. 

His published work is scanty ; but he was a steady supporter of the humanists. 
Τὸ Erasmus his devotion was sincere and lasting ; as their later correspondence 
shows. Carranza's first attack on Erasmus (]. 22n) is dedicated to Vergara. "Vives, 
in editing Aug. C?w. Dei, Sept. 1522 (p. 411: on xiii. 24), extolled his Greek 
scholarship and sound judgement: and introduced him 88 chief speaker in a 
dialogue, . Veritas fucata, aiue de licentia poetica, quantum. poetis liceat a veritate 
abscedere, Louvain, 'Th. Martens, Jan. 1523. 

See the life of Ximenes, Alcala, 1569, by Alvar Gomez de Castro (1515-80), 
who had known Vergara and was using the materials collected by him (ff. 44 and 
38,9): Andr. Schottus, Hispaniae Bibliotheca, 1608, pp. 552-5, with his epitaph 
from Toledo; Quintanilla, Archivo Complutense, 1652, f. 73; A. Bonilla y San 
Martin, Clarorum Hispaniensium. Epistolae, in Revue Hispanique, viii. 1901, and 
Luis Vives, 1903, pp. 150-2, 233-4, 652 ; and for his trouble with the Inquisition, 
M. Serrano y Sanz in Revista de Archivos, 1901-2. "There is a letter of Vives to 
Vergara in Vi. E. f. 37 v?.] 


IOANNES VERGARA ERASMO ROTERODAMO S. 


APOLOGIAM qua Stunicae Annotationibus respondisti, Romam ad 
Stunicam ipsum cum mitterem (et missurum me retuleram tibi in 
aede diui Petri Louaniensis), hortabar amicum hominem per 
literas vt ibi tandem finem contentionum statueret, neglectisque 

5 jeuibus offensiunculis iniret tecum gratiam eruditis iuxta omnibus 
ambiendam: in ea concilianda si quis mei vsus esse posset, eius 
ecommoditatibus non defuturum. Admonebam Leicorum conatuum, 
quam ingrati doctis omnibus accidissent, quam Leo ipsi inglorii. 
Addebam denique in admirationem tui non pauca sed, praeut sentio, 

10 paucissima. Hisce ille haud magnopere commotus adeo factum 
mutare non videtur, vt longe etiam atrocius bellum deintegro 
indicat, per epistolam quam ad me dedit saeuam, criminosam, 
fulmineam: non iam tela, nons picula, sed tragulas, balistas 
catapultasque minitantem, quibus vniuersos iam nunc aduersarios 

!5]late ruit, agit, vrget, prosternit. Οὐκ ἀνταπολογίσειν μὲν μόνον ἀλλὰ 
καὶ τὴν μὲν δευτέραν τῆς Νέας Διαθήκης ἔκδοσιν, ἔτι δὲ kai τὰ eis Ἱἱερώνυμον 
σχόλια ἄλλα τε τῶν ὑπό σου συγγεγραμμένων πολλά, μυρίων πταισμάτων 
βρύοντα καὶ τῆς Λουθεριανῆς ἀσεβείας μετέχοντα, ἀποδείξειν μάλα φανερῶς. 
Nee ipsius tantum hane prouinciam esse: instrui magnam de- 

20]ectamque doctorum hominum Italorum manum, qui eruptione 
facta sint in scripta tua maximo impetu inuasuri. 

Interim vero, dum iusti praelii apparatus colligitur, liber emissus 


I. Apologiam] See App. :5 in vol. 7. Leicorum] See Ep. 1037 introd. 
iv, p. 622. 8. ingrati] See Erv. 
2. mitterem] On τὸ Oct. 1521; see 12. epistolam] of 9 Jan. 1522: see 
App. 15 in vol. iv. App. 15. 
retuleram] The date of this meeting 22. liber] Carranzae Opusculum in 


is not clear. Erasmus was perhaps at quasdam Erasmi Annotationes, Rome, 
Louvain in'the middle of Sept. 1521 A. de Trino, 1 March 1522. The 
in' connexion with the printing of his criticisms are very moderate and 
Apologia : cf. Ep. 1235. 33. respectful in tone. Erasmus reprinted 


I277] FROM JOHN VERGARA 53 
est veluti exploratorius, minime quidem Stunica ipso authore, qui 
videlicet maiores ordines ducat, sed Sanctio Carranza Mirandensi 
Hispano, inter Complutenses theologos magni loci atque nominis, 25 
qui Hispaniae Ecclesiae negocia Romae tractat. Is quod ex literis 
ad Stunicam meis intellexerit quam te faciam magni quamque sim 
clarissimae istius eruditionis admirator, nimirum existimauit id 
iudicii ex magna tecum consuetudine familiaritateque prodiisse. 
Ea re libellum ad me tanquam ad amicum tuum misit, dicataque 3o 
in vestibulo epistola rogat, animum in te suum minime maleuo- 
lentem, sed aequum prorsus et obseruantem tui vt aperiam tibi. 
Atque adeo haec ex epistola ipsa tute multo melius. Mihi id addere 
visum, hominem esse argutae philosophiae theologiaeque con- 
sultissimum ; acri ingenio, iudicio exacto, multa in literis illis 5; 
exercitatione, kai ὅλως ἐπὶ ταῖς τῶν φιλοσοφικῶν λεπτολογημάτων διατριβαῖς 
ἐν ὀλίγοις εὐδόκιμον ; adhaec moribus quidem probis et modestis et 
minime morosis. Vnde adducor vt credam non odio aut liuore ad 
haec scribenda animum adiecisse, sed studiosa quapiam nec immo- 
desta contentione prouectum, qualis inter viros doctos de rebus 4o 
literatis nullo beneuolentiae dispendio esse solet. Caetera tu ex 
libri lectione longe me peruestigabis sagacius ; de quo nullum interim 
esto meum praeiudicium. 

De me vero ita velim sentias, vt de homine bonarum literarum 
cupientissimo ; ita enim fiet vt vna etiam opera Erasmi studiosum 4; 
agnoscas, cuius ego causam semper putaui cum honestarum disci- 


37. εὐδοκιμῶν MS. : corr. Dollinger. 


the book together with his Apologia in 
reply, in his Epistola de esu carnium, 
Basle, Froben, 6 Aug. 1522 : for which 
see Ep. 1274. 14n. 

24, Carranza] of Miranda in Navarre. 
After studying in Paris he became 
Canon of Calahorra on the Ebro, and 
chaplain to Barth. Martinus, bp. of 
Segorbe and major-domo to Alex- 
ander vi. On 22 May 1496 he preached 
in St. Peter's a sermon De diuino amore, 
Rome, (E. Silber: Proctor 3882); 
which Burchard (ii. 281) describes as 
* prolixum nimis et tediosum, cum Pape 
et omnium indignafione'. (On return- 
ing to Spain he received a post in the 
cathedral at Seville, and was appointed 
to chairs, first of philosophy and then 
of theology, at Alcala, where he became 
Fellow of the College of St. Ildefonso in 
1513. His next published work was 
De alterationis modo ac quidditate, Rome, 
Ja. Mazochius, 13 June 1514; but he 
returned again to Alcala, where Sepul- 
veda was his pupil for three years. He 
is also credited with JProgymnasmata 
Logicalia, Paris, J. Petit, 1517. In 
1520 he went to Rome with Alvar 
Albornoz on behalf of the Spanish 
Church, and in passing Bologna visited 
the Spanish College and his old pupils 
there: see Sepulveda's Liber gestorum 


Aegidii  Albornotii, Bologna, H. de 
Benedictis,22 Dec. 1521, f. 40 A privi- 
lege that he obtained at Rome, 16 Nov. 
1521 (see Arch. f. Reformationsgesch. iii. 
82n), shows that he was then canon 
of Aleala. He had returned there by 
7 Sept. 1523, when A. G. Brocario 
printed for him a defence of the Virgin- 
Birth, and an oration delivered before 
Leo x during his last visit to Rome. 

He was a theologian rather than 
a humanist (cf. Ciceroniamus, LB. i. 
1015 C), and his present criticisms of 
Erasmus were on these lines. In spite 
of their moderate tone they roused 
Erasmus to reply, with an .4pologia 
(see l. 22n), which, though at first re- 
strained, soon broke out into his usual 
impatience. But through the influence 
of friends, and Carranza's good sense, 
Erasmus was before long appeased: 
see Epp. 1331. 37n, 1701, and Lond. 
xx. I5, LB. 899. I cannot find the 
date of Carranza's death: he is alleged 
to have been brother of Bart. Carranza, 
the persecuted Abp. of 'Toledo (7 1576). 

See Nic. Antonio, Bibl. Hispana noua, 
ii. 1788; M. Menendez y Pelayo, 
Heterodoxos Espaüoles, ii. 54-7; and 
the catalogue of the Colombina Library 
at Seville. 

31. epistola] dated 27 Dec. 1521. 


54 LETTERS OF ERASMUS [1522 


plinarum causa coniunctissimam. Nam id equidem genio meo 
minime alioqui foelici plane debeo, quod asperioribus ab ineunte 
pueritia studiis, sed alieno arbitratu, traditus, mansuetiores interim 
co Musas eruditionemque humaniorem argutissimis quidem nugis 
omnibus praeuerterim, seuerioribus vero diuinae humanaeque 
philosophiae θεωρήμασι conciliandam coniungendamque iudicarim. 
Id quod cum tu aetate nostra magnis quidem laboribus sed foeli- 
cissime praestare adgressus sis, debentur haud dubie tibi bonorum 
ss omnium non studia modo et vota, sed officia prorsus et subsidia. 
Atque haec quidem vt praestare tenuitas mea non possit, illa certe 
polliceri sine fidei periculo ausim : quae olim etiam pro virili mea 
praesto. 
Quare vero te, Erasme doctissime, etiam si superuacaneum esse 
6o sentio, hortor tamen et moneo ac per laborum istorum vberrimos 
fructus obtestor, ne cesses erigenti quidem sese, laboranti tamen 
etiamnum et afflictae, rei literariae opitulari, neu te improborum 
quorundam vesanae intemperies ἃ tam arduis honestisque coeptis 
deterreant. Vetus ea pestis est. Fuerunt olim, ac futuri vsque 
6s sunt, tetri et maligni quidam certatores, inepte prorsus insciteque 
arguti, qui cum alienae eruditionis fulgorem aegris semel oculis 
inspexerint, non cessant optima quaeque et fructuosissima scripta 
insidiose primum et clanculum vellicare, mox perfricta fronte 
propalam incessere, inque eis sagacissimas lapsuum indagines 
70 vndique vorsum factitare, in alienis erratis ambitiosl, suorum vt 
qui nihil edant securi. Aduersus quos omnes firmum te et im- 
perterritum stare potius decet quam aduersus singulos congredi. 
Nee vero haec eo pertinent tanquam Stunicam Sanctiumue hoc 
numero censeam et sycophantiae insimulare adgrediar; homines 
;; cum amicos mihi, tum per se probos doctosque viros et longissime 
"ab huiusmodi vitiis abhorrentes. Sed cum multos vbique con- 
spiciam id genus homines, aut hominum potius (nisi quod tam 
sunt frequentes) plane monstra, timere prorsus cogor ne bonorum 
tuique similium constantia tanto furori aliquando par esse non 
80 possit. Verum quorsum haec ego tam multis ? cui satis superque 
est si eum tu me esse intelligis qui bonis studiis cupiam faueamque 
ex animo, quique ea causa nullo sim tibi studio, nullo officio, quod 
quidem mearum sit viricularum, vnquam defuturus. 
Librum ipsum vna cum hac epistola daturus eram domino 
s; magistro N. Hermanno, tui quidem, quantum intelligo, amantis- 
simo: quem ego recens notum amare statim de ingenii amoenitate 
et egregia doctrina coepi. Ei vni, quod mittendi ad te eius curam 
susceperit, copiam libri feci: nec enim volui per aliorum prius 
manus volitaret quam iret ad te. Quod si respondere aliquando 
go constitueris, fac solitae modestiae memineris; et tua imprimis, et 
ipsius deinde authoris, qui plurimum tibi toto opere defert, et 
nonnihil etiam, si tibi videbitur, mea causa. Ego, si quid interim 
exierit a Stunica, dum Caesar non traiicit in Hispaniam, curabo ad 


47. coniunctissimam] Cf. BRE. 217,  mentari; quas me vnice oblectare 
from Mich. Hummelberg to Beatus, nosti" 
expecting him mecum de rebus 8s. Hermanno] Perhaps Lethmatius : 
Erasmicis, hoc est literariis, com- see p. 158. 


1277] FROM JOHN VERGARA δῦ 
te perferendum, modo sit cui tuto dare possim. "Vale et habe me 
in tuis. Bruxellae. viii. Cal. Maias. M.D.xxii. 

Cum post dies aliquot librum mihi Hermannus restituisset, negans 
copiam sibi dari tabellarii qui iret ad te, prouinciam mittendi ad te 
eius tradidi Ludouico Viui: cum essem propediem nauigaturus in 
Hispaniam. "Tu si quid scribere libuerit (id quod erit mihi quam 
gratissimum), per Ludouicum ipsum literae ad me perferri commode 
poterunt. Vale. 

Praestantiss. viro domino Erasmo Roterodamo theologo. 


1269031278.  1O ANDREW ALCIATI. 
Basle. 


25 April 1522. 


Leipzig MS. 

H.p.821: N.p.7394: Lond. xxi 16: LB. 624. 

[An original letter in the Burscher collection belonging to the Leipzig University 
Library: written by a secretary (a!) with a correction and three insertions by 
Erasmus (e?) "The verso is blank and the address-sheet missing. In the Library 
at Basle is ἃ copy made by Boniface Amerbach (MS. G. IL 138, 48 v9), which 
the variants show to have been taken from a!, representing, no doubt, Erasmus' 
rough draft. For a xvii. copy at Zurich derived from the Leipzig original see 
Ep. 1127 introd. 

The dates are confirmed by Boniface's return to Avignon to resume his studies 
under Alciati. He left Basle after 1 May 1522 (Basle MS. G. IL. r3. 131), and 
reached Lyons by 20 May (ibid. 122). "There he learnt that Avignon was not yet 
free from the plague which had driven him home the year before (cf. Ep. 1207. 29), 
and that in consequence Alciati had retired to Nouae or Castrum Nouarum 
(? Cháteauneuf de Gadagne), two miles from Avignon on the way to Marseilles. 
He arrived there by 28 May (Basle MSS. C. VI*. 54. 166; 6. II. 13. 123) ; and 
Alciati's reply to this letter (Ep. 1288) may therefore be placed about the end of 
the month.] 


ERASMVS ROTERODAMVS ANDREAE ALCIATO. 


S. P. Alii quoties hominem certum nacti sunt, solent omnibus de 
rebus copiosius scribere ; ego vero vel ob hoec ipsum mihi puto 
scribendum parcissime, quod Bonifacium Amerbachium nactus sum 
grammatophorum, quo nihil obtingere potuit nec fidei spectatioris 
nec vtrique nostrum amicius. Quorsum enim opus est literis, quum 
hie rerum mearum nihil ignoret ? De libello etiam atque etiam 
iubeo te esse securum. Pyrrhi nostri mortem vt ex animo doleo, 
ita pectus istud tuum tam amicum exosculor, qui non passus sis 
amici memoriam interire. 

Ante annum Germani quidam mihi nimium amici rursus excude- 
runt ingens volumen Epistolarum ; inter quas sunt quae vereor 
ne mihi grauem conflent inuidiam, presertim hoc seculo, quo nihil 
non rapitur in suspitionem aut calumniam. In aula Cesaris vix 
I; Su Ps, 0.2, 5.1 DLE. 


..5. neca: vel. «. 


2. puto 
vel A. 


1278. TIT. ERASMVS . . . ALCIATO add, H. 
mihi ZH. 3. Amerbachium add. α, 4..neQ .. 


1277. 98. Viui] Cf. Ep. 1281. 39-40, 
55-6: from which itappears that Vergara 
did not give Vives the book, as he had 
done to Hermann. 

1278. 6. libello] See Ep. 1201. 15}. 

9. memoriam] Alciati composed an 
epitaph for d'Angleberme's tomb : see 


NBG. Itis printed by Bimbenet, Hist, 
de UL Univ. d'Orléans, 1853, p. 353. 

10. Germani] Cf. Ep. 1244. 36n. 

1I. Epistolarum] F, the printing of 
which had begun a year ago: see Ep. 
1206, and cf. Ep. 1225. 147n. 

13. In aula Cesaris) For Erasmus' 


95 


IOO 


un 


56 LETTERS OF ERASMUS [1522 


subsisto per quosdam qui me Lutheranae factionis autorem iactitant, 
τς non quia hoc suspicentur, quod ipsi quoque sciunt esse falsissimum, 
sed partim vt me quocunque titulo ledant, partim vt me volentem 
nolentem in Lutherana castra protrudant ; quod tamen nunquam 
efficient. Rursus hic apud Germanos iidem illi sophistae qui mihi 
male volunt, apud Lutheri studiosos atrocem rumorem dissipant, 
20 me magnis ac seuis voluminibus oppugnatum, atque adeo funditus 
subuersum, ire omnes Lutheranorum arces. Fremunt igitur hii 
quoque in me, iamque libellos dentatos habent in promptu quibus 
me proscindant ; et quod est paradoxon, quos Romanus Pontifex 
et Caesar pronunciauit hereticos, iis ego sum hereticus, ni velim esse 
25 hereticus. Est Romae Stunica quidam Hispanus, qui nunc alterum 
librum conuiciis onustum euomuit in me. Sed vtinam ante biennium 
in me scripsissent Lutherani! Me certe graui liberassent inuidia. 
Ego nullis procellis dimouebor ab instituto meo. 
Nisi mihi vtrique essetis ex animo egregieque chari, vtrumque 
3o alteri inuiderem, Altiatum Bonifacio et Bonifacium  Alciato. 
Emoriar si quiequam vnquam vidi hoc iuuene purius aut syncerius 
aut amico amicius. Nunquam animo suo satisfacit in predicandis 
laudibus Altiati sui. "Vtinam eius eximiis dotibus non noceat 
fatorum inuidia! Futurus est aliquando magnum suae Germaniae 
ornamentum. XNouite, qui tuus est candor, hominem tibi iampridem 
et notum et charum omni officiorum genere prosequuturum. Alioqui 
rogarem impense vt ex mea commendatione nonnihil adiungeres 
tuae in illum beneuolentiae. Bene vale, vir excellentissime, et 
Erasmi nomen inter eos scribito qui tibi ex animo bene cupiunt. 
4o Basileae Die Veneris post Pascha An. 1522. 


3 


un 


1279. FRow LEsoNARD MULLER. 


Breslau M5. Rehd. 254. 95. St. Georgenberg. 
LB. App. 322. 7 May 1522. 


[An original letter, by a secretary. "The year-date is confirmed by Ep. 1285. 
St. Georgenberg was a DBenedictine abbey, N. of Schwaz in the Inn valley, 16 ms. 
below Innsbruck. It was founded in xii*. at the site of a ix*. hermitage, on a rocky 
crag above ἃ small tributary of the Inn, with steep cliffs on all sides but one— 
a position which made water so difficult to procure that there was continual menace 
from fire. After being four times burnt down—in 1284, 1448, 1637, 1705—the 
abbey was moved down to its present site in the valley at Fiecht, outside Schwaz, 
where it again suffered severely from fire in 1868. 

Leonard Muller (f 14 April 1525) was ἃ monk in the Benedictine house of 
Scheyern, in the diocese of Freising in Bavaria. On 13 July 1510 he was elected 
coadjutor to Abbot Chunrad Rues of St. Georgenberg ; on whose death (18 March 
1515) he succeeded by right as 32nd Abbot. 'lhe ms. Verzeichniss der ÀAbte records 
that ὁ Er hat wol regiert vnd lóblich hausgehalten: er warin gueten Khünsten 
ziemlich erfaren'. Finding the monastery in poor condition after the destruction 
in 1448 he rebuilt it almost entirely : church, cloister, upper library, refectory, 
tower and bridge-house, which bears his arms, a mill-wheel. 

For these details I am indebted to Pater Hugo, one of the monks, who on 


I4. me add, α3. I5. quia a?: quod αἱ, I6. me ante volentem om. H. 
21. hi H. 27. Me om. H. 30. Alciatum Z. 33. Alciati H. 
34. Germaniae suae ἢ, 36. et charum add. α3. 


anxious endeavour to put himself right 20. voluminibus] For one of these 
with the Court at this time, and again — see Ep. 1275. 20n. 

later, see Epp. 1269, 1273-6, 1299, 25. Stunica] See App. 15. 

1300 ; and cf. Epp. 1259. 9-12, 1281. 61. 32. predicandis] Cf. Ep. 1250. 2n. 


FROM LEONARD MULLER 57 


1279] 


16 May 1913 most obligingly showed me the present house at Fiecht and com- 
municated to me the Abbey Chronik . . . verfasst von einem Mitgliede (Pirminius 
Pockstaller, Abbot), Innsbruck, 1874. Any letter-books the abbots may have 
kept, seem to have perished in the fires.] 


LEONARDVS, DEI GRATIA ABBAS MONASTERII MONTIS SANCTI 
GEORGII IN VALLE ἘΝῚ, ETO., S. P. D. 


NE mireris, Erasme doctissime, quod ignotus ad te scribam. 
Ignotus ego tibi, tu michi iam olim notissimus es, et quottidie cum 
diuiniore parte tui confabulor; sunt enim et inter abbates nonnulli 
et inter monachos quam plurimi tui studiosi. Ceterum nos te 
eolimus precipue, qui a complurium abbatum et monachorum 
superstitione simul et odio studiorum rectorum sumus perquam 
alieni, tibi tuique similibus quam deditissimi. Nec aliud in cucullo 
agimus quam vt boni Christiani simus, vtque à nullo hominum 
genere honesto nos discretos arbitremur. 

Sed que causa michi tamen ad te scribendi?  Chilianum hune 
nostrum, tuum veterem discipulum, videndi tui cupidum, Basileam 
mitto, bonis literis operam daturum. Huic eidem, queso, optime 
Erasme, pro tua in omneis homines excellenti ingenio preditos 
beneuolentia perpetua fautor bonus commendatorque adsis. Id- 
que me iam duobus verbis sic abs te petere existimes vt petere 
contentione maiore haudquaquam possim. Est michi tenue mona- 
sterium, quod, cum antecessorum meorum negligentia pene euersum 
esset, michi creditum est instaurandum ; eoque factum vt huic 
fratri meo pecuniam in sumptus necessarios suppeditare minus 
potuerim. Huic tu ad omneis res vno verbulo commendare multum 
valebis, vt pariter et sumptu minore istic agat et in consequendo, 
vt vocant, gradu quopiam constituta antiquitus tempora anteueniat. 
Quem morem in quibusdam gymnasiis adhuc seruari audio, ne cui 
ante impletum tempus statum titulus contingat. 

Has literas amanuensis nostri Germanicis characteribus scriptas 
oro boni consulas. Vale. 

Ex monasterio nostro Nonis Maiis M.D.xxii. 


D. Erasmo Roterodamo, doctissimo eloquentissimoque sacrae 
theologiae professori simul et illustratori. 


TIT. ἘΝῚ MS. : EINR LB. 15. abste MS.:ame LB. 20. commodare LP. 


3. diuiniore parte] sc. libris; cf. 
Epp. 981. 22, 110r. 7n. 

10. Chilianum] A young Benedictine, 
who signs himself either Praus (some- 
times in Greek character) or Clemens : 
possibly the erratic Clemens, who had 
connexions with the Alps, and about 
whom Burer writes to Beatus from 
Basle in 1519-20 (BRE. 129, 157, 166, 
185). lf so, it appears that he went 
back to his mountains and made his 
profession at St. Georgenberg; and 
then was allowed to return to Basle 
to complete his studies, on his way 
visiting Botzheim at Constance (Ep. 
1285). He matriculated now at Basle, 
and after his B.A. turned to theology 
(BRE. 419). In 1523 he went off to 


Schlettstadt (Ep. 1449), where he hoped 
tolearn Greek from Beatus (BRE. 413) ; 
but on the outbreak of the Peasants' 
Revolt he withdrew to Strasburg, where 
Eppendorfi (Ep. 1:122 introd.) tried 
to find him work with the printers 
(BRE. 239). 

He was perhaps Erasmus' ' discipulus * 
in the sense of having read his books 
(cf. l. 3n, and Ep. 1449): or he may 
have been his servant-pupil in the 
summer of 1518. 

25. Germanicis] Cf. Ep. 1281. 10; and 
ὦ letter of Wolfgang Rychard to his son, 
12 Nov. 1520, ' Dedecus est Latina verba 
'Theutonicis grammatibus depingere ' 
(Hamburg MS. Uffenbach-Wolf 49. 49, 
f. 77). See also Ep. 333 introd. 


La] 


5 


3 
c 


- 


ux 


IO 


58 LETTERS OF ERASMUS [1522 


1280. To ManmriN Daviprs. 
Opus Epistolarum p. 835. . (Basle.) 
N. p. 798: Lond. xxi. 36: LB. 1002. (c. May 1522 ?) 


[The date of this letter is not easy to determine. Philip Haneton, seigneur of 
Linth, secretary to the Grand Council 1494, first secretary of audience 1517, 
treasurer of the Golden Fleece 1520, is said to have died on 18 April 1521 * avant 
Pasques ', i. e. 1522, when Easter fell on 20 April: see the inscription on his tomb 
in St. Gudule's, Brussels, quoted by A. Sanderus, Grand. Theatre sacré de Brabant, 
1734, l, D. 199. The same year is given by de Reiffenberg, who states (p. 356) 
that the treasurership of the Golden Fleece, vacant by his death, was filled up on 
* Páques Fleuries? (13 April) 1522 : and this is further corroborated by Haneton's 
complete disappearance from the pages of Brewer after 20 March 1522 (iii. 2119), 
although previously he had been mentioned frequently. So 1522 may be accepted. 
The discrepancy of month-date is slight and can be reconciled without difficulty. 

"Thus Erasmus had left Louvain before Haneton's death. In consequence the 
dates of time and place given in the Opus Epistolarum (H) must both be wrong ; 
and the correction made in N carries no conviction. In any case the letter must be 
prior to the publication of H in Sept. 1529 ; and from the fact that, in adding dates 
then, Erasmus considered it to belong to the Louvain period, it may be inferred 
that he had written both letter and epitaph some years before. But a difficulty 
is presented by EE. 163, a letter from Davidts, written 19 Nov. 1531, which 
instances as à specimen of Erasmus' kindness, | nam recepi epitafium quondam 
domini et magistri Philippi Haneton, de quo non memini me gratias egisse, 
sicque gratias ago". "This suggests that the epitaph must have been sent to him 
fairly, though not quite, recently ; but as it was printed in H, at least two years 
must have elapsed since it reached him. "That interval is in itself so considerable 
as to suggest that Davidts may have been referring, not to the original epitaph, 
but to a copy sent at a later date. Or if he could stay two years to send his thanks, 
he may well have stayed much longer. In view therefore of Erasmus! own impres- 
sion that this letter was written at Louvain, it may be placed at no great distance 
in time from Haneton's deatnh.] 


ERASMVS ROTEROD. MARTINO DAVIDI S. D. 


QvANQvAM aliis intentus, tamen hoc opellae non grauate dedi, 
vel tibi hospiti meo—solet enim apud priscos hospitii ius vel in 
primis esse sanctum—-, vel optimi viri memoriae ; cuius animum 
semper expertus sum vnice candidum meorumque commodorum 
percupidum. ΟῚ placet epitaphium, bene habet; sin minus, non 
grauabor recudere. Bene vale [Louanii, Anno M.p.xvin]. 

Philippus Haneton, clarus auro hic est eques. 
Regi Philippo Caesarique Carolo 

Cum laude gessit audientiarium. 

Sacer ordo, quem vellus decorat aureum, 
Voluit eundem praeesse thesauris suis. 
Virtus in vno hoc vicit inuidiam viro ; 

Tanta erat in omnes et fides et comitas 
Animique candor, maximis et infimis 
Desideratus vnice, coelum tenet. 


1281. Fnow Jouw Lovis VivEs. 


Viuis Opera, 1555, ii, p. 964 (a). Bruges. 
Vi. E. f. 67 v? (8): Lond. Viv. 8: LB. 625. 20 May 1522. 


[For sources and date see Ep. 1222 introd. "The letter shows various stages of 
growth (cf. ll. 69-70). It is clear from ll. 55-6 that Vives terminated it first at 


6. M.D.XXvii NN. 


1281] FROM JOHN LOUIS VIVES 59 


l. 40, and was prepared to dispatch it if opportunity offered. "Then he had his 
interview with Coronel and added the next paragraph. "The paragraph beginning 
with l. 57 is also very likely a subsequent addition. It appears from the movements 
of the Court (cf. l. 44n) that the first part of the letter cannot be dated before 
Is May: cf.l. a31n. It the precise date of the Bp. of Liége's arrival at Bruges were 
known, the limits might be fixed more precisely.] 


VIVES ERASMO. 


LrrERAS tuas quas scripsisti Xin. Cal. April. accepi Non. Maiis, 
nescio quemadmodum tam lente perlatas. Cancellario reddidi quas 
ad eum scripsisti ; qui vbi legisset superscriptionem, inter resi- 
gnandas eas renidens, ad nos conuersus—aderat enim Narcisus 
medicus—' Errauit' inquit *D. Erasmus in nomine '. 
pseras prius Gulielmum ; deinde, hoc deleto, superscripseras Mer- 
curinum. Sed haud dubie mihi subrisus ille non tam ex ea caussa 
videbatur oriri quam ipse praetendebat, quam gaudio tuarum ad 
se literarum. "Tum legit duplicem, vt mihi quidem videbatur, 
epistolam—alteram non seriptam manu tua, nec litera Italica, 
eamque legit priorem ; dehinc quam vel tu vel aliquis tuorum 
scripsit—, et legit attente, nec perfunctorie; tum quaesiuit ex me 
an quid aliud ad se scripsisses ? Negaui aliud me ad eum habere. 
'Atqui' inquit, 'hae literae aliquid videntur aliud significare. 
Respondi me id nescire. ' Loquitur hic inquit, ἡ de via quadam, 
nee explicat quae sit. ^ Quaesiuit Narcisus quomodo valeres. 
Respondit ille te calculo affectum scribere ; tum subticuit, atque 
ita eo salutato abii. 

Nondum venerat Cardinalis Leodiensis ; venit noctu. Postridie 
cum ad eum essem profectus, inueni eum in vestibulo domus 
parantem ire ad Caesarem, reddi(di»que literas tuas; quas visus 
est accipere libens, dixitque se lecturum : et conscendens mulam 
resignauit eas, coepitque legere. llinc rediens offendi Hilarium 
nostrum pulsantem nostras fores, qui nunciauit te bene valere; 
quod equidem gaudeo non mediocriter. De aduentu huc tuo nihil 
dicebat se habere certi, praeterquam quod non dubitaret te haud 
diu abfuturum. Multi te cupiunt adesse, etiam ii qui plurimum 
possunt in hac aula, ac penes quos putatur esse censura ingeniorum 
ae studiorum ; nisi fucum omnibus faciunt, et vehementer simulatas 
gerunt voluntates : quod in nulla aula nouum est, nec in hac rarum. 


4. renidens scripsi: reuidens a. 21. LB: reddique a. 23. eas B LB : 


eos a Lond. 


I. Literas] Not extant:  contem- 
porary with the letter to Gattinara 


ltalica] For the preference given 
to this over the German hand cf. the 


Nam sceri- 5 


(1. 2), which, from its contents (ll. 14- 
16), evidently was contemporary with 
Ep. 1267. 

2. Cancellario] Gattinara; see Ep. 
1150 introd. 

reddidi] Not before 13 May: cf. 
l. 44n. 

4. Narcisus] His name occurs in the 
lis& of Charles! train at this time ; see 
Brewer iii, p. 969. 

5. Errauit] Cf. Ep. 1054 introd. 

IO. alteram] As to the nature of this 
enclosure I have no clue. 


apology in Ep. 1279. 25-6. 

IS. via quadam] Cf. Ep. 1267. 17n. 

17. calculo] Cf. Ep. 1267. 1o. 

19. Leodiensis] See Ep. 738 introd. 
For his recent relations with Erasmus 
see Ep. 1268. 69n. 

Postridie] r4 May, at the earliest ; 
cf. 1. 2n. 

21. literas] Evidently of the same 
date as those to Vives and Gattinara : 
see l. 1n. 

23. Hilarium] Bertulphus; see p. 13. 
He was no doubt bringing Epp. 1273-6. 


Ja 


^M 
Un 


20 


ut 


30 


60 LETTERS OF ERASMUS [1522 

Hodie loquar Coronello; quem nondum conueni, ex quo huc 
venit. Si quid ex eo cognouero quod credam tua interesse abs te 
non ignorari, addam his literis, si modo non misero ; sin misero, 


scribam per alios. Vergara salutat te; quinarrauit mihi Hispanum 


3s quendam qui nune agit Romae, Mirandam nomine, scripsisse de 


tribus aut quatuor locis Annotationum in Nouum "Testamentum 
tuarum. Sed modestiss(ime) ac honorificentiss(ime) monens potius 
id agit quam reprehendens aut obiurgans. Opus aiebat sibi esse 
dicatum. Dicebant hic in aula esse qui haberent: 81 nancisci 


4o possum, dabo huic Hilario ad te. 


45 


Coronello sum locutus, et quidem prolixe, ἵνα τὴν ἐμὴν εὐδαιμονίαν 
(θλαυμάζῃς. Primum recensuit occupationes suas in Lutherianos ; 
ideo dicebat se non potuisse rescribere tuis literis, quas mihi ostendit : 
responsurum se antequam Brugis abeat.  Vereri iudicium et cen- 
suram tuam; propterea non posse expedire rationem aliquam 
responsionis. Versari se in angustia et inopia rerum ac verborum, 
sed verborum potius: te, si ita sentit vt mihi est locutus—et 
deierauit se ex animi sententia loqui—, alterum Hieronymum aut 
Augustinum putat, seque studiosissimum tui nominis esse ait; 


50 admiratorem tuorum monumentorum, quae purissima esse et 


;s diremit nos hora coenae. 


Christianissima praedicat, depugnaturum pro illis non secus ac pro 
Euangelio Christi. Tum ego, ' Qui sunt igitur qui illum ceu Luthe- 
ranum incessunt?' ΝΆ] inquit, (sunt; nihil iam loquuntur, 
sunt stupidi qui ita iudicant. ^ Haec confabulationis summa ; 
Libellum Mirandae non habent; at 
Bruxellae dicunt esse. Si possum, alicunde eum tibi expiscabor. 
Hodie venit ad me famulus quidam Leodiensis Hispanus qui olim 
mihi ministrauit, narrauitque Leodiensem tradidisse literas tuas 
Dominico cuidam Italo, quem hie apud eum Aleander reliquit, ac 


6o Suspicor esse Aleandri propinquum. Hic Dominicus vbi legisset 


CO 
1 


literas, dixit iis qui aderant, * Erasmus excusat, cum nemo accuset ; 
et queritur de Aleandro, cum hic honorifice semper de illo sit locutus, 
ac literas scripserit Pontéifici» beneuolentiae in eum pleniss(imas) '. 
Pratensis hodie aut cras profecturus est in Britanniam legatus 


; perpetuus ; dixitque mihi Leodiensem ostendisse sibi tuas literas, 


55. habent; at Bruxellae dicunt scripsi: habeat Bruxellae. dicunt «a Lomd.: 
habebat. Bruxellae dicunt 8: habent Bruxellae: dicunt LB. 61. aderant B: 
ederant «. 

31. Hodie] 15 May, at the earliest; ^ also l. 73. 


cf. 1. 19n. 
Coronello] See p. 44. 

34. Vergara] See p. 51. 

35. Mirandam] Carranza : 
1277. 24n. 

33. Opus] See Ep. 1277. 22n. 

39. Dicebant] For this plural cf. l. 56. 

43. literis] Ep. 1274. 

44. Brugis] The Court, with which 
Coronel no doubt was, spent 13-23 May 
at Bruges, on its way to England: see 
Gachard i Hi. 32. 

57. Hodie] 16 May, at the earliest ; 
cf. l. 31n. 

Hispanus] I cannot identify : see 


see Ep. 


58. literas tuas] See l. 21n. 
59. Dominico] I cannot identify. 
Aleander] For his movements at 
this time see Ep. 1271. 62n. 

63. literas] No such letter to Adrian 
seems to be extant. The reference 
is perhaps to Aleander's correspon- 
dence with Rome after the reconcilia- 
tion with Erasmus in July 1521 (Ep. 
1195. 478). It may be noted that in 
Epp. 1256. 82, 1271. 63, Vives writes of 
Adrian as ' nouus Pontifex ᾿. 

64. Pratensis] See Ep. i191. His 
credentials are dated from Bruges, 
I4 May: Brewer iii. 2255. 


I28I] FROM JOHN LOUIS VIVES 61 


esseque sollicitum quod aeger significares te scripsisse. Cancel. 
larium tibi impendio fauere dixerunt mihi homines etiam ex vulgo 
aulae. 

Has literas vides centonibus ecoagmentatas; nam vt quicquid 
cognoueram, ita scribebam. Sed tu huiusmodi mauis, quibus 7o 
certior de omnibus fias, quam accuratas illas in quibus nihil sit 
praeter ciuilitates. 

Cum apud me esset heri Hilarius, venit ad me Hispanus de 
Leodiensi(s» familia, narrauitque ipso Hilario audiente nullum 
hodie viuere sub coelo hominem, cuius Leodiens(is) sit amantior 75 
quam tui; habere semper opera tua in manibus, lectitare sedulo 
et admirari, propugnare te, si quis calumnietur, non secus quam 
aras et focos: se crebro coenis et prandiis interfuisse, vbi excitata 
de te mentione ita te tuumque nomen et eruditionem aduersus 
Italos quosdam defendisset, vt facile appareret te illi esse quam 80 
chariss(imum). Hilarius tuus diligentiss(imus) fuit in requirendis 
responsis ab iis ad quos seripseras ; sed genius huius aulae est 
mirus dilator et procrastinator. 

Augustinus meus aduentu amicorum aulicorum depositus est 
tantisper e manibus; vbi primum hinc abierint, conuolabo Loua- 85 
nium. Ibi quam citissime addam extremam manum ; desunt enim 
quinque libri tantum. Nam Frobenius habet xvi. Commendo 
tibi Hilarium hune, condiscipulum olim Parisiis meum ; quem 
arbitror alioqui tibi esse commendatissimum. 

Vale Brugis xx Maii 1522. 90 


1282. ΤῸ ENNIO ΕἸΠΟΝΑΒΌΙ. 


Opus Epistolarum p. 822. Basle. 
IN; p. 785 s. bond, xxi. τὸς LB. 626. 21 May 1522. 


[The year-date is confirmed by the mention of Schinner as living; for though 
subsequently Erasmus may have been misinformed about the fact of his death 
(cf. Epp. 447. 596n, 1410 introd.), the mention here clearly is derived from Filo- 
nardi's letter. It is evident, too, from ll. 8-9 that the meeting at Constance in 
Sept. 1522 (see below) had not yet taken place. 

Ennio Filonardi (c. 1466—19 Dec. 1549) was born of humble parentage in the 
village of Bauco among the Hernican mountains. After education at Veroli and 
then at Rome, he entered the service of the Curia under Sixtus 1v c. 1484, and 
gradually rose to Papal favour. Alexander vr made him Bishop of Veroli, 4 Aug. 
1503; and Julius rr employed him as Vice-legate of Bologna and Governor of 
Imola. In 1513 Leo x sent him as Nuncio to Switzerland, to support Schinner in 
holding the Swiss to their alliance with the Papacy against France; and in 1514 
he went there again with fuller powers as Legate de latere. During this period his 
head-quarters were at Zurich. In Aug. 1517, through the influence of a French 
party in Rome, Ant. Pucci (Ep. 860) was sent to supersede him ; and Filonardi 
then spent some years in retirement at Rome. In May 1521 he was restored to 
favour, and sent back to work with Schinner in Switzerland : where in Nov. he 
was seized at French instigation and held prisoner for a month. Consequently 
in April 1522 he transferred his residence from Zurich, which was now inclining 
rapidly to the Reformation, to Constance, to be in a Catholic region and near the 


70. LB: cognouerant α. 73. . Cum LB : . tum a. 
66. aeger] Cf. 1. r^ 82. scripseras] Epp. 1273-6. 
Cancellarium] Gattinara. 88. Hilarium] On his return journey 
73. heri] 19 May. to Basle he left Louvain on 31 May : see 


75. Leodiensis] Cf. Ep. 1268. 69n. Ep. 1296. 14-15. 


62 LETTERS OF ERASMUS [1522 


frontier. Adrian vr and Clement vir continued him in his position; and in 1525 
he established himself at Chur. By 1526 he had been recalled to Rome, and he 
then served Clement in various posts of responsibility during the ensuing years 
of trouble, as Governor of Campania 1528 and of Perugia 1529-30, and as Nuncio 
at Milan 1531-4. From July 1532 to Oct. 1533 he was once more in Switzerland, 
warmly welcomed by the Catholics; but he failed to cope with the Reformation, 
judging it rather as a politician than as a theologian, and attributing its success to 
French intrigues. On the accession of Paul mr he received reward for his long 
services, being made Prefect of St. Angelo 1534, Cardinal 1536, Bishop of Monte- 
feltro 1538 and of Albano 1546. See a life by J. C. Wirz, Zurich, 1894: also VF. 

Erasmus had a flattering reception from him at Constance in Sept. 1522 (cf. 
Epp. 1316, 1342), and they corresponded familiarly in 1523-4 (EE. : cf. 1, p. 45. 42) 
and again in 1532 (EE. and EE.) A copy of Erasmus! Zrplanatio Symboli, 
Basle, H. Froben and Nic. Episcopius, March 1533, which belonged to Filonardi, 
is now in the Town Library at Carpentras (C. 907).] 


ERASMVS ROT. ENNIO EPISCOPO VERVLANO 5. 


REvERENDE Praesul, fasciculus ille vna cum tuae celsitudinis 
epistola bona fide redditus est. Qua quidem ex re multiplicem cepi 
voluptatem. Primum quod ex eo cognoui quaedam quae mea 
referebat scire. Deinde quod hine perspexi quam ex animo mihi 

5 bene velit Matthaeus Card. Sedunensis, tametsi non hoc argumento 
nune primum illius in me studium didici. Postremo quod obiter ceu 
nouum lucrum accessit animus iste tuus, tam propensus ad bene- 
merendum de nobis, quum antehac te tantum de nomine notum 
habuerimus.  Amplector vtraque manu quod offers, et habeo 

ro gratiam. Porro de me, quoniam nihil aliud possum, illud certe 
polliceor, animum memorem et gratum, qualem debet habere fidus 
clientulus erga dominum ac patronum optime meritum. Bene vale. 

Basileae duodecimo Calend. Tunii, Anno Μ. Ὁ. xxri. 


1283,,4,, To DukE GEoRGE OF SAXONY. 


Dresden MS., Loc. 10300, f. 1. Basle. 

Horawitz i. 2. 25 May 1522. 

[An original letter, written and addressed by a secretary, and signed by Erasmus : 
in the Dresden State Archives (Dr. Martin Luther's Lehre und andere Sachen, 


1522-49"). First printed by Chr. Saxius in De Henrico Eppendorpio commentarius, 
Leipzig, 1745, p. 23. The dates are fully confirmed by the contents.] 


S. P., ornatissime Princeps. Non erat quod magnopere scriberem 
celsitudini tuae, nisi quod preter spem oblato certo qui litteras 
perferret, tribus verbis testificari volui illius apud me memoriam 
perpetuam esse semperque futuram. Atque vtinam detur opor- 

5 tunitas qua re quoque liceat declarare quod tua benignitas hominem 
haud quaquam ingratum ad amicitiam prouocarit! Excudendorum 
voluminum meorum cura me Basileam retraxit, nescio quanto 
fructu studiorum, certe magno vitae meae periculo. "Toties me 
repetiit morbus, qui vereor ne nunquam relinquat, adeo coepit 

I9 esse familiaris: est autem omnium grauissimus, caleulus renum. 
Auxit priuatum dolorem publica temporum calamitas, adeo video 
totum orbem duobus monarchis dissidentibus inuolui feralibus 


1282. s. Matthaeus] Schinner; cf. 1283. 9. morbus] Cf. Ep. 1248. ron. 
Epp. 1294. 2-4, 1295, 1299. 45n. 1o. calculus] Cf. Ep. :267. 10n. 


1283] TO DUKE GEORGE OF SAXONY 63 
bellis. Nec minus est tumultuum in studiis quam in regionibus. 
Precor Deum Opt. Max. vt principum animos vertat ad consilia 
pacifica. 

Mihi in his tantis malis magno solatio fuit Henricus Epphendor- 
pius, iuuenis iuxta doctus et humanus, cuiusque mores generis 
nobilitatem pre se ferunt. Agit enim iam menses aliquot Basileae, 
optimo cuique gratissimus. Si quid erit in quo tua celsitudo 
desiderabit officium sui clientis, intelligat id totum fore promptis- 
simum, quod nostro studio nostraque cura prestari poterit. Illus- 
triss. celsitudinem tuam incolumem ac florentem diu seruet Christus 
lesus. Basileae 8. Cal. Iunii An. 1522. 

Erasmus Roterodamus, 
E. celsitudini tuae addictiss. 


lilustriss. Principi ac Domino D. Georgio, Saxoniae Duci, Lant- 
grauio Turingiae, Marchioni Mysnae, domino suo clementissimo. 


1284. ΤῸ NicHoraás BERALDUS. 


De conscribendis Epistolis p. 2. 
Lond. xxix. 11: LB. i. 343. 


Basle. 
25 May 1522. 


[The preface to the Opus de conscribendis Epistolis, quod. quidam et mendosum 
et mutilum aediderant, recognitum ab autore et locupletatum, Basle, Froben, Aug. 
1522 (a); the printing of which had been completed early in July (see Ep. 1293 
introd.) For some time Erasmus had been contemplating (cf. Ep. 1110. 60-2) 
a revision of his original Paris composition ; which in spite of the requests of friends 
( Ep. 330. 18,19) and the pressure of plagiarists (Ep. 341. 10-12) he had not touched 
since 1511 (Ep. 241. 28-9). When at length he was compelled, first by the Conficien- 
darum Epistolarum formula (Ep. 1193. 5n) and then by Siberch's issue (Ep. 71), 
to undertake it, it was so altered and enlarged as to be practically a new work 
(ef. τ, p. 9. 13-18). There seems to be no other edition by any of Erasmus' regular 
printers except one *ex postrema autoris recognitione, Basle, H, Froben and 
Nie. Episcopius, 1534 (8): not in BEr.', but there is a copy in the Bodleian 
(Tanner 452). Α ws. of Erasmus' early work, copied for him by a secretary 
c. 1506, was stillin his possession in 1526 : see App. de scriptis Clithouei (LB. ix. 
813 8). 

"The year-date of this preface is confirmed by the mention of Adrian νι (l. 46). 
A letter of Basil Amerbach from Basle, 5 Aug. 1522, announces the publication of ἃ 
(Basle MS. G. II. 13. 126).] 


ERASMVS ROTERODAMVS NICOLAO BERALDO S.P. 


PosrEAQvAM Holonius ille desierat esse apud superos, eruditissime 
Beralde, non putabam mihi quenquam alium metuendum, qui 
naenias, quas iuuenis vel exercendi stili gratia vel obsequundans 
amicorum affectibus scripsissem, in vulgus aederet, in quiduis 
potius quam in hoe natas. Et ecce de repente apud Britannos 
exortus est alter Holonius, qui librum De componendis Epistolis 
excudit, quem annis abhine ferme triginta Lutetiae scribere coe- 


1283. 13. bellis] Cf. Ep. 1228. 52n. 

16. Epphendorpius] See Ep. 1122 
introd. 

18. nobilitatem] Cf. Ep. 1122. 
er. n. 

1284. r. Holonius] See Ep. 904 introd. 
Tt wasthroughhim that the Colloquiorum 


II 


Formulae (Ep. 909) had reached Froben 
and been printed without Erasmus' 
knowledge. 

4. in vulgus aederet] For other 
unauthorized publications of Erasmus' 
works see Ep. 1186. 23n. 

7. ferme triginta] A loose estimate, 


[Ὁ 


τὸ 


σι 


ua 


64 LETTERS OF ERASMUS [1522 


peram, cuidam amico parum syncero, cui simili munere gratificari 
volebam, videlicet vt haberent similes iabralactueas. Lectioni simul 
10 et compositioni non plus temporis tributum est quam dies viginti. 
Atque adeo non erat tum animus hoc opus absoluere, vt archetypum 
illi tradiderim auferendum (nam adornabat longinquam profectio- 
nem), nullo antigrapho apud me seruato. Aliquanto post amici 
quidam, qui nescio quo casu nacti nugas eas descripserant, precibus 
15 adegerunt me vt operis rudimentum absoluerem : erat enim non 
solum rude verumetiam truncum ac mutilum. Receperam in manus, 
sed quum ne retractanti quidem arrideret, in totum abieci; ne- 
quaquam fore suspicans quenquam tam effrontem qui me viuo et 
reclamante schedas meas euulgaret. Verum, vt video, nihil iam 
20 pudet typographos. Postea quam experiuntur nihil auidius rapi 
quam nugacissimas quasque naenias, neglectis interim priscis ac 
probatis autoribus, perfricta fronte sequuntur illud e satyra, * Lucri 
bonus est odor ex re Qualibet '. 
Proinde nos tametsi sic essemus affecti. vt nunquam antehac 
25 aeque senserimus quomodo fuerit animatus Flaccus, quum scriberet 
carmen illud, * Vt nox longa quibus, etc.—nam agnoscis reliqua : 
tamen sepositis operis sacratioribus, quae vt magis decent han 
aetatem, ita magis iuuant hune animum, dies aliquot in reco- 
gnoscendis quae iam exierant perdidimus, nescio quanta iactura 
3o studiorum grauiorum, certe maximo meo taedio. Quod ne mihi 
saepius accidat, etiam atque etiam te rogo, mi Beralde, effice quouis 
pacto vt iuuenis iste, nimium, vt apparet, amans mei, librum quem, 
vti scribis, a callido venditore magno emit, aut aboleat aut certe 
tibi tradat ad me transmittendum, quo mihi liberum sit de eo 
ἃς statuere. "TTypographis quid imprecer, nisi mentem meliorem ipsis 
dari ? Caeterum iuuentutem studiorum cultricem libens admonue- 
rim vt in hisce nugis quamminimum operae perdat. 
Video, discruciorque animo, bellum hoc inter Germanos et Gallos 
indies magis ac magis incrudescere. Quanta totius rei Christianae 
40 calamitas, duos potentissimos orbis monarchas sic feralibus dissidiis 
inter se conflictari! Tolerabilius esset malum, si res eorum quorum 
interest monomachiis finiretur. Sed quid commeruere ciues et 
agricolae, qui spoliantur fortunis, exiguntur sedibus, trahuntur 
captiui, trucidantur ac laniantur ? O ferreos principum animos, 
45 51 haec perpendunt ac ferunt ! o crassos, si non intelligunt ! supinos, 
si non expendunt! Erat nonnulla spes in hoc nouo Pontifice, 
primum theologo, deinde spectatae a primis annis integritatis. 
Verum haud scio quo pacto fit vt Pontificum autoritas longe plus 
valeat ad excitandum inter principes bellum quam ad componendum. 
so Sed hi tumultus non dirimunt Musarum foedera, nec haec com- 
mercia nobis intercipere possunt bellorum leges. Non conuenit 


I3. amici quidam 8: amicis quibusdam a. 


but not necessarily a miscalculation. 117). 


At the most twenty-seven years had 22. satyra] Juv. 14. 204,5. 
elapsed since Erasmus' arrival in Paris. 25. Flaccus] Epp. 1. 1. 20. 

8. cuidam amico] Robert Fisher; 32. iuuenis iste] No doubt one of 
see Ep. 62. Beraldus' pupils had bought a copy of 


13. amiciquidam] Perhaps Adolphus the Formula or of Siberch's issue. 
of Veere (Epp. 94,5) or Mountjoy (Ep. 38. bellum] Cf. Ep. 1228. 52n. 


1284] TO NICHOLAS BERALDUS 65 


Caesareanis et Gallis, sed pulchre conuenit honestissimorum stu- 
diorum sodalibus. Quare valebis, vir humanissime, simulque quum 
dabitur oportunitas, Budaeum, Deloinum, Brixium ae reliquos 
amicos meo nomine salutabis diligenter. 

Basileae .vir. Cal. Iun. AN. M. D. XXII. 


1285. FRow Jouw BorzHErM. 


Breslau MS. Rehd. 254. 38. Constance. 

EE?. τό. (26 May ?) 1522. 

[An original letter, autograph throughout: the address-sheet is lost. First 
printed by K. Hartfelder in Zs. f. Gesch. d. Oberrheins, Nr. viii, 1893, p. 29. The 
year-date is confirmed by Ep. 1279; but the month-date is in a form scarcely 
tenable. It is sometimes interpreted as 7; May; but Praüs and his companion 
could not have travelled from St. Georgenberg to Constance in one day. Possibly 
Botzheim began by dating on 26 May ; and then, if Praüs' journey was delayed, 
altered to 1 June without erasing the 26.] 


4 

S. Quod itineris magnitudinem causaris, Erasme, preceptor 
omnium amantissime iuxta et doctiss(ime», quo minus Constantiam 
venires, ita boni consulo, vt multis nominibus agnoscam Sletstadium 
te nobis iuste quidem abripuisse, tametsi nostro malo; quibus 
preter cetera incommoda id gloriae decessit, vt Erasmum hospitio 
suscipere contingeret. At cum liberum fuerit, quis non meliora 
quaeque deligat ?^ quanquam interim caussam expostulandi tecum 
mihi non deesse credam. Parum abfuerat quin et me Sletstadium 
contulissem re comperta: ita illis illie charissimis meis, sed in- 
moderatis, litterarum voratoribus per id tempus hane inuidebam 
gloriam. Videbar enim audire atque his oculis conspicere quandam 
subridentium amicorum gesticulationem, et praeraeptum nobis 
Erasmicum tryumphum diffluentibus labiis inter sese sibi applau- 
dere. Debeo, debeo Vuymphelingo, preceptori meo venerando, 
debeo Paulis vtrisque, Voltzio et parocho, debeo Beato illi, ter tuo, 


1285. 3. Sletstadium] See Ep. 1273 office at Schlettstadt. In 1522 Spiegel 


introd. proposed him for the newly-founded 
I4. Vuymphelingo] See Ep. 224  N. Test. readership at Heidelberg, but 
introd. without result: see E. Winkelmann, 
I5. Voltzio] See Ep. 368 introd. Urkundenbuch d. Umiv. Heidelberg, i 


parocho] Paul Constantine Phry- (1886), p. 218. His learning and taste 
gio, or Seidensticker (c. 1483—1 Aug. (cf. BRE. 145, 170) made him a wel- 
1543), was born at Schlettstadt, and | come member οἱ the  Sehlettstadt 
after schooling there under Crato Literary Society, and he became 
Hofman,  matriculated at Freiburg intimate with Wimpfeling, Sapidus, 
3 June 1499, M.A. r500. About 1503 and Volz. In sympathy with them 
he perhaps taught at Colmar. "Three he drew towards reform (see Καὶ, Hart- 
autograph letters from him to John  felder, Gesch. d. Bawuernkriegs, 1884, 
Amorbach, dated Schlettstadt 1508, ^ pp.ir1-14 ; and cf. Ep. 1236. 149n), and 
are in the Basle MS. G. IL. 30. 132-6. ἴῃ 1525 was obliged, like Sapidus later, 
In 1510 he was lecturing on theology — to leave Schlettstadt (cf. BRE. 239). 
at Basle, where in 15313 he became D.D. — Turning to Strasburg, he became 
His intimaey with Beatus Rhenanus  parish-priest of Illkirch, à few ms. to 
and Mich. Hummelberg is shown by the s. ἴῃ 1529 he moved to Basle 
MHE.ii.17. Fora time he was parish- as first Evangelical pastor of 5t. 
priest of Eichstüdt in Bavaria, ond per- — Peter's, and in 1532 was made Professor 
haps on his way thither was introduced οἵ O. T., in 1533 Rector. In 1535, at 
by Beatus to Pirekheimer (BRE. 422); the suggestion of S. Grynaeus, the 
but in 1519 he returned to the same restored Duke Ulrich of Wurtemberg 


4525 F 


55 


un 


M 
IS 


"Ὁ 


Q1 


3 


40 


4 


5 


ua 


66 LETTERS OF ERASMUS [1522 
Rhenano, debeo Sapido et ceteris eius farinae, bonis scilicet viris ; 
debeo, inquam, quod rependam, si quando dabitur occasio, ita 
tamen vt omnes hii etiam inuitis dentibus Botzhemum perpetuo 
sibi sentiant deditissimum et ex animo fauentem. 

Tyrannum illum rei Christianae inimicissimum, in te seuien- 
tem calculum, vtinam ad furcas Caudinas propellere liceret meo 
incommodo! In hune non adeo multum abludere videreris, si 
Febrim illam Huttenicam nomine tantum mutato eo detorqueas, 
vt vel Fucckaro cuidam vel quibusdam ideotis Cardinalibus aut 
Abbatibus prepinguibus demandes.  Moleste fero morbum illum 
subinde recrudescentem vsque ad extremam animi mei impatientiam, 
ita vt nihil vsquam sit mali quod illi non imprecer ex imis visceribus, 
qui Christianam iacturam «facturus» vsque adeo sit in Erasmo. 
Sed Christus, quae sua est clementia, rem suam in te curabit. 

Ceterum quod ab hiis quae sub proximas nundinas excuduntur, 
&besse non poteris, plurimum approbo; tantum abest vt ansam 
abeundi tibi praestem, quando cum multis eum laborem communem 
mihi et vtilitati futurum sperem, modo ne ipsi mihi desim. Para- 
ueram tibi locum quem tuo more securus inhabitares, non dico 
magnificum, sed ex quo animum in te meum facile propensissimum 
iudicaueris ; quem eo iubentius occupo et frequentius, quod Erasmo 
institutus sit. 

De prefatione tua per me versa tarde commones ; quam excu- 
dendam tradidi, non suspicatus quenquam futurum tam perfrictae 
frontis hominem et parum Christianae mentis, qui odio Lutheri, 
quisquis ipse sit, ipsam Christi et Euangelii veritatem luce clariorem 
persequeretur, quod hane etiam attigisset Lutherus. Sed eo vsque 
pusillanimitatis progrediendum ex re fore non duco, si quicquam 
salutaris officii (quod tu nunquam non facis) Christianis sit exhi- 
bendum, vt metu M. N. quorumuis, etiam Hispanorum, Iudeorum 


28. facturus add. Enthoven, in fine versus. 


Heresbach's Strabo, 1523, now in the 


(Epp. 986. 1n, 1030. 65n) invited him 
to Tubingen; and there he spent the 
rest of his life as Professor of N. T., 
also doing much, as at Basle, for the 
reorganization of the University. He 
married, but his wife died a year 
before him (BRE. 361), leaving him 
with three young children. His works 
include a large but jejune Chronicon, 
Basle, J. Herwagen, 1534— undertaken 
at the request of Grynaeus, though 
Beatus considered him scarcely fit for 
it (BRE. 289, 2901: and commentaries 
on Micah, Strasburg, 1538, and Levi- 
ticus, Basle, H. Petrus, March 1543. 
In the preface to the last he describes 
a school recently founded by Duke 
Ulrich at Tubingen. 

See Athenae Rauricae, 1778, p. 18; 
Knod in ADE. xxvi. 92; R. Thommen, 
Gesch. d. Univ. Basel, 1889, pp. 99-102 ; 
J. Gény, Die Reichsstadt Schlettstadt, 
I900; VE. 974: and Zw. ἘΠ. 222n. 
His autograph signature may be seen 
on the title-page of a copy of Corn. 


Royal Print Cabinet at Berlin: see 
fis. so in H. Knackfuss' Holbein, tr. 
C. Dodgson, 1899. 

16. Sapido] See Ep. 323 introd. 

21. caleulum] Cf. Ep. 1267. ro. 

22. abludere] Cf. Hor. S. 2. 3. 320. 

23. Febrim] See Ep. 923. 19n. In 
the dialogue Fever is dismissed to the 
representatives of wealth and power 
here indicated : see ZHwutteni Opp., ed. 
Bóckine, iv. 30-6. 

38. prefatione tua] Perhaps the 
preface to the reader, 14 Jan. 1522 
(cf. Ep. 1274. ron), printed with the 
Paraphrase on Matthew : see Ep. 1255 
introd. A German version of it, with 
the title Ein schon Epistel das die 
Ewangelsch ler von jederman sol. gelesen 
vnd verstanden werden, was printed 
twice in 1522 : by Adam Petri at Basle 
and by Grimm at Augsburg, but with 
no translators name attached. See 
ΒΈ i, p. 88. 

45. M. N.] magistrorum nostrorum, 


1285] FROM JOHN BOTZHEIM 67 


et Coronellorum cessandum sit.  Obstrictior enim Χριστῷ quam 
omnibus quantumuis illuminatis M. N. quis non est? Subodora- 
baris et recte quidem laconicam illam epistolam tuam nescio quid 
animi in me tui teporis suspitionem parituram, nisi laborum tuorum 
(quos habeo compertissimos) molem tibi subindicasses imminere. 50 
Nee enim par est quibusuis Botzhemis tempus impendere, quod 
multo rectius publicis commodis reseruatur. 

En tibi, Erasme, potior animi mei pars, duos bonarum litterarum 
(quod familiare colloquium indicat) studiosos, nempe Chilianum 
Praüs, Benedictini instituti a monte diui Georgii in Oeni valle siti ςς 
monachum, et alterum Symonem Mineruium, tibi antea, quod 
intelligo, non omnino incognitum ; mihi quidem antea nunquam 
visos, sed eos qui, cum Constantiam appulissent, in diuersorio 
publico perquisissent, si quisquam illie esset. Erasmi studiosus. 
Quibus ego denuntior. Quod cum intellexissem, vocaui illos. 6o 
Quorum humanitas extorserat a me, quod vltro ambiebam, nempe 
litteras vt reciperent tibi perferendas quibus commendatiores tibi fu- 
turos sperabant; nam tui videndi gratia Basileam adire se dicebant. 

Postremo id ex te scire percupio, quid proxime a Frobenianis 
prelis per te diuulgandum sit. Quicquid parturias, ita enitere, vt ὅς 
valetudinis tuae rationem habeas. Bene vale et nonnunquam vel 
verbulo Botzhemum tuum compella, qui se tibi cupit esse quam 
commendatissimum. 

Ex Constantia T 26 Cal. Iunias. M.D.Xxit. 

Il. Botzhemus tuus ex animo. 7o 


1286. FRoM BACCHUSIUS. 

Breslau MS. Rehd. 254. 14. Bruges. 

ἘΠ. 18. 27 May 1522. 

[An original letter, autograph throughout. The year-date is amply confirmed by 
the contents. 'The month-date is misprinted in EE?, as 21, in Horawitz iii. 12. 
EE. p. 299 as 24. Of Bacchusius I can find nothing more than is contained in this 
letter. He was perhaps a schoolmaster at Bruges ; and for two years he had been 
tutor to Louis of Flanders.] 

S. D. Cogitanti mihi nuper vbinam Erasmus ille foret, vir litera- 
tiss(ime), quidue ageret quaue esset valetudine, occurrit e Bruganis 
nostris congerronibus quidam, laetum, ita me dii ament, afferens 
nuncium. Dicebat quippe Erasmi mei familiarem e Germania 
Brugas appulisse. Vix me contineo quin protinus susque deque 
cursitans inuestigem hominem, rogaturus portaretne noua quaepiam, 
nihilne stupendum referret. Illum inuenio, rogo qui valeat Erasmus. 
' Perbelle? inquit. Gaudeo equidem de tua bona valetudine. 
Atque etiam, nolim mihi fidas, si mentior, quenquam tum reperiri 
potuisse tuos inter amiculos magis me gaudio delibutum. Quid τὸ 
enim queam audire acceptius, quid lubentius, quam Erasmum recto 
habere ? Est enim ea amiciciae lex, vt rebus prosperis amicorum 


n 


1285. 46. Coronellorum] Cf. Ep. 1256. 56. Mineruium] A kinsman of Praüs ; 
I9n. see Addenda to this volume. 
48. epistolam] Not extant. 1286. 4. familiarem] Hilary ; who ar- 
55. Praüs] See Ep. 1279. 1on. rived at Bruges c. 14 May (of. Ep. 1281. 
monte diui Georgii] See p. 56. I9, 23nn). 


F2 


E 


68 LETTERS OF ERASMUS [1522 


gaudeamus, doleamus aduersis. Colloquimur, vt solent φιλομοῦσοι, 
satis familiariter ; dicit se afferre quae ad nos necdum aduenerant, 
nempe opuscula aliquot non inerudita: quod facile suspicabar, vbi 
e tua officina musaeoque prodire acciperem. Nihil non nitidum, 
nihil non syncerum, quicquid Erasmicum. Colloquiorum opusculum 
solito auctius locupletiusque excusum narrat. ' Gaudium merum 
nuncias' inquam ego. 'Qui sic?" 'Non est" inquam, ἡ quod me 


20 magis oblectet, quippe qui exploratum habeam, speremque fore vt 


25 


30 


5 


haec certatim parique diligentia tam senes quam iuuenes euoluant, 
conterant atque ediscant, haud mediocrem hine relaturi frugem.' 
Quis enim tam stupidus qui non perspiciat quam sint lepida, quam 
sint concinna, quam denique vtilia ? Nec est, opinor, quisquam ita 
ignauus, vt quod est familiariss(imum», quodquein singulas pene horas 
fere vsurpamus, nolit candidiss(imum) simul et absolutissimum. 
Quod ad me attinet, futurum confido vt Brugana pubes tuis e 
Colloquiis longe euadat doctissima, id perdocta quo et literatis sit 
volupe et parentum in literas inflammet animos. Gaudent nimirum 
qui suos rite institutos ac literatos audiunt, aliosque in id animant. 
Deinde in Mathaeum Ταράφρασιν aeditam, Epistolas quoque scribendi 
opus non inutile, postremo quaedam in Lutherum a te scripta ; 
quae qualia sint, necdum videre licuit.  Gratulor plane nostro 
saeculo tam foelici quo literas renasci videam atque restitui, idque 
opera vel Roterodami vnius. Atque vtinam in fatis sit vt plures 
huiusmodi contingant! Digredimur, ille negotiorum satagit suorum, 
ipse alio. 

Hactenus qualis nostra fuerit fabulatio habes. Qui Pratensis 
valeat, accipito. Valet bellissime. Musas colit, vt solet, in has 


40 incumbit pro viribus. Neque est inter aulicos hoc studiosior, non 


45 


est qui et literas et literatos impensius amet ac reuereatur. Cum 
hiis lubenter agit, hos non grauate hospitio excipit, hos non illibera- 
liter fortunis auget, quae eius est humanitas. Ausim, mihi crede, 
deierare iam a biennio perpetuo quo ipsi preceptorculus fuerim, 
nullum diem tam ignaue effluxisse quin linea in literis ducta super- 
esset, nullum tam occupatum quin vel horam vel horulam negotiis 
publieis suffuraretur. Quid pluribus ? Est studiosissimus, te prae 
caeteris amat vnice, te orbis lucem praedicans, oculum Germaniae, 
Italorum principem, Hollandorum, Flandrorum ac quicquid est 


so maritimorum hominum, decus, theologorum doctiss(imum), oratorum 


55 


facundissimum, poetas inter cum maxime diuinum, tum artifi- 
ciosiss(imum». Et, ' vt hominem suis pingam coloribus, omnium 
est" inquit, * horarum homo omnibusque numeris absolutissimus ἡ 
Tuus est totus. 

Iam de literis audi. Literas tuas anno superiori ad se datas vbi 
me prior e Viuete luci datas accepisset, accersit Bacchusium, huic 
gaudium communicet. Vtinam hominem videas ridere, gestire, sibi 
gratulari! Plane alium diceres Pratensem, hominem: tanto erat 
perfusus gaudio. ' Non possum ᾿ inquit, *non videri fortunatus, 


60 ΠΟ is visus sim Erasmo qui amicorum suorum cathalogo asscribar. 


17: Colloqmiormni] See Ep. 1262. 38. Pratensis] See Ep. 1191 ; and cf. 
31. Παράφρασιν] See Ep. 1255. Ep. 1281. 64. 
Epistolas] See Ep. 1284. 55. Literas] Ep. 1191: which had 


32. in Lutherum] Cf. Ep. 1275. 20n. just been printed in F. 


1286] FROM BACCHUSIUS 69 


Nullum potuit in me conferre beneficium acceptius. Quid enim 
immortalitate preciosius, quae nec auro nec hyacyntho parari 
possit? Hoe mihi donauit Erasmus vel minima scheda, quod 
nullis opibus emeris. Atque vtinam ' inquit, * crebrius liberiusque 
ad me scribat! Hoc nihil fuerit gratius. Nihil est quod me publicis 65 
negotiis defessum magis mihi restituat. '"Tenuior sum, pro dolor, 
fortuna, quam qui Erasmo parem refundam vicem.  Confido tamen 
fore vt ipsi gratificer, quod certe fecero non grauate. Eram com- 
mendaturus apud Caesa(ream) maiestatem, ni esset commenda- 
tissimus. ^ Addebat huiusce farinae et alia: quae si pergam 7o 
narrare, vereor ne in lliada epistolium quod institueram, euadat. 
Hortor itaque, mi Erasme, atque oro, vt Pratensem ames, Pratensi 
Scribas. Amicus est, is est qui tibi operam accommodare et velit 
et possit. Possit quoque nunc impensius ; mittitur enim in Britan- 
niam legatus, solus quidem. Erant inter aulicos tum quum dele- ;; 
geretur, qui nollent; erant qui socium adiungerent. Carolus 
neminem admittit, hune aptiorem eiusmodi prouinciae obeundae 
quam cui collega iungatur, asserens.  Pratensis vicit illorum et 
inuidiam et consilium. Ambigit nemo hominem summa cum laude 
ac Caesaris honore posse exequi atque perficere omnia : quod Deus 80 
fortunet, oro. Audi quanti sit apud Caesarem. Ex Caesare audiuit 
tam abstrusa, tam secreta qualia aulicorum nullus vnquam : cui 
Caesar istaec concrederet, praeter hunc erat nemo. 
Vxor grauida parturit iamiam.  Optarim pariat fauente Lucina 
vtroque parente prolem dignam. 85 
Habes, vir humaniss(ime», quid h:c geratur. Vnum fac exorem te, 
ne scribendi tarditatem ignauiam dixeris; meae verecundiae, im- 
probae quidem illi, dandum erat. Verebar enim ad t. d. meas mittere 
schedulas incultas atque scabras nihilque redolentes lucernae 
Aristophanicae. Vicit tandem tua humanitas, qua nihil non boni 9o 
facile consulis quod ab amico sit profectum ; vicit et tuus Hilarius, 
qui v& auderem persuasit: te candidiorem quam qui quemquam 
asperneris. Salutem t. d. asscribiiussit Pratensis. Vale, praeceptor 
optime. Tuum Bacchusiolum vel inter minimos scribito. 

E Brughis 27 Maii. Anno redempti hominis 1522. 95 

Tuus Baechusius quantulusque est, totus. 


D. Erasmo Roterodamo, theologorum doctissimo, suo praeceptori 
obseruando. 


1287. FRow Guy MORILLON. 


Breslau MS. Rehd. 254. 110. Bruges. 

EE*. 15. «c. 27 May 1522.5 

[An originalletter, autograph throughout. Anapproximate date can be assigned 
from the movements of the Court (see l. 2n); and this is corroborated by the 
references to Epp. 1273-6, brought by Hilary Bertulphus. He no doubt carried 
this letter back together with Epp. 1281, 1286.] 


HowonaxpnissrME domine. Literas D. V. in itinere accepi, dum 
Curiam festinabundus sequor, quam Calesii iam peruenisse audio. 


1286. 88. t. d.] tuam dominationem. 2. Calesii] Charles arrived at Calais 
89. lucernae] Cf. Adag. 672. on 25 May, and crossed to Dover next 
1287. 1. D. V.] dominationis vestrae. — day: cf. Ep. 1281. 44n. 


70 LETTERS OF ERASMUS [1522 


Haesi aliquot dies Bruxellae, dum huie profectioni Hispanae ne- 
cessaria paro, nec Hilario quicquam operae praestare potui per 
ς absentiam meam. Quanquam non video quid ei per me praestari 
potuisset; ita diligenter omnia curauit. Et iam hic in aula notior 
est quam vt vel mea vel alterius egeat opera. Quin aliis quoque 
fauorem exhibere potest atque adeo mihi, vt ex literarum expeditione 
cognosci poterit. 
i10. Procuratorium quod D. V. a DBarbirio nostro missum putat, 
nusquam videre potui: nec est quod damnum timeat, etiam si in 
alienas manus venerit, quod non credo. Nuper enim scripsit 
Barbirius fratri suo et mihi quo modo vellet resignare beneficia sua 
ipsi fratri suo. Quod tantum abest vt cum aliquo D. Vestrae damno 
15 fiat (si fiat), vt multo securior futura sit pensio. Nam in huiusmodi 
resignatione Barbirius reseruat sibi fructus beneficii et regressum, 
vt si frater prior moreretur, rediret iterum ad ipsum ; et si frater 
superuiuat, obligatur ad solutionem pensionis, soluturus omnino, 
etiam si non obligaretur. Et sic siue resignetur beneficium siue non, 
20 semper apud Barbirium manet pensio. lmo si moreretur Barbirius 
post resignationem, pensio manet superstes in fratre. 

Epistolas quibus D. V. declarat nec esse nec vnquam fuisse 
Lutheranum, magnopere videre desidero. Petam a D. Glapione, 
vbi in Curiam venero. Omnes hic magnates D. V. multum fauere 

25 videntur. Non parum profuerit quod D. V. omnibus scripserit. 
Pensio D. V. non modo seruabitur incolumis apud Caesarem, sed 
etiam statim soluetur, si D. V. hic ariquem constituerit procuratorem 
ad recipiendum, vel solum scripserit domino thesaurario loanni 
Riffault, qui amico erga D. V. est animo, vt hesterna vespera mihi 
3o dixit. Manebit hie cum illustrissima D. Margareta. Poterit D. V. 
scribere Petro Aegidio vel alteri, qui pensionem ipsam recipiat pro 
anno praeterito, et in literis quas ad ipsum Thesaurarium scribet, 
nominare eum cui danda erit pensio. 5i hic manerem, possem 
optime hoc procurare. Sed quis scit an hic erimus vel in Hispania ἵ 
praesertim cum venti duobus sequentibus mensibus lente flare con- 
sueuerint. 

Quod D. V. petit, vt cohibeantur Carmelitae et Praedicatores, in 
concionibus ne in se deblaterent, hoc facile fieri poterit sine scripto 
Caesaris, si R. Cardinalis Leodiensis et Episcopus Cameracensis illis 


ῳ. 
υι 


4. Hilario] See Epp. 1257. i3n, (Henne iv. 381i), and he showed himself 


1281. 23-7, 88n. a good friend to Erasmus (Epp. 1342. 
IO. Procuratorium] Cf. Epp. 1245. 87-8, 1461 and EE. γι ; cf. Ep. 1585). 

28, 1254. 19-21. Α son of his was ἃ pupil of Vives (Ep. 
13. fratri] Nic. Barbirius: see Epp. 1303. 54n); and a daughter married 

613 introd., and 1094. 29 n. with Mathias Laurinus (EE. 71: see 
I5. pensio] See Epp. 1094, 1235, Epp. 201. 2n, 651. 3n). 

1245. 37. petit] In Epp. 1275, 1276. 
22. Epistolas] Epp. 1273-6. 39. Leodiensis] See Ep. 1268. 69n. 
23. Glapione] See Ep. 1275. Cameracensis] Robert (1500—31 
26. Pensio] See Ep. 1273. 44n. Aug. 1556), a younger brother of Wm. 


29. Riffault] or Ruffaldus, chevalier ὅτου (Ep. 647 introd.), who by resigning 
and seigneur of Neufville, was Treasurer- to him, c. 19 Dec. (1519) (C. Massaeus, 
general to Charles in 1519-20 (Henne | Chron., 1540, p. 274), the see of Cam- 
ii. 247) and still held office in 1540  bray, secured it to the third member 
(Gachard ii. 162). He seems to have of his family in succession (cf. Ep. 497). 
been in favour with Margaret of Austria — Robert was a pupil of Latomus (Epp. 


1287] FROM GUY MORILLON 71 


imposuerint silentium ; quod onus omnino in eos incumbit, non in 40 
Caesarem.  Seribat D. V. super hoc Leodien(si) et aliis episcopis 
quorum interfuerit. Non dubito quin hoc facile fuerit impetratu, 
maxime apud Leodiensem, qui de D. V. tam magnifice loqui con- 
sueuit. Nec credo eum instigatum ab Aleandro; quem pessime 
odit, vt audio ab his qui hoc compertum habent. 45 

Epistolam ad Barbirium nisi tuto (non? committam. Colloquar 
eum Moro in Anglia. Vtinam haberem literas D. V. ad eum atque 
etiam ad D. Cardinalem Eboracensem! Maxime voluissem videre 
D. V. ante nostrum in Hispaniam discessum. Supplico vt frequenter 
scribat ad omnes magnates Curiae, et mihi iniungat si quid curatum 5o 
velit. Bene valeat D. V. 

Ex cubiculo domini Decani Donatiani apud Brugas. 

E. D. V. deditissimus seruitor G. Morillonus. 
Honorandissimo domino meo, D. Erasmo Roterodamo. Basileae. 


1731288. FRoMw ANDREW ÁALCIATI. 


Basle MS. G. II. 138, 48. ( Cháteauneuf.) 
(c. 29 May 1522.) 
[A copy by Boniface Amerbach, probably made at Cháteauneuf before the 
original was sent off. On the verso he copied also Ep. 1278, apparently from 
Erasmus' rough-draft. For a trace of Erasmus' reply to this letter see Froben's 
letter to Boniface quoted in Ep. 1293 introd.] 


VENIT tandem ad me Amorbachius noster tuasque attulit litteras, 
reddiditque plane ambiguum vnde magis laetarer ; nam et aduentus 
eius multo mihi exoptatissimus, et quicquid a te prouenit, ceu 
sacrosanctum, summa apud me in veneratione est. Sie vtroque 
nomine me fere beauit vir ille; et tu tamen eum commendas mihi, 
quasi ea meritus citra vllam alicuius commendationem non sit quae 
homo homini tribuere potest. Sed hoc de te humanitas egregia 
synceraque charitas forte extorsit, dum amici causa nimis sollicitus 
esse non dubitas, nunquamque mutuo in amore tibi ipsi satisfacias. 
O eandidam mentem verumque Christiani hominis pectus, quod τὸ 
omnes amare, exosculari, omnibusque officiis prosequi deberent, 
atque inde verae institutionis exempla petere, non secus atque ab 
eo quem canonem vocabant prisci illi pictores. Quod qui facere 
nesciunt, sed potius vltro te insectantur, hi et saeculi nostri 
quo natus es bona non agnoscunt, et immedicabili mentis vitio 
laborant. 

Nam quod Luteriani libellis te dentatis proscindere minentur, 
non est quod doleas, si illis displices qui sanioribus quibusque 
displicent. Accedit enim et hoc ad laudem tuam.  Potuissent forte 
prima illa aeditione plaerisque persuadere (mihique plane persua- 20 
serant) Christiane pietatis zelo se commoueri; sed quae deinde 


uUi 


- 


3 


934. 3n, 1256. 75n): but an attempt ^ probably complied with this wish. 


to secure Goclenius as his tutor in 52. Decani] Mareus Laurinus. 

1524 (Ep. 1457) was unsuccessful. In 53. E.] Eidem. 

1546 he was a delegate to the Council 1288. 13. eanonem] The work of 

of Trent. See GC. iii. 52, BN. iv. 566. Polycletus: see Plin. H. N. 34. 8. 55. 
1287. 46. ad Barbirium] See Ep. 20. prima illa aeditione] Perhaps the 

1302. In. composite volume of Oct. 1518: see 


48. Eboraeensem] Wolsey. Erasmus Τρ. 904. 19n. 


to 
Ua 


I2 
[6] 


9 


unt 


uu 


72 LETTERS OF ERASMUS [1522 


ediderunt quaeque hoe nomine indies moliuntur, stant contra. 
Accepi enim reseratis pudoris Christianaeque aequanimitatis clau- 
stris, in iurgia et contumelias exitiabileque odium eos prorumpere, 
agi et quandoque manibus, et aduersus Euangelicas traditiones 
omnia scandalo cum maximo fieri. Qua ratione et in eos firmum te 
esse conuenit, qui maiore, vt ego arbitror, dolo Luterianae factionis 
te insimulant, vt velis nolis in eorum castra secedas ; quo consilio 
nescio quidnam magis impium cogitari possit. Sed tu te Hierony- 


; miano clypeo tuebere, nec de te dici sines quod de Tertulliano ille 


prodidit, vt aliquorum inuidia vel contumeliis accensus in aliud 
dogma desciscas quam in qua hactenus ὀρθοδοξοτατῶς et summa 
cum laude vixisti. 

Illud magno tibi solatio esse debet, quod ex veteribus etiam 
sanctissimis patribus neminem tam felicis industriae fuisse optime 
nosti, qui huiusmodi vitilitigatores non fuerit expertus. Estque 
aliquanto melior quam veterum illorum tua conditio, quod propter 
peritissimorum plurium numerum qui ea tempestate degebant, 
tantae existimationis illi non erant, iccircoque inimicis et insi- 
diantibus oportuniores habebantur. At tu saeculi nostri vnicum 
ornamentum supra omnem inuidiae aleam constitutus es, vt quan- 
quam illi plurimum oblatrent, nihil tamen auctoritati tuae dimi- 
nuant, cum huiusmodi accusationibus credat nemo. Macte igitur 
tua hae virtute esto et, quod facis, rem studiosorum adiuuare perge. 


1289. FRow MarERNUS HATTEN. 

Leipzig MS. Spires. 

EE. 8. 4 June 1522. 

[An original letter, autograph throughout. "The year-date is confirmed by the 
various books mentioned.] 

S. D. Reuerendissimus dominus Episcopus Basiliensis, doctissime 
Erasme, proprium nuncium iam ad nos misit, cupitque ἃ dominis 
meis sibi communicari copiam decreti nuper in synodo nostra 
Spirensi a reuerendissimo domino nostro Episcopo Spirensi dissemi- 
nati. Cuius nuncii presentiam sero nimis percepi; quare, que tuam 
humanitatem latere nolui, paucis accipe. 

Allatus est e Roma vniex nostris Romanistis in profesto Ascensionis 
Dominilibellus Iacobi Lopidis Stunice contra te editus, habens duter- 
nos, vt vocant, septem ; quem exscribi curassem ac tibi misissem, si 


τὸ non eius copia mihi, amico tuo, denegata hactenus fuisset. At dominus 


Decanus, tuus amicus, hesterno vesperi mihi libellum procurauit ; 
cuius titulum ac epistolam liminarem simulque omnia capita et 
eorum initia ac finem per amicos tibi fauentes hac nocte exscribi 
curaui: quo impostor ille ostendere conatur te non solum, vt ipse 


1289. 4. desseminati MS. 


1288. 30. de Tertulliano] Hier. Cat. 8. libellus] Erasm Roterodami Blas- 


script. eccles. 63. phemiae et Impietates, Rome, A. Bladus, 
1289. 1. Basiliensis] Christopher of 1522: cf. Epp. 1290, 1291. 1302. 
Utenheim: see Ep. 508. ir. Decanus] Thos. Truchses: see 


4. Spirensi] Geo. Palatinus: see Ep. ^ Epp. 355. 49n, 867. 31-2, 1302. 31. 
290. I3n. 13. exscribi] For ἃ method of doing 
7. profesto] 28 May. this cf. Ep. 1174. 17n. 


1289] FROM MATERNUS HATTEN τὸ 
ait, Lutheranum esse, verum etiam omnium Lutheranorum signi- 
ferum. Que omnia presentibus mitto, ac amico in te animo a me 


tibi missa credas rogo. 


Ceterum certior reddi cupio an Frobenius Hylarium et cetera 
a me per Marcum, vectorem Seleustadiensem, xi Cal. Iunii missa 
receperit; et cum Arnobio quid agatur. Et, si Frobenio integrum 
fuerit, mittat aliquot Noua "Testamenta in magna et parua 
cartha. Lectus est hie à multis libellus Regis Anglie cum magna 
voluptate: nune Stunice in te scriptus a quibusdam (paucis 
tamen) non minori studio circumfertur. Deus opt. max. te bonis 
studiis ac nobis amicis tuis diu ac semper incolumem seruet. Domi- 
nus Decanus impendio te salutat. Vale et salue, doctissime Erasme. 
Beatum, Frobenium et eius iucundissimam conthoralem, Hieroni- 
mum ceterosque amicos saluere percupio. 

Spiris pridie Nonas Iunias Anno M.p.xxu. 

Maternus Hattenus tibi deuotissimus. 


Grecae Latinaeque doctissimo viro D. Erasmo HRoterodamo, 
bonorum studiorum assertori vigilantissimo, amico et preceptori 
insigniter colendo. ^ Basilee. Zum Sessel. 


1290. FRow WorraaAwa FaAnBRiCIUS CaPriTO. 


Breslau MS. Rehd. 254. 45. Nuremberg. 

LB. App. 323. 5 June 1522. 

[An original letter, autograph throughout. 'The year-date is confirmed by the 
two books mentioned. Capito was now at Nuremberg as agent for the Archbishop 
of Mainz in connexion with the Council of Regency : see P. Kalkoff, W. Capito, 
1907, pp. 112-13, where this letter is discussed.] 

S. D. Stunieae libellus Lutheranis plausibilis est. Titulus est: 
' Erasmi Roterodami Blasphemiae et lImpietates per lacobum 
etc.. Versa pagella continet gloriosam Stunicae epistolam, qua 
testatur se ostensurum quam sit Erasmus Lutheranorum signifer 
ae princeps. Postea ex annotationibus Noui Testamenti, scholiis 
in Hieronymum et reliquis libris tuis pleraque facientia ad vulgi 
palatum atque omnium cupientium res in melius nouatas. Suum 
cuique argumento eulogium praescripsit, in hune modum: ' De 
horis canonicis, * De primatu Apostoli Petri supra caeteros Aposto- 
los", * De humanis constitutionibus ', De articulis Parrisien(si»bus ', 
etid genus. Subiicit mox tua verba: quae neque inimici paulo 
cordatiores egreferre possunt, tanta est eloquentiae dulcedo, virtus 
iudicii et cautio in omnibus. 


1289. 18. Hylarium] Evidently a ws. 
forusein Erasmus' edition: see Ep. 1334. 

20. Arnobio] See Ep. 1304. 

22. libellus Regis Anglie] See Ep. 
1227. 5n. 

27. conthoralem] Gertrude Lachner : 
see Ep. 419. 18n. 

Hieronimum] Froben: 

903. 2n. 

33. Zum Sessel] Froben's house and 
printing-press, Todtengüsslein 3, bought 
from John Amorbach i4 Dec. 1507: 


see Ep. 


see P. Heitz and C. C. Bernoulli, Basler 
DBüchermarken, 1895, pp. xv, xx. 

Erasmus continued to live with Froben 
till the autumn, but then migrated * in 
edes suas superiores', which also 
belonged to Froben : see Ep. 1316. 38n. 
'The migration may be dated about the 
end of Sept. 1522; for he was ten 
months in Froben's household (1, p. 45. 
19-22 and Ep. 1528). 

1290. 2. Blasphemiae] Cf. Ep. 1289. 

7n. 


I5 


30 


3 


74 LETTERS OF ERASMUS [1522 

Gratulor tibi tam commodum inimicum, cuius industria, dum 

15 cupit lacessere, optimo cuique te comprobat ; hoc est, qui sis velut 
in tabellam depingit, quatenus oculi concipiunt mediocres. Luthe- 
ranos hostes minime contemnendos sensisses propediem ob editas 
epistolas et librum Regis Angliae, non admodum, vti affirmant, 
à tua phrasi et stilo dissidentem.  Stunica imprudens illos com- 

20 placauit vnico libello, qualem aliquando amicus aliquis ex tuis 
consarcinare coactus fuisset. Gaudeo equidem : cui nihil acerbius 
quam videre Erasmum atris libellis et superuicturis proscindi. 
Felicibus enim ingeniis abundant, resipiscentibus genium posteri- 
tatis, et materia fauorabili ; si tecum in hac arena congredientur, 

25 praestabunt, nedum numero erunt superiores. Seculum instat hoc 
multo felicius, quod animum sibi constantem atque ingenium 
litteris instructum iuxta ponet, non tam Musarum sacris quam 
excolendo Christo nauabit operam : ita se omnia proferunt, quantum 
ex re praesente coniicio. Quare oramus quicunque tibi studemus, 

3o ocio atque quieti consulas, fugiendo hane tragoediam, non magnati- 
bus contra animi sententiam conniuendo, neque etiam orientibus post 
te, immo ex tua messe subnatae segeti, repugnando. Alia tibi ratio 
scribendi fortassis non fuit; modus, vt fert pectoris bonitas ac 
stili, longe alius est. Qua igitur via eisdem argumentis eandem 

35 causam in alio improbabis, propterea quod inconsultius maioreque 
periculo egerit posthabita sui securitate. 

Iactant hic libellum Erasmi aduersum Lutherum. Nondum vidi, 
neque credo id te ausum quod in me reprehenderes. Consulit 
Princeps meus ne ad Stunicam respondeas; idem ego te cohortor. 

40 Vtram in partem deflexeris, alterius erit odium sustinendum. Sunt 
qui malint ad meliorem quam feliciorem partem declinares, quod 
hec fluctuet dubiaque sit animo, illa autem suis nixa radicibus, 
fundata in petram Christum, se ipsam in dies viribus superet ; 
tametsi liberum et immunem esse et extra teli iactum tutius est, 

45 8l quidem nos potius quam reipu(blicae) salutem respicimus. 

Haec boni consule; nam sunt simplicis animi te impendio 
obseruantis, quae extorserunt grauissimae bonorum de te censurae, 
praeterea praesentissima seculi mutatio. Quantum ad religionem 
attinet, aut erit orbis noster Christianus aut totam Christi imaginem 

soexplodet: non est tertium. Vale in Domino et Christum cum 
publica pace, sicut facis, ama, mi Erasme. 

Nornbergae. 5 [unii an. 15. 22. 

Fabritius Capito tuus ex animo. 


Incomparabili viro D. Erasmo Roterodamo suo, tanquam parenti 
55 colendo. 
26. ingenuum, LP. 


18. epistolas] Perhaps Henry's two 
prefaces, undated, to Leo x and the 
reader, which are prefixed to the 
Assertio (Ep. 1227. 5n): not his 
undated letter, which is found in some 
copies, at the end on new signatures, 
&ddressed to the Dukes of Saxony, 
*pie admonitoria', warning them 
against Luther and urging them not 
to allow him to translate the Bible; 


for F. Gess shows (Akten und Briefe zur 
Kirchenpolitik Hz. Georgs von Sachsen, 
1905, pp. 499, 500) that that was dated 
from Greenwich, 20 Jan. 1523. 
librum] See Ep. 1227. 5n. 

I9. phrasi] Cf. Ep. 1275. 86 cr. n. 

37. aduersum Lutherum] See Ep. 
1275. 20n. 

39. Princeps meus] The Abp. of 
Mainz: cf. Ep. 1241. 29-32. 


1201] 75 


1291. Fnow JouHwN CAESARIUS. 
Basle MS. G. I. 25. 15. Cologne. 
I4 June 41522). 


[An original letter, autograph throughout. "The year-date is given by the 
mention of Stunica's book, and of Busch's presence at Basle. 'The bearer was 
perhaps Antony Brugnarius (Ep. 1318), who left Antwerp c. 5 June for fear of 
being suspected of complicity with Nic. of Hertogenbosch (Ep. 616. 14n) and Corn. 
Grapheus (Ep. 1087. 355n), after their public condemnation as heretics at Brussels, 
29 April 1522 : see Geldenhauer, Collectanea, ed. Prinsen, 1901, pp. 46,7. He did 
not, however, enter Basle, but turned off to Montbéliard, arriving there c. 22 June: 
so that this letter, if he was the bearer, cannot have reached Erasmus at once.] 


S.D.P. Qui hasce litteras meas ad te pertulit, Erasme omnium 
mihi charissime, aliquot apud nos diebus delituit ; quam vero ob 
causam ipse tibi luce clarius exponere poterit. Quapropter opus 
mihi non est rem ipsam, quam alioqui ad te scribere constitui, latius 
explieare. Non poterit autem ipse eam rem tam dolenter referre, 
quanto dolore animi tui consternaberis, certo scio, vbi ex ordine tibi 
omnia exposuerit. Res Christianorum eo mihi perducta esse videtur, 
vt prorsus animum despondere cogamur, nisi Christus, vnica et 
extrema spes, nostri misereri velit. Vndique mala nos circumstant. 
Bella vbique terrarum omnia contristant. Celum ipsum nobis 
aduersatur. Interim nobis placemus, interim nostro viuimus more ; 
a quo ne latum quidem vnguem nobis discedendum putamus. Hodie 
non modo gens contra gentem insurgit, imo in ipsis ciuitatibus non 
conuenit inter ipsos ciues. Noue iam surgunt factiones, ne dicam 
persecutiones. Laicus clero infestus est ; clerus contra laicum pro- 
pemodum abhominatur. Quanta contumelia his diebus nonnullos ex 
ordine clericorum ciues nostri affecerint, non tam tedet quam non 
licet scribere. Quenam autem huius mali causa sit atque origo, in 
presentia non datur intelligere. Nec tamen tanta inter hos discordia 
est quin maior mihi instare videtur inter litterarum studiosos; nec 
inter eos modo qui diuersa eas ratione sectantur, sed et inter eos qui 
politiores litteras coluisse ex aequo probantur. 

Vidi nuper librum, in quo Stunica quidam haud vulgariter doctus, 
publicus, vt audio, in vrbe Roma professor, natione Hispanus, 
aliquot locos ex operibus tuis passim collegit, veluti capita quedam, 
quibus nebulo ille iactat ac pollicetur se edendo propediem opere 
alio probaturum te non modo blasphemum sed et impium. Quem 
librum cum legerem, et quotquot apud nos alii probe instituti, statim 
facile coniecimus que causa illum impulerit cur hec contra te 
moliatur scribere : nempe vt te ordini ecclesiastico infestum reddat, 
non tam inuidia motus quam haud dubie aliquorum in vrbe Roma 
suasu inductus, ac sibi interim illius ordinis fauorem conciliet ad im- 
petrandum sacerdotia quomodocunque. Sed non dubitamus te nihil 
vereri ac te non metuere tibi ab illo, modo res inter vos controuersa 
ratione, non liuore, iudicio non odio, expendatur. An hec premia 
sunt que tanta ingenia tandem referent ?  Prestiterit fortassis ledere 
quam in commune consulere, si sic agetur cum iis qui prodesse 
omnibus student, reuocare lapsos ab erroribus, restaurare quod 
collapsum est, indintegrare quod est corruptum. 


4. rem ipsam] Perhaps the afíair at Brussels: see introd. 
23. librum] Cf. Ep. 1239. 2n. 


20 


320 


39 


40 


5 


76 LETTERS OF ERASMUS [1522 
Sed hec longius tecum fortasse ago quam deceat. Verum non 


deerat ratio que me ad hoc perduxit, quanquam cum hoc scriberem, 
hora erat noctis prope vndecima. Vale optime, et me tibi esse 
deditissimum certo tibi persuade. Iterum atque iterum vale. 
Colonie Sabbato post pentecosten. 
Ioannes Cesarius. 
Saluta, queso, meo nomine Hermannum Buschium et ceteros 
quos scis mihi vtcunque notos. 


Eximio viro Erasmo Roterodamo, amico suo optimo et inprimis 
colendo. 


1292. To CowNRAD GOCLENIUS. 
Vita Erasmi p. 87. 
O*. p. 134: Lond. xxx. 9: LB. 627. 


Basle. 
16 June 1522. 


[The year-date agrees well with the contents. For a letter written to Vives 


on the same day see Ep. 1303. 33. 

About this time Erasmus received a visit from Balthasar Hubmaier (cf. BRE. 
192), later the well-known Anabaptist leader; who wrote thus to Jo. Adelphius 
of Schaffhausen, 23 June 1522, s./., * Diebus exactis . . . descendi Basileam, vbi 
Buschium accessi, hominem vere doctum, et Glareanum, item Erasmum salutaui. 
Multa cum illo de Purgatorio contuli, ac super iis duobus passibus Iohannis 1. (13), 
* Neque ex voluntate carnis neque ex voluntate viri". Erasmus aliquandiu de 
Purgatorio continuit se, sed tandem vmbratilem adducens responsionem, ad multa 
alia et varia quidem properauit. Libere loquitur Erasmus, sed anguste scribit ' 
(J. H. Hottinger, Hist. eccl. N. T., vi, 1665, pp. 550-1).] 


ERASMVS ROTERODAMVS VTRIVSQVE LITTERATVRAE 
DOCTISSIMO CONRADO GOCLENIO S. 


ACCEPI tuas literas. Georgium, opinor, iam vidisti; ex quo 
cognouisti rem. Dic illi non sacerdoti, vt, si decreuit abire—quod 
tamen ego non probo—, δεῖ θαρρεῖν. Prima coitio. Nebulo magnus 
est. Veniat huc bonis auibus sub proximis nundinis. Non deerit illi 
bona conditio. Sed tamen ego malim non solui chorum, multis de 
causis. Alius erit exitus quam putatur. Loquor de bonis litteris. 
Seripseram de Ceratino. Saltem ille veniat. Σίγα, φρόνει, νῆφε, ἀπί- 
στει, καὶ θάρρει, καὶ ἔρρωσο. Basileae. Postridie Trinitatis An. 1522. 


1292. TIT. VTRIVSQVE LITTERATVRAE DOCTISSIMO Ó!: EIDEM M. O?: om. LB. 


1291. 46. Buschium] For his presence 
at Dasle at this time cf. Zw. E?. 199, 204. 

1292. 1. literas] Notextant: probably 
dated c. 31 May and carried by Hilary 
(cf. Ep. 1296. 12-15n). 

Georgium] A messenger, whose 
departure from Basle may be dated 
about ὃ June (cf. Ep. 1296. 13-15). For 
indication of his return see Ep. 1303. 20. 

2. rem] Perhaps the matter of the 
house and garden at Louvain: see 
Ep. 1209. 4n. It appears also from 
Epp. 1296. 17, 1355, that Erasmus had 
left some of his property behind, under 
the care of Nevius and Goclenius in 
the Collége du Lis. 

illi non sacerdoti] Perhaps Melchior 


Viandalus: see Ep. 1237. 41n. 

3. Prima coitio] Cf. Ter. PA. 346. 

5. chorum] The circle of Louvain 
scholars described in Ep. 1237. 

7. Ceratino] Cf. Ep. 1237. 21-5. 

ὃ, ἀπίστει] Cf. Epicharmus ap. Cic. 
Att. 1. το. 8: cited by L. Pearsall Smith, 
with Dem. PAil. 2. 24 and Bacon, 
N. Org. 1. 92 ! Prudentia ciuilis. . . 
quae ex praescripto diffidit', to illus- 
trate a passage from Sir H. Wotton's 
letter of 20 Oct. 1589, ὁ the rule of life, 
difidere?. | Dion Chrysostom's Περὲ 
ἀπιστίας, With a Latin translation by 
Joachim Camerarius, was printed by 
Petreius at Nuremberg, 1531. Cf. also 


Epp. 1257. 9-10, 1696. 


1203] 71 
1293. ΤῸ BOoNIFACE AMERBACH. 
Basle MS. AN. IIL 15, 1". Basle. 
Q. 52. 24 June 1522. 


[Autograph throughout. No doubt a reply to a letter contemporary with the 
very entertaining narrative of his journey to Avignon and Cháteauneuf (see p. 55), 
which Boniface wrote to Basil, 29 May 1522 (Basle MS. G. II. 13. 123). As Basil's 
reply to Boniface was written three or four times in rough copy and not dispatched 
till 6 July (ibid. 1238, 124,125, 125*: see Am. E. 14), itis likely that this letter was 
kept waiting for a suitable messenger till the same date. On 6 July 1522 Froben too 
wrote to Boniface (Basle MS. G. II. 29. 116): ' Der Bucher halben zu drucken hat 
myn son vnd dominus Erasmus domino Alciato geschriben. . . . Wist das ich truck 


in Augustino de Ciuitate Dei. 


Hab truckt De modo conscribendi Epistolas, auch 


truck ich Arnobium super Psalterium vnd Moriam vnd ander cleine buchlin τῇ 


die negste mess mit sechs pressen. 


Boniface replied to Basil on 14 Aug. (Basle MS. G. IL. 13. 128), and probably to 
Erasmus at the same time ; but the letter does not survive.] 


S. Vt omnia tibi letissima opto, mi Bonifaci, ita isthuc eunti 
nescio quid mihi mali presagiit animus. Sed Deo, hoc est animo tuo, 


et amori in Aleiatum repugnare non sum ausus. 
prius: prestat periculose redire quam isthic perire. 


Nihil est vita 
'lTotus orbis 


videtur ad insignem quandam mutationem «tendere»: que si suc- 


cedat, fortasse iura vertentur in iniurias. 


Ante omnia, mi Bonifaci, 


cura vt viuas et valeas; nam vmbrae nec Achilli placuerunt. 
Nos coepimus corpore reualescere ; sed alia multa angunt animum, 
sed omnium maxime rumor huc per Cartusianos transcriptus, quod 


Petrus Aegidius esset captus vt Lutheranus. 
adfert litteras, nihil esse dictum sinistri. 
O te felicem ! 


ramus. O regnum μοναχικόν ! 


Et ecce famulus 
At interim alterum mise- 
Hie mirus est 


tumultus ob Euangelium. Sed hec coram. 'Tu tantum cura vt te 


videamus. 


Vides orbis tumultum. D. Alciato eris meo nomine 


epistola: cui tantum tribuo quantum alii nemini. 

Hee scripsi a coena, ne nihil scriberem, mi Bonifaeci. Commenda 
me Basilio, qui post abitum tuum nunquam nos visit. 

Basilee. Natali. loannis Baptistae, An. 1522. 


Erasmus ille vere tuus. 


Insigni viro D. Bonifacio Amerbachio Basilien. Auenione. 
5. tendere addidi, cf. Ep. 1113. 24: vergere add. Q, cf. Epp. 950. 13, 1437. 104. 


2. Deo...repugnare] Cf. Acts 5. 39. 
3. amori] Cf. Ep. 1250. 2n. 
7. Achilli] Cf. Hom. Od. τι. 475-6, 


489-91. Erasmus had written first 
Vlyssi. 

8. reualescere] Cf. Epp. 1248. ron, 
1294. IO. 


9, rumor] This was false, but Gilles 
was taking care not to arouse suspicion : 
see Epp. 1296. 4-5, 1318. 1-5, and cf. Ep. 
1291 introd. Rumour had perhaps con- 
fused Gilles with Corn. Grapheus (Ep. 
1087. 355n), who also was an Antwerp 
secretary. 

10. famulus] Hilary Bertulphus ; cf. 
Ep. 1292. 1n. 

11. alterum] Perhaps George; cf. 


Ep. 1292. 1n. 

I3. tumultus] Cf. Ep. 1274. r4n: 
also Basil's letter of 6 July, 'Clerus 
noster suis improbis precibus tandem 
apud Senatum obtinuit vt parochus 
S. Albani exularet, non sine magno 
fumultu parochianorum ^. The pastor 
in question was Wm. Reublin, who for 
a year and more had been advocating 
greater simplicity in religion and wor- 
ship: see K. R. Hagenbach, Hist. of 
the Reformation in Germany and Switzer- 
land, tr. E. Moore, i. 270-1. 

15. epistola] To answer Ep. 1288. 

17. Basilio] In writing to him, 
14 Aug., Boniface quotes this sentence, 
and continues * Rogo te, optime frater, 


Ua 


I5 


20 


5 responso. 


78 LETTERS OF ERASMUS [1522 
1294. ΤῸ PETER BARBIRIUS. 
Opus Epistolarum p. 722. Basle. 


N. p. 689: Lond. xix. 111: LB. 628. 25 June 1522. 


[Written to Rome (cf. Ep. 1302. 3-4) ; where all the persons to whom messages 
are sent, were at this time. Barbirius had no doubt announced in his letters (1. 1) 
that he was about to accompany Adrian thither. 'The Pope left Saragossa 11 June, 
sailed from Tarragona 5 Aug., and entered Rome 29 Aug. : see Creighton v. 197-8, 
Pastor ix. 59-69. "The year-date is confirmed by the contents.] 


ERASMVS ROTERODAMVS PETRO BARBIRIO S. D. 


ACCEPIMVS sarcinas et librorum et epistolarum quas istinc misisti. 
Apud Matthaeum Card. Sedunensem eris mihi epistolae vice. Protam 
singulari illius in me studio video quantum debeam. — Si frater esset, 
qui posset amantius? Dolet quod Stunicam dignatus sim vnquam 
Et huic successit Caranza non edentulus. Blasphemias 
rident omnes, et nemo non indignatur Stunicae, qui in florilegio haec 
euulgarit quae causam adiuuant Lutheranam, vt ipsis quidem videtur. 

Antehae negabant istuc iter esse tutum, et ego sic eram affectus vt 
non essem aptus itineri. Quin haec quoque scribo grauiter afflictus 


io caleulo, quanquam iam aliquot diebus sat commode valui. Et sum 


affixus libris excudendis, vt non liceat abire ante finem Augusti. 
Tum si valetudo erit vel mediocris, aduolabimus. Saluta mihi milies 
amicos omnes, Pacaeum, Fabrum, Praepositum Vratislauiensem, 
Hermannum Phrysium, cuius ingenium ego vnice amo, Landauum 
Bauarum. Sceribam breui omnibus, vbi dabitur certior tabellarius 


et valebo melius. 


Basil. postrid. Natalis Ioan. Baptistae, An. M. D. xxi. 


1295. 
Opus Epistolarum p. 761. 
N. p. 726 : Lond. xx. 39: LB. 667. 


To MarrHEW SCHINNER. 


«Basle.» 
(c. 25 June 1522.5 


[A fragment of a letter, which seems to have been appended to another in 
error: see Ep. 1410 introd. Though perhaps not now completed (cf. Ep. 1294. 2), 


sepius ac soles eruditissimum virum 
et nobis admodum ífíauentem inuisas. 
Plures iique doctissimi tanti viri 
amicitiam nulla non quaesita occasione 
ambiunt, et huic familiarius conuixisse 
non minimae felicitatis loco ponunt. 
Cum tu vltro ab hoc subinuiteris, non 
grauaberis huius sodalicio frequentior 
adesse. Amat enim nos proculdubio, 
si quos amat, qui nostrorum tam 
honorifiee vbique locorum in suis 
lueubrationibus meminerit '. 

1. epistolarum] Not extant. 

istinc] from Spain. 

2. Sedunensem] Cf. Ep. 1282. sn. 

5. responso] The first Apologia, 
Louvain, Th. Martens, (c. Sept. 1521) : 
see App. 15 in vol. iv and Ep. 1235. 33. 

Caranza] See Ep. 1277. 24n. 
Blasphemias] See Ep. 1289. 7n. 

9. itineri] For a recent attempt of 

Erasmus to travel see Ep. 1273 introd. 


IO. calculo] See Ep. 1267. ron. 
commode valui] Cf. Ep. 1293. 8. 
11. libris] Basil Amerbach's letters of 
6 July and 5 Aug. (Basle MSS. G. II. 
I3. I23'-6) mention the De conscrib. 
Epist. (Ep. 1284) ; new editions of the 
Collog. Formulae (Ep. 1262) and the 
Parabolae (Ep. 312), all printed by 
Froben in Aug. 1522 (cf. p. 77); and 
commentaries on Psalms 2, printed with 
Arnobius (Ep. 1304) in Sept., and 4, 
which did not appear til 1525 (Ep. 
1535). Seealso Epp. 1274. 14n, 1309. 
I3. Pacaeum] Cf. Ep. 1342. 322n. 
Fabrum] Cf. Ep. 1260. oon. 
Vratislauiensem] Geo. Sauromanus 
(see Ep. 1342. 323n) : not Sanderus (Ep. 
1242. 26n). 
I4. Hermannum] See Ep. 903. 12n, 
and cf. Ep. 1342. 325. 
Landauum]]Ziegler: see Ep. 1260. 
I5. breui] See Ep. 1302. 


TO MATTHEW SCHINNER 79 


1295] 


it may be placed conjecturally about this date, when Schinner's offer had recently 
been renewed (cf. Epp. 1282. 4-6, 1299. 45n).] 


ERASMVS ROT. MATTHAEO CARD. SEDVNENSI S. D. 


QviNGENTOS ducatos quos tua benignitas mihi in singulos annos 
offert, iam mihi acceptos interpretor; non minus obnoxius quam si 
recepissem. . .. 


1296. FRow CowRAD GOCLENIUS. 


Basle MS. 63, IT. 66 fin. Louvain. 
26 June (1522). 
[An original letter, autograph throughout: slightly shorn along the right-hand 
edge. Apart from the mention of the Colloquia and the Apology against Lee, the 
connexion with Epp. 1292, 1293, 1303, shows beyond doubt that it is addressed 
to Erasmus. The fictitious name was probably adopted to secure the letter 
against interception by unfriendly hands (cf. Ep. 1313 introd.): possibly it was 
something of a nickname, intelligible to Erasmus' intimate friends. The direction 
to Constance was also perhaps designed to mislead; but as there is mention of a 
projected visit to Botzheim in Ep. 1285. 1-3, it may have been intentional. The 
year-date can be assigned without hesitation from the letters mentioned above.] 


S. Drristis scelestissimis malefaciant, qui lubenter ingrata renunci- 
ant! At pessimis perdant exemplis qui haec daedita confingunt opera, 
quo optimu(m» quenque merore excrucient! Istorum vanitas et 
malicia, quae alieno dolore pascitur, te εἰς ἀδεὲς δέος de Petro 
Aegidio coniecere: quod quanquam nobis satis esse debet, et 
ingentis triumphi esse loco, istos haec falso diuulgasse, mihi tamen est 
perquam molestum, perditorum hominum improbitate factum esse 
vt tam animo fueris consternatus, quantum ex epistola tua potui 
intelligere. Spero fore vt breui illud mendacissimorum hominum 
genus rerum suarum satagat, suaque ipsius mala, neque falsa, 
renunciet. Sed de his fortuna viderit. Non dubito autem quin te 
magna ex parte hoc metu e falso rumore oborto liberarit Hilarius : 
quem e ratione dierum arbitror postridie aut non ita multo post 
rediisse Basileam, quam isthine abierit Georgius ; nam discessit 
Louacnio» pridie calendas Iunii. Interea autem rursum ad te 
scripsimus per Petrum, filium "Theodorici Alustensis, decimo- 
septimo calendas Iulias hinc profectum. | De τοῖς σοῖς facturus 
eram ex Georgii verbis; sed ille negabat te quicquam innouare 
velle, aut in aliam coloniam demigrare, nisi rebus creperis. Itaque 


nondum quicquam est tentatum. Quod si quid πανικὸν extiterit, : 


aut videatur imminere tempestas aut etiam calamitas, prospiciam 
indubictato» vt semper tuum sit tibi sartum tectum. 


12096. 1. istis] Cf. Ep. 1293. 9. 

5. Aegidio] Cf. Ep. 1293. 9n. 

8. epistola] Not extant: probably 
carried by George, and therefore to 
be dated c. 8 June (cf. Ep. 1292. 1n). 

12. Hilarius] Bertulphus; who no 
doubt carried Epp. 1281, 1286, 1287: 
cf, also Ep. 1292. 1n. 

I4. Georgius] Cf. Ep. 1292. 1n. 

16.:Petrum] His'name is found in 
place of his father's in the colophons 
of three books printed at Martens' press 


—Adr. Barland's Joci veteres, June 
1524, ἃ second edition of the same 
author's Dialogi xii, Aug. 1524, and 
Vives! Introductio ad Sapientiam, 1524 
(van Iseghem 198,9195, 196): but 
nothing more seems to be known of 
him. It appears that he did not survive 
his father (BN. xiii. 801). 
Theodorici] See Ep. 263. 8n. 
17. τοῖς σοῖς] Of. Ep. 1292. 2n. 
I9. aliam coloniam] i.e. another 
college than the Lis: cf. Ep. 1322. 13n 


an 


80 LETTERS OF ERASMUS [1522 
Louanii omnia sunt tranquilla, nam φυραταὶ iamdudum absunt ; 
nisi quod nonnullos pessime habent quaedam loca in Colloquiis, quae 
2; nuper annotaui. Sed scio tibi non defore quo ea tueare, imo magna 
parte id praestitisse in Apologia contra Leicas insanias. Verum isti 
tuas responsiones non legunt; si quid videatur contra te facere, 
id modo legunt : quem cane et angue peius odere, sed pauci idemque 
mali. Sed quod facis, Tu ne cede malis, sed contra audentior ito. 
3o Et vale felix, vnicum nostri saeculi ornamentum. 
Louanii sexto calendas Iulias. 
Qi G. 
Salutem plurimam tibi iussit suo nomine adscribi Carolus noster : 
quam tibi breui ipse perferet. 


35  Dominoloannidecimario, dominosuocolendissimo. Cocnsytantiae. 


1297. FRoM JAMES Prso. 


Leipzig MS. 
EE. 7. 


[An original letter, autograph throughout; ending abruptly at the foot of 
a page. lt answers a letter written at theinstance of Ursinus Velius (Ep. 548. 4n) ; 
probably at the same time as Epp. 1242,3, since it reached Piso through Stan. Turzo 
(Ep. 1662). After an interval Piso replied ; but his letter was mislaid among his 
papers, and not sent until four years later, when Piso was again moved by Ursinus 
Velius to write to Erasmus(Ep. 1662). Asithadthuslost reality, no dates were given 
toit; but the festivities mentioned make it easy to assign them. "The gatherings 
at Prague took place in the spring and summer of 1522 (cf. 1]. 54n), and on 1 June 
the Queen wrote to Charles v to give news of the rejoicings (Brewer iii. 2299). 
In Ep. 1662 Piso gives the impression that this letter was only completed when he 
was on the point of starting for Nuremberg on an embassy to Ferdinand (c. Feb. 
1523; cf. EE. p. 405) ; but as he says here (l. 53) that the celebrations had taken 
place recently, an earlier date may be conjectured.] 


(Prague.» 
«c. June 1522 ?» 


S. Quemadmodum facile inueni, Erasme doctiss(ime», quas Velio 
nostro, quod is tibi ad me scribendi auctor fuisset, gratias confestim 
agerem, ita quas tibi id tuapte etiam manu praestare dignato tandem 
agam, neque inuenio neque reperio vllas, praesertim tuis in me officiis 

; pares. Habet fortasse Velius hostimentum aliquod Pisoni debitum, 
certe si non aliud, mutuum saltem amorem et parem amicitiam. 
Porro tua in me et antiquiora et ampliora sunt merita quam vt 
quouis officio, adeo non hostimento, redimi possint. Iam vero quod 


1296. 23. $vparai] Erasmus! foes 
among the friars: cf. Ep. 1263. 26η. 
For the word cf. Cic. Att. 7. 1. 9. 

24. in Colloquiis] Egmondanus (Ep. 
878. 13n) had discovered in the new 
edition of the Collog. Formulae (Ep. 
1262) four passages about vows, in- 
dulgenees, confession and fasting, 
which he denounced as heretical: see 
Epp. 1299. 54-71, 1300. 1-42, 1301, 
and cf. 1, p. 25. 22-5. They are 
examined in detail in BEr*. Collog. i. 
IOS-9, II4-I9: the latter section 
showing the changes introduced by 


Erasmus in the new edition of (c. Aug.) 
1522, in consequence of Egmondanus' 
protest. 

26. praestitisse] In the Apologia qua 
respondet (ff. F?, ἘΠ: Jortin ii. 519, 
520), defending the two passages in 
the Collog. Formulae which Lee had 
attacked in Ep. ro6r. 330-80, for in- 
decency. 

28. cane] Cf. Hor. Ep. 1. 17. 30. 

29. Tu ne cede] Verg. Aen. 6. 95. 

33. Carolus] Probably Harst: see 
Ep. 1215, and cf. Epp. 1303. 37-8, 1306. 
398» 


1297] FROM JAMES PISO 81 


ad me pertinet, ego hac in re satis me felicem satisque beatum 
existimauero, si veteris amicitiae loco me non moueris ; quem reuera 
ita semper et seruaui et seruaturus sum, vt cum vitam etiam 
ipsam deseruero, illum tamen nunquam videar deserturus fuisse, 
praesertim si quid fidei erit aliquando literis post cineres ; non iam 
meis, alioqui illiteratioribus quam vt illas mihi optem esse superstites, 
sed eorum qui constantissimi mei in te animi testimonium vltro tibi 
praestiterunt, quales fuere non pauci quibus meum de Erasmo 
iudicium non displicuit. Accessit iis et Velius noster, e cuius oratione 
te scribis cognouisse me perpetuo mei similem esse et Erasmi 
patronum acerrimum agere. Quainre quid praestare tibi possim non 
video, a laudatissimis ita laudato viris vt curione nullo, adeo non vt 
Pisone, praecone egeas. Porro Erasmum priuatim semel et intus et 
in cute mihi cognitum cur non vno semper ore publice laudem, colam, 
venerer? De quo quid quisque sentiat, per me cuique sit liberum ac 
integrum. Ego id vni illi tribuo quod non iis quos legerim omnibus. 
De iis loquor neotericis, qui Christianae theologiae recte consultum 
voluerunt; a factiosis enim istis ingeniis et scolasticis semper 
abhorrui. Atque vtinam a paruis olim mihi in haec vsque tempora 
nulla in iis alia quam Erasmica lectio venisset in manum ! 

Atqui erit hic qui me dicat alia non legisse. Pauca legi, fateor, si 
fructum expendo ; sin laborum et temporis iacturam, nimis quam 
multa. Illud enim genius mihi meus semper suggerebat, plus 
nimirum ostentationis in Christi Euangelium per nonnullos inter- 
pretes, ne dicam coniectores et ariolos, inuectum fuisse quam candi- 
dissima per se veritas postulasset. Quid in illis profecerim nescio ; 
hoe vnum plane scio, me plus condimenti ex vna aut altera Erasmi 
hausisse pagina quam non e plaenis tot interim magistrorum volumi- 
nibus. De meo loquor palato, vt is interim vel à duobus conuiuis 
tertius dissentire vel e diametro videatur. Qua in re ita mei semper 
fui similis, vt nunquam vno simul ore et calidum flauerim et gelidum, 
siue id publice siue priuatim vsu venisset. Quod ita iam vbique 
gentium, quibuscum versari mihi obtigit, in confesso est, vt si quid 
in iis quacunque etiam ex causa velim, nulla tamen valeam mutare, 
nisi forte mei optem dissimilis fieri: quo nihil vnquam mihi fuit 
aliaenius. Audierunt ista ex me reges, pontifices, principes, praeser- 
tim vero pares amici, quibus non magis Erasmi doctrinam quam 
Erasmum ipsum praedicaui. Quinon tam in mea verba quam in rem 
ipsam amice coniurarunt: etiam si subinde non deessent qui, ví 
reliqua plausibiliter probarent, ita indignius ferre viderentur quod 
Lutero (pace tua dixerim) auctor fuisse putareris vt tot mundo 
fabulas pareret. Id et ἃ multis tibi appingi non is inficias. 

Porro ne vetera et iampridem non semel audita repetam, hoc 
saltem vnum vtpote nouum assuam. Caenabant Pragae cum Rege et 
Regina forte nuper Andreas Burgus, Caesaris orator, raro vir ingenio, 


20. curione] Cf. Mart. 2 praef. Sept. 1505—18 Oct. 1558), sister of 
21. intus] Cf. Pers. 3. 30. Charles v; later, Governess of the 
38. dissentire] Cf. Hor. Zp.2.2.61,2. |. Netherlands, 1530. Her marriage con- 
52. assuam] Cf. Hor. 4. P. 16. tracted at Vienna 22 July rs15, had 
Rege] Louis πὶ of Hungary: see just been celebrated at Buda, 13 Jan. 
Ep. 850. 18n. 1522 ; see BN. xiii. 673-85 
53. Regina] Mary of Austria (15 Burgus] An Italian who was in 


452:5 G 


15 


20 


25 


30 


40 


82 LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


ac illustrissimi marchiones Brandemburgené4ses) fratres, Albertus 
5; Prussiae magister et Georgius, Bohaemique proceres duo. Ibi casu 
nescio quo obortus de Lutero sermo, non admodum gratus principi- 


bus meis. 


Id vbi obseruaret ex marchionibus alter, vt principum 


Erasmo regie fauentium animos leniret, adiecit principio Luterum 


omnia ex Erasmo hausisse, et probe inter sese conuenire. 


Id ego 


60 ingenue audisse me quidem a multis etiam non negabam ; caeterum 
longe se rem aliter habere non paucis argumentis ostendi, praesen- 
tissimo autem eo quod ex tuis ad me literis recens tunc mihi redditis 
proferebam. "Tuebantur nihilominus priorem nonnulli sententiam. 
[ussi interea literas tuas afferri. Allatas primum Regina praeripuit, 
6s agnoscendae manus auida, mox et Rex ipse; hanc tamen prius 
cognouerat ex iis quas ad me adhuc Romam olim Sena dederas. Volat 
deinde epistola per omnium manus, fit silentium, legitur, lentescit 


vulgaris opinio. 


Hiec euestigio qui stabant, stabat autem aulae 


corona, pedibus, qui item sedebant, manibus in meam omnes iuere 
7o sententiam.  Videbar hiec mihi coronam, si non triumphalem, certe 
ciuicam optimo iure meruisse, vt qui eodem tempore et clarissimum 
ciuem de repcublica» optime meritum seruassem, et tam praefractum 
hostem iam non vnum strangulassem, neque tamen relicto in ea 


pugna loco. 


Sed haec fusius forte quam oportuit, in re praesertim plusquam 
seria; non enim non video quam nihil omnino ludicrum patiatur, vt ἡ 
quae grauissimum in proximo minetur exitum. Et vehementer 
profecto vereor ne sera nimium futura sit quaeuis consultatio, ipso 


etiam Lutero palynodiam iam nune cantare incipiente. 
80 errant magnopere mea quidem sententia omnes qui huius mali finem 


Errant, 


ita cireumscribunt vt, postquam in sacra et clerum populariter 


saeuitum fuerit, profanis protinus abstineatur. 


Longe profecto 


aliter haec cadet alea, nempe vt semel armatas hoc tandem praetextu 
manus in omnium dignitatum et magistratuum, adeoque etiam (si 
8s diis placet) in principum ac regum, iugulos et ceruices stringi et 


Maximilian's service in Oct. 1505 
(Henne i. 78), and was employed by 
him as Resident at the French Court 
for many years. In March :516 he 
was transferred to the service of 
Margaret of Austria; and in Feb. 1519 
was sent as ambassador to Hungary, 
where in 1521 he was specially attached 
to King Louis. See Le Glay i, pp. xvi- 
xviii. After Louis' death he remained 
in Ferdinand's service, as ambassador 
at Rome; see Brewer and Bergenroth. 
He probably died c. 1 Sept. 1532 (Ber- 
genroth iv. ii. 991). 

54. Brandemburgenses] Two sons of 
Frederic, margrave of Brandenburg- 
Ansbach (f4 April 1:536), Albert 
(16 May 1490—20 March 1568), the last 
Grand Master of the Teutonie Order in 
Prussia, 1511-26, when he renounced 
his Orders, married, and became first 
Duke of Prussia ; and George the pious 
(4 Mareh 1484—27 Dec. 1543), who in 


1527 succeeded his brother, Casimir, in 
the margravate. Albert had recently 
been at war with his mother's brother, 
Sigismund 1 of Poland, to whom he 
refused allegiance; but through the 
Imperial and Hungarian ambassadors 
& truce for four years had been con- 
cluded in 1521. His itinerary, cited in 
EE. p. 405, shows that he was at 
Prague 7 May—p. 30 July 1522. George 
had been at the Court of Hungary since 
1506, King Ladislas being another 
brother of his mother; and since 1516 
had had special care of the education 
of King Louis. Both brothers ulti- 
mately became supporters of the 
Lutheran cause. See ADB. i. 293-310, 
viii. Ó1 1-14. 

62. literis] Not extant. 

66. Sena] where Erasmus was in the 
Spring of 1509; cf. Epp. 216 introd., 
1206. 24-27, 1662. The letter is perhaps 
that answered by Ep. 216. 


1297] FROM JAMES PISO 83 


mergi audiamus aut etiam videamus ipsi. Quid enim sanctum, quid 
saluum, quid postraemo tutum esse poterit, soluto semel religione et 


legibus populo? ? 


12831298...., FRow Duke GEomRGE or SAXONY. 


Louvain ΜΗ. Dresden. 
Cran. E. 9. 9 July 1522. 


[A xvi€. transcript, among Cranevelt's papers about to be published by Prof. de 
Vocht (Cran. E.): on a gathering of six leaves, numbered 46-51 and all written 
by the same hand. "The contents of these leaves are : 

(1) the Bull of Leo x to Henry ΥἹΠ, 11 Oct. 1521 (Brewer iii. 1659), about the 

Assertio septem Sacramentorum (ll. 7—9) : 

(2) ἃ Hesponsio on the part of Ferdinand, the Electors, and others at the Diet 

of Nuremberg, Jan. 1523, to articles proposed by the Papal Nuncio ; 

(3) this letter and its answer, Ep. 1313. 

In view of Cranevelt's ties with Erasmus, it is antecedently probable that these 
letters should have come to him from that side rather than from Saxony. And this 
inference is borne out by the facts. For, though in the absence of the original 
of this letter, the words which the copyist has written between the dates and the 
signature, * Ex originali sic subscripto" (l. 43), give no clear indication of source, in 
Ep. 1313 the case is different, and the words in a similar place there, ἡ Signatum 
manu propria Erasmi sic ᾿, are decisive ; since the actual letter which Duke George 
received, now at Dresden, has no signature. "The Dresden MS., however, is not the 
letter as first sent, but ἃ duplicate copy made later from the rough-draft, to 
replace the first, which had been intercepted and destroyed (see p. 125). As the 
Louvain MS. of Ep. 1313 agrees closely with the Dresden MS., only differing in 
a few readings, some of which are better, it seems clear that it was derived from 
the first draft of the letter, and not from the printed texts, into which some varia- 
tions were introduced. For obvious reasons it could not have been made in 
Saxony, since the first copy never arrived there, and the duplicate has no signature : 
so that we may infer with great probability that the six ms. leaves now at Louvain 
were copied, for transmission to Cranevelt, by one of Erasmus' servant-pupils 
at Basle. But I do not recognize the hand. From the position of these letters 
on ff. 49-51, following the Ftespons?io of Jan. 1523, it is evident that they must have 
been copied later: and therefore not from the lost letter before its dispatch, but 
from Erasmus' rough-draft, which accordingly appears to have had his signature. 

Prof. de Vocht's discovery fills in ἃ gap ; with the happy result that we now have 
the correspondence between Erasmus and Duke George for the years 1522-4 
almost complete. ] 


GEORGIVS DEI GRATIA DVX SAXONIE, LANDTGRAVIVS THVRINGIE 
ET MARCHIO MISNE, ERASMO ROTTERODAMO DOCTISSIMO 
GRATIAM ET FAVOREM. 


REgpDrTE sunt nobis, vir doctissime, tue litere ; que nobis eo 
gratiores fuere quod ex hiis propensum in nos animum tuum plane 
cognouimus. Inuitauerunt etiam nos, quamuis nullum fere scribendi 
argumentum modo occurreret, quod tamen habita oportunitate 
tabellarium nostris vacuum ad te redire non pateremur ; et de vna 
re potissimum ad te scribere placuit. Circumfertur enim hic passim 
apud nos libellus quidam nostra opinione non ignobilis in Martini 
Lutheri opuscula et Positiones sub serenissimi Anglie Regis, domini 
et amici nostri obseruandissimi, nomine et titulo inscriptus: qui 
cum sit eruditione et elegantia plenus, vsque adeo nobis sedit animo 
vt vix verbis possit consequi. Quanquam vero nihil dubitemus pro 
Fogio celsitudinis ingenii et doctrine excellentia, quibus ipsam 


1298, 7. libellus] See Epp. 1227. 5n, 1228. 18n. 
ΟΖ 


ua 


τς 


20 


l3 
Un 


30 


3: 


n 


84 LETTERS OF ERASMUS [1522 
pollere constat, eundem ex ipsius officina prodiisse, multi tamen 
autumant, ymo affirmant, illi aliquid ex tui ingenii Marte accessisse. 
Quod etiam si libellus ille regius tuis scriptis comparatur, ex scribendi 
filo facile deprehenditur. At quicquid sit, speramus proculdubio 
libellum hunc sub tanti tamque eruditi Regis titulo editum, contra 
Martini friuolas Positiones, quas iam per aliquot annos in vulgus 
sparsit, non minimam auctoritatem habiturum. 

Certo etiam credimus maxime huie rei profuturum si tu, qui 
pariter et doctrina et dicendi scribendique copia ceteris egregie 
prestas, in hane arenam descenderes. Prodierunt enim iterum in 
vulgari nostro Germanico paucis diebus elapsis Martini Lut(heri» 
libelli duo, in quorum vnius frontispicio sese ecclesiasten inscripsit : 
quos ambos ad te mittimus, in quibus Martinus et de sacramentis 
ecclesiasticis et de prim[iJoribus Ecclesie capitibus nostro iudicio 
adeo spurce, obscene, impudenter ac temerarie scripsit, vt vix 
quiequam magis spurce, obscene, impudenter ac temerarie scribi 
possit et valeat. 

Age igitur, Erasme doctissime, et pro Christi lesu amore ingenii 
tui preclaras vires omnis huie rei accommoda ; huc omnes dicendi 
scribendique neruos tende, quo tandem huiusmodi illi tam impudenti 
et temerario ita per te obstruantur ora, ne deinceps tam impune 
tamque licenter in rebus sacris temeraria ac prophana sua abutatur 
licentia. Facies proculdubio in hoe Deo opt. max. rem acceptam, 
Christiane reip. non inutilem, ymo proficuam, tibi quidem honorifi- 
cam ac nobis omnium gratissimam ; qua etiam imprimis omnium 
saltem de Christiane reip. salute bene sperantium tibi conciliabis 
animos, nomenque tuum posteritati immortale efficies. "Vale, ac 
hane monitionem nostram boni consulas, nosque, vti facis, ama. 

Ex arce nostra Dresd[r]ensi, ipsa die mercurii nona mensis Tulii 
anni currentis supra millesimum quingentesimum vigesimisecundi. 

ex originali sic subscripto 
Georgius dux Saxonie, etc. 
manu propria. 


1299. 
Opus Epistolarum p. 722. 
N. p. 689: Lond. xix. 112: LB. 629. 


[This and Ep. 1300 mark a resumption of Erasmus' endeavour to make his 
position on the Lutheran question clearly understood at Court: cf. Ep. 1278. 13n. 
'The year-date needs no confirmation. Epp. 1301,2 also should be read in conjunc- 
tion with this. 

Josse Laurens or Lauwereys (t 6 Nov. 1527), seigneur of Terdeghem and LL.D., 
had since 1515 been à member of Charles! Council ; in which capacity Erasmus had 
perhaps met him in 1518 (Ep. 794. 85n). In the Council he gradually rose to the 
leading place. by his skill in debate asserting himself over John Carondelet, Arch- 
bishop of Palermo (Ep. 803. 12n). In July 1521 he was sent to Calais as one of 
Charles delegates to a conference; which finally in November produced an 


17. tamque Vochtius: tantique MS. 


To JossE LAURENS. 


Basle. 
14 July 1522. 


14. tui ingenii] Cf. Ep. 1275. 81-7. 

24. libelli duo] Von beyder Gestallt 
des Sacraments zu mehmen vnd ander 
Newrung, Wittenberg, J. Grunenberg, 
(c. 20 April) 1522; and Wider den 
falsch. genantlen | geystlichen Stand des 


Babst vii der Bischoffen 1). Mart. Luther 
Ecclesiasten — tzu — Wittemberg, | ibid., 
N. Sehyrlentz, 1522, which on 4 July 
had already appeared (LE?. 553. 10-13) 
—a passage which the Weimar editors 
(X. ii. 95) have misunderstood. 


1299] TO JOSSE LAURENS 85 


offensive alliance between Spain and England against France (cf. Ep. 1228. 52n)— 
the war to begin in the spring of 1523 (Brewer iii. 1802). In March 1522 he was 
appointed President of the Grand Council of Malines; and shortly afterwards was 
added to the commission for the extirpation of Lutheranism (1. 73n). See 
Gachard ii, Brewer iii; and Henne. Itis possible that Ep. 1057 is addressed to him. 

Later Erasmus came to realize that the strictness of Laurens' legal training had 
narrowed his outlook and made him bitterly hostile to the study of languages and 
literature : see Lond. xxiii. 12, LB. 1063, of 2 July 1529, which gives an unfavour- 
able view of him.] 


ERASMVS ROTERODAMVS IODOCO, SENATVS MECHLINIENSIS 
PRAESIDI, S. D. 


AvDIO et profecto gaudeo ex animo, vir eximie, summam autori- 
tatem Lutherani negocii excellentiae tuae esse commissam : quem 
ego noui praeter absolutam iuris prudentiam virum integris moribus 
summaque praeditum aequitate. Nam vt danda est opera quo 
Lutheri factio sopiatur, ita cauendum est ne boni viri, et suis labori- 
bus de studiis publicis benemeriti, dedantur quorundam priuatis 
odiis. 

Nicolaus Ecmondanus nemo est Louanii qui nesciat quam sit homo 
pertinacis et vindicis animi, si conceperit odium in aliquem. Et cum 
illo mihi iam vetus et capitale odium intercessit, etiam antequam 
mundus sciret natum Lutherum ; ob linguas ac bonas literas, quas 
ille plusquam capitaliter odit. Et quum sibi permiserit vt me toties 
in concionibus et lectionibus suis manifestis mendaciis perstringeret, 
nec ab haereseos conuicio temperans ; tamen ferre non potest quod 
Apologia quadam, tacito etiam ipsius nomine, calumniam falsissi- 
mam a me depello. Nunc, vt audio, in omnibus conuiuiis, Mechliniae 
in publica concione, me vna cum Luthero haereseos notauit. Hoc 
certe non habet in mandatis, nec a Caesare nec a Pontifice, vt istis 
modis vleiscatur odium animi. Mihi nihil vnquam fuit negocii cum 


Luthero, nisi quod semper dehortatus sum ne pergeret talibus libellis : 


concitare mundum, vaticinans iam tum hoc futurum quod videmus 
euenisse. Ego et hie et istic partim dictis, partim epistolis, multos 
alienaui a factione Lutherana. Nec vlla res magis deiecit Lutherano- 
rum animos quam quod palam aeditis libris declaraui me adhaerere 
Pontifici Romano, et Lutheri negocium improbare. Quod si fauissem 
Luthero, sicut isti iactant, non defuissent praesidia principum. Nec 
adhuc affectus iste tam extinctus est in animis hominum quam isti 
putant et quam nos cupimus. Sunt hie plusquam centum milia homi- 
num qui oderunt sedem Romanam, et Lutherum magna ex parte 
probant. 

Vide autem quam inique mecum agetur, si quum ego perdiderim 
amicitiam tot eruditorum Germaniae, quum Lutheranos omnes in 
me prouocarim, qui nunc amarulentis libellis in me debacchantur, 
isti victoria sua, quam mihi non minima ex parte debent, abutantur 
in caput meum, et ideo traducar vt haereticus, quia mihi placent 
bonae literae et non placent mores Ecmondani, qui nulli fere bono 


TIT. HN*: MECHLINENSIS ἢ". 32. Germaniae 7 : Germanorum XN. 
I. autoritatem] See 1. 73n. tacito...nomine] But * Paucis no 
3. Ecmondanus] See Ep. 1263. 26n. tis hominem designabo, vt agnoscant '. 


15. Apologia] de loco * Omnes quidem 28. centum milia] In Epp. 1300. 79- 
resurgemus  : see Ep. 1235 introd. 80, 1302.97 à much higher figure is given 


Unt 


- 
Un 


to 
eo 


30 


39 


86 LETTERS OF ERASMUS [1522 
viro placent. Scripsit ad me Caesarea maiestas, scripsit loannes 
Glapion, scripsit Archiepiscopus Panormitanus, Episcopus Palen- 
tinus, Cancellarius Mercurinus, literas humanitatis plenas, hortantes 

4o me vt pergam meis laboribus promouere rem literariam. Scripsit 
ad me praeter alios doctos Matthaeus Card. Sedunensis, scripsit 
Card. Moguntinus, cumque his alii permulti, agentes gratias 
omnemque fauorem ac liberalitatem pollicentes, quod in negocio 
Ecclesiae eum animum praestem quem illi volebant. Sedunensis 

45 Offert etiam quingentos ducatos annue et viaticum honorarium, si 
velim adire Romam. |. Quid autem inhumanius quam quum ego me 
fecerim hostem Lutheranae partis, cum mihi pax sit cum summis 
orbis principibus, discerpi ab vno Carmelita? 'Tot annis vixi Louanii : 
quur tum non impingebant mihi errores meos? Imo Atensis omnia 

so mea sine exceptione probauit. Deinde quum rogatu meo notasset 
duo aut tria loca, respondi et satisfeci per omnia. Nunc absente 
Caesare parant abuti autoritate sua in me, et vlcisci vetus odium 
suum. 

Exiit nuper libellus Colloquiorum. 1n hoc clamat Ecmondanus 

ςς esse quaedam haeretica. Primum in Colloquiis non trado dogmata 
fidei sed rationem loquendi. Nec est ibi quicquam tale, sed ille ex 
suo odio interpretatur. Non damno illic indulgentias, nec vsquam 
alias; sed quidam irridet sodalem suum, qui, quum esset nugacis- 
simus nugator, putaret sese bullae praesidio posse peruenire ad 

6o coelum. Confessionem etiam approbo ; tantum puer dicit suo animo 

satis fore confiteri Deo, si idem visum esset proceribus Ecclesiae, et 

tamen fatetur sese confiteri etiam sacerdotibus. Quasi non sit satis 
puero obtemperare primatibus Ecclesiae in confitendo, aut quasi 

Christus non sit vnus ex proceribus Ecclesiae, aut quasi mihi constet 

esse articulum fidei hanc confessionem esse institutam a Christo! Et 

tamen hac in re sensum animi mei semper submisi iudicio Ecclesiae. 

Quidam illic dicit se odisse pisces, et miratur quod praesules voluerint 

obligare nos ad esum piscium sub poena gehennae. Ettamen qui hoc 

dicit, fatetur sese Epicureum esse. Quanquam nec hoc mihi liquet, an 


6 


uu 


37. Caesarea] Ep. 1270. 

38. Glapion] His and the two follow- 
ing letters evidently were in answer to 
Epp. 1275, 1276, 1273; which must 
have been delivered early in May (ct. 
Ep. 1281. 23n). 

39. Mercurinus] Answering the letter 
mentioned in Ep. 1281. 2-3. 

41. Sedunensis] His letter was per- 
haps in answer to Epp. 1248,9. 

42. Moguntinus] Ep. 1302. 63-4 men- 
tions more than one letter: but none 
of this period are extant. For some of 
the topics raised see Epp. 1305. 10-11, 
1323. 18-20 ; and cf. Ep. 1308. 17-22. 

45. offert] Cf. Epp. 1295, 1300, 1302, 
1305, I31I, 1342. 314-17 ; and see Ep. 
447. 596n. In BRE. 221, dated from 
Rome, 7 April 1522, Faber explains at 
length to Beatus that he had advised 
Schinner not to bring Erasmus to Rome 
at present. 


49. Atensis] For this assertion cf. 


Epp. 670 introd., 1225. 118. 

51. absente Caesare] Cf. Ep. 1274. 11. 

54. Colloquiorum] See Ep. 1262. 

55. haeretica] See Epp. 1296. 24n, 
1300. I-42, 1301. 

57. indulgentias] For this defence cf. 
Ep. 858. 405-8 : but in a private letter 
(Ep. 786. 24) Erasmus is more out- 
spoken. 

58. sodalem suum] Colloq. Form., 
1522, ἴο, c*: ἃ passage newly added. 

60. puer] ibid., f^. e*; in the Con- 
fabulatio pia, also new. But Erasmus 
had already been in difficulties for his 
views on this question: see Epp. 1153. 
4ID, 1225. II9n. 

67. odisse pisees] ibid., ff. h* vo, 
h*: a new passage inserted in the 
original dialogue amongst Erasmus' - 
Paris friends. 

69. Epicureum] ibid. ff. g* v^, 
ἢ vo, h? This was in the earlier 
editions. 


1299] TO JOSSE LAURENS 87 


Pontifex hoc animo fuerit vt, excepto scandalo et contemptu, voluerit 7o 
nos astringere ad esum piscium sub poena aeternae damnationis. 

Nescio an agant aduersum me ex aedicto Caesaris. Certe aedictum 
illud postremum huc non peruenit, nec vnquam publice aut priuatim 
fuit exhibitum. Quare te quaeso, vir egregie, vt tua aequitas 
istorum odium et acerbitatem temperet. Quod ad me pertinet, scio 75 
quid agant: cuperent me protrudere vel nolentem in factionem 
Lutheranam, id quod nunquam efficient. Sed illud videndum, an 
expediat me eo propellere. Erit hoc Lutheranis gratissimum, si quid 
in me fecerint atrociter. Si quid habent aduersum me, primum 
admoneant: fortassis ita respondebo vt illis abunde satisfaciam. 80 
Non est hic ludendum temere in libros alienos. Sunt infinita homi- 
num milia qui non oderunt Erasmum, quod ex libris meis profecerint. 
Et possem turbare mundum, si velim ; verum citius moriar quam 
sim futurus autor noui tumultus. Hoc animo quum sim, tanto 
iniquius fuerit committere vt impune dedar implacabili odio vnius 8; 
aut alterius. Si mecum agatur ciuiliter, efficiam ne quis in me 
desideret officium hominis Christiani. Ego semper studui prodesse 
omnibus, neque quisquam magis abhorret a dissidio. 

Non ago nune causam Ν. Β., nam nescio quid ille confessus sit. 
Illud scio, non fuisse Antuerpiae virum moribus incorruptioribus, 9o 
et gratiorem ciuibus magisque necessarium reipub. in instituendis 
pueris. Nec de collega illius pronuncio ; nam illius causam, quod ad 
Lutherum attinet, non noui. Illud scio, virum esse pulchre doctum, 
multarum linguarum peritum, moribus synceris, nisi quod est linguae 
liberioris: In hune Eemondanus haud dubie saeuior fuit, quod 9; 
priuatim ab illo fuisset laesus. Nemo nescit hoc agere Hoechstratum 
et Ecmondanum, vt linguas ac bonas literas extinguant, et in horum 
professores potissimum quaerunt ansam. Mea sententia rectius 
fecerint si sint contenti sua victoria, nec excitent in orbe plures 
tragoedias. Mundus vteunque feret sibi ereptum Lutherum, linguas roo 
ac bonas literas eripi nunquam feret. 

Sed pluribus verbis onero magnificentiam tuam ; quam etiam atque 
etiam rogo vt sua prudentia suaque aequitate moderetur aliorum 
impetus. Et si quid est tale quale rumor huc attulit, non patiatur 
Erasmum, de omnibus benemerentem, odio duorum hominum dedi. τὸς 
Dubium non est quin idem velit et Caesaris clementia et summi 
Pontificis pietas et publicus bonorum affectus. Bene valeat tua 
magnificentia, vir eximie, et Erasmum inter tuos clientes asscribito. 

Basileae pridie Idus Iulias, Anno 1522. 


1300. To JEROME VANDER NooT. 
British Museum Add. ΜΗ, 38512, f. 2. Basle. 
14 July 1522. 


[An original letter, written and addressed by a secretary (a), corrected and signed 
by Erasmus (a?): endorsed on the verso of the second sheet by a later hand, 


96. Hochstratum JN. 


72. aedicto] See Ep. 1217. 144n. commission as assessor. See Fredericq, 
73. illud postremum] of 29 April iv, pp. 115, 123. 
1522, conferring full powers on Hulst 89. N. B.] Nie. Buscoducensis: see 
(Ep. 1345. 395) for the extirpation ^ Epp. 616. 14n, 1302. 86—7, 1358. 32. 
of heresy Íírom Brabant. ^ About 92. collega] Corn. Grapheus: see 


(7; May?) Laurens was added to the ^ Epp. 1087. 355n, 1302. 83-4. 


Un 


IO 


15 


τὸ 
UJ 


Ω» 
σι 


88 LETTERS OF ERASMUS [1522 


* Epistola D. Erasmi Rotterodami. 2 Oetobris 1595 inuenta inter chartas et 
munimenta, It is the earliest of the de Ram-Néve manuscripts bought by the 
British Museum in 1912 (see App. 17 in vol. vi): the opening paragraph and 
a few other short extracts are printed by F. Néve, Renaissance en Belgwue, 1890, 
pp. 39,99. "The letter is clearly contemporary with Ep. 1299. 

Jerome Vander Noot (f17 Feb. 1540), seigneur of Wastwezel and Rizoir, suc- 
ceeded Gattinara (Ep. 1150 introd.) as Chancellor of Brabant in 1514, and thus was 
now one of Charles' chief ministers (Henne i. 220, iv. 208, vii. 303). In 1528 he was 
still Chancellor, but by Jan. 1532 had been succeeded by his brother Adolphus, 
seigneur of Oignies (Henne viii. 233-42 ; cf. OE. p. 314 and Dasle MS. Goclenii 
Ep. 10); who also died in 1540 (Henne vii. 303; cf. Brewer xvi. 161).] 


S.P. Vir clarissime, multorum literis ad me perscribitur quod 
D. Nicolaus Egmondanus isthic passim in conuiuiis et in publicis 
concionibus debacchatur in nomen meum, ac subinde haereticum 
vocat; quodque agat vt impetret autoritatem ex aula Caesaris com- 
burendi libellum qui inscribitur Colloquiorum, quod illie de confes- 
sione, de ieiunio, de constitutionibus humanis sentiam cum Luthero. 
Si quis leget libellum, sentiet haec longe secus habere : sed ita inter- 
pretatur ille, qui vetere odio laborat in me et in linguas ac bonas 
literas. Visum est igitur praemonere celsitudinem tuam, ne per illius 
calumniam statuatur aliquid in me quo sim indignus. Nam si illius 
odio;voletis obsequi, nullus erit finis seuiendi in eos qui amant bonas 
literas. Facile suspicabar illum absente Caesare moliturum aliquid 
noui. 

Primum in eo libello doceo loqui Latine, non trado articulos fidei. 
Et tamen ne verbum quidem est quod aduersetur fidei. Puer 
quidam illic ait se confiteri quotidie Christo. Rogatus an hoc putet 
esse satis, respondet suo animo fore satis, si idem visum esset 
proceribus Ecclesiae. Hoc ille sic interpretatur quasi pronunciem 
confessionem esse iuris humani. Constat hanc confessionem nostram 
magna ex parte esse iuris humani; quod enim semel in anno con- 
fitemur, quod huic aut illi, constat esse ex capitulo Omnis vtriusque 
serus. Ergo quod confitemur semel in anno, mouet nos episcoporum 
autoritas. Nihil igitur peccat puer, si in confitendo sequitur autori- 
tatem pontificum, etiam si dubitet an sit iuris diuini an non ; de quo, 
vt vere dicam, mihi nondum satis constat. Quanquam inter 
Ecclesiae proceres primum locum habet Christus, vt opinor. Item 
dicit puer se confiteri tantum ea quae sint certo mortalia, aut 
vehementer suspecta. Hoc, opinor, nemo negat esse orthodoxum. 

De ieiunio in eo libello nulla fit mentio, sed tantum de esu piscium 
disputat quidam. leiunium est nobis commendatum a Christo et 
Apostolis. Delectus ciborum multis locis damnatur Euangelicis 
literis. Nec tamen illic damnatur Ecclesiae consuetudo. "Tantum 
disputatur in conuiuio an ea fuerit mens pontificum vt ad esum 
piscium obligarent promiscue omnes sub poena gehennae, etiamsi 


; possent hoe facere: semper excipio scandalum et contemptum. 


Videt tua prudentia quam hic nihil sit alienum a regula fidei. Non 
est Egmondani sed Pontificis exponere mentem suam. 


7. habere add. a? in marg. 20. confitemur add. a? i» marg. 436. αὐ: Vidit αἱ." 


5. Colloquiorum] See Epp. 1262, 21. capitulo] Decretales v. 38. 12. 
1296. 24n : and, for the points attacked 29. ieiunio] Erasmus must have 
by Egmondanus, Ép. 1299. forgotten. Fasting is briefly discussed 


15. Puer] Colloq. Form., f^. 67. in the Confabulatio Pia (f9. e* v9). 


: 1300] TO JEROME VANDER NOOT 89 


Indulgentias illic nemo damnat, sed quidam ridet combibonem 
suum quod quum esset malae vitae, tamen bullae pontificiae 


praesidio promiserat sibi coelum. Quid hic est hereticum ? An 4o 


aliud docent bullae pontificis, quae exigunt contritionem ab eo qui 
petit indulgentias ? 

Quantum meritus sim de publicis studiis res ipsa loquitur. Luthe- 
ranos primus omnium ab audaci negocio deterrui. Cui si fauere 
voluissem, non sic nune regnaret iste Carmelita. Innumerabilium 
eruditorum amiciciam in Germania perdidi, quia declaraui me non 
sentire cum Luthero. Et nunc irati, libellis contumeliosis Lutherani 
debacchantur in me. Ego plures alienaui a Luthero quam vnquam 
alienaturus sit Egmondanus ; cuius iudicio nihil hic tribuitur. Et 


pro his officiis ego dedar odio vnius hominis, qui sic commotus est vt s 


nec dissimulare possit impotentiam animi sui. Caesaris pium 
animum laudo : sed vtinam illius maiestas tam periculosum negocium 
alii commisisset! Edictum Caesaris non armauit eos in bonarum 
literarum et linguarum cultores sed aduersus hereses. Et tamen 
hue abutentur isti sua autoritate, nisi vos vestra prudentia obsti- 
teritis. Ipsa Caesarea maiestas ad me scripsit humanissime. Scripsit 
amantissime D. Ioannes Glapion, non semel. Scripsit Episcopus 
Palentinus. Scripsit magnificus D. Cancellarius Mercurinus. Serip- 
sit e Roma praeter alios R. D. Card. Sedunen., amplissimum etiam 
salarium offerens si velim me conferre Romam. Scripsit plane 
fraterno animo R. Card. Mogontinus. Quibus nihil videtur inutilius 
causae Pontificiae quam vt odiis priuatis quorundam protrudar in 
factionem Lutheri. Quod quanquam isti sedulo conantur, nunquam 
tamen efficient. Ego sic me gessi in hoc negocio vt nihil metuam 
tribunal Christi. Nec ero mei dissimilis. 5i quid habent aduersum 
me, saltem admoneant. Semel respondi Atensi ad notatos articulos, 
et satis feci illi caeterisque. lactant nescio quos errores ; ego ne 
vnum quidem adhue in libris meis videre potui, nisi accedat 
peruersus interpres, qui etiam ex optime dictis redditurus sit 
pessima. 

De Lutherano negocio, quanquam nihil ad me pertinet, tua 
tamen prudentia circunspiciet, ne seuiatur in innoxios, ne supra 
modum. Primum non agitur de articulis fidei, sed potestate Pontificis 
Homani, cui hactenus nimium licuit; de indulgentiis, quibus 
hactenus plus satis indultum est; de constitutionibus humanis, 
quibus hactenus plus pene tributum est quam Euangelio. Lutherus 
vt excessit modum, ita non omnino sine causa commotus suscepit 
hoe negocium. Deinde si affectus hic esset penes paucos, posset 
seueritate coherceri. Nune quum sint plusquam ducenties centum 
milia hominum qui ex parte faueant Luthero et Pontificem oderint, 
inutile sit seuire in multitudinem, praesertim quum nemo se profi- 
teatur Lutheranae factionis propugnatorem. Hoc expedit etiam ipsi 
causae, ne plures iritentur. Melius elabetur Lutheri fauor quam 
extundetur. 

Sed hec melius videbit tua prudentia. De me tantum rogo ne 


61. videtur add. a? in marg. 72. cireunspiciet à? : cireunspectet a!. 
38. combibonem] Collog. Form., f^. c*. 
79. ducenties] Of. Epp. 1299. 28n. 1302. 97. 


45 


60 


65 


79 


MI 
tA 


80 


85 


90 LETTERS OF ERASMUS [1522 


quid concedatur odio Egmondani, nisi monear ac respondeam, Bene 
valeat tua magnificentia, cui me totum dedo dedicoque. 
Basileae pridie Idus Iulias An. 1522. 
Erasmus Roterodamus, 
9o magnificentie tue deditiss. 


Clarissimo equiti aurato D. Hieronymo vander Noot, Cancellario 
Brabantiae, domino meo plurimum colendo. Bruxellae. 


1301. ΤῸ ΤῊΒ THkEsOLOGIANS OF Lovvarw. 


Vita Erasmi p. 105. « Basle.» 
05. p. 241 :: Lond. xxx. 57 : EB. 1206. «c. 14 July 1522.» 


[This letter is known in two forms: one, which is the shorter, first published by 
Merula, probably from a rough-draft, since it has no dates; the other, which is 
considerably longer, printed with the first edition of the Catalogus Lucubrationum 
(1), Basle, Froben, April 1523, fo. f* (a). "The shorter is evidently the earlier, as it 
was written in haste on receipt of the news of proposed action against Erasmus at 
Louvain; and it doubtless represents a letter actually sent with Epp. 1299, 1 300, 
which it resembles closely. 'lhe longer was written after the arrival of ampler 
reports, and was perhaps never sent to Louvain ; Erasmus being content to print 
it when opportunity offered, as his considered defence of the points attacked. 
Merula's note—that the letter, as he had it, accompanied one of Erasmus to 
Goclenius, 14 Dec. 1531, which precedes it in his volume (O0')—misled Leclerc into 
supposing that the two were contemporary. But,as there 1s no allusion to this letter 
in the letter to Goclenius, Merula's meaning presumably was that the two Mss. were 
folded up together, and that in consequence he inferred that there was a con- 
nexion between them. But he does not venture to assign a date. 

1 have adopted the shorter text, as being less elaborate and more like a letter ; 
and have put the readings of a in the notes, except in three places (ll. 13, 28, 78), 
where they are obviously better. 'The enlarged form was reprinted in Martens' 
edition of Cat. Luc., May 1523, but not, so far as I know, again in any authorized 
volume: being no doubt superseded by the more detailed defence, De vtilitate 
Colloquiorum, put forward in 1526.] 


IESVS MARIA. 
DETVR THEOLOGIS LOVANIENSIBVS. 


QvvM res rumore tantum, sed probabili, ad me delata est, solum 
in hoc respondebo nunc, ne quid per calumniam temere fiat, me non 
audito. lactitat quidam in nouis Colloquiis esse tria aut quatuor 
loca in quibus sentiam cum Luthero, videlicet de confessione et 

sieiunio. Id secus esse intelliget, qui libellum integer legerit. 


1301. IT. IESVS . . . 5. legerit Ο : ERASMVS ROTERODAMVS THEOLOGIS LOVA- 
NIENSIBVS, FRATRIBVS IN DOMINO CHARISSIMIS, S. D. 

Res ad me delata est, non solum rumore sed et amicorum haud futilium literis, 
et illa nominatim exprimentium, quibus verbis, quo loco, apud quos mihi intentata 
sit calumnia per illum perpetuo sui similem, cuius etiam mores ac priora gesta 
faciunt vt quod alioqui probabile futurum erat, pro comperto possit haberi. 
Proinde non arbitratus sum mihi dissimulandum esse: praesertim apud vos 
quorum partes erant tam effrenem hominis petulantiam, si non mea causa, certe 
ordinis vestri gratia cohercere. 

Iactat aec vociferatur in libello Colloquiorum quatuor esse loca plus quam haere- 
tica: de esu carnium et ieiunio, de indulgentiis ac de votis. Hoc quum ille fortiter 
et impotenter asseueret, tamen secus habere comperiet quisquis libellum legerit in- 
teger. Quod si cui non vacat eiusmodi nugas legere, rem paucis aperiam a, 


pe 1301. 3. quidam] Egmondanus ; cf. Ep. 1299. 8. 
Colloquiis] See Epp. 1262, 1296. 24n. 


7o ————————— À—— 


I301] TO THE THEOLOGIANS OF LOUVAIN 91 


Id priusquam efficiam, tria praefari visum est. Primum, non 
posse mihi obiici contemptum edicti Caesarei, quod audio publica- 
tum sexto die Maii, anno 1522, quum hic libellus multo ante fuerit 
excusus Basileae: vbi tamen nullum adhuc Caesaris edictum vel 
publice vel priuatim fuit exhibitum. Secundo, quod in eo libello 
non trado dogmata fidei, sed formulas loquendi Latine; tametsi 
quaedam admixta sunt obiter quae faciunt ad bonos mores. Quod 
si grammaticus praescripto themate Gallico sic doceret pueros hunc 
sensum Latine reddere, * Vtinam nihil edant praeter allia, qui nobis 
hos dies pisculentos inuexerunt!'; non, opinor, deferretur haereseos, 
qui sententiam improbam doceret emendate reddere. Tertio, 
videndum esse qualis sit persona cui sermonem tribuam. Non 
enim illic facio theologum concionantem, sed pueros aut bellos 
homunculos inter se nugantes. Quod si nolint mihi suffragari 


personae qualitatem, mihi igitur imputent quod illie Augustinus, : 


opinor, quidam contemnit honestum Stoicorum, et praefert sectam 
Epieureorum, quod summum bonum posuerunt in voluptate ; 
mihi imputent quod illic miles quidam, inter multa quae militariter 
loquitur, ait se velle quaerere sacerdotem, cui quam minimum sit 
bonae mentis. Haec si mihi absurde tribuerentur, quur in caeteris 
non debet respici personae qualitas ? Nisi forte, si Turcam loquen- 
tem facerem, mihi imputandum putent quicquid ille dixerit. 

Nune de locis pauca. In primo loco puer quidam sedecim 
annorum ait se confiteri peccata, duntaxat certo mortalia aut 
vehementer suspecta: Lutherus docet non esse necesse confiteri 


Ó. priusquam efticiam, tria Ὁ: vero prius quam aggrediar, tria quaedam a, — non 


O: hae in re non a. 8. 1522 O : millesimo quingentesimo vicesimosecundo a. 
9. Basileae: O: :idque Basileae, a. Io, Secundo O : Deinde a. I3. Gallico 
O : Germanico Gallicoue a. doceret pueros a: docet O. 14. praeter O? : 


propter O'. r5. nonopinor... 16. reddere O: aut hoc, ἡ Vtinam inedia pereant 
qui liberos homines adigunt ad ieiunandi necessitatem !' ; aut hoc, * Digni sunt vt 
fumo pereant qui nobis dispensationum ac indulgentiarum fumos tam chare 
vendunt'; aut hoc, ' Vtinam vere castrentur qui nolentes arcent a matrimonio "ἢ : 
quaeso num is de haeresi causam dicere cogeretur, qui sententiam licet improbam 
doceret verbis bene Latinis efferre ? Neminem arbitror esse tam iniquum qui hoc 
censeat aequum a. 17. videndum esse Ὁ : cum primis illud videndum erat c. 
tribuam Ὁ : in dialogo tribuo a. I8. pueros aut om. a. I9. nolint... 
20. imputent O : quis tam iniquus sit vt nolit mihi suffragari personae qualitatem, 
is eadem opera debet imputare a. 22. quod summum bonum O: qui sum- 
mam boni α. 23. mihi imputent O: Idem imputet a. quae O: 
quae sane a. 24. cui O: confessurus, cui a. 25. Haec O: Idem im- 
putaret, opinor, si in dialogo tribuerem Ario sermonem ab ecclesiastico dogmate 
dissonantem. Haec a. tribuerentur O: imputarentur a. 27. im- 
putandum putent O: censeant imputandum a. dixerit O: diceret α. 
28. Nune de loeis pauca O : Haec praefatus, in genere de locis ab isto taxatis pauca 
dicam a. puera: puto O. 29. annorum Ὁ : annos natus a. mortalia O, 
cf. Ep. 1033. 79n: capitalia a. 30. Lutherus docet O: quum Lutherani, 
sicut, audio, doceant a. 


7. edicti] Cf. Ep. 1299. 73n. The 20. Augustinus] Vincent (Ep. 131), 
passage quoted by Frederieq states ^ who is introduced, with other acquain- 
that it was published at Antwerp on  tances of Erasmus' early Paris days, in 


6 May. the Collog. Formulae, ff. g? v9 seq. 

18. bellos homuneulos] Cf. Colloq. 23. miles] ibid., fo. c? v^. 
Formulae, fo. g* vo: and Ep. 116. 3,4, 26. Turcam] Cf. Ep. 1041. 26n. 
quoting Varro, Men. 335, ap. Gell. 28. puer] ibid., fo. οἷ, 


J3- I 30. Lutherus] Cf. Ep. 1033. 73n. 


92 LETTERS OF ERASMUS [1522 


peccata mortalia omnia, sed tantum manifesta. Proinde sermo 
pueri multum dissonat a dogmate Lutheri. Deinde puer rogatus 
an ipsi sufficiat confiteri Christo, respondet satis futurum animo 
suo, si idem visum fuisset Ecclesiae proceribus. Ex hoc colligunt 


.35 me affirmare hane confessionem qua nunc vtimur, non esse institu- 


tam ab ipso Christo. Et istorum collectio posset esse probabilis, si 
Christus non esset vnus primatum Ecclesiae, quum sit princeps 
pastorum. Ergo qui proceres Ecclesiae dicit, non excludit Chri- 
stum, sed complectitur et illum cum Apostolis et Apostolorum 


4oSuccessoribus. [πὶ vt ex superfluo demus hoc dictum de puris 


45 


hominibus, pontificibus, an puero non est satis quod in confitendo 
sequitur autoritatem illorum, etiamsi non habeat certum an ponti- 
fices hoc potuerint instituere de suo, an tradiderint ex institutione 
Christi ? quum illi sit animus parere, quocumque modo tradiderint. 
Mihi nondum ad plenum constat quod Ecclesia definierit hanc 
confessionem, vt nunc fit, esse ex institutione Christi. Sunt enim 
multa argumenta mihi insolubilia, quae suadent contrarium. 
Et tamen hunc animi mei sensum vbique submitto iudicio Ecclesiae, 
libenter sequuturus vbi claram illius vocem audiero. Quod si 


co maxime hoc expressisset bulla, et ego vel nescirem vel non meminis- 


Un 
Un 


sem, sufficeret interim obsequi autoritati Ecclesiae cum animo 
parendi, si etiam illud constaret. Non sequitur, Haec confessio est 
ex institutione hominum, Ergo non est ex traditione Christi. Et 
tamen quod confitemur semel in anno, quod tempore Paschae, quod 
tali aut tali sacerdoti idoneo, certum est esse ex constitutione 
pontificum. 

Non fit ibi mentio de ieiunio, quod nobis per Euangelium et 
Apostolicas litteras commendatum est, sed de delectu ciborum, 


31, peccata... manifesta O : omnia crimina capitalia a. sermo pueri O : 
ves ipsa declarat hunc pueri sermonem a. 32. dissonare «. Lutheri O : 
quod vos damnatis a. Deinde puer O: Mox puer idem a. 34. colligunt 
me affirmare O : ratiocinatur, non per artem dialecticam sed per maliciam syco- 
phanticam, me videlicet autorem esse a. 36. abipso Christo. Etistorum O : 
à Christo sed ab ecclesiae praesulibus. Ista a. esse O : videri a. 37. prima- 
tum O : e primatibus a. quum Ο : cum iuxta Petri dictum o. 38. pas- 
torum O : pastorum ac iuxta vocem Euangelicam pastor bonus a. 40. Iam... 


dictum O : quemadmodum qui praecipua corporis membra nominat, non excludit 
caput. Quod si cui videbitur haec responsio non carere stropha, age donemus 


puerum illum sensisse a. 41. pontificibus, an O : ecclesiae proceribus. An a. 
43. potuerint hoc a. ex O: nobis ex a. 45. Mihi nondum ad 
plenum Ὁ: Ne mihi quidem ipsi satis adhuc plene a. 47. multa O: per- 
multa a. mihi O: mihi quidem a. 49. vbi O: sintul atque certum 
vigilans a. Quod O: Iama. . 50. bulla O: Bulla Leonis a. ego O : 
aliquis a. nesciret a. meminisset a. 5I. interim Ó : interim, 
opinor, hac in re a, 52. etiam O : et a. Non sequitur O : Neque 
vero recte colligi potest α. 53. est ex traditione Christi. Et tamen O : 


habet autorem Christum. Apostoli instituebant ecclesiarum disciplinam haud 
dubie quin ex institutione Christi: instituebant baptismum:  instituebant 
episcopos, sed ex autoritate Christi. Et tamen negari non potest multa huius con- 
fessionis pendere ex constitutione pontificum, videlicet a. 54. tempore 
Paschae O: ad Pascha a. 55. tali aut . . . 57. Non O: huic aut huic 
sacerdoti, quod non quiuis sacerdos absoluit a quibuslibet admissis. Ex his arbitror 
liquere quam sit manifesta calumnia quod ad confessionem attinet. Porro a. 
ibi O : illic a. quod... 58. commendatum est O (quod Οἱ LB : om.O?) : ad 
quod nos hortatur Euangelium et apostolicae literae a. 


57. ieiunio] Cf. Ép. 1300. 29n. 


I301] TO THE THEOLOGIANS OF LOUVAIN 93 


quem contemnit Euangelium et saepe damnant Paulinae litterae, 
praesertim superstitiosum. . Nec illie quisquam dicit hoc quod eo 
docet Lutherus, constitutiones pontifieoum non obligare nos, nisi 
accesserit contemptus : imo concedit pontificem hoc posse, tantum 
quaerit an hic fuerit animus pontificis, obligare ex aequo omnes ad 
carnium abstinentiam sub poena gehennae, nisi adsit peruersus 
animus. Etqui hoc dicit, ait se non aliter odisse pisces quam angues. 65 

Si omnis constitutio episcoporum obligat ad poenam gehennae, 
dura est conditio Christianorum. Si quaedam obligant, quaedam non 
obligant, nemo melius declarabit mentem suam quam ipse pontifex. 
Veluti si pontifex statueret vt sacerdotes incederent cincti, an hoc 
animo statueret, vt si quis ob dolorem renum deponeret cingulum, zo 
esset obnoxius gehennae? Itidem, si quis cum aegrotante vxore 
vesceretur carnibus, quo lubentius illa comedat, an pontifex velit 
illum obnoxium esse gehennae ? Hoc tantum ibi quaeritur, neque 
quiequam asseueratur. 

Nec illic nec alibi damno indulgentias, quamquam hactenus plus 75 
satis indultum est eis; tantum quidam ridet congerronem suum, 
qui quum alias esset nugacissimus nugator, tamen praesidio bullae 
putabat se posse peruenire in coelum. Hoc adeo non arbitror haereti- 
cum esse, vt existimem nihil esse sanctius quam admonere populum 
ne bullis confidant, nisi studeant mutare vitam et prauos affectus. 80 


59. contemnit Euangelium O : palam contemnit in Euangelio Christus c. et 
saepe O : nec raro a. 60, superstitiosum . .. 61. docet Ο : Iudaicum et supersti- 
tiosum. Dicet aliquis, Hoc est accusare pontificem Romanum, qui hoc praecipiat 
quod damnat Apostolus. Quid doceat Euangelium, in propatulo est. Pontifex ipse 
declaret quo animo iubet quod non exigit Euangelium. Quanquam nullus illic dicit 
quod nescio an doceat a. 61. obligare nos O: reddere nos obnoxios crimini c. 
62. contemptus accesserit a. imo O: Imo qui loquitur illic a. hoc 
posse O: posse constituere a. 64. sub poena O: sic vt qui comederit, obnoxius 
sit a. nisi adsit O : etiamsi non accedat c. 65. animus Ὁ : contemptus a. 
ait O: in colloquiis, addit «a. angues O: anguem. Sunt autem quidam 
sic affecti vt piscis sit illis venenum : quemadmodum inueniuntur qui simi- 
liter abhorreant ἃ vino. Qui sic affectus est erga pisces, si prohibeatur vesci 
carnibus et lactariis, nonne dure tractabitur ? An hune quisquam homo velit 
obnoxium fieri poenae gehennae, si pro corpusculi necessitate vescatur carnibus ? a. 
66. omnis constitutio O : quaeuis constitutio pontificum et a. 67. est O : nimi- 
rum est a. 68. mentem suam (9) : animum suum a. 69. Veluti si pontifex O : 
Atque id sane declaratum esse faceret ad tranquillitatem conscientiarum. Quid 
si pontifex aliquis a. an Ο : an probabile erit eum a. 70. statuisse a. 
71. esset O : redderetur a. Itidem, si O: Non opinor. Diuus Gregorius 
constituerat vt si quis noctu cognouisset vxorem, abstineret postridie ab ingressu 
templi: hie si quis dissimulato coitu templum fuisset ingressus, non ob aliud nisi 
vt audiret Euangelicam concionem, an is obnoxius fieret gehennae ? Non arbitror 
virum sanctiss. fuisse tam immitem. Si c. 72. quo lubentius illa comedat, 
an O : quod aliter ad edendum non posset prouocari, et valetudo posceret cibum, 
num a. velit O: vellet c. 73. obnoxium esse O : ob id factum esse 
obnoxium a. 75. Nee O: Et certe ante Caesaris edictum hisce de rebus 
licebat quaerere. Iam vero nec a. damno O: simpliciter damno ponti- 
ficum a. 76. eis O : illis a. 77. nugator O : nugator, nam talis fingitur 
a. 78. putabat se posse peruenire O : credebat se peruenturum a. adeo a: 
ideo O. 80. affectus O : affectus corrigant a. 


61. Lutherus] In « Erasmus shows pontificem] sc. episcopum: see 
hesitancy about ascribing this opinion — Coll. Form. 
to Luther. 65. odisse pisces] ibid., fo. h* vo. 

62. concedit] sc. qui loquitur illic: 75. indulgentias] Cf. Ep. 1299. s7n. 
see Coll. Form., ἴδ, h* v^. 76. quidam] Coll. Form., fo. c*, 


Mt 


94 LETTERS OF ERASMUS [1522 


Haec ad rumorem delatum : vbi certiora cognoro, respondebo 
accuratius. Nune vide an ferendus sit is qui, lymphatus odio 
fratris, in conuiuiis et concionibus vocat Erasmum haereticum ex 
huiusmodi lemmatis. 


81. Haec . . . 84. lemmatis O: Sed ridentur illic vota, imo ridentur et 
admonentur isti, quorum plurima turba est, qui domi relictis liberis et vxore, 
voto temere inter pocula concepto cum aliquot combibonibus Romam, Com- 
postellam aut Hierosolymam procurrunt. Quanquam, vt nunc sunt mores, arbi- 
tror sanctius in totum homines a talibus votis dehortari quam adhortari. 
Hae videlicet sunt execrabiles haereses, quas ille Lynceus vidit in libello puerili. 
Mirum autem quur non excutiat et Catunculum meum et Mimos Publianos. 
Quis non intelligit ista proficisci a priuato quodam odio? Quanquam a me 
quidem nulla in re laesus est, nisi quod faui bonis literis, quas ille plus quam 
capitaliter odit, nec scit quamobrem. Et interim gloriatur sibi quoque telum esse 
quo se vleiscatur. Siquisillum in conuiuio dixerit Corebum aut ebrium, ille vicissim 
in concione clamabit eum haereticum aut falsarium aut schismaticum. Credo si 
coqua in coena poneret carnes adustas, postridie in concione clamaret illam de 
haeresi suspectam. Nee pudescit aut resipiscit, toties ipsa re deprehensus in 
manifesto mendacio. 

Primum quam stulta, quam insana blaterauit in Nouum Testamentum a me 
recognitum. Deinde quid insanius illa voce quam iecit in Iacobum Fabrum et me, 
quum ipsa res loqueretur illum non intelligere quid mihi eum Fabro conueniret 
aut quid esset in controuersia ? Quid impudentius quam quod in publica lectione 
falsi crimen et haeresim impegit quod iuxta Graecos verterim, * Omnes quidem non 
resurgemus, sed omnes immutabimur?' Quid furiosius quam quod Mechliniae 
in publica concione monuit populum vt caueret ab haeresi Lutheri et Erasmi ἢ 
Quid enim nune commemorem quas voces euomat verius quam eloquatur in lautis 
conuiuiis, quoties e poculis accrescit zelus domus Dei ? Nuper apud Hollandos 
dixit me apud theologos Louanienses haberi pro falsario. Descripsit ad me qui 
praesens audiuit. Rogatus quamobrem, ἡ Quare" inquit ' toties castigat Nouum 
'estamentum' . Ostolidam linguam! Hieronymus toties castigauit Psalterium : 
an ideo falsarius est ? Denique si falsarius est qui vel imprudens vel ob inscitiam 
vertit aliquid secus quam oportet, falsarius fuit hie cuius hodie translatione 
vtitur Ecclesia. 

Quantum autem proficit istiusmodi moribus ? Omnes rident vt Morychum, hor- 
rent vt cer(r»itum, fugitant vt morosum et intractabilem. Nec possunt non bene 
sentire de eo de quo ille tam odiose praedicat. Et quum omnibus displiceat, vni 
sibi displicere non potest. Hoc scilicet habet edictum Caesaris, vt furiosa linguae 
petulantia in quemeunque vellet debaccharetur. Sic sustinet negocium orthodoxae 
fidei vir sapiens et grauis. Non est iste zelus Dei, laedere innoxios, sed furor est 
diaboli. Semel collaudatus est Tudaicus zelus Phinees, sed ita vt exemplum non 
transeat ad Christianos. Et tamen ille palam impios occidit. Isti quicquid odit 
Lutheranum est et haereticum. Sic, opinor, tenue zuthum, vapidum vinum et ius 
insipidum isti Lutheranum vocabitur; et lingua Graeca—quam vnice odit, opinor 
ob id quod hane Apostoli tanto honore dignati sint vt non alia scripserint— 
Lutherana vocabitur; poetica—nam et hane odit, magis amans potaticam——erit 
Lutherica. Clamat per nos minui suam autoritatem, seque meis scriptis ludicrum 
fieri, imo ipse sese propinat doctis et cordatis omnibus deridendum, nec vllum facit 
finem. Ego calumniam a me depello. Quod si docti bonique male sentiunt de 
eo qui immerenti calumniam intendit, vtri par est imputare, iure depellenti quod 
agnoscere non debet, an per iniuriam intendenti? $i quis affirmans asinis esse 
alas in Brabantia rideretur, nonne ipse se faciat ridiculum ?  Clamat totum 
Lutherum esse in libris meis, omnia vndique scatere haereticis erroribus. Caeterum 
vbi qui mea legunt, nihil tale reperiunt, etiam si dialecticen nesciant, tamen facile 
colligunt quod consequitur. Habet autoritatem a Caesare. Rem igitur gerat ex 
animo Caesaris, qui nocentes sanari mauult quam puniri, certe innoxios laedi non 
vult. Coneredidit hoc muneris ignoto: vbi rescierit qualis sit homo, dubium non 
est quin quod eredidit sit repetiturus. Nec Caesaris mitissimi nec pontificis in- 
tegerrimi mens est, vt qui suis vigiliis et ornare student et iuuare rempublicam, 
dedantur odiis talium, etiam si quid humani lapsus esset: tantum abest vt bonos 
et integros velint alienari et in diuersam partem protrudi. 

Haec magis ad vos pertinent quam ad me. Nam huius mores multum dedecoris 
eonciliant ordini vestro, dum vulgus ex hoe vno vos omnes aestimat: iniuria 


1302] 95 


1302. 


Opus Epistolarum p. 762. 
N. p. 727 : Lond. xx. 40: LB. 644. 


To PgTER BARPBIRIUS. 
«Basle.» 
€c. 14 July 1522.5 


[Apparently incomplete : contemporary with Epp. 1299, 1300, which deal with 
many of the topics mentioned here.] 


ERASMVS ROTEROD. PETRO BARBIRIO S. D. 


AMICE incomparabilis, scripsi per Morillonum nostrum, amicum 
vere candidum ; ex quo multa cognosces de statu tui Erasmi, qui 
plane periit, si perire est ad mortem tendere. Scripsi nuper sed 
paucis Romam, quod incertum esset an illic esses futurus. Nam 
mihi semper fuit suspitio Pontificem Adrianum non aditurum 
Romam, vel ante autumnum vel sine Caesare. 

Nune non aequum est te nescire quo fato perierit tuus hactenus 
abs te defensus cliens. Exceudebatur hie praeter alia quaedam 
Nouum Testamentum tertio recognitum ac locupletatum ; et quan- 
quam semel atque iterum me crudeliter accepisset Germania, tamen 
quemadmodum asina dicitur per medios ignes succurrere foetibus 
suis, ita ego cupiebam etiam capitis mei periculo adesse operi meo, 
quod haud dubie male tractatum fuisset nisi ipse adfuissem. Itaque 
quum daretur comitatus frequens militum qui tum dimissi a Caesare 
repetebant domum, ausus sum me itineri committere. Nam rure 
Anderlacensi sic conualueram, imo sic quodammodo repubueram, 
vt nihil non auderem forticulus. Sie ante ruinam, iuxta Sapientis 
dictum, solet attolli cor. 

Hae in re iam illud maximum fuit infortunium, quod subita data 


occasione discesseram nondum colloquutus cum loanne Glapione, 2 


quem expertus sum mihi vere et ex animo amicum.  Expetiuerat 
ille colloquium meum, et ego vehementer cupiebam congredi cum 
eodem : sed dum ille nostras aedes adierat, ego forte aberam 
Antuerpiae, colligens messem pensionariam. Interim ille Caesarem 
sequutus est Valentia profugum in bellum Tornacense. Itaque 
desperata colloquendi commoditate huc profectus sum, hoe me 
consolans, quod sperarem fore vt absolutis his quae erant in manibus, 
redderem me patriae ante Caesaris abitum. 


quidem, fateor, sed sic sunt hominum mores, Neque paucos a theologiae studio 
alienat istius asperitas. Scio totum hominem vobis displicere, praeter duos aut 
tres combibones et vnum veteratorem qui stulticia hominis ad suas cupiditates 
abutitur. Sed ita demum intellig[erJent omnes eum vobis non probari, si postea 
quam coherceri non potest, eieceritis e vestro contubernio. Difficillimum quidem 
isthue erit, sat scio. Nam aegre tales auelluntur a nidore conuiuiorum solennium, 
opiparorum et gratuitorum. Sed tamen hoc pertinet ad honorem ordinis vestri, 
cui merito faueo. Bene valete a. 


I. Scripsi] The letter mentioned in 
Ep. 1287. 46: evidently sent with Epp. 
1273-6, for Morillon to take to Spain. 

3. Seripsi nuper] Ep. 1294. 

9. Nouum "Testamentum] See Ep. 
1174. I5n. 

IO. crudeliter accepisset] For dangers 
encountered by Erasmus on his way to 
and from Basle cf. Ep. 1248. 2n. 

11. asina] Cf. Ep. 1248. 6-7. 


15. itineri] For Erasmus' return to 
Basle in Oct.-Nov. 1521 see Ep. 1242 
introd. 

16. conualueram] Cf. Ep. 1208. 2n. 

17. Sapientis] Prov. 16. 18. 

20. Glapione] See Ep. 1275. 

24. Antuerpiae]See Ep. 1242 introd. 

25. bellum "Tornacense] Since the 
English evaeuation in 1518 (Ep. 360. 
16n) Tournay had been in French 


Ux 


S 
[e] 


96 LETTERS OF ERASMUS [1522 
Et ecce statim Vuormatiae ad nidorem hypocaustorum coepi 
3olanguere. Id mali discussit equitatio, et Spirae dies aliquot curaui 
corpusculum apud eius Eeclesiae Decanum. Rursum Basileae ad 
odorem hypocausti cepit me non pituita sed mera pestis. Vicit et 
hoe mali natura. Olfeci tertio, et incidi in morbum capitalem, 
qui me complures menses habebat. Huic iunctus erat atque etiam 
35 successit caleulus, qui adeo non deserit me vt indies inclementius 
impetat. Nec est finis nec interuallum, partus partum excipit, 
perpetua est superfoetatio. Nixus saepe cum magno vitae periculo. 
Cruciatus talis est vt hac de causa mortem non timeam, et saepe 
inuideam iis qui peste aut quarceris laborant febribus. Ante dies 
40 quindecim pene in partu perii. Calculus erat ingens ; stomachus 
plane eollapsus ne nune quidem potest restitui. Totus Erasmus 
nihil est praeter pellem et ossa. 
His rebus factum est vt quum intelligerem mea maxime referre 
adesse in Brabantia ante Caesaris abitum, tamen per valetudinem 
4;non licuerit. Perueneram vsque ad Sletstadium, hoc est itinere 
bidui, sed febris oborta ex aestu coegit me redire domum : quod 
ipsum aegre potui quatriduo refocillatus apud Beatum Rhenanum ; 
literis tamen rem egi vt potui. Facile diuinabam Caracciolam et 
Aleandrum, quos mendacissimae linguae sycophantarum in me 
co concitarant, moliri aduersum me in aula Caesaris. Et erat nescio 
quis in aula mihi infensissimus : quis sit nondum olfacere potui ; 
suspicor Hispanum esse, et aiunt esse magnae apud Caesarem 
autoritatis. Sed Paraphrasis in Matthaeum renouauit Caesaris 
in me fauorem, commode rem adiuuantibus Glapione, Episcopo 
Palantino caeterisque fautoribus. Nam Caesar cum apud Anglos 
pranderet cum Rege, orta forte mentione de Erasmo, honorifice 
loquutus est de me, meosque labores magnopere commendauit. 
Et certis argumentis compertum habeo Regem Angliae mihi fauere 
ex animo. Porro Cardinalium ordo satis declarauit se mihi fauere, 
60 qui Stunieae libellum, quem inscripsit vero titulo Blasphemias, 
aedicto vetuit excudi, clam exeusum vetuit distrahi. Cardinalis Sedu- 


5 


n 


hands: but for some time Charles had 
laid schemes to capture it. 'The siege οἵ, Epp. 1263. 1—2, 1268. 68, 1305. 16. 
began in Sept. 1521, and Charles was 52. Hispanum] Cf. Ep. 1268. 7o. 

at Valenciennes 12-20 Oct. observing 53. Paraphrasis] See Ep. 1255. 

it: but he was driven away by the 54. fauorem] Cf. Epp. 1305. 17, 1314. 
approach of Francis. Thereafter he 


Caracciolam] See Ep. 865. 67n, and 


Unt 


made Oudenarde his head-quarters, 55. Palantino] See Ep. 1273. 

until Tournay surrendered at the end 56. honorifice] Cf. Ep. 1342. 260-2. 

of Nov. (Brewer iii. 1810. See Charles was Henry's guest almost con- 

E. Armstrong, Charles i, i. 132-4. tinuously from his landing at Dover, 
29. hypocaustorum] Cf. Ep. 1248. 26 May 1522, until he left Windsor, 


IOn. 

31. Decanum] Thos. 'Truchses: see 
Epp. 355. 40n, 867. 31—2, 1289. 11, 26. 

32. pituita] Cf. Ep. 1248. ron. 

35. calculus] Cf. Ep. 1267. 10n. 

39. quarceris] 'shivering': | more 
usually in the form quercerus, cf. Gell. 
20.1.20. 

45. Sletstadium] See p. 43. 

48. literis] Epp. 1273-6; 
doubt others. 


and no 


21 June, on his way to Southampton : 
see Gachard ii. 32. 

58. mihi fauere] Cf. Ep. 1313. 67-83. 

59. Cardinalium ordo] Cf. Epp. 1305. 
6—7, 1306. 25-6, 1312. 10-14, 1314. 5—6. 
and Erasmus! Apologia ad Blasphemias 
Stunicae, 15 June 1522 (LB. ix. 357 A-C). 
Their action was supported, while he 
lived, by Leo x ; see Ep. 1213. 35n. 

60. Stunicae libellum] See Ep. 1288. 


7n. 


1302] TO PETER BARBIRIUS 97 


nensis iam iterum atque iterum offert annue quingentos ducatos de 
suo, praeter honorificum viaticum, Card. Moguntinus amantissime 
simul et honorificentissime saepius ad me scribit. Nec omnino video 
mihi vllum periculum, nisi à quibusdam pseudomonachis. 65 

De Eemondano facile diuinabam fore quod euenit, vt profecto 
Caesare inciperet suam exercere tyrannidem. Statim orsus est in 
me vociferari, e& Mechliniae in publica concione monuit populum 
vt cauerent ab haeresi Lutheri et Erasmi. In conuiuiis passim 
iactabat Erasmum esse haeretieum peiorem Luthero, ac dira 7o 
minabatur si adessem. — Est alter qui tectius lacerat, sed nocentius. 
Tu, mi Barbiri, aestimas illum ex antiquis illis moribus, qui mihi 
quoque placebant, quum adhuc esset in humili statu: postea quam 
afflauit fortunae aura, ita sublati sunt animi vt theologis etiam 
quibusdam sit inuisus, non modo candidis omnibus. Religiosum γς 
Principis animum vehementer laudo: sed si fuisset satis edoctus 
de toto negocio, non commisisset rem tanti momenti homini fatuo 
et furioso, Ecmondano, et collegae alteri huic simillimo, quorum 
vterque peius odit linguas ac bonas litteras quam anguem. Car- 
melita in nullos magis saeuit quam in meos, et amantes bonarum 80 
litterarum, aut à quibus laesus erat. lactat se mortuum mundo. 
At nihil est vindictae appetentius. 

In N., probum et doctum iuuenem, plane phalarismum quendam 
exercuit, quod illum aliquando vocarit fatuum. Nec id potuit 
homo furiosus dissimulare, quum in publico perageretur palinodiae 8; 
fabula. Alterum semel dimissum retraxit et in carcerem coniecit, 
virum quo nemo melior Antuerpiae: opinor tibi notum esse. 
Quid de Luthero senserint nescio, apud me certe nihil tale declara- 
runt, sed strenue oderunt quosdam Dominicanos et Carmelitas ; qui 
sic profecto gerunt sese v6 nemo bonus eos non execretur. Fatereris go 
ipse verum esse quod dico, si coram adesses. Illud est Carmelitae 
decretum, rem austeritate conficiendam esse. Sed hanc fortassis 
exerceri decet in eos qui palam defendunt Lutherum; apud nos 
nemo talis est. Odium monachorum ace sedis Rhomanae con- 
ciliauit illi aliquem fauorem apud totum populum et plerosque o; 
magnates. $Si hic affectus tam atrociter puniendus est, sunt hic et 
apud nos ducenties centum milia hominum qui sic affecti sunt, nec alia 
re opus est nisi duce. Miscet se huic negocio sub honesto praetextu 
aliena rapiendi libido et priuatum dolorem vlciscendi cupiditas. 


1303. FnRow Jonw Lovis VivEs. 
Viuis Opera, 1555, ii, p. 965 (a). Louvain. 
Vi. E., f. 7o v? (8) : Lond. Viv. 9: LB. 630. 14 July 1522. 


[Answering a letter from Erasmus, 16 June (ll. 32-3) : not extant. For sources and 
date see Ep. 1222 introd. ; and for the contents cf. Ep. 1306, written a month later.] 


71. alter] Comparison with Ep. 1330. Ν. B. of Ep. 1299. 89: but the descrip- 
53-4 suggests that Aleanderisintended. tions of the two victims of Egmon- 
Barbirius had perhaps known him at  danus' attacks show that the order is 
Liége. here reversed. This N. therefore is 

78. collegae] See Ep. 1263. 26. Corn. Grapheus: for whom see Ep. 

79. anguem] Cf. Hor. Zp. 1. 17. 30. 1087. 355n. 

83. N.] Clemen and Kalkoff (cf. Ep. 86. Alterum] Nic. Buscoducensis, 
616. 148), comparing this letter with 97. ducenties] Cf. Epp. 1299. 28n, 
Ep. 1299, have taken this N. to be the 1300. 79-80. 


452:5 H 


98 LETTERS OF ERASMUS [1522 


VIVES ERASMO. 


ABSOLVI tandem, Christo gratia, 22. lib. de Ciuit. Dei: quorum 
quinque postremos qui reliqui erant, per hunc iuuenem Colonien- 
sCem» mitto, cum epistola nuncupatoria ad Regem Britanniae, cum 
praefatione, et de veteribus interpretibus, postremo de Gothis. 

5 Quae quatuor initio operis ponentur: sunt enim ceu prooemia 
quaedam. In praefatione ipsa paucula quaedam attigimus de 
immensa tuarum laudum materia ; vtinam tam eleganter et docte 
quam vere quam(que» ipse sentio magnifice! Ea tu leges prius 
quam imprimantur, et censura tua omnia temperabis; addes et 

10 mutabis quae videbuntur, modo ne minora facies quam diximus, 
alioqui nihil futura. "lum si quid est erratum non modo in Graecis 
et orthographia, sed etiam vel in historia vel fabula vel philosophia 
vel theologia vel dictione, tibi omnia trado emendanda ; appro- 
baturus non secus quae in hoc egeris opere, ac si fecissem ipse, 

τς et habiturus maximi beneficii loco, videlicet quod et me docueris 
et mea reddideris meliora. Annotatiuneulas nil dubito quin 
marginibus addiderint, secuti meum exemplum ex primis duobus 
aut tribus libris; vel etiam suum, vt sunt ea in re exercitatiores. 
Tum indicem colligere non erit difficile ; de quo tibi iam aliis scripsi 
20literis per Georgium.  Significabis mihi quid me velis de Coloniensi 
libro facere, quardoquidem iam mihi non est admodum vsui futurus, 
nisi forte alias, vt rersus accuratius hoc idem opus edatur. Velim 
iterum ad antiqua exemplaria August(ini» conferre: voluntatem 
de hoe tuam curabis mihi perscribendam. De pecunia rem totam 
25 tui et Frobenii arbitrii facio. Τὰ ipse scis vt non sim eius auidus ; 
et tamen viuendum est iniquissimis temporibus, et in regione vbi 
sumptus magni et quaestus nulli, duntaxat ingenio liberaliore digni. 
Si quid miserit, curet per certum aliquem et sine dilatione mihi 
reddendum. : Plura hic non loquar, ne suspiceris me morem mutasse 
30 meum, quem tu scriptis etiam editis testificatus es. Sed fac 
memineris etiam tui: scis quid mihi mutuaris, cum hic essemus. 

Venio ad literas tuas, quas aecepi nudius, vt puto, quartus aut 
quintus, datas abs te postridie Trinitatis, missas mihi ab Antuerpia. 
Nam tuum istum, per quem iubes me opus mittere, non vidi, nec huc 


5. prooemia scripsi: premia a: praemia B. τι. estom. Lond. 20. Sisignifi- 
cabis Lond.: error nimirum inde natus quod, in a versus ita diuiduntur, Si/gnificabis. 
23. ad Lond.: ab a. 26. tamen a: mihi Lond. 29. loquor Lond. 


2. Coloniensem] He left Louvain on 
15 July: see Ep. 1306. 3. 

3. epistola] dated 7 July 1522, Lou- 
vain. With the general preface, which 
is undated, and the other two essays 
mentioned here, it fills sheet aa at the 
beginning of the volume. 

6. paucula] A full page on f^. aa? is 
given to praise of Erasmus, especially 
for his work on Jerome, Cyprian, and 
Augustine. Later on (ff. aa* v9, 885,5) 
Vives testifies how useful he had found 
Erasmus' library, in which he had 
been able to consult Plato in Greek, 
Strabo (cf. Ep. 629. 14,15), and Pausa- 
nias (cf. Ep. 663. 105). Cf. also Ep. 1174. 
14n. Forsubsequent withdrawal of the 


praise of Erasmus in the preface see 
p. 118; and cf. Ep. 1222 introd. 

16. Annotatiunculas] This was done. 

I9. indicem] This was not done. 

20. Georgium] See 1292. rn. 

Coloniensi libro] The ws. borrowed 
from Cologne: see p. 117. 

27. quaestus] It appears from Ep. 
1306. 43-5 that Vives was now teaching 
in à school at Bruges. 

30. scriptis] See Ep. 1082. 24-59. 
Ep. 917 was not yet published. 

31. mutuaris] Cf, Ep. 1362. 5. 

33. postridie Trinitatis] 16 June. Ep. 
1292 is of the same date. 

34. tuum istum] Hilary Bertulphus ; 
cf. Epp. 1281. 88n, 1306. 5-7. 


1303] 


FROM JOHN LOUIS VIVES 


99 


venit. Petrus Aegidius scripsit Corradoillum diuersisitineribus aclen- 35 
tius rediturum ad vos quam rem nos in praesentia retardandam duxi- 
mus : nec Carolus qui se profecturum dixerat, cum adesset Georgius, 


satis certus est cum discedet. 


Itaque hune Ioannem ÀÁndernacum 


conduxit Corradus, et cum eo transegit, quemadmodum credo te ex 


eius literis intellecturum. Nam mihi nec quaerere nec eiusmodi 40 


curare ocium fuit, occupatissimo in postremo opere ac praefationi- 
bus recognoscendis adornandisque, deinde corpore nonnihil affecto. 
De Stunica nihil multis diebus audiui; spero tibi non defutura 


studia digna studiis, ingenio, eruditione, probitate tua. 
Carranzae misi ad te per Georgium ; sed video iam tibi transmissum. 45 


Libellum 


Partieulam tuarum literarum ostendam doctori Iodoco per occa- 


sionem : quod fecissem, etsi non monuisses. 


nescio quas Mauritio tradere. 


Iubes me literas 


Ego vero vt neque iuuenem tuum, 


ita nec literas vidi vllas tuas praeterquam ad me scriptas: non 


dubito quin Petrus Aegidius curarit quod me iubebas. 
Habes hie binas ἃ G. Thaleo. qui percupit 


abest in Britannia. 


ex te scire an tibi sint, quas ad te in quadragesima dedit, redditae. 
Salutant te Cranaueldius, Laurinus, et Feuinus nostri, tui etiam ; 
Vaulterus, consiliarius Flandriae, et Ruffaldus noster, qui negocii 


tui non est immemor, etiam hodie ad patrem ea de re scripsit. 55 


Potes huie reuertenti aliquot codices dare ex impressis, si ita 


videbitur, ad me vt perferat. 


Saluebunt a nobis istic tui et eo 


nomine nostri quoque, ac inprimis Frobenius cum tota familia. 


Vale Louanii xmi Iulii 1522. 


A Moro accepi his diebus binas, quibus significat se optime 6o 


valere, superis gratia. 


1304,55, 
Arnobii Opera f^. a?. 


N. p. 1171 : Lond. xxviii. 9: LB. 633. 


ΤῸ ApnRiAN VI. 


Basle. 
I Áugust 1522. 


[The preface to à commentary on the Psalms by Arnobius the younger (v.), 
which Erasmus was the first to publish, Basle, Froben, Sept. 1522, folio (a: see 


36. retardandam scripsi: vitandam a. 
45. Carranzae correxi: Carramae a. 
LB: Thabeo a. 

35. Corrado] Probably Goclenius. 

37. Carolus] Probably Harst: 
Ep. 1215, 1296. 33n. 

38. Andernacum] Evidently a pro- 
fessional messenger. 

42. affecto] For serious developments 
of this ill-health see Ep. 1306. 9-12: 
cf. also Ep. 1222. 12n. 

43. Stunica] See App. t 5. 

45. Carranzae] See Ep. 1277. 22, 24nn. 

46. Iodoco] Perhaps Vroye of Gavere 
(Ep. 717. 21n): or possibly Laurens 
(p.84... 

48. Mauritio] See Ep. 1256. 9on. 
iuuenem tuum] Cf. 1. 34n. 

51. Thaleo] See Ep. 1256. 9on. 

52, quadragesima] 5 March-19 April. 

53. Cranaueldius] See Ep. 1145. 
Laurinus] "The Dean of St. 


see 


37. LB, cf. Ep. 1306.4: perfecturum a. 
50. iubeas Lond. 51. Thaleo corr. 


Donatian's at Bruges: see Ep. 201. 2n. 

Feuinus] See Ep. 1012. 

54. Vaulterus] Perhaps Jo. Valterus, 
à friend of Vives: to whose sons, just 
entered at a university, one of his letters 
is addressed (Vi. E. f. 33). 

Ruffaldus] Jerome Ruffault, son of 
the Treasurer-general (Ep. 1287. 29n). 
He was a favourite pupil of Vives, who 
mentions him in some brief notes on 
Suetonius, composed in 1521-2 (Vives 
Opera, Basle, 1555, i, pp. 686-7); and 
in the notes to Aug, Ciu. Dei (p. 587, 
on xviii. I9: see Ep. 1309). 

negocii tui] 'The payment οἵ 
Erasmus! Imperial pension: cf. Ep. 
1273. 44n, and, for Ruffaldus' further 
action, Ep. 1306. 45-7. 

60. binas] Not extant. 


H2 


Mauritius 5o 


100 LETTERS OF ERASMUS [1522 


Ep. 1293 introd.) An edition by Cervicornus at Cologne, 1532 (8), has some 
corrections, which are adopted in à more complete revision made for the second 
Froben edition, 1537, 89 (y). Τῦ 15 possible, therefore, that they should be ascribed 
to Erasmus ; though it was unusual for him to have relations with the Cologne 
printers. "The correction made in N? (1. 305) is noticeable, as a sign of later revision. 
The dates of this preface need no confirmation. 

The Ms. from Franckental (ll. 30-34) which Erasmus used, may be identified 
unquestionably with the only one of the Commentary now known to exist ; which 
isin the Vatican Library (Pal. Lat. 160: x9.), brought thither in 1623 with the 
rest of the Palatine collections. Not only does it contain (ff. 128, 119 v9, 68 v9, 
58 v9, 86) all the readings cited by Erasmus in ll. 159, 174, 194, 316, 323, except 
that in l. 174 it has Xpm (Christum) for ipsum (ipm), in l. 316 infaciens; but 
further, Mgr. Mercati has pointed out to me that other Palatine MSS. (e. g. 203-5, 
ἃ xiv^. Augustine) came from Franckental. 'The Ms. was perhaps procured for 
Erasmus by Maternus Hatten ; cf. Ep. 1289. 18n, 20. 

As nothing of either Arnobius, the African rhetorician (iv€.), or his younger 
namesake had yet appeared in print, it is not surprising that Erasmus should have 
confounded the two, and have ascribed the Commentary to the African (cf. ll. 178-80), 
who was the better known. Tn editing Arnobius at the end of xvic. R. L. dela Barre 
incorporated a large part of this preface into his own without acknowledgement. 

At the foot of fo. t in a, where Arnobius ends, the date August 1522 is given ; 
and then follows a commentary by Erasmus on Psalm 2. His work on the Psalms 
had begun with Ps. 1 (Ep. 327); and now that he had resumed it, he was led on 
in ensuing years to similar treatment of Pss. 3, 4, 14, 22, 28, 33, 38, 83, 85. ΤῸ 
Ps. 2 he wrote no preface, an omission which may be attributed not to any special 
fitness in adding it to Arnobius, nor to any desire to enlarge the matter dedicated 
to Adrian, but to the ill-health which is described in detail in Ep. 1311. In place 
of a dedication to this second part of the book, a small part of fo. t* v? is occupied 
with a preface in Froben's name, which Erasmus perhaps composed (cf. Epp. 396 
introd., 602); the rest of the page being left blank. 


IO. FROBENIVS CANDIDO LECTORI S. 


Praesulum quorundam efflagitatione permotus Des. Erasmus Roterodamus 
aggressus fuerat olim coeptos in Psalterium commentarios absoluere, atque hac 
foetura nobis aliquot Psalmos erat daturus: sed partim aduersa valetudo, partim 
sycophantarum quorundam improbitas, obstitit quo minus praestaret quod animo 
conceperat. Hoc tamen quod erat paratum, ne intercideret, Arnobianis com- 
mentariis velut auctarium quoddam adiecimus. Visum erat et illi hoc ceu specimine 
exhibito studiosorum explorare iudicium antequam altius opus ingrediatur. Est 
aliquid suo placere theatro. Fruere lector et nostrae faue industriae. 


À bound copy of Arnobius was carried for Erasmus to Rome by the Basle 
publie messenger: whom Adrian rewarded with six ducats for his pains. See 
Ep. 1416. 37-8, and 1, p. 43. 4-7.] 


S. D. N. ADRIANO HVIVS NOMINIS SEXTO, PONTIFICI ROMANO 
NVPER ELECTO, ERASMVS ROTERODAMVS S. D. 


QvvM facile diuinarem, beatissime Pater, quanta gaudiorum 
ambitione strepituque Roma foret exceptura longe gratissimi 
Pontificis aduentum, praesertim tot iam mensibus desideratum, 
ratio mihi quaesita est vt inter tot milia gratulantium, inter tot 
aeclamantium et applaudentium agmina, inter tubarum voces et 
bombardarum tonitrua, tamen humilem, exili voce, denique procul 
etiam absentem, non omnino mutum agnosceres Erasmum; vt 
quondam tuae doctrinae theologicae auditorem οὖ integritatis 
admiratorem, ita nune tuae sollicitudinis Apostolicae ouiculam. 
r0 Sie Zachaeo pusillo quaesitum sycomori praesidium, vt videret 

lesum et ab eodem videretur. Imo non tam haec ratio mihi 


TIT. S. D. N. ay : SANCTISS. D. NOSTRO £P: om. N. 


Un 


3. aduentum] See Ep. 1294 introd. see Ep. 171. 12, and cf. Epp. 1311. 17- 
8. quondam] At Louvain in 1502-3: 18, 1324. 107-9, 1332. 63-4, 1338. 19. 


1304] TO ADRIAN VI 101 


quaesita est quam vltro oblata.. Benignitas enim Domini lesu, 
cuius peculiari voluntate ad istuc muneris ascitum esse te persuasum 
est omnibus, quum pollicita sit inuenturos eos qui quaesissent, 
mihi non quaerenti organum, ni fallor, aptissimum obtulit, quo tibi 
gratulationis officium haud quidem vulgari more persoluerem. 
Obtulit enim Psalterium Dauidicum, digitis Arnobii, peritissimi 
Psalmistae, mea sententia dulcissime resonans. Et si quid faciunt 
ad magnificentiam tedarum ac funalium flammae, habet hoc 
organum non solum efficacem et amabilem piis auribus tinnitum, 
verum etiam habet et ignem suum, habet suas et faculas, de Christi 
igne lucentes, quem ille venerat sparsurus in terras. Hoc vt longe 
magis decorum est vere theologo et integerrimo Pontifici, ita non 
dubito quin sit et multo gratius futurum animo tuo quam lituorum 
cantus aut tormentorum aeneorum crepitus aut inconditae populi 
tumultuantis acclamationes. 

Sed ne molestus sim aenigmatis, rem, vt habet, simpliciter 
eloquar. Eodem ferme tempore quo huc rumor omnibus laetissimus 
allatus est, te magno consensu Cardinalium ascitum ad Pontificii 
Romani culmen, missi sunt ad nos e venerabili collegio ac disciplinae 
regularis nomine cum primis commendato, quod, inter Vuormaciam 
Vangionum ciuitatem et Spiram Nemetarum vrbem situm, vulgo 
dicitur Franckental, Commentarii in Psalmos Dauidicos Arnobii 
titulum prae se ferentes. Qui mittebant, non confidebant placituros, 
vel quod ieiuni viderentur, vel quod impolito sermone passim 
manifestariis soloecismis scatentes. Verum simulatque degustandae 
lectionis gratia vnam atque alteram pagellam euoluissem, sensi 
protinus non illam esse vulgarem infantiam, sed expolitissimam 
impolitiem et copiosissimam breuiloquentiam : in verbis duntaxat 
esse parsimoniam ac neglectum, in sensibus amplissima splendi- 
dissimaque esse omnia. Quoque sum altius ingressus, hoc magis 
mihi creuit operis admiratio, vt plane sentirem mihi thesaurum 
quempiam insignem oblatum, sed, vt Pauli more dicam, in vasculo 
fietili. Coepit me semper, fateor, in autoribus etiam sacris sermonis 
mundiecies, et offendit balbuties. At vtinam nobis contingant 
plures qui de mysteriis Scripturarum sie balbutiant vt hie Arnobius, 
tanta luce, tanta eruditione, tam foecunda breuitate, tanta denique 
sanctimonia ! 

Sed ne sermonis inconditi multisque locis soloeci praeiudicium 
operis autoritatem eleuet, praesertim apud eos qui ex orationis 
vitiis prudentiam etiam aut eruditionem aestimare solent scriptoris. 
priusquam aggrediar de laudibus autoris et operis dicere, primum 
illud lectorem admonitum volo, quiequid hic est soloecismorum, 
non esse profectum ab inscitia sed a iudicio, nec homini imputandum 
sed tempori. Quum enim  Arnobium eloquentiae professione 
clarum fuisse constet, etiam antequam fidei nostrae mysteriis 
initiaretur, quumque Lactantius discipulus satis declaret quam 
non infans fuerit ille praeceptor, quumque cathecumenus scripserit 


33. « N?: Frankental γ Lond. 58. Catechumenus x. 


I4. inuenturos]Matt.7.7, Luke t1.9. . Worms: see GC. v. 71r. 
33. Franckental] A house of Austin 43. Pauli] 2 Cor. 4. 7. 
canons, founded in 1135, 7 ms. s. of 44. Coepit] 7. c. Cepit. 


I5 


25 


30 


40 


50 


55 


102 LETTERS OF ERASMUS [1522 
eloquentissimos libros aduersus , Gentes, Tertullianum imitatus, 
6o quemadmodum hunc imitatus est Lactantius, non potest imperitiae 
videri quod in hoc opere tot soloecismi comperiantur, praesertim 
adeo manifesti vt vix Holcot aut Bricot soloecisset crassius. 
Nec est quod hine suspicemur hunc Arnobium esse diuersum ab 
illo cuius opus aduersus Gentes etiam ob orationis elegantiam 
6slaudatur. Idem scripsit, sed non scripsit iisdem. lllud opus 
scripsit eruditis, hoc scripsit vulgo. Constat autem apud Hispanos, 
Afros, Gallos reliquasque Romanorum prouincias sic sermonem 
Romanum fuisse vulgo communem vt Latine concionantem intelli- 
gerent etiam cerdones, si modo qui dicebat, paululum sese ad 
7o vulgarem dictionem aecommodasset. ^ Declarant hoc conciones ac 
disputationes quaedam Augustini apud populum habitae, quas ex 
ipsa re constat non ab Augustino scriptas fuisse, sed a notariis 
exceptas, qui non solum retulerunt in scriptum quod dicebatur 
sed etiam quod agebatur. Quos siquis postulet sibi ceu digito 
75 commonstrari, vnde huius rei possit experimentum certum capere, 
legat disputationem Augustini cum Maximino, et conferat initium 
disputationis a notariis exceptum, cum eius operis fine, quem ipse 
descripsit, quod Maximinus se subduxisset disputationi. Legat 
duas conciones quibus expurgat famam de clericis suis sparsam 
8oin populo; legat orationem qua ex populi suffragiis sibi designat 
episcopum successurum, et in leuioribus negociis futurum vicarium ; 
legat cantionem aduersus Donatistas, quam vulgo canendam lingua 
vulgari descripsit. Haec si quis conferat cum his quae scripsit 
eruditis, veluti De Trinitate, De Ciuitate Dei, facile colliget quantum 
ὃς interfuerit inter sermonem eruditorum et imperitae multitudinis. 
Ac ne Romae quidem eo tempore quo maxime florebat ea lingua, 
omnes loquebantur quemadmodum loquebatur Cicero. Etiam tum 
vulgus vsurpabat sibi quaedam suo iure, quae docti damnabant. 
Dixerit aliquis, Quid venit in mentem Arnobio, viro facundissimo, 
9o v& hos commentarios plebeiae linguae committere voluerit ? Pri- 
mum, olim nihil erat popularius Psalmis Dauidicis, adeo vt hinc 
et arator aliquid modularetur ad stiuam, et nauclerus ad clauum, 
et nauita ad remum, et fossor ad glebam, et textor ad stamen, 
et vxor ad colum; denique infantes hinc aliquid gestirent canere 
nutrici, priusquam fari nossent. "Tantus amor olim habebat omnes 
huius diuinae musicae, quam nunc plaerique fastidiunt etiam sacer- 
dotes. Proinde voluit Arnobius ab omnibus intelligi quod videbat 
cantari ab omnibus.  Persuasit hoc illi Christiana charitas, quae 
studet prodesse quam plurimis. Maluit balbutiens vtilitatem 
100 adferre multis, quam eloquentiae laudem auferre apud paucos. 
Et hanc linguam popularem intelligebant et eruditi, vt nec illis 


A1 


9! 


62. aut a: et Lond. 


62. Holcot] See 1v. 449n. 

Bricot] Thomas Bricot (t 10 April 
1516) was D.D. from the College 
des Cholets at Paris 13 Jan. 1488. 
By 1502 he was canon of Notre Dame, 
and in 1503 penitentiary. He was the 
author of many works on logic and 
philosophy, in which he is described 


93. nauta NN. 


as sacre pagine ac vernantissimarum 
artium doctor profundissiimus'; and 
played a conspicuous part in the pro- 
ceedings of the Faculty of Theology, 
of which in 1506 he was dean (Clerval 
p. 13). See Renaudet ; Hain ; Copinger. 

64. aduersus Gentes] See l. 210n. 

72. notariis] Cf. Ep. 1231. 33n. 


1304] TO ADRIAN VI 103 


periret fructus mysticae cognitionis: quo percepto non oportet 
orationis phaleras efflagitare. 

Adiiciam et alteram causam ex mea suspitione, vt ego quidem 
arbitror, non improbabilem. Refert diuus Hieronymus in Appen- 
dice quadam, quam attexuit chronicis Eusebii Caesariensis, hunc 
Arnobium, quum ethnicus adhue in ciuitate Sicca iuuentutem 
institueret ad declamandum, in somniis adactum fuisse vt flagitaret 
baptismum. Quumque non impetraret ab episcopis quod petebat, 
quod illis persuaderi non posset illum syncero animo velle profiteri 
religionem quam hactenus impugnasset, elucubrauit aduersus 
pristinam religionem luculentissimos libros, atque his tandem velut 
obsidibus datis pietatis foedus impetrauit. Porro, ne quid suspi- 
tionis etiam haereret in animis simplicium Christianorum, qui 
superbam illam et artificio fucatam eloquentiam vel oderant vel 
habebant suspectam, in his Commentariis deposuit omnem rhetorices 
strepitum, seseque ad infimae plebis orationem deiecit, quo de- 
clararet sese toto pectore Christianum esse. Nam opus hoc suscepit 
iussu duorum episcoporum, Rustici et Laurentii, quemadmodum 
ipse testatur sua praefatione. Atque hoc factum obedientiam 
vocat, vt coniectura sit aut catechumenum loqui, aut certe recens 
Christianum. Proinde si quis reputet quibus ista scribat Arnobius, 
non debet videri soloecismus, si quid inciderit diuersum a con- 
suetudine loquentium emendatius, imo soloecismus erat nisi sic 
fuisset locutus. Veluti si quis vulgo Romanorum hodie loquatur, 
quemadmodum olim loquutus est diuus Gregorius quum adhuc esset 
sermo popularis incorruptior; aut si quis apud Hispanos verba 
faciens, secus loqueretur quam habet publica illius gentis consuetudo, 
duplex incommodum lucrifaceret : primum non intelligeretur ab 
iis quibus loqueretur, deinde vt barbarus offenderet ac rideretur. 

Quare scriptoris huius exemplum nihil suffragatur his qui, quum 
scribant literatis et ea lingua quae temporibus his nihil habet 
commercii cum populo, tamen laudi quoque sibi verti volunt, quod 
ineptis sensiculis sermonis ineptiam vincunt. Nam praecipua vis 
eloquentiae in rerum inuentione sita est. Quanquam nunc quoque 
non est fastidienda in scriptore Christiano munda simplicitas, modo 
sicut absunt phalerae lenociniaque, sic absint et sordes. Neque 
enim Arnobius, si nunc scriberet, iisdem vteretur soloecismis ; 
sed aut plane Gallice scriberet, si vulgo Gallorum scriberet, aut pure 
Latine, si scriberet literatis. Nimirum huius generis erat Aposto- 
lorum sermo, quo nobis Nouum Testamentum literis prodiderunt. 
Sic tum aurigae loquebantur et nautae. "Talis erat sermo, quo 
primum in linguam Latinam translati sunt Noui Testamenti libri ; 
in quibus si qui soloecismi nunc offendunt aures literatorum, magis 
asscribendi sunt illorum temporum receptae consuetudini quam 
interpretum imperitiae. Sed vt tum expediebat sic scribere, quia 
populo scribebatur; ita nunc ineptum sit affectare soloecismos, 
qui nec illiteratis prosint et literatos offendant, et rem obscurent 
et autoritatem scriptoris eleuent. 

Caeterum vt satis constat populum corrupisse Romani sermonis 
puritatem, ita verisimile est apud alias nationes aliisque temporibus 


125. nune post quis a : om. vy. 


τος 


MT 


IO 


μι 


15 


- 


20 


125 


145 


150 


104 LETTERS OF ERASMUS [1522 


aliter fuisse corruptum. Certe duo quaedam deprehendimus in 
hisce Commentariis, quae diuus Aurelius Augustinus testatur aetate 
sua vulgo corrupte solere pronunciari. Nam in Commentario 

155 Psalmi centesimi tricesimi octaui, ossum pro os—vnde ducitur 
paternus casus ossis, et multitudinis casus ossg—, et floriet pro 
florebit non semel ab hoc positum est, et ita vt satis appareat non 
esse casu factum : et quum dixisset os, velut interpretans populo 
adiecit id est ossum. — Vtriusque rei meminit diuus Aurelius Augus- 

160 tinus in opere cui titulum indidit De doctrina Christiana. Siquidem 
libri tertii capite tertio scribit hunc in modum, de vocibus ambiguis 
disserens : Nam quod scriptum est, ** Non est absconditum a te os 
meum, quod fecisti in abscondito," non elucet legenti vtrum 
correpta litera os pronuntiet an producta. δ᾽ enim corripiat, ab 

165 eo [est] quod sunt ossa, si autem producat, ab eo quod sunt ora, 
intelligitur numerus singularis. Sed talia linguae praecedentis 
inspectione diiudicantur. Nam in Graeco non στόμα Sed ὀστέον 
positum est. Vnde plerumque consuetudo loquendi vulgaris 
vtilior est significandis rebus quam integritas literata. Mallem 

170 quippe eum barbarismo dici " Non est absconditum abs te ossum 
meum ", quam vt ideo esset minus apertum, quia magis Latinum est.' 
Idem libro secundo capite decimo tertio de vitiis sermonis disputans, 
*Illud' inquit, 'etiam quod iam auferre non possumus de ore 
cantantium populorum, ''Super ipsum floriet sanctificatio mea," 

175 nihil profecto sententiae detrahit. Auditor tamen peritior mallet 
hoc corrigi, vt non jloriet sed florebit diceretur; nec quicquam 
impedit correctionem, nisi consuetudo cantantium. Ex his 
colligere licet hos Commentarios et Afris fuisse scriptos, et priscis 
illis temporibus. 

180 Fortasse praestiterit et alios aliquot barbarismos indicare, quo 
minus offendatur praemonitus lector, quum inciderint, neue statim 
mutet, scripturam a librariis deprauatam suspicans.  Poenitemini 
verbum non raro vsurpat deponentaliter. ltem tíribulantes fre- 
quenter ponit pro iis qui affliguntur, non qui affligunt. Similiter 

18s confundentes pro erubescentes, quasi tribulari et confundi deponentia 
verba sint, non passiua. Hoc flos et hoc ros constanter pronuntiat 
genere neutro, nimirum ad formam 08, oris. Carendi et wtendi 
verbo adiungit accusatiuum. | Haec manna, mannae inflectit, vt nos 
Anna, Annae. Graecorum exemplo saepenumero nominatiuum 

19o ponit absolute loco ablatiui, velut in Commentario Psalmi centesimi 

decimi quarti, et Psalmi octuagesimiquarti. Nonnunquam adiungit 

casum, non quem recipiunt ea verba quibus vtitur, sed quem 
admittit verbum quod cireumloquitur, veluti Psalmo octuagesimo 
octauo: «memor esto Apostolos pro memento Apostolos.  Adtropare 
dixit alicubi, voce nimirum id temporis vulgata magis quam proba, pro 
eo quod erat per tropologiam applicare. Hane vocem paratura, quae 

Tertulliano peculiaris est, nonnunquam et apud hunc inuenies ; qui 

163. elucet corr. 8 secundum Augustinum : eliget a. 165. est deest in Augus- 
tino. 170. absconditum add. N. 180. fortassis y. 183. verbum Ύ : 
verbo a. ay: vsurpet 8. 101. octogesimiquarti B. 193. octogesimo- 

octauo B. 197. inuenies 8: inuenitur a. 


157. hoc] Arnobius. 174. Super ipsum] Ps. 131. 18. 
162. Non est] Ps. 138. 15. 197 qui] Tertullian. 


- 
No 
ua 


TO ADRIAN VI 105 


1304] 
vt aetate praecessit Arnobium, ita gentis eiusdem fuit. His non 
dissimilia quaedam obuia sunt in libris Augustini, maxime iis quibus 
loquutus est apud populum, velut subdiacones et diacones, et 
baptismum genere neutro. 

Haec referre visum est, ne cui sordescat opus eruditum iuxta ac 
pium, ob haec et huiusmodi sermonis vitia, quae apud eos quibus 
tum scribebat, adeo vitia non erant vt, si secus dixisset, habitus 
fuisset barbarus. Poteram mutata phrasi et adiectis paucis exiguo 
labore totius operis gloriam in me transferre. Sed primum illud sem- 
per alienissimum fuit a moribus meis, alieni meriti gratiam mihi 
suffurari; deinde visus est Arnobius indignus qui hac portione 
laudis apud. posteros fraudaretur. 

Interciderunt illi laudati libri, quibus pugnat aduersus Gentes. 
Saltem hoc supersit illius toties Hieronymo laudati ingenii monu- 
mentum. Atque huius quidem operis in Catalogo scriptorum 
illustrium non meminit Hieronymus. Fortassis in causa fuit quod 
is liber, vt vulgo scriptus, tantum in Africa circumferebatur, aut 
notior erat omniumque manibus tritior quam vt Hieronymus pu- 
tarit recensendum. Ita rebus nonnullis nimia celebritas obliuionem 
induxit. Hac nimirum occasione nunc desideramus titulos operum 
Origenis. Simili casu fueramus ignoraturi libros Tertulliani, nisi 
nuper aliquam partem felicior studiis deus prodidisset. 

Proferam et aliud argumentum, vnde praeter stili coniecturam 
possis antiquitatem scriptoris colligere. Aliquot haereticorum per 
occasionem meminit, Manichaei, Nouati et Arrii; sed nullius cuius 
aetas posterior fuerit aetate Arnobii. Nam Arrianam haeresim 
apparet huius aetate fuisse exortam. Floruit enim sub Imperatore 
Diocletiano, circiter annum orbis redempti trecentesimum vigesi- 
mum nonum. Caeterum nec Donatistarum nec Pelagianorum 
meminit, quum vtraque pestis haec exorta sit in Africa; quorum 
priores hoc defuncto aut admodum sene exortos apparet, alteros 
aetate Augustini constat extitisse. Et tamen Arnobius hic vno 


atque altero loco disputat De libero arbitrio, vbi non tacuisset : 


Pelagium, si ille fuisset antiquior. 

Quum igitur demonstratum sit in his quae sola poterant offen- 
dere, nihil esse quod debuit quenquam offendere, quum et 
autorem tantopere nobis commendet Hieronymi autoritas, quum 


opus ipsum tanta commendet antiquitas, nunc paucis aperiam: 


quae me tantopere rapuerint in huius voluminis admira- 
íionem. Primum illud in confesso est, inter omnes sacrae Scri- 
pturae libros, nullum esse mysteriis abstrusioribus plenum quam 
librum Psalmorum, nec alium esse maioribus tenebris opertum 
verborum ae sententiarum. Atque in tali argumento simul et 
breuem esse et dilucidum, quod hie vtrumque mire praestat, mihi 


203. huiusmodi N : eiusmodi a. 


210. Interciderunt] Arnobius Afers crimine eripuerim': see A. Reifler- 


Disp. adu. Gentes (cf. ll. 59,64) were first 
published at Rome, in :542-3, by 
Faustus Sabaeus of Brescia, librarian 
of the Vatican, from a Ms. which he 
obtained 'iure belli', * quem e media 
barbarie non sine dispendio et dis- 


scheid's edition in Corp. script. eccl. Lat., 
iv, 1875, p. vii. The book was quickly 
revised and reprinted by Sig. Gelenius, 
Basle, Froben, 1546 and 1560. 

219. nuper] In Beatus' editio princeps 
of July 1521: see Ep. 1232. 1n. 


205 


t 
M 
Ut 


t2 
[S] 
Un 


τὸ 
I 
o 


t3 
[27 
σι 


106 LETTERS OF ERASMUS [1522 


videtur hominis pariter et exquisitae facundiae et penitus intelli. 
gentis rem de qualoquitur. Nullus enim paucis explicat quae parum 
intelligit. Nullus tam obscura tam dilucide posset efferre nisi dicendi 
245 rationibus omnibus exercitatissimus. Nusquam est praefationum 
ac digressionum ambagibus molestus, sed vbique praeclarus artifex 


festinat, et in medias res 
Non secus ac notas auditorem rapit, 


quod in Homero laudauit Flaccus. Nec vsquam est ambitiosus in 
250 citandis sacrorum voluminum testimoniis, sed totus sermo velut ex 

emblematis ac tessellis arcanae Scripturae concinnatus est; ac 

frequenter ita contexit Psalmi quem exponit versus aliquot, vt 

paucis verbis additis, etiam illa lucem habeant quae non inter- 

pretatur, sed ita refert vt perpetui sibique cohaerentis sermonis 
255 tenor suam habeat gratiam. 

Iam quod in perspicuis etiam argumentis difficillimum est, sic 
docet aperte vt nihil tamen sinat frigere ab affectibus. Plus indicat 
oratio quam loquitur, ac properans multum et cogitationum et 
aculeorum relinquit in animo, vt nescias vtrum prius in te efficiat, 

260 vt intelligas an vt rapiaris. Iam hoc non solum est eruditi, verum 
etiam amantis quod docet. $Si quid incidit quod ex reconditis 
antiquarum rerum historiis, aut ex eorum libris qui de naturis 
animantium aliarumue rerum scripsere, petendum erat; nihil est 
tam abstrusum apud ethnicos aut sacros etiam scriptores, quod hic 

265 paucis verbis non indicet, nihil interim ostentans aut iactitans 
varietatem eruditionis, quod in nonnullis etiam magni nominis 
scriptoribus saepe nobis molestum est. Sed rem vere sacram 
Apostolica quadam simplicitate synceritateque tractat. Nec con- 
gerit aliena, nec vsquam vim facit Scripturae diuinae, sed quicquid 

270 adducit, ei loco natum esse dicas. Maluit enim optima referre 
quam plurima. Porro, quum a iocis abstineat quos argumenti 
seueritas non patiebatur, tamen sentias per totam dictionem 
fusam esse perpetuam quandam festiuitatem et iucunditatem. 
Nusquam ipse languet aut dormitat, et semper alacritate dictionis 

275 Subleuat ac recreat lectorem. Sic incipit vt ilico reficiat ; sic 
properat vt non possit somnus obrepere; sic finit vt sitientem 
adhuc et plura cupientem dimittat. 

Iam quum in Tertulliani, Origenis ac omnium pene veterum 
libris quaedam admixta sint, quae aut manifestum habent errorem 

280 aut suspecti dogmatis sunt, hic sic vbique temperat calamum, vt 
nihil vsquam compererim quod vlli haeresi sit affine. Nam quod 
scribit in commentario Psalmi decimi quarti, 'Iesus autem immacu- 
latus solus Virgineam aulam ingressus, ipsum tabernaculum a 
maculis carnalibus liberauit ': non sensit de maculis quae ante 

28s ingressum Christi fuissent in Maria, sed quae in aliis foeminis esse 
consueuerunt, a quibus Christus suam matrem seruauit immunem, 
et auxit castitatem potius quam violauit. Quin et Ecclesiae 
Romanae videtur hoc honoris deferre, vt extra Catholicam Eccle- 
siam sit, qui sit ab hac alienus, quae totius Ecclesiae teneat princi- 

290 patum, quaeque Petrum Apostolorum principem meruerit habere 

248. notas Horatius : notus a. 257. tamen om. y. 263. scripsere add. γ. 
269. diuinae scripturae γ. 


249. Flaccus] A. P. 148,9. 


1304] TO ADRIAN VI 107 


pastorem. Locus est Commentario centesimo sexto, et in Com- 
mentario Psalmi centesimi tricesimi octaui. Docet eximiam quan- 
dam potestatem Petro tributam a Christo, quem ter negauerat, 
haud dubie loquens de potestate pascendarum ouium. De votis 
aliquoties meminit, sed his duntaxat quibus in baptismo Christum ?95 
professi, mundo Satanaeque renuntiauimus, non quod arbitrer illum 
reliqua vota contempsisse, sed quod haec, vt sunt, praecipua 
duxerit. Nec dubito quin in his commentariolis Origenis industria 
fuerit adiutus, qui in nullum opus diuinae Scripturae frequentius 
aedidit commentarios quam in Psalterium. | Nam locis aliquot 300 
declarat se Graeca calluisse. 

Sed interim dixerit mihi quispiam, Quid hic gratiae tibi postulas, 
qui nihil largiris de tuo ? Non recuso quo minus tota laus sit penes 
Arnobium, modo quam plurimum vtilitatis hinc manet ad verae 
pietatis candidatos. Et tamen est aliquid prodidisse librum 395 
antehac obscurum, atque etiam ob dictionis vitia contemptum. 
Est aliquid hue perpulisse Ioannem Frobenium, vt suo sumptu 
suoque periculo nouum opus excuderet suis formulis. Non enim 
semper aeque feliciter illis cadit aeditionis alea. Postremo, vix 
quisquam credat quantum fuerit negocii in castigandis erroribus 310 
scribae: quod vt facerem, saepe totus Psalmus erat relegendus, 
vt illine subodorarer lapsus occasionem. Erant obseruandi fami- 
liares huius operis soloecismi ac barbarismi. Alicubi res plane 
Delium quempiam natatorem postulabat, aut Sibyllam potius. 
Huius generis vnum exemplum dabo Commentario septuagesimo 
septimo. Scriba non intelligens 510 pinxerat, quod. aures in faciens. 
His verbis quum nihil omnino significaretur, diuque me torsissem, 
diuinaui id quod res est, scriptum fuisse quod auxesim faciens. 
Nam in plerisque scripturis figura huius literae .x. non multum 
abhorret ab .r. Itaque scriba Graece prorsus ignarus et Latine 320 
minimum doctus, ex auxesin fecerat aures in. Item Commentario 
centesimo quinto scriptum erat 'Suscipiat regulam poenitentiae, 
excluso noua ita và centesimum quintum Psalmum ' ete. Nos ex con- 
jectura restituimus, excluso Nouato, siue Nouatiano. Nam vterque 
fuit eiusdem haeresis, nec admittebat poenitentem. 

Nouum igitur opus nouo Pontifici, sanctum ac theologicum opus 
integerrimo theologo Pontifici dedicamus. Id, vti spero, tua 
sanctitas hoc libentius accipiet, quod hoec munusculo nihil venamur— 
sumus enim nostra quamuis tenui fortunula contenti—nisi vt hoc 
opus tuis auspiciis exeat in manus hominum ; hoe nimirum vberio- 339 
rem pietatis fructum allaturum, si tuo calculo fuerit comprobatum, 
quem ad istud dignitatis fastigium non ambitio, non vllus fauor 
humanus, sed, vt confidimus omnes, propitii numinis voluntas euexit, 
vt esset non minus optimus integritate quam maximus autoritate, 
qui hos impios orbis Christiani tumultus, iam heu nimium diutinos 335 
ac semper in peius gliscentes, aliquando componat. Videmus duos 


ῳ 


I5 


G2 
“τὶ 


T 331. y: allaturus. .. comprobatus a. 

314. Delium . . . natatorem] i.e. ἃ about a book of Heraclitus (Diog. 
strong swimmer, who would not suc- Laert. 2. s. 7) Cf. MHE. iii. 53, 
cumb to the book's obscurity. dag.  ' Adeo obscurus est vt qui obscuris- 


529 and Apophthegm. ii (LB. iv. simus, et qui Delium suffocaret nata- 
I 58An) refer to an utterance of Socrates — torem '. 


108 LETTERS OF ERASMUS [1522 


praecipuos orbis monarchas infensis animis inter se conflictari, vix 
vllam esse portionem orbis nostri immunem a bellis, a caedibus, a 
praedationibus. Et quanquam religio Christiana, quae olim omnes 
340 mundi plagas occuparat, nunc Europae angustiis minor sit, tamen 
haec quoque sectarum ac scismatum pernitiosis dissidiis misere 
dissecta est. Atque interim sic tumultuantibus imminet Turca. 

In rebus tam afflictis magna quaedam spes habet animos bonorum 
omnium, fore vt discussis tempestatibus per te nobis serenitas ac 

345 tranquillitas redeat.  Pollicentur hoc nobis quum aliae res per- 
multae, tum eruditio tua non vulgaris, deinde ista morum integritas 
a primis annis ad hane vsque aetatem spectata cunctis. Praeterea 
senectus ista, quae non sinet te alio spectare quam ad gloriam 
Christi ac profectum Christianae pietatis. Postremo summus cum 

350 Caesare Carolo consensus, cuius autoritas ac potentia hoc praestabit, 
vt possis etiam efficere quod optimum esse iudicabis. 

Certe ad tantam corruptissimorum morum luem emouendam 
validis incantamentis est opus, ac venefico quodam artifice, qui 
incantet sapienter. Eam ad rem nos organum aliquod nouum 

355 porreximus ; non quod deesset Psalterium Dauidicum, sed quod 
apud plerosque iaceret. Habet hoc, vt ferunt, humana musica, vt 
affectus hominum aut concitet aut moderetur, si quis artifex certas 
harmonias apte moduletur. "Timotheus solitus fertur Alexandri 
Macedonis animum ad bellum certis modis accendere. Pythagoras 

360 spondeos ad Phrygium modum occinens, amore lymphatum adole- 
scentem ad grauitatem immutauit. Simile quiddam fecisse narratur 
Empedocles, qui certis modis musices adolescentem iam ira per- 
citum et in caedem ruentem ad sanitatem reuocarit. Et quanquam 
fabulosa videntur quae de Mercurii atque Orphei cithara prodidere 

365 veteres, tamen haec ipsa figmenta nata sunt ex artis miraculis. 
Certe 'Terpandrum atque Arionem apud Lesbios atque Ionios multis 
et grauibus morbis, harmoniis musicis mederi solitos, narrant rerum 
gestarum scriptores. Ismenias "Thebanus apud Boeotos multis 
ischiaticis cruciatum apto modulamine exemisse legitur.: Nam 

370 quod ait Vergilius, 


Frigidus in pratis cantando rumpitur anguis, 


vt a poeta dictum contemni poterat, nisi nostrae quoque literae 

meminissent venefici incantantis sapienter et aspidis surdae. 

Dauid sua cithara succurrebat Sauli, quoties a spiritu Domini malo 
375 agitabatur. 

Quod si tantam vim habet humana musiea ad mutandas affe- 
ctiones corporum et animorum, quanto credenda est efficatior 
coelestis haec ac diuina musica ad purgandos animos nostros 
a morbis spiritualibus ac spiritibus huius seculi malis. Ingens 

380 morbus est ambitio, pessimus spiritus est liuor et odium. Atque 
huiusmodi pestibus maxima pars Christianorum tenetur, nec his 
saepe liberis quos oportebat aliis mederi. Prophanis olim erant et 
verba et voces, quibus animi dolorem lenire 


Possent, e& magnam morbi deponere partem; 


337. conílictari] Cf. Ep. 1228. 52nn. 372. nostrae . . . literae] Ps. 57. 5,6. 
370. Vergilius] Ecl. 8. 71. 383. verba] Cf. Hor. Ep. 1. 1. 34,5. 


1304] TO ADRIAN VI 109 


et Christi musiea non habet verba et voces, quibus excantemus 38; 
animis nostris amorem rerum fluxarum et incantemus amorem 
rerum ooelestium ἢ Pythagoras habuit modos quibus iuuenem 
amore furentem ad sobrietatem reuocaret; et Christianus Psaltes 
non habet modos quibus principes, insanissimis bellis sic inter se 
sine fine tumultuantes, ad pacis amorem reuocet ? Sed ipsi prius 390 
nobis hae musica medeamur oportet quam aliorum morbis mederi 
paremus. Nulla est Scripturae sacrae pars quae non habeat 
effieaces modos, modo ne velut aspides surdae obturemus aures 
nostras, ne penetret in animos nostros diuinae vis incantationis. 
Sed mea sententia nulli efficatiores quam Psalmorum, in quo 395 
diuinus ille Spiritus secretissimas suorum mysteriorum delicias nobis 
reconditas esse voluit, ac modos quosdam efficacissimos reposuit, 
quibus transformaremur in affectum Christo dignum, tantum adsit 
qui scite moueat huius Psalterii chordas. 

Hoc peculiare munus est episcoporum ae sacerdotum. Et tamen 400 
sibi quisque psaltes esse possit. Aderit mouenti chordas, et arceanam 
vim aspirabit intus, si modo purus et ardens adsit animus, hoc est si 
purgatae mentis aures. Vtinam tua sanctitas nobis referat illum 
huius musices peritissimum Dauid! qui non solum ipse modulatus 
est, sed et alios cantores multos instituit. Dauid autem typum 405 
gerebat Iesu Christi, psaltae nostri, qui nablo corporis sui in cruce 
tenso nihil vulgare aut terrenum sonuit, sed harmoniam Patri 
gratissimam et nobis efficacissimam modulatus est. Quam suaue 
sonuit illa charitatis chorda, * Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid 
faciunt !" 

Habet et mundus organa sua, sed quae inferne reddunt sonitum 
inamabilem. Quid enim loquitur irae fides ? ' Vleiscere, spolia, 
eiice, occide.' Quid sonat ambitionis neruus ? ' Dilata ditionem, 
nee iuris iurandi aut pietatis sit ratio, quoties agitur de imperio." 
Quid crepat auaritiae chorda ὃ * Vides nemini bene esse nisi qui 415 
plurimum possidet ; per fas nefasque congere, rape, serua. Quid 
sonat luxus ac libidinis chorda ? * Hic suauiter viue, quid post hane 
vitam habiturus sis incertus. Sic pessimam harmoniam reddit 
liuoris et obtrectationis chorda. Haec nimirum est mundi musica, 
quae modis huiusmodi pessimis incantat nobis pestiferas cupiditates, 420 
ae Sirenum in modum male dulcibus cantilenis nos pellicit in 
perniciem. His modis ebrii lymphatique sic belligeramur, tumul- 
tuamur, ambimus, rapimus, irascimur, vleiscimur, mordemus 
inuicem ac mordemur. 

Sed ille coelesti musica tactus erat qui dixit, * Quam dilecta 425 
tabernacula tua, Domine virtutum! Concupiscit et deficit anima 
mea in atria Domini'. Rursum ille, ' Factum est cor meum tan- 
quam cera liquescens in medio ventris mei'. Afflauerat Apostolos 
huius harmoniae vis, quum aiunt, * Domine, quo ibimus ? verba 
vitae habes'. Suauissimus autem ac modulatissimus concentus est, 430 
quoties e charitate, pudicitia, sobrietate, modestia caeterisque 


410 


395. nulli N?: nulla α Lond. 421. pellicit 4: pelliciunt a. 
401. Aderit] a 80. NE Spiritus. 25. Quam dilecta] Ps. 83. 2,3. 
406. nablo] A Phoenician harp: tr. 427. Factum est] Ps. 21. 15. 


* psaltery ' in 1 Chron. 15. 16. 429. Domine] John 6. 68. 


110 LETTERS OF ERASMUS [1522 


virtutibus concors quaedam varietas resonat. Habet et modulos 
suos pro argumento diuersos haec musica. Sunt quibus flebili sed 
Deo gratissimo cantu deploremus peccata. Sunt qui nobis animos 
435 ac robur addant ad fortiter resistendum diabolo. Sunt alacres ac 
laeti, quibus gratias agamus Deo pro suis in nos beneficiis. Sunt 
quibus consolemur ac deliniamus afflictum. — Denique nihil malorum 
habet haec vita quod non facile feramus, si, quemadmodum 
Colossensibus scribit Paulus, nos inuicem doceamus et commone- 
440 faciamus, cantionibus ac laudibus et cantilenis spiritualibus cum 
gratia canentes in corde nostro Domino ; et quiequid egerimus 
sermone aut facto, omnia in nomine Domini Iesu faciamus, gratias 
agentes Deo et Patri per Filium. Erit autem haec musica gratior 
Deo, si frequens chorus concordibus animis ac vocibus moduletur. 
445 Sed vt ad Psalmos Dauidicos redeam, nemo potest huius modula- 
tionis sentire dulcedinem nisi sensum mysticum perceperit. Quid 
est enim alioqui quod plerique monachi ac sacerdotes tanto cum 
taedio Psalmos hos sonant ? Nimirum quia spiritu canunt, non 
mente. Quod si quibus non vacat prolixos aliorum commentarios 
450 euoluere, horum fastidio succurret Arnobius, qui saepe Psalmo ipso 
breuior est; vt qui huius commentariolum legit, simul et Psalmum 
cecinerit et didicerit. Sit igitur, haec praecipua cura sacerdotibus, 
vt semel intelligant quod quotidie recinunt. Ita fiet vt plus 
capiant solatii ex vno Psalmo, quem intellectum mente cecinerint, 
455 quam ex quadraginta spiritu decantatis. lllud in primis oportet 
esse persuasissimum psaltae nostro, sic visum esse Spiritui sancto, 
et optimo consilio visum, arcana sapientiae coelestis huiusmodi 
figurarum inuoluceris obtegere. Eruendi mysterium ipse Christus 
in Euangelio et Apostolicae literae viam nobis aperiunt. Horum 
460 vestigiis ingressi, veteres orthodoxi reliqua nobis prodiderunt. 
Sed mea sententia nemo sanctius Arnobio. Quanquam is potissi- 
mum occupatus est in sensu explicando qui pertinet ad Euange- 
licam historiam ; vt, quemadmodum scribit Paulus Apostolus, ex 
fide in fidem magis in nobis confirmetur scientia Christi, quum 
465 quicquid in Euangelicis literis gestum legimus, in Psalmis prae- 
dietum conspicamur. Atque haec sane pars in tractando difficillima 
est: qua recte comperta, facile vel ex sese reliquos sensus addiuinant, 
qui in mysticis literis sensus habent exercitatos. Qua de re non- 
nihil attigimus in commentario quo nuper explanauimus Psalmum, 
470 Quare fremuerunt gentes ? 

Sed, vt aliquando finiam, beatissime Pater, orat et expectat illud 
abs te cum primis populus Christianus, vt arrepto Psalterio Christi, 
melodiam aliquam vere Apostolieam incinas, quae principum ac 
populorum animos iungat Christiana concordia, quae perniciosas 

475 opinionum pugnas discutiat, quae ad coelestium bonorum amorem 
inflammet regno coelesti destinatos. Non gratulor tibi dignitatem 
istam, non gratulor patriae atque etiam diocesi mihi tecum com- 


455. y: decantàtes a: decátantes B. 457. y: arcanae a. 464. 
quum a: cum £8: dum γ. 


439. Paulus] Col. 3. 16,17. Erasmus 463. Paulus] Rom. 1. 17. 
is here adapting not the Vulgate but his 469. Psalmum] 2; see p. 100. 
own translation of 1519: cf. p. 312. 477. diocesi] Utrecht. 


1304] TO ADRIAN VI 111 


muni, cui nune primum contigerit Romanum habere Pontificem. 
Non ambio vt apud te mihi prosit vel patriae affinitas vel vetus inter 
nos consuetudo. Sed orbi Christiano gratulabor, si, quod fore 480 
confidimus, ita tractaris munus istud Apostolicum, vt mundus 
intelligat tandem Romae contigisse Pontificem, cui Christi gloria 
nihil sit antiquius, quique Petri ac Pauli spiritum referat verius 
quam titulos ; qui Christi vicarium sie gerat vt orbis sentiat Christi 
spiritum in illo versantem et agentem. — Audiet, mihi crede, populus 485 
veri pastoris vocem, ac prompte sequetur grex Christi vestigiis 
praeeuntem ; neque grauatim agnoscet Apostolicam potestatem, si 
senserit Apostolicam pietatem. Haec conanti precor vt aspiret 
Dominus Iesus, pastorum Princeps. Amen. 

Basileae Calend. Augusti. Anno. M.D.XXII. 490 


1305. To PETER MOSELLANUS. 


Altes aus allen Theilen, 1760, i, p. 17 (a). Basle. 

8 August 1522. 

[A letter printed by J. G. Weller in A/tes aus allen T heilen der Geschichte, Chem- 
nitz, 1760: one of the miscellanies so favourite in Germany during xviiic., which 
were the forerunners of the modern learned periodical. Weller does not state 
whence he obtained the letter, nor whether the manuscript was autograph or 
a copy: probably the latter, for his text is very inaccurate, and the dates are 
not in a form such as Erasmus uses. The year-date is amply confirmed by the 
resemblance of the contents to Epp. 1299-1302. 

For Mosellanus' position at this time between Erasmus and Luther cf. the 
latter's Judicium de Erasmo, 28 May 1522 (LE?. 535): ' De praedestinatione vero 
sentire Mosellanum cum Erasmo antea noui; totus enim Erasmianus est. . .. 
Salutabis autem Mosellanum : neque ideo alienus sum ab eo, quod Erasmi magis 
quam mea sectetur. Immo dicito ei vt sit fortiter Erasmianus. Erit tempus cum 
aliter sentiet: interim et ferendus optimi animi sensus infirmior '.] 


ORNATISSIMO VIRO PETRO MOSELLANO PROTEGENSI, AMICO 
INCOMPARABILI, ERASMVS S. FP. 


GRATVLOR fortunae tuae, mihique tuus conspectus erit multo 
iucundissimus. Habebis nos fortasse itineris comites ; nam Romam 
inuitor magnis Cardinalium promissis, praesertim Sedunensis; et 
tamen sunt amici qui dissuadeant. Stunica Romae tam insanit 
quam vnquam Orestes; singulo quoque mense euomit nouum 
Blasphemiarum libellum. ^ Vetitus est interdicto Cardinalium 
debacchari in Erasmum. | Habet sodalem Caranzam theologum ; cui 
510 respondemus vt, si quid habet frontis, non sit repetiturus Eras- 
mum.  Stunicae furioso libello respondemus contemtim: nam 
R. Cardinalis Moguntinensis litteris admonuerat vt responderem 
Hispano. Est scurra effrons, stolidus et indoctus. Hie est Romae 
monachus quod Coloniae erat Pipericornus. Non miror esse Romae 


Ut 


" 


o 


1305. 5. nouum scripsi: notum a. 8. repetiturus scripsi: reperturus a. 
12. Coloniae scripsi : Romae a. 

1305. 2. itineris] For this proposed visit 4. Stunica] See App. 15 in vol. iv. 
of Mosellanus to Italy cf. Ep. 1326. 4—6, 6. Cardinalium] Cf. Ep. 1302. son. 
but nothing more is known of it: see 7. Caranzam] See Ep. 1277. 24n. 


his life by O. G. Schmidt, p. 71. IO. Moguntinensis] Cf. Ep. 1299. 42n. 
3. Sedunensis] Cf. Ep. 1299. 45n. 12, Pipericornus] See Ep. 487. 20n. 


112 LETTERS OF ERASMUS 
qui sic insaniat, sed miror esse qui hunc rabulam putent esse metuen- 
dum. Hie sunt Germani nostri mire fortes vbi res desiderabat 

15 moderationem, mire timidi vbi res poscebat fortem animum. 

Louanienses et monachi quidam, Ale[x]ander et Marinus extrema 
moliti sunt in me, sed frustra adhuc. Caesarem habeo fautorem, 
euius rei sum certissimus, et Regem Angliae et Romae cardinales fere 
omnes. Omnes tamen vellent me Lutherum aggredi. Ego tametsi 

20 negotium Lutheri non probem, tamen multae sunt causae cur quiduis 
malim quam hoc negotium agere. Et tamen sunt Lutherani qui 
magis peccant quam ipse Lutherus. Video partem vtramque 
intractabilem. Nolim, si fieri queat, perire bona Lutheri ob quaedam 
mala; et qui sunt ab altera parte, non sunt aequis conditionibus 

2; conferendi. De tua translatione non poteram iudicare nisi collatis 
exemplaribus, et ad eam rem plane nullum erat otium : . ne nune 
quidem tempus superest. Vbi quid otii dabitur, non deero officio 
meo. Caetera coram commentabimus. Bene vale. 

Basileae anno 22 sexto Idus Augusti. 


1306. FnRow Jouw Lovis VivEs. 


Viuis Opera, 1555, ii, p. 966 (a). 
Vi. E., f. 73 (3): Lond. Viv. 10: LB. 634. 


Louvain. 
I5 August 1522. 


[For sources and date see Ep. 1222 introd. ; and for the contents cf. Ep. 1303.] 


VIVES ERASMO. 


IN maxima sollicitudine sum et ero, donec factus fuero certior an 
sit vobis redditum quod reliquum erat libri: id misi per iuuenem 
quendam Coloniens(em) Corradi consilio xv die Iulii, quoniam de 
profectione aliud statuerat Carolus quam dixisset cum hic erat 

5 Georgius. Nihil superest mittendum per Hilarium, quem nondum 
vidi; dicunt profectum Antuerpiam et rediturum breui. Per eum 
cogito hanc epistolam mittere ; quam scribo non omnino confirmatus 
aut sanus, sed paulo liberior dolore quam his diebus fui. Nam ex 
quo Augustinum perfeci, nunquam valui ex sententia ; proxima vero 

10 hebdomade et hac, fracto corpore cuncto et neruis velut lassitudine 
quadam et debilitate deiectis, in caput decem turres incumbere mihi 


videntur indicendo pondere ae mole intolerabili. 


1305. 16. Loranienses a. 
eliam in litteris propria, manw scriptis. 
26. otium scripsi : negotium a. 
eorum a. 

1305. 14. Germani] For different as- 
pects of their character cf. Ep. 1168. 18n. 


16. Marinus] Caracciola: see Ep. 
1302. 48n. 
25. translatione] Weller suggests, 


with great probability, that this is 
Mosellanus' translation of Greg. Nazian- 
zen's De theologia libri quinque, Basle, 
Froben, 1523, fol, with his preface 
to the Abp. of Tréves, 13 June 1522. 
He had published earlier a translation 
of bk. i, Leipzig, M. Lotther, 1519. 


27. otii scripsi : otio a. 


Isti sunt fructus 


Alexander. Sic labitur nonnunquam Erasmus, 


25. conferendi a: ? componendi. 
28. coram scripsi; 


1306. 2. misi] Cf. Ep. 1303. 1-4. 

5. Hilarium] Bertulphus: see Ep. 
1303. 34-6. 

9. nunquam valui] Cf. Ep. 1303. 42. 
He had been ill in 1521 too: see Ep. 
1222, I2 

I2. indicendo] A notable form: 
which shows that in the hands of the 
non-Ciceronian humanists the language 
was living and could adapt itself to 
the needs of expression. Cf. also Epp. 
1378 20, 1381. 378. 


1306] FROM JOHN LOUIS VIVES 113 
studiorum et merces pulcherrimi laboris ; quid labor et benefacta 
iuuant? Quod de puerpera dicis, tam belle in me congruit vt 
quarto die postquam Augustinum deposui de manibus, nouum 15 
librum instituerim. ' Adeo" inquies, * animus pascitur opere': sed 
crede mihi totos duos aut tres menses reparandis ingenii viribus 
volo impendere, vt eae per quietem et cessationem reuocentur, sicut 
in noualibus. 

Cupio videre Carranzae quem in modum responderis, et alia quae 29 
diceris istic conscripsisse multa inprimis et magna. In Carranza 
plane eram falsus; nam imposuerat mihi fucus epistolae, quam 
solam ex toto legeram opere. Literas tuas ad Morum ac Cantuarien- 
s(em) misi hodie in Britanniam ; breui accipient, nam eo nune redeunt 
frequentes ex mercatu Antuerp(ensib ^ Gratulor tibi fauorem 25 
ampliss(imi) ordinis. (in) ingenium et eruditionem tuam ita propen- 
sum : si modo verum est quod hic narrauit mihi quidam a Corrado 
auditum, de annua pensione oblata tibi honestiss(ime». Miror te 
inuidere gaudium hoe mihi amantis(simo) tui, vt eiusmodi ad me 
solum non scribas : ceu vero vel ipse minus gauderem quami alii, vel 3o 
si tacendum esset, non possem continere. Sed vtcunque sit, tuis 
omnibus incrementis et felicitate meritis tuis digna laetabor, vnde- 
cunque resciam ; ex te mallem, quo certior esset in certiore nuncio 
laeticia. 

Pecunia egeo quidem, approbabitur tamen mihi quiequid tu et 35 
Frobenius statuetis; si quid mittitis, iubete quam primum reddi. 
Si quid vis ad Vergaram scribere, mitte huc ad me. Proximo mense 
cogito in Britanniam transmittere. Si quid mandas, scribe per N., 
cum redibit e mercatu Francfordiensi. Simulte oro per eundem mittas 
mihi literas aliquas ad amicos illic tuos commendatitias, saltem vt 40 
sciant me amicum esse tuum, quo me pluris faciant; etsi non est 
consilium manere ibi supra tres menses, aut ad summum quatuor : 
qua de re puto me tibi locutum esse Brugis. Me tenet tantum 
scholarum taedium, vt quiduis facturus sim citius quam ad has 
redire sordes et inter pueros versari. Ruffaldus salutat te impensis- 45 
sime; qui dicit se breui cum patre congressurum et a praesente 
impetraturum ne tibi solutio haec diutius differatur. 

Ὧδε εἰρηνικὰ πάντα. Mirum de rebus omnibus silentium ; fauor bono- 
rum in te ardentior quam vnquam. Πολλοὶ τῶν kpa£óvrov ἐσιώπησαν, καὶ 


I6. animus scrip (aius): auis a. 


15. nouum librum] Perhaps the 7ast. 
foeminae Christianae : see Ep. 1362. 31n. 
I6. animus] Cf. Ov. P. r1. 4. 21,2. 

20. Carranzae] See Ep. 1277. 22,24nn. 

22. epistolae] His preface to Vergara, 
dated 27 Dec. 1522, Rome. 

23. Literas] Neither of these is 
extant. 

26. amplissimi ordinis] The cardinals, 
who had supported Erasmus by sup- 
pressing Stunica's book : see Ep. 1302. 
59-61. 

27. Corrado] Perhaps Goclenius : as 
in Ep. 1303. 35, 30. 

28. annua pensione] Schinner's offer : 


452:5 


see Ep. 1299. 45n. 

36. statuetis] as payment for the 
Ciu. Dei: cf. Ep. 1303. 24-5. 

37. ad Vergaram] Cf. Epp. 1277, 1312. 

38. N.] Probably Εἰ. Berckman; cf. 
Epp. 1256. 125, 1362. 41, 56, 79, 1388. 
2 


40. commendatitias] One of these 
survives ; Ep. 1311. 

43. Brugis] Evidently during Eras- 
mus' visit in Aug. 1521. Vives had 
written to him about his English plans 
from Bruges in the previous July: see 
Ep. 1222. 18n. 

45. Ruffaldus] Cf. Ep. 1303. 54-5. 


5; incolumem te nobis reddat. 


114 


, , , 
50 οἱ (ἔτι κράζοντες θανάτου σιωπήσουσι μόρῳ. 


LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


Spero te viuentem adhuc 


visurum studia hominum in te qualia meritis tuis debentur, et inter- 
futurum tuae posteritati ; istis te debes temporibus seruare. Nam 
narrauit nobis te affligere valetudinem tuam immodicis studiis. Hic 
omnes tui te impatienter iam desideramus, et precamur Deum vt 


animis quam gerimus ; 


Hie apparamus bellum maioribus 
atque vtinam vtrinque fieret minoribus ! 


Aliquot Hispanorum militum millia dicuntur in Britanniam appli- 


cuisse, vt admisceantur ordinibus Britannis. 
Hactenus perfrixit; putant fore vt incalescat hoc 


nouo speratur. 


Multum de Pontifice 


60 Caesaris congressu, qui ad litus Cantabrieum appulit xvr die Iulii. 
Vereor ne ille non tam se esse PontZificem» Romanum) meminerit, 
quam veteris huius iuris in se, vt pristinae authoritatis pondere in 
sententiam huius trahat(ur) ; quod si illi qui sit et non qui fuerit, 
in mentem veniat, spes est magna pacis. 

Sed haec relinquamus fatis. De Graphaeo et aliis rebus puto ad te 


scribi per Petrum Aegidium et alios qui sciunt. 


Nam ego domi 


semper abditus nihil audio ; aut tam sero, vt citius sit istuc perlatum 


quam ad me. 


tantum vt Graecum aliquem audiret. 


His diebus vaeationum Claua venit Gandauo hue, 


Vide studium senis ; et non 


70 erubescimus iuuenes dormire. Vale etiam atque etiam, mi prae- 
ceptor. Louanii die assumptionis Virginis, 1522. 


1307. 


Breslau MS. Rehd. 254. 42. 
EE? 158. 


FnRow JoHwN GALLINARIUS. 


Breisach. 
Is August (1522). 


[An original letter, autograph throughout: the address-sheet is missing. 
The year-date can be assigned without doubt from. the mention of Henry's 
book, which, from the inclusion of Erasmus! two letters, is unmistakably in the 


Strasburg edition.] 
S. et sese commendat. 


De valetudine tua, Erasme, litterarum 


parens, quae, vt ex litteris tuis intellexi, meliuscula est, gaudeo, et ita 
gaudeo vt me metipsum ob hoc saluum censeam. Proinde vt vicem 


recipiam, velim vt mecum mutuiter gaudeas. 


Ecce nudiustercius 


5 recepi libros aliquot illius serenissimi simulque cordatissimi Regis tui 
Anglici contra Martinum Lutherum, a te forte antea visos. Quanta 


1306. 50. θανάτου σιωπήσουσι Grenfell : θανάτῳ σκοπήσουσι a. 
59. fore LB: fere a. 


Lond.: virüque a. 


1306. 53. narrauit] Probably the in- 
formant of l. 27. 

55. reddat] Cf. Ep. 1209. 4n. 

bellum] See Ep. 1299 introd. 

57. in Britanniam] An interesting 
parallel to the equally false rumour, 
suddenly and mysteriously circulated 
throughout western Europe, of the pas- 
sage of a great Russian force through 
England c. 28 Aug. 1914, on its way to 
France. 

60. ad litus] At Santander: see 
Gachard ii. 66. 


56. vtrinque 


62. huius] Charles ; 
Adrian had been. 

65. Graphaeo] See Ep. 1087. 355n; 
and cf. Epp. 1299. 92n, 1302. 

68. Claua] See Epp. 175. 10n, 524. 

1307. r. valetudine] Gallinarius had 
witnessed Erasmus! breakdown in the 
spring (see p. 43). For details of his 
subsequent illness see Ep. 1311. 2-12. 

5. libros] Henry's Assertio (sce Ep. 
1227. 5n): evidently (cf. l. 30) in 
the Strasburg edition, J. Grieninger, 
9 Aug. 1522. 


whose subject 


FROM JOHN GALLINARIUS 115 


1307] 
me illi laeticia affecerint, non facile dici potest, presertim quod tam 
a nobilissimo principe contra eum profecti essent, in quem se e doctio- 
ribus nostris aut nullus potuit aut nemo voluit (proicere». Credo 
id ita diuis visum esse. — Veluti enim causa illa ardua Christianam 
tranquilitatem iandiu interturbans non nisi summos patronos 
expostulet, argumentum libelli maximos theologos requirat, stilum, 
nobile ingenium et viuax deceat, ita ea (vt mihi videor, nam hune 
perlegi) in hoe vno illustrissimo Rege omnia vbertim coadunata 
patronum dignum sortita sunt. Vtinam hunc sibi principem scopum 15 
intuerentur nostri satrapae Germani imitandum, immo episcopi, 
theologi et huius farinae monachi, magistri nostri sacerdotesque 
sacrificuli, in magnum Reipub. Christianae commodum ! Hic etenim 
cordatissimus Rex Lutheri fundamenta oppugnando fortiter, proster- 
nendo strenue prudenterque conuincendo tanto maiorem meruit 20 
apud Rempub. Christianam laudem, quanto pauciores ex theologis 
(quorum maxime interfuit hanc hydram confodere) qui hunc 
erudite sapienterque aggrederentur, inuenti sunt. Quid plura? In 
hoe seculari principe video theologiam (quae rara in terris nostris 
auis est) eloquentiae coniunctam. Sed me nomenclatore tanti 25 
ingenii princeps non eget. Tuilli, Erasme maxime, illi charissimus es, 
tu amicus, tu illius genium nosti; iccirco plus aequo de illo tecum 
(quos vtrosque vehementer amo) fabulari libuit. 

Calehographus pessimo hune caractere materiaque illa indigno 
excussit. Ex tuis epistolis duas, vt video, addiderunt ; quae si tibi 
plaeitura sint, nescio. Vnum est, mi doctissime Erasme, quod 
oratum velim, vt videlicet per sincerissimam et integerrimam meam 
erga te obseruantiam charitatemque digneris aliquando scribere quid 
de illo principe sentias. Mitto igitur libellum vnum, vt tabellione 
principe quem tibi charissimum scirem, salutarem. 35 

Rhenanum nostrum hesterna die increpaui insolentius quod 
parcius Erasmo scribat: illum breui responsurum spero. Nihil 
nune nisi v& Erasmum, nostrum decus, ad Nestoris annos foelicem 
saluumque salui videamus, precor optoque: cui me vt suum com- 
mendo. Vale salue ex Brisacho, Festo Marianae Assumptionis. 

'Tuus Ioannes Gallinarius, assecla et minister, 
pastor ecclesiae Brisacen. 


M 


[9] 


30 


40 


FRow WorraaAwaG FABRICIUS ΟἌΡΙΤΟ. 
Leipzig MS. Mainz. 
EE. 9. 17 August 1522. 


[An original letter, autograph throughout. The year-datei s amply confirmed by 
the contents.] 


1308. 


9. proicere addid?, in fine versus. 


24. rara] Juv. 6. 165. 

29. Calehographus] John Reinhard 
of Grüningen in Swabia, hence com- 
monly known as Gruninger (in varying 
forms). He printed at Strasburg from 
1483 to 1531; and unlike the other 
Strasburg printers, produced many 
books against the Reformation. See 
ADB. x. 53-5, and & monograph by 
Ch. Sehmidt in his ZAépertoire biblio- 


graphique strasbourgeois, 1893. 

30. duas] Epp. 1219, 1228. 

36. Rhenanum] He seems to have 
been spending the summer at Schlett- 
stadt: cf. the address to BRE. 224 
(Zw. E*. 222), 30 July. He had been 
expected in Basle early in July (Basle 
MSS. G. IL 13. 124,5); and c. 5-6 
Aug. he had paid a visit of three days 
(ibid. 126,7). 


I2 


116 


LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


S. D. Varia detefamaincrebrescit. Caue ne, vtranque factionem 


retenturus in amore tui, (in) vtriusque odium incidas. 


Quiddam 


enim tale subodoror. Detestantur te Pontificii sagaciores tanquam 
fontem et caput mali; Lutherani contra ceu desertorem partium 


s meliorum execrantur. 
scripta, nescio quae. 


Hochstratus Coloniae damnauit pridem tua 
Witenbergen(ses» contumeliae causa nondum 


suis lucubrationibus tui meminerunt; at vereor ne epistola tua ad 
ducem Georgium Saxonem nimis arguta te multorum stilo obiiciat. 


Lutherus Anglo respondit calumniose summis conuitiis. 


Nisi nos 


ro Pontificii stultiores essemus et tantopere a vero dissidentes, nun- 


quam orbis ferret tantam ledendi petulantiam. 


Stilo hactenus 


conati sunt; iam prope armis res geritur. Gliscunt enim animi ad 
pugnam, ad cedes; tot ardent conspirationes, tot indicta federa, 


et vbique Christus pacis autor obtenditur. 


Desidero veterem 


15 securitatem. Tam non sum extra tela, nimirum deprehensus apud 
Principem, cui sum gratior quam vellem. Adeo me aula, malum 
necessarium, [me] impediuit. Caeterum Princeps acerbe fert stoli- 
dissimum Hochstratum ; commisit, monerem te ad contemptum 
humilis et sordidati aduersarii, qui allatrare potest, lacerare famam 
20non potest. Legit Paraphrases in Mattheum diligentiss(ime) ; nihil 
affirmat se legisse quod magis se inflammasset ad Christum. Voluit 


suo nomine orarem, loannem simili cura explicares. 


Non vacat 


super hoc pluribus modo. Τὰ velim respondeas. 


Vale Mog. 17 Aug. an. 22. 


Capito. 


Io. Oecolampadius te salutat, similiter et Hedio noster, qui fortiter 
clamat, declamat dicere volui. Videbis omnia pendere in precipiti 
modo ; continuo inclinabit, haud dubium, in alterutram partem 


rerum summda. 


2. in addidi, in fine versus. 


4. desertorem] Cf. Ep. 1276. on. 

7. epistola tua] Ep. 1125, which had 
just been published in F. 

9. Lutherus] Henry's Assertio (Ep. 
1227. 5n) had been translated into 
German by Emser (c. 28 June) 1522, 
for Duke George. About the same time 
Luther began to take notice of it 
(LE2. 548), considering it to be the 
handiwork of Lee (Ep. 765), and on 
4 July he had decided to reply (LE?. 
553) He produced first an Amtwortt 
deutsch, Wittenberg, NN. Schyrlentz, 
1522; and then Contra Henricum Re- 
gem Angliae, Wittenberg, (J. Grünen- 
berg), 1522. with a preface dated τς 
July (LE?. 559). See Luther's Werke, 
Weimar edit., x. ii, pp. 175-9. On 
12 Oct. Beatus Rhenanus at Basle 
had seen only the German reply (BRE. 
228). 

I5. extra tela] See Ep. 1241 introd. 

16. Principem] Albert of Branden- 


TE. 
aula] Cf. Epp. 1158. r9n, 1241. 
4n. 


20. Legit] For the  Archbishop's 
studies cf. Ep. 1241. 29n; and, for his 
intercourse with Erasmus at this time, 
Ep. 1299. 42n. 

in Mattheum] See Ep. 1255. 

22. Ioannem] See Ep. 1333. 

26. Oecolampadius] After leaving 
Altomünster in Jan. (Ep. 1258. 4n), 
he had been residing since April at 
Ebernburg, 25 ms. sw. of Mainz, as 
chaplain to Francis of Siekingen (Ep. 
582.27n). Inthis capacity he had made 
changes in the castle service, having 
& daily reading of the Gospel in the 
vernacular but only celebrating mass 
on Sundays (cf. LE?. 568). See his 
Epistola (E. Staehelin, Oekolampad- 
Bibliographie, 1918, no. 65) to Hedio, 
8. l. et a., (c. June 1522), Quod expediat 
Epistolae et Euangelii lectionem in Missa 
vernaculo sermone plebi promulgari : 
for Botzheim's approval of which cf. 
BRE. 227. The copy sent to him by 
Zwingli is now in the Carl Alexander 
Library at Eisenach. 

Hedio] See Ep. 1459 introd. 


1308] | FROM WOLFGANG FABRICIUS CAPITO 117 


Erasmo Roterodamo, theologo primo, decori orbis, suo charissimo 30 
preceptori. Basilee. 


1309. To THE READER. 


De Ciuitate Dei, tit. v9 (a). « Basle.» 
Lond. xxviii. 2 : LB. App. 456. «e, August 1522.» 


[A letter contributed to Vives' edition of Augustine, De Ciwitate Dei, Basle, 
Froben, Sept. 1522 (a), and printed on the verso of the title: after all the intro- 
ductory matter had been received from Vives (cf. Ep. 1303. 3n). An approximate 
date can be assigned. 

This volume was intended to form part of a new edition of Augustine, more 
complete and correct than that which John Amorbach had published in 1506. 
Froben had proposed the undertaking to Erasmus in 1517 (Ep. 581. 19), and by 
1518 Erasmus had agreed and was at work (Ep. 844. 255,6). In Luc. Ind., 1 Jan. 
1519, there is mention of * Censurae in libros Augustini imperfectus liber'; and 
publie interest was aroused (Ep. 922. 35-44; cf. HE. 159). But an opportunity 
offered to produce an edition of Cyprian (Epp. 975, 984, 1000), and Augustine was 
laid aside. By Sept. 1520 Erasmus had resumed work (Ep. 1144) and for about 
a year continued to make steady progress (Epp. 1174, 1189, 1204, 1212, 1218), to 
the general satisfaction of his friends (Am. E. το, ME. 126, BRE. 217, 221 : cf. 
Ep. 1350. 1-3) ; though hostile criticism was not lacking (cf. Ep. 1342. 121-2). But 
the move from Louvain to Basle in Nov. 1521 threw his plans into some confusion, 
and Augustine gave way to a third edition of the New Testament (Ep. 1174. 15n). 

Erasmus! acquaintance with Augustine dated back to his monastic years: 
see vol. i, p. 590 and cf. Ep. 844. 186. At Paris in 1500 a manuscript of the Enchiri- 
dion was one of his cherished possessions (Epp. 123. 21, 135. 44, 138. 120). He had 
read widely, too, in the old theology, and especially in Augustine (Ep. 844. 166-88 ; 
cf. Ep. 1304. 153-77). But even his powers of work were unequal to the task of 
editing the whole ot Augustine anew. He proposed to divide it, as Jerome had been 
divided, among a number of hands ; and in the autumn of 1520 Vives was persuaded 
to undertake the De C?wuitate Dei. 

B. Dombart, Zur T'extgesch. der Ciuitas Dei, 1908, pp. 43-5, shows that this 
is the first of the many early-printed editions to give any definite indication of 
the manuscripts used. At Vives' disposal were three: one procured by Erasmus 
from Cologne, and said to be by the hand of St. Ludger (7 809)—perhaps the viiic 
Coloniensis, Dombart/s K, no. 75 in Jaffé and Wattenbach's Eccl. setr. Colonien. 
codd. mss., 1874 ; a second lent by Marcus Laurinus from St. Donatian's at Bruges— 
these two Vives was allowed to have at Louvain ; and a third shown to him by the 
Carmelites at Bruges in the summer of 1521 (Aug. 19, aa* and p. 445). By 1 Jan. 
1521 he set to work, and by the end of the month had completed the first book 
(Aug. f9. aa*). In spite of ill-health six books were ready by July (Ep. 1222); 
but it was not till Jan. 1522 that the first seven were actually dispatched to Basle 
(Ep. 1256). The next ten followed in April (Ep. 1271); and in July the last five 
arrived with prefaces and introduction (Ep. 1303). Erasmus composed this letter 
to the reader, to fill the verso of the title-page. Froben was at work in July 
(see Ep. 1293 introd.), and no doubt earlier ; and by September the book was out. 

Into the subsequent history of the Froben Augustine, which appeared in 1528-9 
in ten volumes, we need not now enter. One point, however, must be noticed. 
The De Ciuitate Dei is included there as vol. v, Dec. 1529, being the last volume 
to be printed ; but apart from the mention of Vives on the title-page, with an added 
statement that Erasmus had improved the text from a manusceript—procured from 
Peter Gilles (see Erasmus' letter to Schets, 2 Oct. 1526), and apparently still in 
Erasmus' possession at his death (Basle MS. C. VIa. 71, f. 48: printed by C. Mia- 
skowski, Aorresp. des Erasmus mit Polen, 1901, p. 47)—the book is a plain text. 
This letter, Vives' prefaces and introduction and notes had all disappeared; 
and thus this letter is not found in any other contemporary edition. 

This suppression was no doubt connected in part with the fact that the De 
Ciuitate Dei had not sold well (Ep. 1531 and Lond. xx. 87, Viv. 19: LB. 975, 990) ; 
and thus on r5 Oct. 1527—a date which is probably prior to Froben's death— 
Erasmus reported to Vives that the printers proposed to omit this treatise altogether 
from the new Augustine (Lond. xx. 20, LB. 9or). Reflection must have shown them, 
however, that in a collected edition this was impossible; and they repaired the 


118 LETTERS OF ERASMUS [1522 


omission by printing, at the end of the whole undertaking, the bare text—a volume 
of 492 pages instead of the 810 of 1522, and with much less variation of type. 

"Though the correspondence of Erasmus and Vives shows no ill-feeling over this, 
traces of it may be noticed in another edition of Augustine, produced at Paris by 
Cl. Chevallon in 1531. "The general preface of this, by James Haemer of Stuttgart, 
17 Oct. 1531, states that four years before (very likely on hearing of the death of 
Froben) Chevallon had proposed to Erasmus a new edition of Augustine : but that 
Erasmus had replied that he was bound in honour to Froben's successors. Chevallon 
waited, however; and when their edition appeared in 1529, he used it as the basis 
of à new edition carefully revised with the aid of Mss. borrowed from St. Victor's 
at Paris. The fifth volume is again appropriated to the De Ciuitate Dei ; but 
instead of the plain text as given in the Froben volume of Dec. 1529, it contains 
Vives! preface to Henry ΥἹΠ, Henry's reply, which had not before been printed, 
other introductory matter, and all Vives' notes. 4A significant change is that in 
Vives' preface to the reader the page of eulogy on Erasmus (cf. Ep. 1303. 6n) is 
cut down to a line or two of formal acknowledgement. Subsequent Froben editions 
οὗ 1543, 1555, 1569, follow Chevallon's in these points. It therefore seems not 
unlikely that the treatment of Vives in this matter may have caused temporary 
unpleasantness with Erasmus ; cf. Ep. 1222 introd. Further light may be gathered 
from a letter of Erasmus, 22 Aug. 1534 (printed by Miaskowski in Jb. f. Philosophie 
XV, 1901, p. 334), which states that Longlond ἡ multis iam annis vrget me vt 
aedam scholia in Ciuitatem Augustini. £ Hanc prouinciam occupauit Viues Hispanus, 
et opus immensum est, et nemo lectu molestior quam Augustinus, praesertim in 
his quae scripsit per ocium accuratius. Tentaui, quo gratificarer amico, sed animus 
abhorruit. .. . Scripsi illi .. me non posse praestare quod cupit'. Cf. ἘΠ. 76; 
where Longlond expresses his disappointment at not having Erasmus' work on 
the De Ciwitate Dei. 

In the selection of Augustine's 'great apologetic treatise in vindication of 
Christianity and the Christian Church * to appear in advance of the rest, Erasmus 
and Froben were doubtless not unaware of the popularity which it had enjoyed, 
especially in the early days of printing. Sweynheym and Pannartz printed it 
three times by 1470 ; twenty-four editions are known before 1496, and since 1500 
there had been three more. It had been translated, too; into Italian in 1473 (four 
times reprinted by 1500), and into French in 1486-7. There is no English version 
till Healey's of 1610, which translates also Vives' notes. For More's interest in 
this treatise of Augustine cf. Ep. 999. 158-9.] 


D. ERASMVS ROTERODAMVS LECTORI S. D. 


IwPROBIS eruditorum flagitationibus iampridem appellabar, vt 
quod in Hieronymianis Epistolis praestitissem, idem praestarem in 
diui Aurelii Augustini libris omnibus. Ego, tametsi iam expertus 
essem non alium laborem plus adferre taedii, minus gloriae gratiaeque 
suo cultori, deinde deterrerer immensa negocii magnitudine, tamen 
coeperam huc animum, licet detrectantem ac reluctantem, appellere, 
totius operis ratione hunc in modum concepta. Primum locum 
tribueram illius Progymnasmatis, hoc est quaecunque scripsit 
catechumenus. Proximum Ejpistolis, quarum complures scripsit 
ro adhuc iuuenis ; et ob id magis etiam redolent eloquentiae studium. 

Tertius destinatus erat τοῖς θεωρητικοῖς, id est contemplatiuis, 

quae conducunt ad inflammandos animos amore rerum aeternarum : 

euius generis sunt libri Confessionum et Soliloquiorum. His ad- 
iunxissemus eos libellos qui pertinent ad institutionem vitae. 
τς Quartus decretus erat τοῖς διδακτικοῖς, hoc est in quibus docet rem 


6. ac a: et Lond. 


Un 


I. appellabar] Cf. Ep. 922. 35-44- Jan. 1523: I, p. 36. 18 seq. But in the 

2. Hieronymianis] See Epp. 326, 396. — actual edition of 1528-9, which was 

7. ratione] This arrangementisrepro- expanded into ten volumes, it was not 
duced, with abridgement, in Cat. Luc., followed. 


1309] TO THE READER 119 
theologicam : cuius generis sunt libri De doctrina Christiana et 
libri De Trinitate. Quintus habuisset rà πολεμικά, in quibus pugnat 
aduersus varias haeresiarcharum pestes; atque in his aetates ipsae 
quibus extitissent haereses, et affinitas errorum dedissent ordinem. 
Nam in hoe genere plurima conscripsit; inter quae sunt libri De 20 
Ciuitate Dei. Sextus exhibuisset rà ἐξηγηματικά, quibus enarrat 
diuinae Scripturae libros : quos eramus digesturi secundum ordinem 
voluminum sacrorum quae interpretatur ; videlicet enarrationes in 
Psalmos praecessissent enarrationem in Euangelium loannis. Et 
Euangelium enarratum prius fuisset enarrata eiusdem Apostoli 25 
epistola, atque item de caeteris. Septimus indicasset rà ἀμφίβολα 
καὶ νόθα, hoc est de quibus merito dubites an sint Augustini, tum 
quae illi falso inscribuntur. Idem indicaturus erat etiam eos libros 
qui iniuria temporum interciderunt. Graeca restituissemus. Men- 
das vel scribarum, vel eruditulorum castigare volentium quod non 3o 
intelligebant, culpa inductas, bona fide sustulissemus, non sine 
praesidio veterum et emendatorum codicum : quos iam in hunc 
vsum aliquot comparaueramus, qui vel ipsius Augustini seculo 
seripti videri poterant. Summam operis, quoniam erat immensum, 
in doctos aliquot et huic prouinciae pares partiri statueramus, sed 35 
sic vt sua cuique laudis portio solida maneret. Habet enim haec 
aetas permultos me felicius natos, qui plus queant in hoc genere 
praestare quam ego. 

His rebus sperabam fore vt Augustinus, vir non minus pius quam 
eruditus, iam a pluribus simul et maiore cum fructu legeretur : quod 4o 
in Hieronymi libris euenisse tam manifestum est vt nec inimici 
possint inficiari. Atque huius tam impii conatus odor simul atque 
permanasset ad quosdam Dominicani sodalitii fratres, iam non in 
symposiis tantum verum etiam in publicis concionibus vociferari 
coeperunt, indignum facinus nec diutius orbi tolerandum, Erasmum 45 
denique et Augustini castigationem moliri, in cuius operibus nec 
tantulum intelligeret : atque haeresim etiam vocabant, asseuerare 
quiequam esse in huius viri libris mendosum, adulterinum aut non 
intellectum theologis. Ego nunquam mihi vindicaui raram theologiae 
scientiam ; et tamen non vsque adeo meum hoc ingeniolum aut 5o 
eruditionem contemno vt existimem me nihil intelligere in libris 
Augustini, in quibus illi crassi ventres, stiuae nati potius quam literis; 
intelligunt omnia. Id esse verum facile credas, lector, si tres aut 
quatuor tibi nominem qui huiusmodi naenias nusquam non vocifera- 
bantur, praesertim Louanii et Coloniae. Nec enim ordinem in ius 55 
voco, sed istos quosdam rabulas detestor qui, praecones Euangelii 
professi, securras agunt: quos ordo coerceret vel eiiceret, si suo 
honori consultum vellet. 

Et tamen in hoe negocio non tracto rem theologicae subtilitatis, 
sed emendatae lectionis. Grammatici parteis mihi sumo, veritates et 6o 


32. codicum] For the wss. used by 
Vives see introd. 

33. Augustini seculo] This estimate 
has probably no more value than his 
description of the Codex Reuchlini 
(xiit: cf. Ep. 373 introd.) as ' tantae 
vetustatis v& Apostolorum aetate scri- 


ptum videri posset': Annot. in Apoc. 


3. 7, added in 1527. 
37. felicius] See Ep. 1102 6n. 
43. Dominicani] Cf. Ep. 1271. 35n. 


53. tres aut quatuor] Cf. Epp. 1263. 
26n, 1274. 51n, 1302. 7In, 1330. 49-52. 


55. ordinem] Cf. Ep. 1006. 4n. 


120 LETTERS OF ERASMUS [1522 
falsitates acutissimis illis magistris relinquo. Quod si meam indu- 
striam experti sunt studiosis omnibus magno vsui fuisse in restituto 
Hieronymo, quur hic maluerunt obstrepere, quam ex eo quod bene 
cessit, huius quod aggrederemur praeiudicium facere ? lam an 

65 aliquid falso sit inscriptum Augustino, mirari desinet qui legerit 
librum De vera ac falsa poenitentia: in cuius decimoseptimo capite 
citatur ipse Augustinus, et ita citatur vt qui librum scripsit, ab 
Augustino dissentiat. ldem accidit in praefatione quadam quae 
diui Aurelii Augustini titulo praefertur commentariis in Psalmos, 

7/?quum in eadem honorifice citetur idem Augustinus. Est alius 
libellus ex Augustini et aliorum scriptis, veluti cento quidam, con- 
textus a studioso quopiam, et inscribitur Augustino. Haec tam 
crassa non sentiunt isti, qui sibi videntur capreis et aquilis omnibus 
perspieatiores. Postremo, persuasum erat et mihi in Augustini libris 

75 minus esse mendarum quam in Hieronymianis. At dum tentandi 
gratia libros aliquot emendo, res ipsa me docuit plus esse prodigiosae 
deprauationis in hoc autore quam compererim in Hieronymo aut 
Cypriano. Atque hoe nimirum debet Augustinus suis illis eximiis 
amatoribus, a quibus solis intelligitur. 

980 Haec a me non confingi, res ipsa abunde persuadebit, si quando 

per istos licebit absoluere quod instituimus. Interim vnum atque 

alterum locum proferam in medium, ex quibus prudens lector de 

caeteris faciat coniecturam. Libriaduersus Faustum Manichaeum 16, 

cap. 24, in libris non vna aeditione excusis, sic habebatur scriptum, 

* Quem Dominus Iesus Christus eadem commendatione commemorat, 

eiusque autoritatis adductae, eorum refellit errorem resurrectionem 

negantium '; quum in peruetusto codice superesset incorrupta 
scriptura, ' eiusdemque autoritate Sadduccaeorum refellit errorem '. 

Notat enim Augustinus locum qui refertur Matthaei cap. 22. 

90 Rursus libri 16, cap. 33, scriptura erat bifariam deprauata, ' Vides 

nequaquam ' vel ' vides ne qua(m;quam ', quum scribendum sit, 
* Videsne quam tibi non dicam '', etc. Respicit enim Augustinus ad 
ea verba Fausti quae praecesserant eiusdem libri cap. 8: Alias 
inquit, ** Si Christianus es, crede dicenti Christo, quia de sese scripsit 
5 Moses. Quod si non credis, Christianus non es." Inepta semper et 
imbecilla responsio est, nihil habentium quod ostendant'. Quoniam 
igitur Faustus fecerat Augustinum his verbis loquentem, ἡ δὶ 
Christianus es, crede dicenti Christo, etc., Augustinus negat se ita 
cum Fausto agere. Ac mox in eodem cap. 33, ' Nec illud sibi patere 

100 praecipitium,' erat deprauatum pro eo quod rectum erat, * Nec illud 
siui patere'. Eiusdem libri cap. 6, in verbis Fausti, qui referens 
idioma sermonis ex vetere translatione dixerat, ἡ“ Virorum virorum 

quisquis hoc non gestauerit, exterminabitur, deprauauerant ' vtro- 
rum virorum '. Nam Hebraei dicunt ἡ viri viri' pro ' quicunque viri ". 


83. faciet Lond. 103. depra- 
uarant Lond. 


8 


Ua 


Ὁ 
σι 


91. ne quamquam scripsi: nequaquam a. 


I have 


78. Oypriano] See Ep. 1000. 

84. non vna aeditione] I cannot find 
any edition of these books that had 
yet appeared, except John Amorbach's 
of 1506. 


9I. ne. quamquam] Clearly some 


correction is necessary here. 
adopted the reading of Amorbach's 
edition. It is noticeable that in the 
text of 1528-9 mequaquam still stands, 
although Erasmus' conjecture made 
here has been adopted by later editors. 


1309] TO THE READER 121 


Huius generis sunt innumera ; sed his referendis non est in 
praesentia locus, quae vix etiam suo loco citra taedium referuntur. 
Et hoc nostrum institutum, quo nostro sumptu, non credendis 
laboribus, damus eis sacros autores vt purgatiores, ita et dilucidiores, 
isti religionis columina, quum ipsi tantum ventri seruiant et gulae, 
putarunt seditiosis concionibus exagitandum. Vtinam aut illi se 
vertant ad ea studia quae digna sint his qui se profitentur mortuos 
mundo! aut si ipsi nolint resipiscere, mundus resipiscens hos ficos, 
siue mauis fucos, excutiat oculis et alueariis, vt si nolint ipsi cuiquam 
prodesse, certe ne obstrepant aliis bonorum vtilitati seruire cupienti- 
bus! Industriam nostram magis prouocabit bonorum fauor quam 
deterrebit malorum oblatratio. 

Nune interim prodit eximium opus De Ciuitate Dei; quanto 
quam ante fuit castigatius quantoque doctioribus commentariis 
illustratum, malo te, lector, ex ipsa re discere quam ex nostro 
testimonio credere. Nam hoc effecit Lodouicus Viues tam praeter 
meritum praedicandis laudibus meis, vt ipsum vicissim nec prome- 
rentem liceat praedicare. Dene vale, curaque ne Ioannem Fro- 
benium impensae et operae poeniteat, qui nihil detrectat quod 
ornandis, prouehendis iuuandisque bonis studiis conducat. 


13104, To ApniAN VI. 

Exomologesis, fo. E? v^. Basle. 

HN : Lond. xxiii. 1: LB. 632. (0. Beptember» 1522. 

[A letter written to accompany the presentation-copy of Arnobius (Ep. 1304); 
from which an approximate month-date can be assigned. lt was first printed in 
the Zxomologesis, Basle, Froben, (c. March) 1524, preceding Epp. 1329, 1324, 
1338 ; and subsequently in the collected volumes ot Z pistolae. By a mistake some 
words which the editor of the Zxomologesis prefixed to Ep. 1329, have been 
appended in subsequent editions to this letter. In a later Froben edition of the 


Exomologesis, March 1530, the four letters between Erasmus and Adrian were 
removed. ] 


S.P. N. ADRIANO SEXTO DESIGNATO PONTIFICI ERASMVS 
ROTEROD. S. D. 


ALIVS hic, beatissime Pater, vniuersam rhetorices supellectilem in 
hoc depromeret, vt tibi dignitatem istam, qua maior in terris homini 
non potest contingere, gratularetur. Ego vero non sumam vllam 
hac in re operam, vt qui certo sciam quam aegre munus hoc praeter 
omnem expectationem delatum susceperis. Etfortassisineptus videar, 
si inde tibi gratuler vnde tu suspiras et ingemiscis, non ignarus quam 
difficile sit istam prouinciam sic obire vt functionem tuam approbes 
principi Christo, cui mox omnium gestorum reddenda erit ratio ; 
praesertim hisce temporibus, quibus totum Christianae ditionis 
corpus, vtraque sui parte, tantis malis laborat, etiamsi non acce- 
derent Turcarum atroces minae, atque adeo iam non minae tantum. 
Sed quo minus est causae quur priuatim gratulemur tibi, hoc im- 
pensius publice gratulamur orbi Christiano. Nam haee rerum 
humanarum tempestas talem omnino requirebat nauclerum. Multis 


RFTCN 1310. 9. hisce a : his ZI. 
1309. 112. ficos] Cf. Ep. 1162. 243n. 121. laudibus meis] Cf. Ep. 1303. 6n. 


105 


[το 


uni 


122 LETTERS OF ERASMUS [1522 


15 enim argumentis in spem vocamur, futurum vt prouinciam diuinitus 
delegatam non alii geras quam Iesu Christo et huius gregi: qui 
vtinam promereatur, vt tuos sanctissimos conatus bene fortunare 
dignetur, sine cuius fauore inanis est omnis conatus mortalium ! 

Studii erga te mei ceu pignus quoddam nune mitto Arnobium, 

7? qui tum forte erat in manibus quum huc nuncius omnium laetis- 
simus adferretur, Adrianum sextum rerum gubernaculis admotum ; 
vberius ac plenius idem declaraturus, vbi se dederit opportunitas. 
Mihi probe nota est et meae conscientiae synceritas et tui ingenii 
prudens aequitas. Sed tamen quoniam video quantum hoc seculo 

25 possunt malae linguae, visum est tuam sanctitatem aduersus harum 
virulentiam veluti antidoto quopiam praemunire : vt si quid delatum 
fuerit de Erasmo, aut plane reiiciat aut, si quid dubitabit, suspendat 
sententiam donec meam acceperit defensionem. Nihil enim addubito 
quin apud te iudicem aequissimum sim istorum calumniis abunde 

30 responsurus. Hoc quum scirem te tua sponte facturum, tamen 
quorundam improbitas, qui nusquam non cessant, fecit vt, si non 
rogarem, certe submonerem. Hactenus in re Christiana animum 
praestiti dignum orthodoxo, eundem praestaturus vsque ad extre- 
mum vitae diem. Si neutri parti causam meam probare potero, 

35 certe Christo conscientiam hane confido me probaturum. Sit hoc 
non e tripode, quod aiunt, sed ex synceri pectoris oraculo dictum. 

Huius epistolae breuitatem  pensabit prolixior in Arnobium 
praefatio. S. T. diu nobis seruet omnium seruator Dominus Iesus, 
qui tibi suas vices gerenti semper adesse dignetur. 

490 Basileae. Anno. M.D.XXI1I., 


1311. To Jouw FisHER. 

British Museum M5. Harl. 6989. 9. Basle. 

Jortinii. 494. . I (September) 1522. 

[An original letter, autograph throughout except the address, which is by 
a secretary. The first leaf is worn away at many places on both edges. On the 
recto, which ends with l. 35, a good deal of conjecture is necessary ; but on the 
verso there is a margin to the left, so that only one edge of the writing is affected. 
The second leaf is blank except for the address, which is on the verso. In the 
middle of the address is a later endorsement, | Erasmus '. ΤῸ facilitate emenda- 
tion the lines of the original are here reproduced. Jortin's text is inaccurate. 

The month can be assigned from Ep. 1306. 39-41; for this is evidently one of 
the letters of introduction written in response to Vives' request. Evidently, too, 
it was sent with Ep. 1312. "The year-date is confirmed by the death of Reuchlin.] 


A»bsolutissime Presul, epistola tua mihi magno solati(o 
f»uit in tantis malis. Conficior enim non perinde stud«io- 
ru»m laboribus, sine quibus nec viuerem, ac mocr- 
bis» subinde me repetentibus, primum pestilente 

5 pituita, non sine febri, mox calculo, qui quotie(s 
repetit—repetit autem pene quarto quoque die—, 
toties moriendum est. Proximo nixu, qui fuit 
omnium grauissimus, sic concussus est stomachus vt 
nat»ura sese non queat recipere. Manet languor, 


1310. 26. velut ἢ. 


1311. 2. studiorum] Cf. Ep. 1330. 5. pituita] Cf. Ep.1248. 1on. 
18n. calculo] Cf. Ep. 1267. 10n. 


I311] 


TO JOHN FISHER 


123 


successit febricula, corpusculum alui profluuio indies 
magi»s ac magis attenuatur. Videtur esse phthisis 
que»dam senilis. Auget nonnihil molestiam pertinax 
qu»5orundam stolidorum in me conspiratio. Extre- 
ma» fabulae pars nunc Romae agitur. Predicatores 
instig»ant Stunicam quendam Hispanum, ad insa- 
niam» vsque gloriosum et impudentem. Res pen- 
det ab» huius Pontificis animo. Is qualis olim fue- 
rit n;oui, qualis futurus sit in magistratu tan- 

to nesc»io. Illud vnum scio, totus est scholasticus, 
nee ad»modum aequus bonis litteris. Quam amico 
animo» quamque constanti et scio et memini. 


De ar- 


gumen»to tractando iam dies aliquot consulta(ba- 
mus) quum tuae littere redderentur : idque omnibus 
viribus» agam vbi eonsedero. Nam valetudo cogit 
mutare» locum. Romam inuitor multorum litteris. 
R. D. Sed»unensis iam iterum preter viaticum polli- 
cetur annue» quingentos ducatos. Sed territant 
Alpes et» Appenninus, quibus haud scio an tutum 

sit tal»e corpusculum credere. Expector et in 

Galli»a. Rex letus diploma misit. Sed τ δ] τὴ 
priu»s inter monarchas coisse pacem. In (Bra- 
ban»tia magnus tumultus est de Luthero. 

Res commissa e5st iis qui me non ob Lutherum 
oderunt, sed pei»us oderunt quam Luth(erum 

ipsum. 4A dissidio a5bhorret (animus meus. 

Et tamen quicquid facturus sum, breui (faciam 
oportet. Quicquid id erit, faciam vt sci(as. Nusquam 
commodius hyemassem quam hic ob res adh(uc copio- 
sas. Sed cum vinis huius regionis mihi (non 


conuenit. 


Qui has reddit Lodouicus Viue(s, qualis 
sit, opinor te jam ex ipsius monumentis (cognos- 
cere. Quod reliquum est cognosces ex hominis 
colloquio. list de numero meorum amicorum. 
Robertus tuus Thubingae profitet(ur Graecas 


Stunicam] See App. 15 in vol. iv. 
noui] Cf. Ep. 1304. 8n. 

I9. scholasticus] Cf. Ep. 1166. 105n. 

21. argumento] Eitherthe Paraphrase 
on St. John (cf. Epp. 1323. 18-21, 1333); 
or the Ecclesiastes (cf. Ep. 1332. 35-6). 

26. Sedunensis] Schinner: cf. Ep. 
1299. 45n. 

30. diploma] Ct. Ep. 1319. 3-9. 

31. In Brabantia] Cf. Ep. 1299. 73n. 
Erasmus was no doubt thinking 
specially of the persecution of Nic. of 
Hertogenbosch and Corn. Grapheus 
(cf. Epp. 1299. 89-96, 1302. 83-7): 
in which Probst also was involved (cf. 
Epp. 1254. 8-16, 1258. 3-4). Cf. also 
Ep. 1293. on. 

35. dissidio] Cf. Epp. 1331. 22, 1342. 


I5. 
18. 


283-4, 704—5. 4 

44. Robertus] R. Wakfeld or Wake- 
feld (18 Oct. 1537) was B.A. at Cam- 
bridge 1513-14, and studied Canon 
Law 1515-16. In 1518-19 he was incor- 
porated there as M.A. with a degree 
from Louvain; which he may have 
obtained in 1517 (cf. Ep. 674. 29n). 
Perhaps at this date, Henry vir set him 
to teach Hebrew to Reg. Pole; and 
other pupils were Pace and Tomas 
Hurskey, head of the Gilbertines in 
England. From Aug. to Dec. 1519 he 
was Professor of Hebrew in Busleiden's 
College at Louvain (Val Andreas 
p.283; cf. Ep. 1046. 29n), in succes- 
sion to Matt. Adrian (Ep. 686. sn). 
In 1519-20 he was elected Fellow of 


1O 


20 


30 


35 


40 


50 


55 


124 


LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


et Hebraicas litteras salario satis (amplo. 
Reuchlinus nos precessit ad superos(. Eum ego 
rettuli in numerum diuorum in Collo(quiis hac 
estate excusis. Bene valeat T. R. D., (quam 
diu felicem faciat ac seruet omnium Serucator : 
cui dignaberis aliquando hunc misell(um tuis 
precibus commendare. Basilee. Cal. (Sept. 


An. 1522. 


Erasmus 
D. T. (deditissimus. 


Keuerendo in Christo Patri ac D.D. Ioanni episcopo 


Roffensi. In Anglia. 


12.0.1 8:2. 
Munich M5., Heine x. 


To JouN VERGARA. 


Dasle. 
2 September 1522. 


[A reply to Ep. 1277: evidently written in response to the opportunity offered 


by Vives in Ep. 1306. 37. 


It reached Vergara at Alcala: see his letter to 


Stunica, 7 May 1523. For that and for this manuscript, which is an xviii* copy, 


see App. 15 in vol. iv.] 


S. Mihi vehementer gratae fuerunt tuae litterae ; 


nimirum 


eruditae, elegantes, denique beneuolentia(m) qua(njdam erga me 


St. John's College, Cambridge; see 
T. Baker's History, ed. J. E. b. Mayor, 
1869, i, pp. 281,2. After that nothing 
is certainly known of him until the 
present mention: but at some period 
he was in Paris, and he also visited 
Bavaria, where he learnt from the 
Austin friar, Caspar Amon or Am- 
monius (for whom see BN), perhaps at 
Lauingen on the Danube (cf. CPR. 
p. 76 and LE?. 582). 

In July 1522 he appears to have re- 
turned from England to Louvain (EH R. 
xxii. 749). Laterin the summer he was at 
Hagenau negotiating with Anshelm (Ep. 
397) toprintsomeof his books. Thisledto 
an invitation from Tubingen to succeed 
Reuchlin (t 30 June), which he readily 
accepted; and he introduced there 
the study of Syriae and Arabic. Early 
in 1523 Henry appointed him to teach 
Hebrew in Cambridge; and in spite 
of letters from Ferdinand and Tubingen 
University pleading for delay, and 
alleging that Wakefeld's pupils thought 
more of him than of Reuchlin, he was 
back in Cambridge by March 1524. 
He was made chaplain to the King; 
and proceeded B.D. 1524-53. An 
Oratio de laudibus trium linguarum, 
delivered in Cambridge 1524, was 
printed by W. de Worde, London, s. a. 
In 1527 Henry consulted him with 
Pace about the Divorce.  Wakefeld 


at first supported the Queen ; but fur- 
ther evidence changed his mind, and he 
engaged in controversy with Fisher, to 
whose patronage he owed much: see 
his Syntagma de Hebraeorum codicum in- 
corruptione, London, W. de Worde, s. a., 
and Kotser codicis, London», T. Ber- 
thelet, (c. 1535». As a reward Henry 
sent him to teach at Oxford; and his 
success induced the University to peti- 
tion to have him permanently. In 
May 1532 he was incorporated B.D., 
with a canonry in the King's new col- 
lege: one of his publie lectures there is 
printed with the Syntagma. His writ- 
ings, which include a Paraphrase on 
Ecclesiastes, show critical ability, com- 
bined with much vanity and self. 
assertion. See DNB and Cambridge 
Grace- Books B?, F. 

'The permission quoted there from 
Fisher to * master Wakfeld' to study 
Hebrew abroad, appears to belong to 
1523-4 (T. Baker, op. cit.,i,p. 358): in 
which case it probably should refer 
to his younger brother Thomas. 

1311. 46. Reuchlinus] f 30 June 1522. 
Erasmus celebrated him with the 
Apotheosis Capnionis, suggested to him 
by ἃ conversation with Conr. Pellican 
(CPR. p. 79), and first printed in the 
new Froben edition of the  Colloq. 
Formulae (c. Aug.» 1522 (see Epp. 1262 
introd., 1294. rin). 


I312] TO JOHN VERGARA 125 
non vulgarem spirantes. Certum est sequi consilium tuum. Non 
est animus congredi cum singulis, presertim Stunicae similibus et 
Caranzae: quorum tu probitatem et eruditionem multis verbis 
predicas mihi. Et fortassis habent in pectore, certe in scriptis 
nusquam apparet. 'famen hie quoque mihi placuit ingenii tui 
ciuilitas. Caranzae respondi, et Stunicae, duobus maledicentissimis 
simul et indoctissimis libellis. Restant ab illo promissi tres. Sed 
promisi me non responsurum. Collegium Card(inalium) vetuerat 
ne illius libellus, cui titulus ex re, Blasphemiae, excuderetur. 
Excusus est clam per monachos quosdam, quibus ille hane agit 
fabulam. Rursum vetitus est vendi: adeo placet Eocclesiae 
primoribus. Mihi posthac animus est a tali scabie abstinere vngues. 

De te, mi Vergara, summam, mihi crede, spem concipio ex illa tua 
epistola, quae nihil vulgare aut mediocre pollicetur.  Fefelleras 
hactenus me. Non suspicabar te tantum habere sodalitatis cum 
vtriusque litteraturae Musis. Bene vale. 

Basileae. postrid. Cal. Septenbr. Àn. 1522. 

Erasmus ex animo tuus, 
ex tempore manu propria. 


Expolitiss. theologo et vtriusque litteraturae cal(Dentiss. Ioancnji 
Vergarae. In aula Caesaris. 


1298] 313... 
Louvain MS. (a). 
Dresden MS., Loc. 10300, f. 4 (3). 
H. p.718: N. p.685: Lond. xix. 107 : LB. 635. 


[The course of Erasmus! correspondence with Duke George at this period was 
interrupted by the action of chance brigands or of deliberate enemies; either 
Lutherans acting against the Duke, or, as Erasmus supposed later (Ep. 1437. 90-5), 
Eppendorff proving false. 'The present letter failed to reach the Duke, and accord- 
ingly three months later Erasmus dispatched a duplicate copy made from the 
rough-draft remaining in his own hands, accompanying it with another brief letter 
(Ep. 1325). Both arrived safely ; and Duke George duly sent a reply (Ep. 1340). 
Bui that again was intercepted ; and so for more than a year no letter passed 
between them. In the spring of 1724 Erasmus made another approach to the Duke, 
with complaints of Eppendorff (Ep. 1122 introd.), in a letter delivered in May, 
which has not survived. Duke George replied with Ep. 1448, sending also a copy 
of Ep. 1340. These were delivered on 20 Sept. (Ep. 1499) ; and thus communica- 
tion was re-established. 

For this letter the best source is a contemporary copy at Louvain (a: divided 
into a! and α for the first hand and a corrector), probably made at Basle from the 
rough-draft retained by Erasmus (see p. 83). Besides this the duplicate copy 
sent to Duke George is preserved at the Dresden State Archives in the same 
volume as Ep. 1283: written by a secretary (8!) and corrected by Erasmus (3). 
The recto, which ends at quam in l. 62, has its right-hand edge much worn, to 
an extent varying from two to eleven letters ; but as the missing words or letters 
are supplied either by a or by the printed texts, the breaks need not be recorded in 
detail. On the verso the worn part comes in the margin. For printing in H Erasmus 


To Dvkx GgonGE or SAxoxNv. 
Basle. 
3 September 1522. 


5. Caranzae] This Apologia (see Ep. 
1277. 22n) is more moderate than 
many of his others. 

8. maledicentissimis] This is not true 
of Carranza: see Ep. 1277. 24n. 

9. promissi tres] See Stunica's third 
publication: App. r5 in vol. iv. 

IO. non responsurum] This promise 


(cf. Ep. 1330. 13-14) is made at the close 
of the Appendix to his reply of 13 June 
(sce vol. iv, p. 622) ; but he was not able 
to keep it, being provoked to further 
repliesin March 1 524 (printedin the Ezo- 
mologesis, Basle, Froben, 1524) and in 
June 1529 (printed in H. p. 861). 
Collegium] See Ep. 1302. 59n. 


Un 


20 


126 LETTERS OF ERASMUS [1522 


made considerable revisions. F. Gess, Akten τι. Briefe z. Kirchenpolitik Herzog Georga 
von Sachsen, i. 1905, pp. 352-5, was the first to use the Dresden MS. in printing this 
letter, having apparently made a collation with LB. ; but he omits some of the 
variants. 1 have adopted the text of a, which in spite of the lapses of the copyist 
seems more correct, but have followed the spelling of β, as being original. 
Erasmus' new refusal to write. against Luther (cf. Ep. 1217. 138 seq.) may be 
contrasted with Ep. 1275. "The year-date is sufficiently confirmed by the mention 


of Henry viis book.] 

S. P., illustrissime Princeps. Periucundum accidit quod me tuis 
humanissimis literis sis dignatus, quum ego tam neglecte scripsissem 
celsitudini tuae, nimirum occupatissimus ac praeterea valetudine 
aduersa. Hoc orbis periculosissimum dissidium displicere tibi non 
est mirum ; cui enim non displiceat, qui sit animo Christiano 
praeditus ? Atque vtinam hie veris studiis aduigilent principes, 
vt tantum malum sopiatur, et ita sopiatur vt non repullulascat ! 
Nam vtris sit imputandum, fortasse iam serum sit disputare. 
Lutherus, quod negari non potest, optimam fabulam susceperat, et 
ro Christi pene aboliti negocium summo cum orbis applausu coeperat 

agere. Sed vtinam rem tantam grauioribus ac sedatioribus egisset 

consiliis, maioreque cum animi calamique moderatione! Atque 
vtinam in scriptis illius non essent tam multa bona, aut sua bona 
non viciasset malis haud ferendis! Et tamen hic grauius peccant 
τς Lutherani quidam quam ipse Lutherus. Nune quoniam atrocibus 
odiis res vtrinque geritur, periculum est ne oppresso Luthero simul 
pereant tot bona, quae nolim aboleri: tum autem ne pars victrix 
inuehat nobis quaedam quae nulli Christum amantes ferre poterunt, 
quaeque cessura videantur in graue detrimentum gloriae Christianae 
20 et Euangelicae svnceritatis. 

Etenim si libere loqui fas est apud Principem non minus pru- 
dentem quam humanum, mundus indormiebat opinionibus schola- 
Sticis, constitutiunculis humanis, nec aliud audiebat quam de 
indulgentiis, de compositionibus, de potestate Pontificis Romani. 

2; Haec etiam si essent indubitatae veritatis, tamen non multum 
faciunt ad Euangelicum vigorem, non animant nos ad contemptum 
huius mundi, non accendunt ad amorem rerum coelestium. Atqui 
haee potissimum sunt inculeanda. Non est spernenda Pontificis 
autoritas, sed in vnum Christum omnis est transferenda gloria. 

3o Atque his praesidiis regnabant quidam, qui non quaerunt ea quae 
sunt lesu Christi, sed cum Demade, quem notat Apostolus Paulus, 
diligunt hoc seculum. Ab hoc somno prorsus erat expergefaciendus or- 
bis, et scintilla vigoris Euangelici resuscitanda. Sed vtinam id factum 
esset ea mansuetudine curaque, qua decuerat agi negocium omnium 

35 sanctissimum ! Admiscuerunt se huie negocio monachi quidam ac 
theologi monachales, qui stultis, indoctis ac seditiosis clamoribus 
malum hoc exagitarunt, et ex malo pessimum, ex minimo maximum 
reddiderunt. Nam initio nihil periclitabatur praeter quaestum 

I. S. P. a: ERASMVS ROT. GEORGIO DVCI SAXONIAE S. D. H. 5. a H : dis- 
plicet 8. 6. B: hie vtinam c. 7. α : repullulescat a!. II. ac seda- 


tioribus add. H. I4. non add. f. Is. B: Lutheriani a. 
18. nulli à? : nullum αἱ. 23. constitutiuneulis a: constitutionibus H. 


29. est add. B. 30. his 8: hiis a. 34. ea B : eta. 
36. monachales α : monach 8, vbi lacera est charta in fine versus: parum sobrii H. 


ux 


2. scripsissem] Ep. 1283. 36. monachales] For this form οἵ. 
31. Paulus] 2 Tim. 4. 10. Ep. 1183. 122. 


1313] 


TO DUKE GEORGE OF SAXONY 


127 


indulgentiariorum. Et quemadmodum Lutherus multa scribit quae 


plurimorum aures ferre non possunt, ita illi permulta inuehunt quae 40 
boni doctique vident offectura pietati vere Euangelicae. 


Et tamen 


qui haee scribunt, non agunt Christi negotium, neque Pontificis, 


sed suum. 


causae et Christi gloriam obscurant. 


Imo studio priuati commodi, et Pontificis officiunt 


Hi nec ea sinunt probari in 


Luthero quae sunt Christianissima, nec de suis quicquam remittunt, 45 
sed prioribus etiam addunt duriora. 

Quoniam igitur perspiciebam vtranque partem impotenti quodam 
impetu rapi transuersam, non admodum me admiscui huie tumultui, 
nisi quod satis declaraui mihi nihil esse foederis eum Lutheranis, ne- 
que quicquam magis displicere quam seditionem. Quanquam et alias : 
videbam me imparem tam periculoso negocio, etiam si fuisset ocium 
legendi quae scribunt hine atque hinc: erant enim legenda omnia. 
Ad haec iam aetas haec et valetudo a grauioribus studiis missionem 
flagitat. Nunquam tam acerbe scriberem in Lutherum quin diuersae 


parti viderer dilutus. Porro quum iam nune mihi dira minitentur 55 


Lutherani, neminem prius discerperent quam Erasmum, si prodiret 
in aciem. Satis libellorum est in Lutherum, si hae via posset obrui. 
Et sunt qui in hae harena me longe plus valeant. Postremo semper 
in hac fui sententia, tragoediam hanc nulla ratione melius consopiri 


posse quam silentio. 
magnates cordatissimi. 


Idem sentiunt qui sunt inter cardinales ac 60 
Prodiit saeuissima Bulla a Pontifice. 


Nihil aliud quam exacerbauit incendium. Sequutum est saeuius 
etiam Caesaris aedictum, qui totus in hane rem propensus est. Ea 
res linguas quorundam et calamos cohercet, at non mutat animos, 


Laudatur quidem pius Caesaris animus ; sed iudicium eius rei 65 


asscribunt iis quibus eruditi non multum tribuunt. 
Caeterum ego nunquam dubitaui quin ille libellus serenissimi 
Regis Angliae non sine causa abs te laudatus, ipsius cuius habet 


titulum, ingenio marteque, quod aiunt, sit elaboratus. 
Princeps ille ingenium mire felix ac versatile, quod incredibili modo 7o 


Habet enim 


valet, quocunque se intenderit. Et stilum olim puer non indiligenter 


excercuit, etiam ad me scriptis epistolis. 


39. indulgentiarum ZH. 
dura a. 56. prodirem f. 
65. eius a : huius f. 71. 8686 B. 

56. Lutherani] Erasmus was thinking 
of Melanchthon, whom he had recently 
believed to be meditating an attack 
upon him: see a letter of Wolfgang 
Rychard to Jo. Magenbuch, from Ulm 
3 Sept. (15225, printed by J. G. Schel- 
horn, A4moen. lit. i (1725), pp. 306,7 ; 
* Ostendit mihi hodie epistolam Erasmi 
(Brassicanus», in qua conqueritur de 
fama super Philippo, quod ille nescio 
quid dentatis libellis moliatur: multum 
deprecatur Philippi odia. Velim, mi 
Ioannes, si aliquando Philippum a bello 
Erasmico dehortari possis, ne differas : 
redibit olim cum foenore Erasmus, et, 
pristini amoris memor, totus in Lutheri, 
imo Christi, partem palam manibus 
pedibusque ibit?. Earlier in the year 


52. enim add. B. 
58. valent 8. 
72. Eta: aliquot. Tum Z. 


Et ante paucos annos 


55. nune add. B. dira B: 
59. B : fui in hac a. 


Erasmus had expected that Melanch- 
thon would challenge him by producing 
Paraphrases of his own on St. Paul: 
see Zw. ΕΞ. 201. Cf. also Ep. 1276. on. 

57. libellorum] Cf. Ep. 1275 77-9; 
and see the long list in F. Lauchert's 
Ital. Gegner Luthers, 1912.  Latomus' 
Articulorum | damnatorum | Ratio had 
appeared 8 May 1521, Antwerp, 
M. Hillen; and Jo. Fabers JMalleus, 
Rome, M. Silber, 14 Aug. 1522. 

61. Bulla] See Ep. 1141. 20n. 

63. aedictum] See Ep. 1217. 144n. 

70. ingenium] Cf. Ep. 1227. 7-8. 

72. epistolis] See Ep. 206; and cf. 
Lond. xxiii. 15, LB. 1038, which is to 
be dated 1529, not, as I wrongly stated 
in Ep. 206 introd., 1522. 


128 LETTERS OF ERASMUS [1522 
disputationem conscripsit theologicam, An laicus obligaretur ad 
orationem vocalem. Solitus est et in scholasticorum theologorum 

75libris versari; gaudet et in conuiuiis aliquid de re theologica 
disserere. Nonnunquam in multam noctem profertur contentio 
literata. Habet Reginam eleganter doctam. Quod si qua in parte 
fuisset adiutus in eo libro, nihil erat opus meis auxiliis, quum aulam 
habeat eruditissimis pariter atque eloquentissimis viris differtam. 

80 Quod si stilus habet aliquid non abhorrens a meo, nihil mirum erit 
aut nouum, quum ille puer studiose voluerit meas lucubrationes, 
hue prouocante clarissimo D. Guilhelmo Montioio, discipulo quon- 
dam meo, quo tum ille sodali studiorum vtebatur. 

Duos Lutheri libellos ad me sane frustra misit tua celsitudo, 

85 rudem eius linguae qua scripti sunt. Quanquam aiunt eos hie diu 
fuisse circunlatos antequam per te mitterentur. Mihi stultissimum 
videtur eos prouocare quos non possis vincere. Quanquam ad- 
monere principes et episcopos officii sui, quoties locus ipse praebet 
occasionem, nec inutile sit nec alienum ab exemplis probatissimorum 

90 scriptorum. Facit hoc subinde Hieronymus, facit Chrysostomus et 
Bernardus. Semper fuerunt episcopi et semper erunt, et fortasse 
sunt hodie, qui, dulci fortuna ebrii, nec meminerunt quid sit 
episcopum agere. Et quod in genere dicitur, non debet verti in 
euiusquam contumeliam, modo ne id fiat seditiose aut atrociter; 

95 semperque dulcedo Christianae charitatis mitiget admonitionis 
austeritatem. Non est minuenda pontificum autoritas, sed ea 
benefactis optime et paratur et seruatur. Totum hoc malum, aut 
certe magna ex parte, nascitur ex nobis, qui quum toto pectore 
mundum amplectamur, tamen Christi titulos praeteximus. Huius 

100 mali radices si amputaremus, mundus totis studiis vt patres ample- 
cteretur. Nune vt tyrannos odit et recalcitrat. 

Expectamus quo vocet hic nouus Pontifex. Is ostendet fortassis 
viam aliquam finiendi huius mali, quod late tot regiones occupauit, 
ac plurimorum animis penitus infixum est. Ego quantum aetas, 


74. Solitus est post disserere transponit H 76. disserere B: asserere a. 
79. atque a: ac H. 80. erit add. B: om. a H. 81. aut add. £*, qui forsi- 
tan in animo habuerit erit delere: ac a: om. B. B: voluerit studiose a. 
B: luerabrationes a. ὅ2. D. B: dominoa: viro H. Guillelmoa : Gulielmo N. 
83. studiorum add. H. 87. admonere . . . episcopos a8?: admonetur 
princeps et episcopus £!. 88. officii add. B. sui a&?: sum f£!. 94. B: 
cuiusque a. 99. Christi... 100. amputaremus a (Huius a: Has 8): sub 
Christi titulo tyrannidem gerimus. Quod si vere hoc essemus quod videri volu- 
IOO. B8: amplectaretur a. 104. animis a?: ànis a! 

73. disputationem] See Ep. 964. 
I23n: perhaps cf. Ep. 937. 2-3. 

77. Reginam] Cf. Ep. 1028. 4n. 

73. aulam] Cf. Ep. 999. 221n. 

82. Montioio] See Ep. 79 introd. 

84. Lutheri libellos] One was perhaps 
Luther's Antwortt deutsch: see Ep. 


Cologne (Ep. 1155 introd.) Erasmus had 
declined to talk in any language but 
Latin, though it was obvious that he 
must know his own ' Belgica! ; so that 
Spalatinus had to act as interpreter: 
see Seckendorf, Comm. de Lutheranismo, 
1692, i. 125. In 1533 C. Harst (Ep. 


1308. 9n. 

85. rudem eius linguae] Cf. Ep. 1342. 
754-5. As Ep. 1340 shows, Duke George 
was not deceived by this transparent 
affectation: which is repeated more 
positively in Ep. 1499. 11. Similarly in 
his interview with Duke Frederic at 


1215), when showing him at Freiburg 
the new ecclesiastical ordinance of the 
Duke of Cleves, translated it into 
Latin, * nam ipse in lingua Germanica 
non erat adeo perfectus': see O. R. 
Redlich,  Jülich—Bergische | Kirchen- 
politik, i. 1907, p. 278. 


I313] . TO DUKE GEORGE OF SAXONY 129 


ingenium, vires et otium patientur, non deero causae fidei et con- τὸς 
cordiae Christianae ; quod hactenus quoque pro mea virili feci. 
Erit illud, illustrissime Princeps, tuae prudentiae, curare ne haec 
quae hic liberius ad te scribo, mihi fraudi sint apud alios, qui nihil 
non rapiunt ad ealumniam.  [llustriss. celsitudinem tuam incolu- 
mem 80 florentem diu seruet Opt. Max. Dominus Iesus, 110 
Basileae 3. Non. Septembr. An. M.D.XXII. 
Erasmus Roterodamus. 


1314. ΤῸ UrnicH ZwiNGLI. 


Breslau MS. Rehd. 243. 135. Basle. 
Hess ii. 563. €3 ?» September 1522. 


[An original letter, autograph throughout, in the Rehdiger collection at Breslau. 
Hess printed it from a transcript made by Rud. Gwalther (1519-86) in a copy of 
Oec. E., 29 June 1575, before sending the original to Jac. Monauius Silesius 
(1546-1603), from whom no doubt it passed to Rehdiger (1540-76) or his successors. 
For this information I am indebted to the excellent introduction in Zw. E?. 235. 
In the notes there it is suggested that the invitation to Erasmus to come to Zurich 
was the outcome of Hummelberg's letter to Zwingli of 26 Aug. (Zw. E?. 232), but 
that this letter probably precedes Ep. 1315. "The month-date, which obviously 
needs correction, should therefore be put between those two limits. 5, which is 
unmistakable in the Ms., is perhaps a miswriting for 3; or Erasmus may have 
caleulated in September as for October. Either of these views seems to me easier 
than to suppose that he added Nonas to 5 through inadvertence. 

Since his correspondence with Erasmus in 1516 (Epp. 401, 404) Zwingli's position 
had greatly changed. He had then just been appointed * plebanus ' of Einsiedeln 
in addition to his duties at Glarus ; and though speaking freely about the Church, 
he was orthodox enough to become ἡ acolyte-chaplain' to the Pope, 1 Sept. 1518. 
In Dec. 1518 he was appointed * plebanus ' in the Great Minster at Zurich, and there 
his reforming principles developed rapidly. He encouraged the town council 
to lead the citizens of Zurich in revolt against the Bishop of Constance on the 
questions of fasting and celibacy of the clergy, and to withstand the friars about the 
intercession of the saints: on which points he had now won signal victories, all 
in 1522, sealing his triumph with his Archeteles (Ep. 1315. rn). He had also 
played a leading part in the negotiations with the Papacy which led to the isolation 
of Zurich from the other Swiss cantons in 1522 : cf. Ep. 1282 introd. See a very 
concise statement in B. J. Kidd's Documents of the Continental. Reformation, 1911, 


pP- 374-5; 384, 387-9.] 


S. Habeo summam gratiam pro tuo tueque ciuitatis in me affectu. 
Ego mundi ciuis esse cupio, communis omnium vel peregrinus magis. 
Vtinam contingat asscribi ciuitati coelesti! nam eo tendo, tot 
morbis subinde repetentibus. Nee video[r] quur quod offers expetam. 
Certum habeo Cesarem esse amico in me animo. Ordo cardinalicius 
totus mihi fauet. Nec est vllum periculum nisi a quibusdam 
furiosis lacobitis. Nec ista ciuitas posset istos compescere quo 
minus blaterent in me et libros meos que velint. 


Ut 


1313. 105. patietur H7. . 108. hie «&?: hee a! : om. 8. III, B: tercio nonas 
septem. Anno a. 112. Erasmus Roterodamus om. p. 

1314. r. affectu] It had been pro- 4. morbis] Cf. Epp. 1302. 29-42, 1311. 
posed, through Zwingli, that Erasmus 353-12. 
should assume the citizenship of Zurich : 5. Cesarem] Cf. Ep. 1305. 17-18. 
see Ep. 1342. 536-40. Earlier in the Ordo] See Ep. 1302. 59n. 
year Zwingli had invited Erasmus to 7. lacobitis] Dominicans: seo Ep. 


visit Zurich ; Zw. ΕΞ, 199 — BRE. 218. 1153. 113}. 
452:5 K 


130 LETTERS OF ERASMUS [1522 
Vadianus non minus placet conspectus quam ante lectus. Nihil 


Accepi hominem frigido colloquio. Id enim postu- 
labat valetudo, quae fugitat conuiuia. Breui videbimus quorsum 
inclinet res Christiana. Habemus Pontificem theologum. Ego 
quantum hoc seculum patitur, quoad vixero, non deero negocio 


10 eo candidius. 


Christi. Τὰ pugna, mi Zuingli, non modo fortiter verum etiam 
i5 prudenter. Dabit Christus vt pugnes et feliciter. Bene vale. 
Basileae. 5. Nonas Septembr. An. 1522. 


Erasmus vere tuus. 
Vigilantiss. pastori Huldrycho Zuinglio. "Thuregii. 


1315. To UrnicH ZwiNGLr. 


Zurich MS., E. ii. 339. 87. 
Hess ii. 564. 


Basle. 
8 September 1522. 


[An autograph, hastily written, with the address by a secretary, in the Staats- 
archiv at Zurich; like Ep. 404, first printed by Hottinger (vi. 628) and then 
by Hess. The year-date is confirmed by the mention of Zwingli's book. 

Just at this time Erasmus, complying with a long-expressed wish (cf. Ep. 1285. 
1-3), paid a visit to Botzheim at Constance; travelling by road along the Rhine, 
through Rheinfelden and Schaffhausen (LB. App. 346, 1732 E). His departure 
from Basle cannot have been much later than the date of this letter: for Mich. 
Hummelberg, who came over from Ravensburg to see him (Ep. 1316. 15), left 
Constance on his return home on 18 Sept. (BRE. 226). Erasmus gives the length 
of his stay variously as ' ferme tres hebdomadas ' in Ep. 1342. 454, and * mensem 
totum' in Ep. 1555: but the earlier estimate is more likely to be correct, and is 
supported by the statement of Beatus, who was his companion, that the visit 


was made ὁ mense Septembri ' (BRE. 228). 


9. Vadianus] Joachim (28 Dec. 
1484—6 April 1551) of Watt, a few ms. 
E. of St. Gallen, after education in the 
town school, went in 1502 to Vienna, 
where he was B.A. 1504, M.A. 1508. 
He then taught in the Arts Faculty ; 
was made poet-laureate by Maximilian, 
I514; became Professor of Rhetoric 
1516, Rector 1516-17, and M.D. 1517. 
During that period he wrote many small 
books ; but his most notable works were 
editions of Pliny H. N. vii and Mela, 
printed by Singren, 14 April 1515 and 
May 1518. In the latter, ff. 92 v? 
and 95, is an honorifie mention of 
Erasmus: to which in an amplified 
edition, Basle, Cratander, Jan. 1522, 
p. 160, further praise was added. In 
explaining — Adag. 1353 . Erasmus 
responded with a complimentary refer- 
ence (added in 1526), citing Vadianus' 
note on Mela (1518, f. 59). In June 
1518 (VE. 127; cf. 5.1 20) Vadianus 
returned to Switzerland; where one of 
his first acts was to visit Erasmus and 
his circle at Basle (VE. 129 ; cf. Ep. 861. 
5n) On settling at St. Gallen he was 
appointed town physician; member of 
the town council, in succession to his 
father, 1520, and its head in 1526. 
The rest of his life was spent there, as 


its leading'citizen : and he directed the 
introduction of the reformed religion, 
with which, through Zwingli's influence, 
he was warmly in sympathy, though 
with no tendency toextremes. Hisener- 
gies were given to his municipal duties, 
to medical practice, and to historical 
and geographical composition: his chief 
work being a Chronicle of the Abbey of 
St. Gallen, begun in 1529 and contain- 
ing another eulogy of Erasmus, whom 
he regarded as being, with Luther and 
Zwingli, one of the leaders of reform 
(see his Deutsche Historische Schriften, 
ed. E. Gótzinger, i, 1875, pp. 6-7, 469). 
But there is little trace of any inter- 
course between them. For a visit to 
Cracow and the salt-mines of Wieliczka 
in the winter of 1518-19 see VE. s.? 
44n.. In Aug. 41520?» with three 
others he ascended Mt. Pilatus as far 
as thelake: see Mela, 1522, p. 34. His 
library and correspondence (VE) are 
preserved in the town library at St. 
Gallen. There is a contemporary life by 
Jo. Kessler (1502-74): see Gótzinger 
in ADB. xli. 239-44. 
lectus] Perhaps in the second 

edition of Mela: see preceding note. 

12. theologum] Cf. Epp. 969. 1:7n 
1166. 105D, 1311. 19-20. 


1315] TO ULRICH ZWINGLI 131 


One of Erasmus' motives in leaving Basle was the care of his health, with which 
the local wines did not agree (Ep. 1311. 24-5, 39-40); and his intention now was 
to go on to Rome, in response to his numerous invitations. But a bad attack 
of stone, which came on soon after he reached Constance, compelled him to avoid 
the fatigues of so long a journey, and he returned to Basle about the end of 
September, forgoing also an expected visit to Zurich (cf. Zw. E?. 237). On his way 
out, or home, his reception at Schaffhausen was flattering (BRE. 228; cf. 1v. 
362,3). At Constance Botzheim's hospitality was splendid ; and he was welcomed 
almost royally by men of every degree and standing. All this he describes with 
evident enjoyment, and with an unusual amount of topographical detail, in 
Ep. 1342. 333-457: and in the colloquy, Ichthyophagia, first printed in Feb. 1526, 
but seemingly written earlier, there is also a short account of it (LB. i. 805 E-806 A). 
See also Epp. 373 introd., 1316, 1319, Cat. Luc. (1, p. 46. 18-25) ; and tv. 360-2. 
It appears from BRE. 227 that Botzheim even went to the expense of putting in 
an open fireplace for him.] 


S. Eruditissime Zuingli. Legi paginas aliquot Apologetici tui. 
Obsecro te per Euangelii gloriam, cui scio te vnice fauere, et omnes 
quotquot Christi nomine censemur, fauere debemus, vt si quid 
aedes posthac, rem seriam agas serio, et memineris Euangelice tum 
modestiae tum prudentiae. Consule doctos amicos antequam 
aliquid edas in vulgus. Vereor ne ista Apologia conciliet tibi 
magnum periculum et Euangelio officiat etiam. In his paucis que 
legi, multa sunt de quibus volebam te admonitum. Non dubito 
quin tua prudentia sit hec boni consultura ; scripsi enim animo tui 
studiosissimo, ad multam noctem. Bene vale. 


Natali virginis matris. An. 1522. 
Erasmus tuus. 


Integerrimo D. Vlricho Zuinglio, pastori Turicen. 


1316. To CowRAD HzaRESsBACH. 


Opus Epistolarum p. 760. Basle. 
N. p. 725 : Lond. xx. 38 : LB. 636. 18 October 1522. 


[The year-date is amply confirmed by the mention of Erasmus' visit to Constance 
and of Glareanus' marriage. 

Conrad Heresbach or Hertzbach (1-2 Aug. 1496—14 Oct. 1576) of Mettmann, 
between Düsseldorf and Elberfeld, after education at Münster under Murmellius 
(Ep. 838. 2n), matriculated at Cologne in Oct. 1512 and was M.A. 1515. Τὸ 
study law he went to France, where c. 1517 (cf. Ep. 664) he read Plato with Lupset 
in Paris (Oratio de lit. Graecis, f. 14 v9) ; and in 1519 he returned to Cologne as 
LL.B. In Dec. 1520 he was established at Basle as corrector for Froben (VE. 226), 
and was thus perhaps partly responsible for the inaccuracies in Velleius Paterculus 
(cf. BRE. 188, 197); but in June 1521 he was appointed Professor of Greek at 
Freiburg (Schreiber, Gesch. Umiv. Freiburg, ài. 193: cf. MHE. iii. 48,9). His 
inaugural Oratio de literis Graecis was edited by Sturm, Strasburg, 1551. As he 
is described, on his appointment, as * Erasmi alumnus ', it is possible that he had 
been with Erasmus at Louvain in 1519-20. On τῷ March 1522 he was still at 
Freiburg (MHE. iii. 51,2) and again in June and July (cf. Ep. 635. 20n) ; but then 
went off to Italy, where he became LL.D. at Ferrara, 22 Oct., and visited Padua 
and Venice (Oratio, f. 21 vo). He resumed work at Freiburg till May 1523, when he 
resigned because the University would not raise his salary (Schreiber ii. 194). 
During this period he revised the current translation of Strabo, and translated 
bks. iii and iv of Gaza's Greek grammar : which Val. Curio printed for him at Basle 


1. Apologetici] Zwingli's Apologeticus ^ bp. of Constance, and summing up 
Archeteles adpellatus, 23. Aug. 1522, the recent Zurich protests (cf. p. 129). 
(Zurich, C. Froschauer), s.a.: ad. ΒΥ 26 Aug.it was in print (Zw. E*. 230). 
dressed to Hugo of Hohenlandenberg, ^ See Egli's preface in CR. 88. 249-55 


K 2 


Ut 


Un 


IO 


132 LETTERS OF ERASMUS [1522 


March and Aug. 1523. Erasmus bestirred himself (cf. Ep. 1364) to obtain fresh 
employment for him ; and on 1 Sept. 1523 Heresbach was installed as tutor to the 
young Duke William of Cleves—a post which he held till 1534, when he wasappointed 
councillor. In these years he formed an intimate friendship with John Vlatten 
(Ep. 1390) ; and revised Valla's translations of Herodotus and Thucydides, Cologne, 
Cervicornus, 1526,7. In 1529 he received a prebend at Xanten and the provostship 
of Rees (EE. 105); but gave up this preferment in 1535-6 in order to marry. 
His later years were spent on his official duties, and in the management of an estate 
belonging to his wife on an island in the Rhine below Wesel. "This interested him 
so much that he composed a dialogue De re rustica, Cologne, Jo. Dirckmann, 1570 ; 
which was translated into English by Barnabe Googe, 1577. Of his other numerous 
writings the most noteworthy are a treatise on education, 1570, and a commentary 
on the Psalms, edited by Sturm, with a short life of him, 1578. He corresponded 
with Melanchthon and Camerarius; and was closely attached to Erasmus, to 
whom he wrote frequently, though few of the letters survive. "This attachment he 
imparted to his pupil; cf. Lond. xxiv. 8, LB. 1061 and App. 353. 

See ADD, citing numerous sources: also his History of the Anabaptists, ed. 
K. W. Bouterwek, 1866 ; and 10 letters from him to Vlatten, 1224-36, printed by 
O. R. Redlich in Zs. d. berg. Geschichtsvereins, xli (1908), 160-84. Αὐ his death he 
left his library to the Church of Wesel, including a diary now in the possession 
of the Bergischer Geschichtsverein, from which the years 1537-44 have been 
printed in the society's Zs., xxiii (1887), 57-83. 

Mich. Bentinus (Ep. 1433. 2n), who had worked with him for Froben, dedicated 
to him an edition of Horace, Basle, Val. Curio, 1 April 1527.] 


ERASMVS ROTEROD. CONRADO HERESBACHIO S. 


NAE tu minimum abes a beatitudine, doctissime Conrade, qui 
tantula re beari possis. Scribis enim te fore protinus beatum, si 
contingat Erasmus hospes. Mira vero felicitas quam inuideas 
Constantiae caeterisque oppidulis, quae dignatus sum, vt scribis, 
mea praesentia. Imo ipse meam ipsius infelicitatem deploro: qui 
tot malis onustus sum, vt quoquo locorum me conferam, non solum 
ipse mihi molestus sim, ob morbi inclementiam ac valetudinis 
incommoditatem, verum iis etiam molestus esse cogar quibus 
cuperem esse iucundissimus. 

7* Constantiae nihil aliud quam aegrotaui apud hospitem Ioannem 
Botzemum, hominem praeter eruditionis et integritatis dotes 
adeo festiuum vt vel mortuum possit exhilarare. Episcopus ipse 


8. cogor N. 


3. hospes] Erasmus afterwards ac- 
cepted this invitation, and paid a visit 
to Freiburg early in March 1523. 

4. Constantiae] See pp. 130-1. 

I2. Episcopus] Hugo of Hohenlan- 
denberg (t7 Jan. 1532), of an ancient 
family established in the neighbourhood 


(of Zurich. In 1484 he was Provost of 


St. Mary's at Erfurt; by 1487-8 he 
held canonries at Constance, Basle, 
Chur, and was an apostolice protono- 
tary; and in May 1496 was elected 
Bp. of Constance. He was at first 
inclined to resist encroachments by the 
Papacy in the matter of indulgences, 
and to support Zwingli; but later he 
was driven, by. Zwinglis persistent 
progressiveness, into direct opposition 
to reform (cf. Epp. 1314 introd., 1335. 
44n) Being unable to impose any 


check upon it, he withdrew with his 
Chapter from Constance in Aug. 1526 
and settled at Meersburg (Ep. 1401. 
I3n) | After appointing Balthasar 
Mercklin (Ep. 1382. 25n) his coadjutor 
in 1527, he definitely resigned to him 
in 1529. But Mercklin's death com- 
pelled him to resume the see, 30 June 
1531, for the last months of his life. 

He was a consistent patron of John 
Faber (Ep. 386): and Erasmus writes of 
him here and in Epp. 1331.2, 1342. 361- 
73, with great respect (cf. also Cat. Luc., 
I, p. 46. 23-5). But his persecution of 
Botzheim in 1524-6 (see Ep. 1519 in- 
trod.) shows him in a less pleasant light. 
Ambr. Blaurer writes of him in 1522 
(Bl. E. 43): ' Nihil ex suopte pectore 
Sapit, sed totus pendet ex aliis ". 

See Egli in Zwingliana, i. 185-91. 


1316] TO CONRAD HERESBACH 133 
Constantiensis, vir profecto mitis, probus et integer, nihil humani- 
tatis in me praetermisit. Pari comitate complexus est me Ennius, 
episeopus Verulanus, nuncius apostolicus.  Accurrit et Hymel- 
bergius, homo moribus mire candidis, aliique permulti. Et si nihil 
horum fuisset, comitem habebam multo omnium lepidissimum 
meoque animo charissimum, Beatum ERhenanum. Quando non 
ridet Beatus ? cuius ingenio dispeream si quid adhuc vidi ciuilius 
aut argutius. His omnibus nihil aliud quam molestiam attuli ; 
quo sane nomine mihi morbus etiam erat molestior, quanquam per 
se molestissimus. Vtinam tam bene mihi conueniret cum hypo- 
caustis eb vinis quam conuenit cum coelo et ingeniis! "Tandem 
praeter omnem spem vinum nactus Burgundiacum, re ipsa com- 
peri quiequid hactenus mali fuit, ex huius regionis villis esse natum. 
Proinde nisi Burgundia huc mittet vinum, certum est adire Bur- 
gundiam. Arnoldus Comes vere talis qualem tu depinxisti, semel 
dignatus est coenare nobiscum. 

Nee te rogabo vt Erasmiolum nobis sic instituas vt et optimis 
parentibus et te praeceptore dignus euadat, neque viam prae- 
scribam qua id facere oporteat, ne vel de tua fide vel de prudentia 
tua parum magnifice sentire videar. Tantum illud dicam, te isto 
officio non minorem gratiam initurum apud me quam apud ipsos 
parentes; quibus tamen, vt par est, vnice charus est puer: ac 
praeter affectum quem in te gerit vterque, nosti quam neuter sit 
sordidus aut illiberalis. 

Non abhorret animus ἃ visendo Friburgo ante brumam ; sed 
deterrent hypocausta et vina. Iam demigraui in alteras aedes, et 
nouus paterfamilias esse coepi. Henricus Glareanus, quod illi felix 


23. et ante vinis H : ac N. 


I4. Ennius] See p. 61. 

I5. Hymelbergius] See Epp. 263. 
21n, 1315 introd., 1342. 420-1. 

22. hypocaustis] Cf. Ep. 1248. ron. 

24. Burgundiacum] "The wine of 
Montbéliard, with which Erasmus now 
made aequaintance for the first time 
(cf. Ep. 1319. 14 and 1, pp. 38. 6-8, 46. 
21), and which he always afterwards pre- 
ferred to any other. On this occasion it 
was sent to him by Nic. of Diesbach (Ep. 
1258. 28n) ; see Ep. 1342. 458-95, and 
cf. BRE. 227. 

ΕἾ. Arnoldus Comes] I cannot iden- 
tify. 

29. Erasmiolum] Froben's youngest 
son, who was now with Heresbach at 
Freiburg : see Ep. 635. 20n. 

38. alteras aedes] A house which he 
had occupied before, on an earlier 
visit: see the letters of Basil Amerbach 
from Basle to Boniface at Avignon, 
6 Jan. and 23 April 1523 (Basle MSS. 
G. 11. 13. 131-2, 136): ' Migrauit (cf. 
Ep. 1289. 33n) «Erasmus? in edes suas 
superiores : eius conuiua quidam doctor 
medicus Antwerpien., Crato Stallberger, 
discipulus Neseni' (cf. Ep. 329 introd. 
and BRE. 80) ; * D. Erasmus Roterod. 


praeteritam hyemem Basileae in edibus 
suis superioribus transegit'. n Ep. 
I342. 533-5 Erasmus states that it 
was a house worth 400 florins, that the 
owner (Froben : cf. 111. 120-1, Ep. 1371. 
7, and Lond. xxiv. 14, LB. 1070» had 
offered it to him rent-free, but that he 
had insisted on paying for it (cf. Respon- 
810, 1530, LB. x. 1612 E). The attraction 
of it was that he had built in it an open 
fireplace in one of the rooms in place of 
a stove; cf. Ep. 1422. 28-9. It may 
be identified with the house * Zur alten 
Treue?, now Nadelberg 15-17, which 
Froben bought on 18 Dec. 1521 (see 
C. C. Bernoulli in Basler Büchermarken, 
1895, p. xx), very likely with ἃ view to 
the aecommodation of his friend. As 
the Nadelberg is close to St. Peter's 
church, it may be inferred that Erasmus 
was still there when his first will was 
attested, 13 June 1527, 'in domo 
Erasmi apud S. Petrum ' : see L. Sieber, 
Das T'estaanent des Erasmus, 1889, p. 11. 

39. Glareanus] In Dec. 1520 he had 
been proposing to marry Regula Am- 
man of Zurich, sister of one of his pupils ; 
but in April 1522 the matter dropped, 
and he turned to a Basle girl, * quae 


Lal 


3 


20 


25 


30 


35 


40faustumque sit, habet vxorem ex animi sui sententia. 


45 


134 LETTERS OF ERASMUS [1522 
Breui 
saltabitur et canetur hymenaeus ; habes quod homini gratuleris, 
Certe vir est, mea sententia, quo vix alium reperias synceriorem, 
planeque dignus cui non solum hoc coniugium sed omnia prorsus 
felicissime cedant. 

Bene vale, literarum optimarum optime professor. 
meis verbis omnes qui istic bene volunt Erasmo. 

Basileae Natali diui Lucae. Anno M.p.xxr. 


Salutabis 


1317. FnRow FRANCIS CRANEVELT. 


Louvain MS. Malines. 
Cran. E. 20. 24 October 15227. 


[An original letter, autograph throughout, but apparently the rough-draft, not 
the letter actually sent : among the Cranevelt collection (Cran. E.), which Prof. de 
Vocht is about to publish. "The beginning of the manuscript and the right- 
hand edge have perished. Prof. de Vocht shows that a month and year can easily 
be assigned from the fact that Cranevelt's appointment to the Grand Council is 
dated 27 Sept. 1522, and that his wife came to join him at Malines in Oct. The 
mention of Hilary Bertulf (l. 15) shows beyond doubt that the person addressed 


is Erasmus.] 


(Seripsi nuper, sed paucis, animo tamen minime dubio ;» 
quumdé, incertus qua in spe» fortunaque versarer(, cuperem 
vel(sie nonnihil ex» te literarum verecundius extorquere. 
Scis qua conditione» apud Bruganos aliquot annis versati 


simus. 


Sed bellicis istis calamitatibus attrita Flandri(a 


5 diutius alere non potuit hominem vsque adeo sumptuos(um, 
idque cum gallina et pullis numerosis. Volebant illi di(arii 

minus dare quam consuessent, ego contra plusculum postul(abam. 
Ita factum est dissidium. Vocatus sum maiore stipen(dio 

et conditione splendidiore Mechliniam ad Consilium Cesarc(ee 
Maiestatis. Qua in re nihil molestius fuit ist(a 

migratione. Nudiustercius aduenit vxor cum liberis, 

et occupati sumus in collocanda supellectile. H(ospitamur 

adhuc apud dominum Ioh. Robynum, decanum Mcechlinien. 

Vbi me inuenit Hilarius tuus, adferens liter(as tuas et 


vtilior mihi futura est" (VE. 308, 313), 
a natural daughter of Hemman Offen- 
burger (BRE. 228; cf. Zw. ἘΠ. 242). 
By 28 Nov. the wedding had taken 
place. Erasmus was unable to attend 
because of the stoves (cf. l. 22n), but 
sent two coins (cf. Ep. 1137. son), of 
Trajan and Alexander the Great, as 
a present (Zw. E?. 252). See Schreiber's 
Glareanus, 1837, pp. 57,8. On 6 Jan. 
1523 Basil Amerbach wrote to Boniface 
(Basle MS. G. II. 13. 131-2): 'Inuisit 
Erasmum rarius ac solet Glareanus, cui 
contigit excusatio Euangelica, cum 
vxore sua Anna Offenburga pene 
sepultus '. 

1316. 40. habet vxorem etc.] The 
censor s formula at Rome in inquiring 


5 Feuyni nostri, quem sane cuperem mihi in cliberando 


whether a man were married or not, 
unmarried men being liable to the aes 
vrorium: see Wilkins note on Cic. de 
Orat. 2. 260, where the story is told of 
Cato. In Gell. 4. 201t occurs in a different 
form, which Erasmus employs in the De 
esu carnium (LB. ix. 1197 B). He refers 
toit also in the Znst. Christ. matr. (LB. 
v. 619 A, 651 B)  Glareanus uses the 
words of himself, in announcing his wed- 
ding now to Zwingli (Zw. E?. 252 init.). 

18317. s. bellicis] See Ep. 1228. 52n. 

I4. Robynum] See Ep. 178. 7n. 

Is. Hilarius] See Ep. 1257. i3n; 
and, for his journey at this time, cf. 
Ep. 1322. 1. 

16. Feuyni] See Ep. τοι introd. 

liberando] Cf. Ep. 1213. 18. 


I317] FROM FRANCIS CRANEVELT 135 


Theseo Herculem, si parua licet componere magnis. 
Vale, vir ornatissime. E Mechlinia ix C(al. Nouemb. 
Tuus, quantus quantus est, 
Craneueldi(us. 


1318. FnRow AwroNv BnuGNARIUS. 

Leipzig MS. Montbéliard. 

EE. 10. 4 November 1522. 

[An original letter, autograph throughout. The year-date is confirmed by the 
connexion with Ep. 1293, and by the prosecution of Cornelius Grapheus and 
Nicholas of Hertogenbosch. 

Antony of Brugnard, a village near Montbéliard, evidently was of French origin 
(cf.ll.21-2). Atsome time, perhaps not long after this letter, he received a canonry 
in his native town. On r5 March 1532 he was appointed Principal of the College 
of Grammar at Dole; and about the same time, as Rhetor of the University, he 
conducted negotiations with Boniface Amerbach, whom it was wished to secure 
as Professor of Law (Am. E. 83, 84, 87). In 1539 he resigned his position at 
Dole and taught for a while at Orleans; see Gentian Hervet/'s Opuscula, Lyons, 
S. Dolet, 1541, p. 49. Butin 1542 he returned to the College at Dole and resumed 
the Principalship till 1547 : after which nothing is known of him. See J. Feuvrier, 
Un. Collége F'ranc-Comtois, 1889, pp. 18-20, 22-4,65-7. It appears from this letter 
that he may have known Erasmus at Louvain (cf.l. 38n): Ep. 1510 also shows 
much familiarity between them.] 


4j 


ERASMO ROTERODAMO, VERAE ERVDITIONIS PROFESSORI 
CLARISSIMO, S. P. D. 


Ex Handuerpia luniis profecturus nonis, Petrum Aegidium 
rogaui mihine itineri ad te accincto literas esset daturus: qui se 
continuo respondit facturum, sed non praestitit, veritus forsitan ne 
interciperentur. Quandoquidem Lutheranae tam vitabat haereseos 
suspicionem, vt ne verbum quidem mecum facere auderet. Nam 
Cornelium Grapheum suum [fuisse] collegam Bruxellae audiuerat, 
viderat Handue(r»piae, omnium ludibrio expositum, coactum 
παλινῳδεῖν, croceo induendum panno et, rebus fisco addictis, illie 
tandem carceris loco tantisper mansurum, donec aliter decerneret 
Imperator. Erat et vulgare Nicolaum, gymnasiarcham Handuer- 
piensem, aliquotque sacerdotes in perpetuum damnatos carcerem 
pane modico et aqua cibari, profanorum item aliquot bona pro- 
scripta, homines vero truncatos. "Tantus ibi omnes, qui vel Lutheri 
vnquam meminerant, inuaserat terror, vt sibi vix satis tutus esset 
quisquam, ἀτὰρ δὲ φαίνωνται ἀστροβόλητοι πάντες. 

Quo in albo eum esse me animaduerterem, in tutum coedere 
locum malui quam in ancipiti residere, vtpote qui a discipuli mei 
tutoribus paulo ante dimissus fueram. Huc igitur decimo septimo 
ab eo quo profectus sum die adpuli, sed non adiui Basileam vt te 
pro officio inuiserem, quoniam, cum istic negocii haberent nihil 
comites, eo diuertere noluerunt. Ego autem Germanici ignarus 
idiomatis, si secoederem solus, ne in homines nequam fortasse 


1318. 6. fuisse seposui, quasi in loco nom suo per errorem scriptum. 


1317. 17. Theseo] Possibly either Nic. si parua] Cf. Verg. G. 4. 176. 
of Hertogenbosch or Corn. Grapheus, 1318. τ. Aegidium] Cf. Ep. 1293. 9n. 
whom Erasmus was now exerting him- 6. Grapheum] See Ep. 1087. 355n. 
self to get released from imprisonment : 10. Nicolaum] of Hertogenbosch : see 


see Epp. 1299, 1302, 1306. 65, 1318. Ep. 616. 14n. 


20 


Unt 


15 


25 


o 


3 


i22] 
Ut 


40 


136 LETTERS OF ERASMUS [1522 
inciderem maxime verebar ; neque vero id praestitisse aut scripsisse 
saltem adhuc fuit integrum. Obfuerunt etenim fata quae hic mihi 
omnia confuderunt, peregrinationes item et aduersa valetudo. Nune 
autem quia licet, quod decet facio. Scribo, etsi ineptius quam vt 
te aut legere aut audire conueniat; scribo tamen, ne non praestem 
quod debeo: hoc est te ne non salutem et quam exoptem valetu- 
dinem tibi prosperam contester; ad haec, ne mea te lateat conditio, 
qui omnibus ad te confugientibus vel re vel opere certissimus sis 
Mecenas. Hie est nihil quod agam. Qui literas amet, apud nos est 
nemo, immo vero qui eas vel olfecerit, aut ridiculus est aut odiosus. 
Quid velim, iam inde colligis: me alio velle proficisci, ne hic ocio 
marcescam. Nam quam aut docere aut doceri potius, nihil est 
omnino quod malim. Quare te hoc vnum effuse rogo, si quem scias 
mea opus habere opera, aut literis aut verbo digneris significare. 
Vale Montisbeligardi nouembris pridie nonas Anni Iesu 1522. 
Antonius Brugnarius, 
Francisci Gualterottj quondam praeceptor. 


D. Erasmo Roterodamo, syncerae eruditionis professori (8)cien- 
tissimo. In aedibus (Fro)benianis, Basileae. 


1319. 


Opus Epistolarum p. 707. 
N. p.674: Lond. xix. 92 : LB. 637. 


ΤῸ FnRANCIS TOURNON. 


Basle. 
IO November 1522. 


[The year-date is confirmed by the visit to Constance. As to the cireumstances 
of Erasmus' proposed migration to France, Lefrane points out (Hist. dw Coll. 
de France, pp. 85-8) that there can have been no question at this time of renewing 
the invitations of 1517 (see Epp. 522, etc.), since Francis! projects for the founda- 
tion of a trilingual college were still in abeyance ; and he suggests that the proposal 
to come to France had emanated from Erasmus himself, who was growing increas- 
ingly dissatisfed with the 'tumults' of Basle (cf. Epp. 1293. 13n, 1327. 11-12). 
Erasmus writes fully of the negotiations in Ep. 1342. 541-95. That the proposal 
was never carried out may be attributed, not to any lack of warmth in the reception 
of it, but to his own hesitation and indecision produced by his present ill-health. 

Francis (c. 1489—22 April 1562) of Tournon on the Rhone, belonged to one of 
the leading families of the Vivarais. At the age of 12 he joined the Augustinians 
at Vienne, and later as à commander in the Order attracted the notice of Francis I, 
who speedily took him into his service and advanced him in the Church. He held 
successively the sees of Embrun in Dauphiné 1517, Bourges 1525, Auch 1538, and 
Lyons 1551. In 1530 he was made Cardinal, and as Bishop of Sabina 1550 and 
Ostia 1560 he rose to be Dean of the Sacred College. He served on numerous 
embassies, one of which was to secure the release of Francis 1 in 1526 ; and he 
played a considerable part in the polities of his day. He was a favourite with 
Margaret of Valois; but later used his power relentlessly for the persecution of 
heretics. Germ. Brixius dedicated to him a translation of Chrysostom's Contra 
Gentiles, Paris, S. Colinaeus, 1528 ; Alciati a treatise De verborum significatione, 
Lyons, S. Gryphius, 1530; John Tilius of Angouléme Kavéves τῶν ᾿Αποστόλῶν, Paris, 
C. Neobarius, 1540. Other protégés were Dion. Corron (1.29n), Jerome Fundulus (Ep. 
1733 introd.)and the famous critic Lambinus(1516-72). In 1552 hefounded a college 
at Tournon, which he designed to make the nucleus of a university ; but finding 


39. Gualterotti] This boy, who had 
been under Brugnarius' tuition, prob- 
ab!ly at Louvain, with the usual accom- 
paniment of guardians (cf. I, p. 4. 11-14 ; 
and Ep. 1018introd.), hasnotbeenidenti- 
fied. A Robert Gualterotus was printing 


in Ghent in 1546 : see F. Vander Hae- 
ghen, Bibliogr. Gantoise, vi, 1867, pp. 
13-14. The name is Burgundian in form : 
à Jacques Gautherot de Jussey, 1548, 
appears in U. Robert's T'estaments de 
l'Officialité de Besancon, i, 1902, p. 150. 


1319] TO FRANCIS TOURNON 137 


it soon permeated with heresy, he transferred it to the Jesuits, under whom it 
flourished as the Academia Turnonia. See Ciaconius iii. 506-16 ; GC. and NBG. 
His acquaintance with Erasmus dated from a meeting at Basle earlier in 1522; 


see Ep. 1342. 550-55.] 


ERASMVS ROT. FRANCISCO, ARCHIEPISCOPO EBREDVNENSI, 
5. Ὁ. 


ANTE dies non multos scripsi per Conradum, bibliopolam Ger- 
manum, qui domum habet Lutetiae, et tibi et Budaeo et Brixio 
et Beraldo. Omnes sibi vindicant laudem impetrati diplomatis 
regii: quod mihi certe fuit gratissimum, gratius tamen futurum 
si Rex suapte manu subscripsisset. Sed aiunt me ne sic quidem 
satis tuto istuc posse commigrare, quod dicant improbos, si quis 
forsitan in illorum manus incidat, nihil commoueri diplomatibus 
vllis: apud probos mihi non fore opus. Sed multa sunt quae me 
hic adhue remorantur. Primum valetudo, quae me Constantiae 
mire afflixit : nam eo me contuleram, Romam profecturus si licuisset, 
multis affirmantibus in rem meam futurum si me nouo Pontifici 
exhibuissem. Deinde isthinc adferebantur saeui rumores, omnia 
bellis ac peste conflagrare vndique; tum nullum iter esse tutum. 
Post nactus vinum e Burgundia, coepi melius habere ; vt intelligas 
Galliam fato quodam esse mihi salutiferam. Interim expectamus 
aurulam aliquam pacis ex hoc Pontifice, statimque post brumam 
toti cum totis sarcinis commigrabimus in Galliam. 

De pensione Caesaris, quae iam tota huius anni debetur, excusant, 
nec vlli sua pensio soluitur : adeo totos nos ad ossa vsque deglubunt 
satrapae, belli quam pacis amantiores. De diplomate putabam me 
tantum debere Budaeo et tibi; nune Beraldus et Brixius bonam 
huius gratiae portionem sibi vindicant. Postremo video me Card. 
quoque Lothoringo debere: cui certe debeo libenter, sed maxime 
Regi, qui gaudio gestiens dixerit Budaeo breui in Gallia futurum 
Erasmum. Spero futurum vt aliquando declarem vicissim et meum 
animum erga tam benignum Principem. 

Amplitudinis tuae studium erga hunc homuncionem lubens 
amplector. Conabor pro mea virili hominis ingrati crimen effugere. 
Reddita simul est et Dionysii Coronii epistola, tuae benignitatis 


I. Scripsi] None of these letters sur- 
vive: but for a reply from Budaeus 
see Ep. 1328. 

Conradum] Resch; see Ep. 330. 
14n. 

3. diplomatis] A  safe-conduct, to 
enable Erasmus to travel: mentioned 
alsoin Epp. 1311. 31, 1328. 38, 1342. 561. 

5. Subscripsisset] It is noticeable 
that Francis r's invitation in July 1523 
(Ep. 1375) complies with this wish. 

9. Constantiae] See pp. 130-1. 

I4. e Burgundia] See Ep. 1316. 24n. 

18. pensione Caesaris] See Ep. 1273. 
44n. 

23. Lothoringo] See Ep. 997 introd. ; 
and, for the occasion mentioned here, 
Ep. 1342. 554-62. 

29. Coronii] M. Dionysius Corron, of 
the diocese of Chartres, was elected 


Proctor of the French nation at Paris 
University, 20 Oct. 1518: see Omont 
in Mém. Soc. Hist. Paris, xli, 1914, 
p. 67. John Angelus! preface to Orus 
Apollo (see p. 375) mentions as an 
example of the munificence of French 
prelates * venerandum Archiepiscopum 
Ebrodunensem, qui Dionysium Cor- 
rhonium, virum  víriusque ]linguae 
doctissimum, magnis exornet donetque 
stipendiis". PBrixius in his preface to 
Chrysostom (see introd. τὸ March 
1528, lauds ὁ Dion. Coronaeus tuus ', 
and ascribes to him ' trium linguarum 
cognitio". In 1531 Corron was in 
the train of Card. Tournon at Bologna 
(Bun. E. p. 45); and in 1532 (ἢ 1533) 
was tutor to the Cardinal's nephews, 
Charles, James, and Justus (see Nic. 
Borbonius JVugae, Paris, M. Vasco- 


Ux 


" 


[9] 


- 


5 


20 


25 


138 LETTERS OF ERASMUS [1522 


3o alumni, perquam arguta sane et accurata, sic vt Budaei simium 


35 


Un 


Ei non vacabat in praesentia respondere, variis 


possis agnoscere. 
Celsitudini tuae precor omnia laeta, Praesul 


laboribus occupato. 


ornatissime. 
Basileae prid. Martini. Anno millesimo quingentesimo vigesi- 
mosecundo. 
1320,4,, FRow HERMAN LETHMATIUS. 
Breslau MS. Rehd. 254. 97. Ghent. 
EE-*. 5. 12 November (1522). 


[An original letter, autograph throughout. "The year-date can be supplied from 
Ep. 1345. 

ἜΣ ΠΑΝ Lethmatius or Laetmatius (c. 1492—96 Dec. 1555) of Gouda, completed 
a brillant career at Paris University by standing first on the D.D. list at the 
Sorbonne in 1519 or 1520: see Ep. 1238. 24, In Sept. 1522 (Ep. 1350. 8) he 
secured from Adrian v1 ἃ canonry at St. Mary's in Utrecht: as the result of his 
own prompt application to Aleander, 18 Jan. (1522) (Vatican MS. Lat. 6199. 90), 
and an uncle's appeal to the Pope (Ep. 1350. 12-14). In 1525 he was sent to sup- 
press heresy at Amsterdam ; see Fredericq iv, p. 302, v, p. 87. In Oct. 1530 he 
became Dean of St. Mary's, and in 1534 Vicar-General for the diocese. He was in 
trouble in Sept. 1535 for having bartered away to the Duke of Gueldres a ἡ unicorn's 
horn' belonging to St. Mary's, and was imprisoned and compelled to procure the 
restoration of it (Ant. Matthaeus, Sylloge Epistolarum, 1695, pp. 331-5) ; but 
his position at Utrecht does not seem to have been impaired. He was greatly 
concerned for the healing of the religious dissensions of the time. In 1544 he pro- 
duced a treatise De instauranda religione libri ix, Basle, Jo. Oporinus, dedicated 
to Charles v; & Suspirium siue desiderium matris Ecclesiae super. redintegranda 
religione in 35 books, which was never printed, is mentioned by Alard of Amsterdam 
(Ep. 433: see van Heussen i. 33) in the preface to some translations from Theophy- 
lact—a volume which I have been unable to trace. See also VZE. 162; but 
Zuichem thought him 'plus satis cerebrosum' to be sent as a delegate to the Council 
of Trent (VZE. 147). 

See I. W«alvis», Besch:yving der Stad Gouda, 1714, pp. 250-8 ; C. P. Hoynck, 
Analecta Belgica, ii. 1 (1743), pp. 292-3; and van Slee in ADB. xviii. 458-9. 
Th. J. Almeloveen, 4Amoen. theol.-philologicae, 1694, pp. 61-93, prints some letters 
to him (Epp. 1345, 1359; and others from Dorp, Pighius, and Fisher, bp. of 
Rochester) from a ms. collection at Gouda: Fisher's letter, which replies to 
criticisms on a book, having been printed first in Fischerii Opera, Wurzburg, 
1597, pp. 1704-7. Erasmus, too, writes of consulting him on theologica! questions 
(Ep. 1581), and praises him at the same time in the Apol. adu. debacch. Sutoris 
(LB. ix. 788 D) But apart from the present series of letters there is little trace 
of communication between them; unless the suggestion that Lethmatius was 
the collector of the Gouda MSS. (see vol. i pp. 612,13) is correct. There is 
another letter from him to Aleander, 1532, in the Vatican MS. Lat. 6199. 89.] 


S. P. Incredibile quantum me duabus litteris tuis commendatitiis 
honestasti, eminentissime Erasme.  Enitar, his tuis stimulis veluti 
agitatus, vt aliquando omnibus palam sit eatenus quidem te nihil 
mentitum, si olim ego, non is sane quem tu modo tam praeclare 
praedicas, sed eius ipsissimi quo velut adnitendum mones, pulcher- 


sanus, 1533, fl. δῇ v9, g?*, m", οἱ v9).  Germain-des-Prés. | From c. 1543- 


He helped Ruellius (Ep. 346. iin) 
with his De natura stirpium, Paris, S. 
Colinaeus, 1536, and edited posthu- 
mously his translations of Dioscorides' 
De materia medica, ibid. 1537, and Actu- 
arius, Paris, C. Neobarius, 1 March 1539; 
while living in Tournon's house at St. 


p. 1551 he was Prof. of Greek at the Col- 
lége de France: Lefranc, pp. 381, 404. 

1320. 1. litteris] Only one is extant, 
Ep. 1238. The other was perhaps ad- 
dressed to some magnate at the Court 
of Mechlin, such as Laurens or Van 
der Noot (Epp. 1299, 1300). 


1320] FROM HERMAN LETHMATIUS 139 


rimi exemplaris dicar haudquaquam ignauus sectator.  Beaueris 
prorsus, si pergas hoc modo ornare. lllis ipsis litteris tuis ipse mihi 
videor debere referre acceptum, quod nunc in aula verser: quo me 
reuerendissimus D. Panormitanus, arcani Cesaris concilii princeps, 
per suauissimas litteras pellexit. Cui aliquid ex feturis vel tuis τὸ 
ipsius propediem primum enascituris vel veterum per te renasci- 
turis dedices, precor. Nomen illi Ioanes Carondelet. Laudes, 
arbitror, vel hominis vel etiam proauorum sat ipse nosti, vt non git 
opus me narratore. "Tui certe sepenumero honorificam mentionem 
facit, vt nihil possit supra : id quod et ceteri aulici faciunt plerique : 
omnes, quanquam alioqui ἄμουσοι. 

Quos inter ego memet inseui, vt vere dicam, non inuitus. Scis 
eurnam ? Nimirum ad predam inhians: quam vbi nactus fuero 
opimam, animus est, mi Erasme, redire ad Musas, tametsi et nunc 
mihi in aula quoque ipsa non admodum male cum Musis conueniat. 20 
Quod si me illa predae spes ludat, tum sane idipsum perquam vere 
fuerim assecutus, quod altera mihi causa fuit sequendi aulam, 
scilicet mores, studia, ingenium atque adeo et technas ipsas aulae 
experiundi. "Tantisper autem et orbis pleraque pars mihi vere 
cognita fit; quam ipsam rem putabam posse me et cupiebam 2; 
quoque venari in aula, quippe in qua possit orbis, ita vt certo potest, 
velut ex alta specula longe lateque per omnes nationes, per omnes 
linguas, quantus quantus est, perlustrari. "lantisper et arduarum 
rerum agendarum preclara exempla intueor. Enimuero vnus Athe- 
naeus, vnus Pliniusartium quidem cyclopaediae magnam suppeditant 30 
partem. Quod si et ipsi hominum cetus libri quidam sunt, et viui 
libri sunt, id quod vere sunt; vna aula illius agendarum rerum 
immensissimae κυκλοπαιδείας partem absoluit multo maximam. 
Quem queso, quem hominum hae res tam splendidae non pellicerent ? 
potissimum si insuper et inuiteris, et honorifice quoque inuiteris, 35 
et ab illo inuiteris qui sit summi concilii atque adeo totius prorsus 
aulae Cesareae princeps. 

Sed esto, frauder his quae dixi commodis omnibus. 5Si modo id 
ego per aulam vel solum consequar, vt in Angliam leger, videlicet 
huiusce ditionis illic negocia gesturus, non erit quod vnquam me 4o 
huius facti sit penitendum : id quod meo quidem iudicio non fuerit 
admodum difficile factu, quod et ipsum mirum in modum affecto, 
nempe doctissimi Regis aulam doctissimam exploraturus. 

Habes consilium meum, magne Erasme. Nune vicissim tuum 
erit hoc etatis lubricum tuo consilio firmare. Nam, vt libere loquar, 4; 
debes hoe tu meae etatis hominibus, hoc est quotquot peracto 
adolescentiae curriculo iam litterae Pithagoricae eam partem 
attingimus, qua se secat bicornis, vt tum tum nobis identidem 
occlames celeuma, vnus nostri seculi ac verus Vlisses, nempe omnium 
plane questionum que hominibus in vita tam difficiles, tam variae, so 
tam perplexae occurrunt, articulo longe omnium periculosissimo : 
quo et Lucianum παιδεία τε καὶ γλυφική, atque adeo et ipsum 


Un 


9. Panormitanus] See Ep. 803. 12n. 221n. 

I2, dedices] This request was 47. litterae] The Greek Y: cf. Pers. 
promptly gratified : see Ep. 1334. 3. 56, Lact. Inst. Diu. 6. 3. Aus. 348. 9, 

13. ipse nosti] But see Ep. 1345. Hier. Ep. 66. 11, 107. 6. 


43. aulam doctissimam] Cf. Ep. 999. 52. Lucianum] Somnium. 


140 LETTERS OF ERASMUS [1522 


Herculem virtus et voluptas tantum non diuulsere, vt Cicero ex 
Prodico. Quod verbum equidem sepe multum admiratus nunc 
55 primum cepi intelligere, posteaquam egressus scholas prescriptumque 
mihi a magistris iter ad biuium gradum sisti, meopte consilio 
relictus, mire anxius quo vergam, quo ad tu mihi, qua nunc in- 
grediendum sit, veluti indice commonstres : id quod ego te, ante 
isthec tua sacra genua prouolutus, supplex obsecro et obtestor. 
60 Vt ita te nobis atque adeo omnibus bonis et diuinis litteris diu 
Christus seruet incolumem ! 
Gandaui. 12? Nouembris. 
Hermanus Lethmatius Goudanus. 


Berum, Beatum, Glareanum cupio meis verbis multa salute im- 
65 partiri. Vale. 
Erasmo Roterodamo, litterarum principi, Basileae. 


1321. FnRow JouwN BEcAR or BORSSELEN. 
Leipzig MS. Louvain. 
EE. 11. 23 November 1522. 


[An original letter, autograph throughout. "The right-hand margin is much 
worn, and in places considerable restoration is necessary. But the length of line 
missing is not a safe guide to the amount to be supplied ; for John of Borsselen 
is irregular in his writing, and often leaves spaces at the ends of lines. 

The year-date is sufficiently confirmed by the reference to Ep. 932 as written 
three years ago (l. 11). The letter no doubt accompanied Ep. 1322.] 


S. P. D. Si vales, optime preceptor, est quod vehementer gaudeam, 
et vna me(cupm «4stujdiosorum milia tui amantissimorum. Ego 
quidem satis recte diuino muneri intentus) intermisi tibi meis 
literis obstrepere, idque (non alia magis de (causa quam quod te, 

; fru;giferis toti orbi laboribus oppressum, importunius interpellare 
aut intertur(bare noluerim: id quod) satis coniicio a compluribus 
officiosioribus quotidie fieri. Verum ne perpetuum silentium meum 
inpgrati hominis putetur indicium, statui nunc vel paucis tecum 
agere, vt epistola hec m4e ab» ingratitudinis ac obliuionis suspicione 

ro Vendicaret, et eius tamen breuitas tibi non esset molesta. Non 
ausim autem nunc promissam abhinc triennium Concionandi ratio- 
nem exigere, quando te video vndique tam multis tamque dentatis 
inuectiuis et annotationibus appeti, vt etiam susceptos prius san- 
ctissimos ac grauissimos castigandi et scribendi labores intermittere 
i; Cogaris. Paucissimis autem accipe mearum rerum statum. 

Ego hactenus vixi in sacerdotio meo Veriensi ; vbi anno superiori 
in locum defuncti Decani S. Petri Middelburgen(sis» omnium colle- 
garum suffragiis sum electus, renitens propemodum et inuitus, 
nisi quod illius sacerdotii conditio iustis de causis meo animo 

20 magis arrideret. Eam electionem prosequutus totam Imperatoris 
aulam mihi expertus sum  obsistentem, ob priuilegium, vti 
dicebant, quoddam, quo illi liceat non abbates modo sed decanos 
quoque et prepositos vacantibus locis sufficere. Itaque inde paulo 
negocio, quum nemo patr(oci»naretur, ne Mecenas quidem meus, 


1320. 53. Cicero] Off. 1. 32. 118. 16. Veriensi] See Ep. 932. 43n. 
1321. 11. Concionandi] Cf. Epp. 932. 24. Mecenas] Adolphus of Burgundy, 
I8n, 1332. 36n. lord of Beveren; see Ep. 93 introd. 


I321] FROM JOHN BECAR OF BORSSELEN 141 


qui me dimittere nollet nisi eatenus vt bolum (quen»dam pensionis 25 
annue consequerer—Ea itaque spe deturbatus, Verie me continui, 
cepique obire demum mubnus literatoris, filiolum domini de 
Beueris instituturus; et ecce, quorundam consilio, pr(o infirma 
admodum valetudine Louanium mittitur, non literarum causa, quas 
vbiuis discere (queat», sed celi quod habetur saluberrimum. Hue 3o 
itaque migrauimus sub finem mensis Septembris». Vicini sumus 
proximi Dorpio, e regione edium illius habitantes. Versor, quoad 
licet per docendi occupationes, in tuis sanctissimis sacre Scripture 
elucidationibus aliisque sacris scr(p»toribus euoluendis. Contulit 
mihi nuperrime D. de Beueris sacerdotium illud quod» possidebat 35 
M. Nicolausa Burgundia, prepositus Traiecten(sis, dictum Brouwers- 
ha(uen»: et contulit absenti, neque meipso neque alio quoquam 
meo nomine ambiente, repulsis compluribus eius sacerdotii competi- 
toribus, vt illi tanto sim astrictior quanto est in me beneficecn5tior. 

Si quando ad Dorpium aliosue amicos scripseris, salutem aliquam, 4o 
si aliud non poteris, veteri amico tui obseruantissimo adscribito. 
Bene vale, optime ac doctissime Erasme, et quod facis tot iam 
annos summa cum laude tua, sed longe maiori Christiane religionis 
fructu, in vltimum vite diem strennue perge facere. Istud est vere 
Euangelicum, de i(nyuitis, etiam maleuolis et maledicis ae perse- 45 
quutoribus, optime mereri. Precor tibi vitam longam et valitudinem 
prosperrimam ; idque non tam tua causa, quanquam tua quoque, 
sed opti(ma»rum ac sacrarum literarum, quibus tu iuuandis totam 
vitam impendis, nulla spe premii illectus, nisi quod a Christo sit 
conferendum. Optime vale, idque in plurimos annos. 50 

Ex Louanio, nono kalendas Decembres 1522. 

Tuus Ioannes Borsalus. 


Eloquentissimo ace doctissimo huius etatis theologo Erasmo 
Roteradamo, praeceptori plurimum obseruando et colendo. Basileae. 


1322. FRow JoHNw Fonris. 
Leipzig M5, Louvain, 
EE. 12. 24 November 1522. 


[An original letter, autograph throughout. 'The year-date is confirmed by the 
death of Glapion. 

John Stercke (T 5 April 1532) of Meerbeke, 14 ms. w. of Brussels, was Rector of 
St. Donatian's college at Louvain in June 1517, when Busleiden named him as 
a trustee for the execution of his will founding the Collegium trilingue. He was 
selected as first President of the new college, and held the office till 1526, when he 
retired into private life. See Néve, pp. 387-8, giving the inscription on his tomb 
in St. Martin's church at Louvain. In the summer of 1525 he wasin Rome, perhaps 
in connexion with the defence of Erasmus against the theologians of Louvain: see 
a letter of Albert Pighius, who had been his pupil, printed by Th. J. Almeloveen, 
Amoen. theol.-philol., 1694, p. 69, and cf. Néve, pp. 386-7. Another letter of 
Pighius to him, dated Rome, 1522, is printed in Geldenhauer's Collectanea, ed. 
Prinsen, r9ot, pp. 75-7. He is not to be confused with John Fortis of Aragon 
(Ep. 1108. 18n), who was Vives' friend.] 


27. filiolum] Maximilian of Bur-  introd.) he had continued to live at 


gundy ; see Ep. 1005. 44n. Louvain: cf. Ep. 1165. 27. 
30. celi] Cf. Epp. 1111. 78n, 1224. 8. 36. M. Nicolaus] See Ep. 144 introd. 
32. Dorpio] Since his retirement from Brouwershauen] On the N. coast 


the Collége du Saint-Esprit (Ep. 1044 οἵ the island of Duveland. 


Un 


IO 


- 
Cra 


20 


un 


142 LETTERS OF ERASMUS [1522 
S. P. Etsi hic tuus Hilarius omnium que apud nos geruntur 
hine ad te epistola viua esse possit, speraui tamen non ingratum 
fore si hoc quoque epistolio indicarem recte valere nos omnes in hoc 
nostro, ymmo tuo, Collegio trilingui ; omnia quoque illius sic indies 
magis magisque prosperari vt nihil amplius desiderare possis, nisi 
forte ampliores scholas. Honestabunt hoe collegium intra paucos 
dies Comites Egmondencses) duo, futuri conuietores nostri; res 
peracta est. Id cum intra quatuor dies narratum esset in prandio 
quodam, vbi ex more theologi saginantur, velut in stuporem versi 
diu conticuere omnes : tam gratulantur illi nobis hos felices successus. 
Sollicitant et alii nobiles etiam summi apud nos esse, sed locus non 
capit. Attamen si constitueris aliquando ad nos declinare, facile 
parabitur locus ; nam magister Conrardus, qui cubiculum tibi olim 
destinatum iam occupat, libenter in suum vetus antrum remigrabit. 
Glapionem, qui defunctus esset an viueret iam diu est dubitatum, 
nune certum est obisse in Hispania. Nihil audimus in te moliri, sed 
magnifice de te sentiunt theologi. Cetera Hilarius coram. Vale, 

decus presidiumque nostrum. Ex L? ὃ kal. decembris 1522. 
Tuus clientulus ac mancipium Io. Fortis Merbecanus. 

Eximio theologo domino Erasmo Roterodamo, suo patrono. 


1323,4,, To FERDINAND. 
Opus Epistolarum p. 764. 
N. p. 728 : Lond. xx. 42 : LB. 638. 


[The year-date is amply confirmed by the two Paraphrases mentioned. Though 
there is no mention here of a privilege on behalf of the Paraphrase on St. John 
(Ep. 1333), Epp. 1344. 1353 show that Erasmus intended that Spiegel (l. 3on), 
in presenting this letter, should ask for one. As no reply came in two months, 
Erasmus pressed his application again with the aid of Pirckheimer (Ep. 1341); 
writing to Ferdinand at the same time (cf. Ep. 1344. 111n).] 


Basle. 
29 November 1522. 


ERASMVS ROTERODAMVS FERDINANDO, CAROLI CAESARIS 
GERMANO. 


SALVTEM plurimam, serenissime Princeps. Ne celsitudinem 
tuam plurimis et arduis negociis occupatissimam diutius remorer, 
agnoscis, opinor, Erasmum illum, cuius De Principe libellum etiam 
mihi reddidisti commendatiorem, postea quam tua lectione dignatus 
es. In praesentia nihil peto nisi vt, si promereor, veterem in me 
tuum fauorem obtineas, praesertim hoc seculo longe turbulentis- 


1322. τ, Hilarius] Bertulphus: see Louvain see Ep. 1018 introd. 
Ep. 125 


7. 13}. 

4. Collegio trilingui] For its present 
state see Ep. 1221. 

6. ampliores scholas] For the pro- 
vision of these see Ep. 1221. 15-17. 

7. Comites Egmondenses] Perhaps 
Philip (1 1529) and George (1 1559, as 
Bp. of Utrecht) brothers of Ct. John 1v 
of Egmont, who was the father of the 
famous Ct. Lamoral (1522-68). For 
indieation of their connexion with 


conuictores] Cf. Ep. 1221. 14n. 
13. Conrardus] Evidently Goclenius : 
for whom see Ep. 1209. 
cubiculum] See Epp. 1209. 4n, 
1221. I4n. Ep. 1296. 18-19, shows that 
Erasmus preferred to retain his old 
quarters in the Lis. 
I4. vetus antrum] The Collége du Lis. 
I5. Glapionem] See Ep. 1275. 
1323. 3. De Principe] See Ep. 855. 
4. tua lectione! Cf. Ep. 1009. 47n. 


1325] TO FERDINAND 143 


simo. Nec hoc in aliud peto nisi vt vestro praesidio bonae litterae 
doctrinaeque Euangelicae vigor indies magis ac magis polleat apud 
Christiani nominis professores. Non enim ambio dignitates aut 
salaria, mea nimirum humilitate meaque tenuitate contentus, sed 
Christi gloriam sitio : cui tua serenitas, vt non minus fauet, ita plus 
potest prodesse. Ego certe pro mea virili hactenus integra fide 
synceraque conscientia sum adnisus vt prodessem. 

Superioribus mensibus Paraphrasin in Matthaeum, impulsu 
Matthaei Card. Sedunen. susceptam, inuictissimo Caesari Carolo 
fratri tuo nuneupaui. Isque litteris pro sua mansuetudine huma- 
nissime ad me scriptis testatus est hoc studium meum sibi 
gratissimum fuisse. Nunc in manibus est Paraphrasis in Ioannem, 
quam cum multorum hortatu sum aggressus, tum praecipue Card. 
Mogontini et praesulis eximii loannis episcopi Roffensis apud 
Anglos, viri sanctimonia doctrinaque incomparabili: quod hoc 
Euangelium plus habeat obscuritatis quam caetera, non tantum 
ob sublimitatem rerum diuinarum de quibus tractat, verum etiam 
ob sermonis aenigmata quibus inuolutum est. Hoc quicquid est 
laboris decretum est tuo dicare nomini, qui doctrinam Euangelicam 
non solum profiteris, quod est omnium commune, verum etiam aues 
cognoscere, studes vita ac moribus exprimere. Porro tuum istud 
pulcherrimum exemplum plures imitabuntur, spero, si tua pietas 
et religiosum erga sacras litteras studium nulli fuerit ignotum. 


Qui has reddit, Iacobus Spiegel, auo tuo paterno Caesari Maxi- : 


miliano secretarius fuit, vt fidissimus, ita cum primis gratus: 
eleganter doctus et stilo felici, ac praeter has dotes impense fauet 
ac prouehit Euangelica studia. Quem tuae celsitudini commen- 
darem, si vel ipse possem aliquid, vel ille talis esset vt egeret vllius 
commendatione : quem scio suis ipsius virtutibus fore commendatis- 
simum, nimirum iisdem quibus Maximiliano, acerrimi iudicii 
Principi, placuit. 'Tua serenitas sibi polliceatur ab Erasmo quiequid 
ab humili quidem sed fido mancipio praestari poterit. Eam iugiter 
florentem seruet Opt. Max. Iesus Christus: qui vestra consilia bene 
fortunet, in reipublicae salutem et in Dei gloriam. 
Basil. tertio Cal. Decemb. An. r522. 


13051301524. FRoMw ADRIAN VI. 


Gouda MS. 1324, f. 57 (a). Rome. 
Exomologesis, fv. F v? (8). 1 December 1522. 
ΗΝ : Lond. xxiii. 3 : LB. 639. 


[For the Brief which follows, the text of the Gouda MS. (see vol. i, App. 9) is 
markedly different from any other, and in some points better. In view of the 
possible connexion with Herman Lethmatius (see p. 138), who was at this time 


I4. in Matthaeum] Ep. 1255. Roffensis] Cf. Ep. 1311. 21n. 


I5. Sedunen] Cf. Ep. 1248. 12-14. 30. Spiegel] See Ep. 323. 12n. He 
I6. litteris] Ep. 1270. did not, in fact, go to Nuremberg (cf. Ep. 
18. in Ioannem] Ep. 1333. 1344. 119—20) ; but Erasmus soon had 


20. Mogontini] Cf. Epp. 1299. 42n, reason to believe that he had secured the 
1308. 20-2. appointment he desired (Ep. 1341. 10). 


IO 


- 


5 


t2 
o 


t3 
IA 


G3 
ua 


40 


144 LETTERS OF ERASMUS [1522 


intimate with Erasmus, it may be conjectured that the Gouda text was derived 
from the original document actually received at Basle: so that, with some 
allowance for the occasional inaceuracy of Hand A, it may be adopted here («), 
A year or so after the arrival of the Brief, Erasmus had it printed in the Exo- 
mologesis (B: see Ep. 1310 introd.); and thereafter it appeared, with only 
'two trifling variations, in the collected volumes of letters. In the Deventer 
MS. 99, ff. 7, 8 there is a contemporary copy—as far as peniteat (1. 120); perhaps 
incomplete through the loss of ἃ leaf—by the same hand as wrote Epp. 296, 1258 ; but 
its variants, apart from a few sporadic errors, show that it was made from 8. So 
too with contemporary copies at the Hague (131. C. 31), and among Cranevelt's 
papers at Louvain (see p. 83), and with a copy by an unknown hand in Gelden- 
hauer's Collectanea at Brussels, ed. J. Prinsen, r9or, pp. 133-7. These four 
MSS. may therefore be neglected here. But besides them there is a much fuller 
draft of the text in a Ms. at the Vatican (Lat. 3917), which contains a number of 
contemporary copies of papal documents by various secretarial hands. For this 
letter, which is on ff. 16, 17, there are some corrections by a hand which resembles 
Aleander's; and the Ms. therefore supports his statement made in a letter to 
Erasmus, r April 1532 (see Paquier in the Mélanges of the École Francaise de 
Rome, xv, 1895, pp. 365,6): ' Breue illud ad te Adriani Pontificis, quod aureum 
vocas, quo tantopere gloriaris, quod contra aduersarios toties obiicis, si nescis, 
mea foetura fuit; idque eo tempore quo tam male de me mereri non cessabas ; 
extatque etiamnum apud me archetypon multo laudum tuarum plenius et 
locupletius quam ad te missum fuerit'—a claim which suggests that Adrian, 
being dissatisfied with Hezius' first draft, as not warm enough (Ep. 1342. 632-41), 
may have dictated the substance of what he wished to say (cf. Epp. 1341. 27—9, 
1345. 15-17) to both Hezius and Aleander, for each to indite a suitable invitation 
to Erasmus; Hezius' second attempt, which has several resemblances to Ep. 
1339, being finally accepted. It is not necessary to reproduce all the 
variations of Aleanders text, which at the points of contact agrees with 
B rather than «a; but the more striking passages are given in a separate 
apparatus. 

'T'he importance of this Brief to Erasmus was great. 'The new Pope was an old 
friend (cf. Ep. 1304. 8n), and since becoming Cardinal in 1517, though not specially 
interested in the Renaissance (cf. Ep. 1166. 105n), had given encouragement to 
Erasmus' recent studies; inviting him to continue upon the Old Testament the 
methods he had applied to the New (Ep. 1581; cf. Apol. adu. debacchationes 
Suloris, LB. ix. 753F), and urging Leo to bring the famous scholar to 
Rome (cf. Ep: 1161. 22n)—though hints of disapproval had not been wanting 
(cf. Ep. 1225. 1n). But nearly a year had elapsed now since Adrian's election, 
and no sign had come of his sentiments towards Erasmus; in spite of feelers 
extended through Barbirius (Epp. 1294, 1302) and direct approach with a dedica- 
tion and its accompanying letter (Epp. 1304, 1310). The advanced party among 
the reformers began to declare that Adrian was dissatisfied with Arnobius; and 
that yielding to the pressure of the orthodox, such as Stunica and Carranza, he 
had pronounced Erasmus to be a heretic (Zw. E?*. 246, 2 Nov. 1522, quoted in 
Ep. 1327. 6n ; cf. VE. s.? 96), and had publicly condemned his books (Ep. 1518 ; 
cf. Ep. 1342. 626-7). So that Erasmus had reason to be apprehensive. [15 not 
clear how soon his anxiety was relieved. 'The words prefixed to Ep. 1329 in the 
Exomologesis show that by 22 Dec. this Brief had not been delivered ; and Epp. 
1330. 47-9, 1331. 40-7, convey the same impression. On 27 Dec. Dorp at 
Louvain knew of the invitation to Rome and ample promises accompanying it 
(see his letter to Lethmatius in Th. J. Almeloveen's Amoen. theol.-philologicae, 
1694, p. 68), the nature of which is revealed by Ep. 1345. 17-18; but the Brief was 
sent to Brabant before it reached Erasmus at Basle (Ep. 1518). That he mentions 
it in Ep. 1341 but not in Ep. 1337 implies that he did not see it till between 8 and 
28 Jan. In spite of the conditions that would evidently attach themselves to such 
an invitation, if accepted, Erasmus welcomed it with joy (see Epp. 1341, 1345 ; 
and cf. Ep. 1351. 11-13, 44—6) ; eagerly accepting the statement that Adrian had 
dictated the greater part of it himself. The strength of his feeling is shown in the 
letter from Aleander quoted above. Opinion at Rome is indicated in a letter from 
Hannibal, the English Ambassador, to Wolsey 13 Dec. 1522 (Brewer iii. 2714) : 
* His Holiness has sent for Erasmus under a fair colour by his Brief ; and if he come 
not, I think the Pope will not be content. For Erasmus' relations with Adrian 
see C. Hófler's Papst Adrian VI, 1880, pp. 328-52. 

The year-date needs no confirmation.] 


1324] FROM ADRIAN VI 145 


ADRIANVS PAPA SEXTVS DILECTO FILIO ERASMO ROTERODAMO. 


DirEcTEÉ fili, salutem et Apostolicam benedictionem. Litteras 
tuas, tam eas quas manu tua ad nos exarasti, quam eas quibus in 
fronte commentariorum Arnobii excusis labores tuos nobis nun- 
cupas, semel atque iterum legimus perlibenter: tum quia abs te 
veniebant, quem ob egregiam eruditionem semper plurimi fecimus, 
tum quia singularem quandam in nos religionemque nostram prae 
se ferebant pietatem. Nam de Arnobio, tametsi eum per grauis- 
simas occupationes nondum nobis legere licuit, ex his tamen quae 
hactenus quasi raptim de illo libauimus, tum ex veneranda eius 
vetustate reique de qua agit argumento, et tua denique commen- 
datione, persuasum habemus non posse eum non esse optimum 
authorem. Quod vero scribis, vereri te ne aliquorum odiis ac 
susurrationibus Lutheranae factionis nomine sis nobis suspectus, 
bono in hoc te animo esse volumus. Licet enim, vt verum fateamur, 
nomen in hae re tuum ab vno forte aut altero non multum tui 
studioso nonnihil apud nos delatum sit, ex natura tamen nostra et 
instituto, ad hec ex officio pastorali quod gerimus, non faciles 
praebere aures solemus ad ea que de doctis et sanctimonia claris 
viris sinistre nobis referuntur: quos quanto scimus excellentiore 
doctrina praeditos, tanto videmus esse inuidiae morsibus magis 
obnoxios. 

Pro ea tamen qua te prosequimur charitate proque famae ac 
verae gloriae tuae desyderio te hortamur vt contra nouas hereses 
istas stilum tuum, qui diuina benignitate tibi contigit felicissimus, 
exerceas ; qum multis de causis tu prouinciam hane tibi potissimum 
a Deo reseruatam credere merito debeas. Inest enim tibi magna 
ingenii vis, varia eruditio, scribendi promptitudo, quanta nostra 
memoria paucissimis aliis, ne dicamus nullis; preter hec quoque 
apud eas nationes vnde malum hoc ortum est, summa et authoritas 


TIT. DILECTO . . . ROTERODAMO om. f. 3. excusis add. B. 6. et 
religionem 8. pietatem prae se ferebant 8. 7. tametsi a : etsi B. 
8. legerea : perlegere 8. hisa : iis B. 9. hactenusa: hucusque P. 
quasi add. B. illo a: eo £. 12, aliquorum a : aliorum f. et insu- 
surrationibus β, I4. esse animo β. I5. aut a: vel B. tui non 
multum . 17. ad hee . . . gerimus a: adde etiam ex eo quod gerimus 
officio B. 18. sanctimonia claris a : virtute praeditis B. 22. 8e 0: et B. 
23. hortamura : hortari non omittimus f. istas haereses f. 24. tuum a : 
istum f. diuina ... felicissimus a: tibi Dei benignitate felicissimus 
contigit B. 25. tu add. B. 26. credere a : reputare f. 28. B: dicam a. 
quoque «: vero B. 29. eas add. B. hoec malum £. et om. B. 


Principal variants between a and the Vatican MS. Lat. 3917. 

8. ex his tamen . . . 12. authorem a : speramus tamen non optimum non esse 
autorem quem et vetustas veneranda et rei qua de agit argumentum et Erasmus 
denique commendat 775. 

14. volumus .. . 17. instituto a: iubemus : simul quia nomen in hae re tuum 
parcius fortasse quam suspicaris apud nos delatum est, simul quia nos et ex 
natura nostra et institutis MS. 

22. Pro ea ...26. debeas a : Illud nequaquam possumus diffiteri, non modo nos 
sed et alios omnes diu multumque esse miratos, quod nondum contra nouas istas 
haereses felicem stilum tuum exereueris; quum multis de causis iudicio omnium 
tibi fere vni prouincia haec quasi coelitus reseruata videatur MS. 


12, scribis] Ep. 1310. 24-32. — 15. ab vno. aut altero] Cf. Ep. 1330. 49-54. 
452'5 L 


IO 


M 
Ua 


146 LETTERS OF ERASMUS [1522 


3o et gracia: quibus sane dotibus ad Christi honorem et Ecclesiae 


35 


40 


45 


50 


sanctae fideique defensionem vti debes, qui eas tibi sua liberalitate 
munificentissima largitus est. Quod ea de causa potissimum a te 
fieri cupimus, vt et his qui te super re Lutherana suspectum reddere 
conantur, hoc demum pacto imponas silencium ; et labores tuos, 
quos iuuandis policioribus litteris ac expoliendis locupletandisque 
Scripturis sacris diu impendisti, hac tam sanctissima opera, qua 
nulla Deo gracior, nulla veris Catholicis optatior, nulla te et ingenio, 
eruditione eloquentiaque tuis dignior esse potest, exornes. 

Caue proinde expectes aptiorem tibi vnquam dari occasionem, 
qua vel maius Deo obsequium vel vberius tuae nationi, immo 
vniuersae reipublicae Christianae, beneficium possis impendere ; 
quam si non minus stolidas rusticasque quam impias istas hereses, 
a Martino Luthero non quidem inuentas sed a priscis heresiarchis, 
quos catholica Ecclesia ac sancti Patres diuino proculdubio afflati 
Spiritu sepius condemnarunt, acceptas et tanquam ab inferis denuo 
erutas—Qquae, proh dolor, tot animas fratrum tuorum subuertunt 
quotidie, et cuncta perturbationibus nephariis replent—, Hieronimi 
tui, Augustini ceterorumque Patrum sanctorum exempla et zelum 
laudabilem imitatus, racionibus fortissimis ac sanctarum Sori- 
pturarum authoritatibus confuderis, abstuleris, exploseris. Et qui- 
dem, Erasme, miro studio magnoque successu antehac multa 
scripsisti, quae quanquam eruditis omnibus magnam attulerint 
vtilitatem, collata tamen cum opere ad quod te inuitamus, quodque 


30. Christi honorem a: eius honoris β. 31. sanctae onm. B. SUA... 32. lar- 
gitus a: sola sua benignitate elargitus B. 32. potissimum de causa f. 
33. his 8: hic a. 34. silentium imponas f. 35. iuuandis a: locuple- 
tandis B. aca: et B. locupletandisque Seripturis om. P. 38. tuis a: 
tua B 39. proinde a: enim f. aptiorem . . . dari a: tibi tota vita 
tua datum iri B. 40. nationi tuae f. 41. impendere possis £. 42. im- 
pias a: malignas f. 44. Sanctissimi 5. Spiritu proculdubio afflati 8. 
45. et tanquam a : quasi £. 46. proh dolor om. B. quotidie 
subuertunt f. 47. cuneta . . . nephariis a: vniuersa confundunt, turba- 
tionibusque 8. 48. tui add. 8. ceterorumque . . . 49. Scripturarum a : 
et aliorum sanctorum Patrum zelum exemplaque imitatus, lucidissimis rationibus 
et sanctae Scripturae 5. 50. abstuleris a : sustuleris 8. Et a: Multa β. 
51. miro a: magno f. multa om. B. 52. quanquam ... 54. piorum a: 
licet per se magnam doctis omnibus vtilitatem attulerint, tamen prae hoc opere ad 
quod te hortamur, et quod £8 (per se magnam 8: permagnam Z). 


30. sane...31. debesa: dotibus,sinonadeius honoremet defensionem vtaris MS. 


32. Quod ea . .. 34. silencium a: , vide ne praeter ingratitudinem in assertorem 
tuum et istam suspicionem confirmes quam tantopere deprecaris MS. 
36. hae tam ... 50. exploseris. Eta: amittas. Amittes enim dubio procul in- 


genii tui fructus, si rusticae hae haereses locum habeant. Nam quo alio nomine appel- 
lemus isthaec monstra quae Lutherani post tot saecula ab inferis eruunt, quam 
rusticorum Valdensium damnata deliramenta? tanto illis perniciosiora quantum haec 
calamistrate cuiusdam orationis fucis oblita et virosa maledicendi rubigine referta 
simplices et naturae vitio ad maledicta libenter audienda faciles animos citius 
fallunt, οὐ ad disseminanda odia et in Dei populo seditiones quas videmus con- 
citandas exasperant. Quae si impunita remaneant, non bonae modo literae, quas 
tantum ornasti, sed et caeterae scientiae omnes, vel omnino intereant vel magnum 
detrimentum accipiant necesse est: siquidem et doctores sacros et sacrosancta 
concilia et ius vtrunque et philosophiam omnem profligatissimi id genus homines 
despiciunt et pessumdant. Multa tu MS. 

52. quae quanquam ... 59. Erasme, tu quia: sed prae iis quae restant quaeque 
abs te hominum consensus expectat, vel omnino leuia vel certe eo minus necessaria 
quod illa ad paucorum, id est doctorum, vsum edidisti. Haec alia ad communem 


1324] FROM ADRIAN VI 147 


omnium piorum hominum abs te flagitat consensus, minus neces- 
saria videantur: qum illa doctis tantum prosint, hoe vero in 
communem omnium Christianorum pacem et tranquillitatem—qui 
fere vnieus in hoe seculo est Euangelicae doctrinae finis— Deo 
aspirante sit redundaturum. 

Quod qum ita sit, dilecte fili Erasme, tu qui ἃ puero ad hoc 


55 


aetatis quasi per omnes gradus conscendisti, et artes, quascunque 60 


tractasti, semper aliquid meditando ae scribendo in melius toto 
conamine prouexisti, ad hane rem isti scientiae, isti professioni, 
isti aetati debitam diutius subsistere noli; qum eadem ad scriben- 
dum vigeat in te acrimonia, iudicium sit longe firmius, doctrina 
eciam accesserit multo locupletior. Neque prouinciam hanc raciona- 
biliter queas declinare, quod forte ex modestia altius in te radicata 
huic rei imparem te esse dicas. Nam praeterquam quod contrarium 
est, vt omnes norunt et rei habet veritas, aderit tibi hac in re 
laboranti Deus, cui in hoe seruies: aderit et iustissima fidei causa, 
quae aduersus hereticorum astucias et impetus victrix semper fuit, 
et nunc proculdubio erit, quamuis Deus aequissimo iudicio propter 
ingentia hominum scelera, praecipue ecclesiasticorum, Ecclesiae 
suae nauiculam in his fluctibus procellosis nonnihil laborare per- 
mittat. An putamus eundem Deum nostrum sponsam suam 
Ecclesiam, quam precioso sanguine suo sibi acquisiuit, et cum qua 
vsque ad consummationem seculi se futurum pollicitus est, nune 
deserturum, et non pocius confusurum eos qui suos intellectus 
superbos ac peruersos contra Dei scientiam et contra catholicam 
veritatem extollere non verentur? quibus ' iudicium ', vt ait Petrus 
Apostolus, * iam olim non tardat et perditio illorum non dormitat '. 

54. flagitat consensus a: consensus expectat P. 55. videantur om. P. 
56. communem add. β. 57. vnicus a: vnus f. 59. dilecte a : non 
debes 4. tu add. 8 60. conscendisti et a: eas P. 61. ac a: 
et B. in melius... 62. prouexisti a: iuuisti 8. isti scientiae om. β. 
63. noli om. 8. eadem... 64. acrimonia a: idem in te ad scribendum vigeat 
tenor B. longe sit 5. 65. eciam . .. Neque a: vero, vt par est, etiam 
locupletior accesserit quam prius: neque vero f. 66. declinare queas 8. 
forte add. B. altius in te radicata a: tua te P. 67. te esse om. P. 
68. est vt& a: et B. et rei habet veritas add. B. hae in a: in hac f. 
re om. N. 70. astucias ... sempera: impetus et insidias ad extremum 
semper victrix . 71. nuno... aequissimo a: proculdubio etiam nunc erit, 
licet Deus iustissimo β. 72. ingentia a: grauissima f. praecipue a : 
maxime f. 73. his 8: iis a. procellosis om. B. B: per- 
mittit a. 74. nostrum om. f. 75. Ecclesiam add. 8. sibi 
add. B. 77. suos... 78. peruersos a : superbos intellectus suos B. 79. vt... 
80. Apostolus om. β. 


omnium Christianorum pacem et tranquillitatem, qui fere vnus in hoc saeculo est 
Euangelicae doctrinae finis, modis omnibus spectant. An quid de te sensuros et 
dicturos homines putas, quum te norint S. 

ὅς. Neque prouinciam ... 67. esse dicasa: Neque est quod te huic rei imparem 
aut Luthero inferiorem dicas: (et hoc enim ex ore tuo prodiisse, quamuis iudicio 
nostro falsum et ab iniquissimis hominibus rem suam tuo titulo honestantibus 
excogitatum, typis tamen expressum circumfertur) S. 

68. aderit... 113. purgatoa: diceres: etiam iustissimae fidei causae alias contra 
omnes impetus et insidias tandem victrici, non parum aduersari videreris : Quibus 
enim vnquam maledictis posses atrocius Christianam religionem impugnare, aut 
quo maiore ellogio falsas et per se ruentes haereticorum rationes extollere quam si 


75. acquisiuit] Cf. Acts 20. 28. 77. intellectus] Cf. 2 Cor. το. 6. 
76. pollicitus est] Matt. 28. 20. 79. Petrus] 2. 2. 3: Erasmus' version. 


L2 


6 


Uu 


M 
o 


8o 


85 


90 


100 


148 LETTERS OF ERASMUS [1522 


Et propheta in Psalmo, * Vidi impium superexaltatum super cedros 
Libani, et transiui, et ecce, non erat: quesiui illum, et non est 
inuentus locus eius '. 

Quod nullatenus dubitamus eciam Luthero et suis complicibus, 
nisi resipuerint, cito euenturum. Qui vt ipsi sunt carnales et 
dominationem contemnentes, ita omnes sui similes reddere satagunt. 
An igitur contra istorum insaniam stilum tuum acuere recusabis, 
quos Deus iam a facie sua proiecisse et in reprobum sensum mani- 
festo tradidisse perspicuum est, vt dicerent, docerent ac facerent 
que non conueniunt ? Per hos vniuersa Christi Ecclesia perturbatur, 
animae innumerabiles eternae damnationis reatu cum ipsis inuol- 
uuntur. ltaque exurge in adiutorium causae Dei, et preclaris 
ingenii tui dotibus in gloriam eius, sicut in hanc vsque diem fecisti, 
vtere. Cogita te in hoc positum, vt per tuam industriam cum Dei 
auxilio magna eorum qui à Luthero subuersi sunt, pars in viam 
rectam redeat; qui nondum ceciderunt, stabiles permaneant ; 
qui vacillantes ac lapsui propinqui sunt, a casu preseruentur. 

Que res quam grata Deo, quam veris catholicis iucunda futura 
sit, tu ipse facile animaduertere potes. Eciam debes meminisse 
dicti illius beati Iacobi Apostoli, quo asseuerat eum qui fratrem 
suum a veritate errantem conuerterit et peccatorem ab errore viae 
suae reuocauerit, seruare illum ἃ morte et cooperire sibi multitu- 
dinem peccatorum. Nobis certe dici non potest quam acceptam 
sis rem facturus, si tua opera contingat vt qui pessima hac heresi 


ς infecti sunt, sponte pocius sua resipiscant quam censoria sacrorum 


canonum legumque imperialium virga feriri expectent. Quod quam 


81. Et... Vidia: Vidi, inquit propheta, 5. 82. illum om. β 84. nul- 
latenus dubitamus a: proculdubio 5. complicibus oz. B. 85. eue- 
niet B. 86. dominationis 5. satagunt a: student £. 87. acuere 
recusabis « : conuertere dubitabis 5. 88. manifeste 8. 89. perspi- 
cuum esta: conspicitur 8. dicerent add. P. ac facerent a: atque 
agerent B. 9o. Per hos a: quibus 8, 9r. innumerabiles animae f. 
ipsis a: eis β. 92. Itaque a: Exurge P. 93. ingenii . . . diem a : 


dotibus ingenii, quas ab eo accepisti, in eius honorem, sicut hucusque 6 
94. te... 95. Lutheroa: in te positum esse, cum Dei adiutorio, vt magna eorum 


qui per Lutherum f. rectam viam f. 97. qui a: Qui vero 8. 
casu a: labendo penitus 8. 98. quam verisa: et veris f. 99. ipse 
add. B. animaduertere « : aestimare β. Qui etiam meminisse 
debes 8. IOO. beati add. 8. asseuerat a: asserit P. 102. cooperire 
sidi a: operire β. IO4. Sis rem facturus a : rem facies β. contingat a : 
fiet B. hacea: ista β. Io6. feriri a : percuti £. 


81. propheta] See Ep. 1381. 145n. 88. reprobum sensum] Cf. Rom. 1. 28. 
Psalmo] 36. 35,6. 100. lacobi] 5. 19,20. 


FROM ADRIAN VI 149 


1324] 
a nostra natura alienum sit, tu ipse, vti credimus, ex eo tempore 
quo simul in dulci sanctarum literarum ocio inque priuata adhuc 
vita Louanii degebamus, optime nosti. 

Quod si rem hanc, quam, salutis creditarum nobis ouium Christia- 
naeque tranquillitatis desyderio, tantopere abs te poscimus, voles 
pleniore adhuc obsequio augere, fac hieme transacta et aére Romano, 
qui aliquot iam mensibus peste laborat, purgato, ad nos quam- 
primum venias, sed incolumis ac letus. Erit tuus aduentus et 
nobis et amicis quos hic habes gratissimus. Iuuabit item te non 
parum ad hoc opus, quod tam praestare debes quam potes, magna 
quae penes nos est librorum copia et frequens cum viris piis et 
eruditis hisce de rebus commentatio. Nos vicissim operam dabimus, 
idque breui, fauente Christo, vt te huius itineris aut tam sancti 
laboris non peniteat : quemadmodum dilectus filius noster, dominus 
loannes Faber, vir zelosus et egregie doctus tuique amantissimus 
et magnus laudum tuarum vbique praeco, viua tibi voce seu 


108. dulci sanctarum a : 
IIO. Christianaeque 


107. sit alienum β. 
iucundo 8. inque a : et B. 


ipse, vti credimus, add. 8. 
109. degimus β. 


tranquillitatis add. B. III. tantopere «: tanto studio 6. voles 
om, B. 112. augere cupis, fac transacta hyeme B. 114. ac a: sed B 
Erit... 115. gratissimus om. B, necnon Cod. Vaticano. item a: enim f£. 
non parum te f. 117. quae penes nos est a : quos hic habemus f. cum... 


118. rebus a: nobiscum et cum pluribus aliis piis et doctis viris de hac re f. 
Nos a: Nos vero B. operam.., 119. huius a: dabimus operam, et breui cum 
Dei auxilio, vt ne te istius β, 120. non om. B. quemadmodum a : 
prout B. noster, dominus a : magister B. 121. zelosus et add. B. 
I22. magnus add. B. tibi viua B. seu a: vel β, 


spiritu seducti non modo turpiter deseruerunt, sed et omni astu dissipatum in 
praeceps agere conantur, facile redeant Id quam nobis esset iucundum et gratum, 
potius quam censoria legum virga in eos animaduertatur, tu ipse facile perspicere 
potes, qui quum memineris nos dum in iucundissimo literarum ocio et priuata 
adhuc vita degeremus, fuisse ad mansuetudinem quam ad austeritatem proniores, 
existimare debes hanc animi nostri clementiam tum aetate tum pastorali officio 
non remissam modo aut immutatam, sed potius auctam. Igitur magno salutis 
creditarum nobis ouium desiderio te, dilecte fili, hortamur et in Domino obsecramus 
vt munus hoc Deo hominibusque acceptum et te Christiano homine et theologo 
dignum ac nobis imprimis gratum tandem suscipias. In quo licet multa praeclara 
ingenia non infeliciter hactenus elaborarint, iudicant tamen omnes te colophonem, 
vt aiunt, operi inditurum, si semel manum apponas. Quod si rem nobis desidera- 
tissimam pleniore adhuc obsequio augere cupis, fac MS. 

120. quemadmodum ... 127. Hezius a: Dignus est enim ex Diuino oraculo mer- 
cenarius mercede sua. Datum Romae MS. 


109. Louanii] Cf. Ep. 1304. 8n. 

II3. peste] The plague raged in Rome 
Sept.-Dec. 1522. At the date of this 
letter the College of Cardinals had fled, 
only one of them having the courage 
(cf. Ep. ri105. 21n) to remain with 
Adrian; who insisted upon staying, 
though he was himself attacked by a 
fever 13-22 Sept. See Pastor ix. 100-6. 

114-15. Erit... gratissimus] Found 
only in the Gouda MS. 

120. non peniteat] In Cat. Luc. 
(1, p. 43. 7-12) Erasmus states that 
Adrian offered him, no doubt verbally 
through Faber, 'sacerdotium satis 
honorificum ' (cf. Ep. 1345. 17-18) and 


*munus honorarium ', both of which 
he declined : apparently in the missing 
portion of Ep. 1:352. 

I21. Faber] See Epp. 336, 1260. 9on. 
The date of his return from Rome (cf. 
Ep. 1335. 36) is uncertain. 1. Staub 
in a life of him, 1911, pp. 177-3, shows 
that there is no reason to suppose that 
he was in Constance before the late 
autumn, and suggests that he had left 
shortly before the date of this letter. 
Or he may have been the bearer of it : 
for Hezius, who only arrived in Rome 
with Adrian at the end of August, was 
intimate with Faber ' aliquot menses ' 


(Ep. 1339. 32). 


“μι 


I5 


I20 


1 


Un 


^ 
C 


ui 


150 LETTERS OF ERASMUS [1522 


scriptis explicabit latius. Cui eandem quam nobis habiturus esses 
fidem adhibebis. 
Datum Romae aput sanctum Petrum sub anulo piscatoris, anno 
Domini 1522. die prima decembris: pontificatus nostri anno primo. 
T. Hezius. 


1325,4,, To DukE GEoRGE ΟΕ SAXONY. 
Dresden MS., Loc. 10300, f. 3. Basle, 
Horawitz i. 3. 5 December 1 522. 


[An original letter in the volume from which Ep. 1283 comes: written by 
a secretary (a!), corrected, signed and addressed by Erasmus (a?) Also, like 
Ep. 1283, first printed by Saxius, p. 24. "The year-date needs no confirmation.] 


S., illustrissime Princeps. Quoniam tua celsitudo non respondet 
litteris meis, suspicor eas non esse redditas. Nam quo minus 
suspicari queam his veluti liberius scriptis offensum esse tuum 
animum, singularis quedam tua nulli non predicata facit humanitas, 
praesertim quum huc ipse prouocaris. Auget suspitionem hanc 
meam Henricus Epphendorpius, qui veretur ne famulus per quem 
miserat sit interceptus, aut aliud quippiam sinistri fati acciderit : 
id quod ego sane illius causa nollem. Est enim mea sententia 
iuuenis omnibus omnium fortunarum fauoribus adprime dignus, 
tui nominis predicator indefatigabilis. Superioris itaque epistolae 
exemplum denuo mitto, si forte intercidit. 

Nihil interim addam nisi me toto pectore tuae illustrissimae 
celsitudini dedituin esse, quam nobis diu felicem ac florentem 
conseruet Opt. Max. Iesus Christus. 

Basileae Non. Decemb. Anno. 1522. 

Erasmus Rot. serenitati tuae addictiss. 
manu mea subscripsi. 


Illustriss. Principi ac domino D. Georgio, Saxoniae Duci etc. 


1326. To HENRY STROMER. 
Opus Epistolarum p. 759. Basle. 
N. p. 724: Lond. xx. 34: LB. 640. 5 December 1522. 


[Evidently contemporary with Ep. 1325.] 


ERASMVS ROT. HENRICO STROMERO MEDICO 5. D. 


Vig eximie, quoniam πολλὰς φιλίας ἣ ἀπροσηγορία διέλυσεν, 
hisce literis certe salutem dicere volui meo Stromero, testatumque 
facere tui memoriam apud me nondum intercidisse, nec vnquam 
intermorituram. De P. Mosellano quid actum sit scire cupio; 


1324. 123. latius explicabit 5. Cui ... 124. adhibebis add. β. 
127. 'T. Hezius om. H. 1325. rr. intercidit a?: incidit αἰ, 

1324. 127. Hezius] See Ep. 1339. whom see Ep. 1122 introd. 

1325. 2. litteris] Ep. 1313. 1326. τ. πολλὰς7 Inc. ap. Arist. Eth. 


8. illius] sc. Epphendorpii: for ^ Nic.8. 5. 1; cf. Adag. 1026. 


1326] TO HENRY STROMER 151 
scripserat enim ad me prolixe de suo ad nos aduentu, atque interim 
ne rumusculus quidem adfertur de homine. Scripserat item illu- 
strissimum Ducem Georgium destinasse mihi munus regale, nam hoc 
vsus est verbo. Ego sane ab eo Principe vt non promereor, ita non 
expecto munus, quanquam nec alias admodum auidus munerum 
captator: sin est aliquid, nolim optimi Principis benignitatem et 
ipsi perire et mihi. Bene vale. Basil. non. Decemb. Anno 1522. 


1327. To UrnicH ZwiINGLI. 


Zurich MS., E. ii. 339. 88. 
Hess ii. 565. 


Basle. 
9 December 1522. 


[An autograph, [hastily written, in the Staatsarchiv at Zurich; like Epp. 404, 
1315, first printed by Hottinger (vi. 629) and then by Hess. The address is 
by a secretary. 'The evident relation between the opening of this letter and the 
close of Ep. 1315 shows that except for Zwingli's intermediate letter, which is not 
extant, there had been no correspondence between him and Erasmus in the 
intensa The year-date is further confirmed by the connexion with Ep. 1331; 
see l. 6n... 

Erasmus' attitude towards the Reformers as expressed in this letter may be 
compared with Glareanus' estimate of his position, in a letter to Zwingli from 
Basle, 20 Jan. 1523 (Zw. ἘΠ. 270): ' Erasmo rem «the Disputation at Zurich : 
Kohler» proposueram anteaquam tua altera afferretur epistola. llle rem vnius 
oppidi esse; gaudere si bene cederet res Christi, ne in neruum iret, quod multi 
tentarent temere; detebeneomniasperare. Et quaedam communia dixit. Vereor 
te delatum apud istum. Coniicio de quodam. Sed certi nihil habeo. $Si tu mihi 
auscultabis, pauca aut, si placuerit, nihil ad illum scribito. Ita sunt mores illius. 
Hoc vnum crede, nunquam illum cum pontificibus rem Christi proditurum. Sunt 
in Luthero quaedam quae ille abesse vellet, quaedam etiam vt ab homine scripta 
non placentia. Nec mirum cum mediocris ingenii viri in Luthero quaedam 
desyderent. Ego quid de Pontifice Romano et Caesare aliisque hostibus Lutheri 
sentiat, probe scio: verum quo consilio nil temere audeat, quaerere distuli. Nec 
scire fas est omnia '.] 


S. Humanitatis illud est tuae, mi Zuingli, boni consulere 
studium in te meum. Sed ego multos frustra admoneo. Facile 
ferrem temeritatem alienam, nisi hec res grauaret et bonas litteras 
et bonos viros et rem Euangelicam: cui, dum stulte fauent, 
officiunt, adeo vt si quis cupiat extinctam doctrinam Christi, non 
possit meliorem praestare operam. Exiit et aliud nugamentum 


1326. rr, Anno add. N. 


1326. 5. aduentu] Cf. Ep. 1305. 2n. graph Ms. in CR. 88. 429-41. Finsler 


7. munus] There is no mention of 
this in Ep. 1305. 

9. munerum captator] Cf. r, pp. 42. 
24—45. 7. , 

1327. 6. nugamentum] . Mentioned 
with similar disapprovalin Ep. 1331. 53- 
4. and evidently with some idea as 
to its authorship. Egli is clearly right 
in identifying it (Zw. E?. 256n) with 
Zwingli's anonymous Suggestio delibe- 
randi swper propositione Hadriani, pon- 
tificis Romani, | Nerobergae facta. ad 
principes Germaniae, aà quodam  in- 
genue tum n commune reip. Christi- 
anae, tum priuatim Germaniae fauente 
scripta (Zurich, C. Froschauer, c. Nov. 
15225 : reprinted from Zvwingli's aut5- 


establishes conclusively (Zwingliana, i. 
113-15) that it is to be ascribed to 
Zwingli; and Egli shows in CR. that 
it was probably composed on receipt 
of Mich. Hummelberg's letter of 2 Nov. 
1522 from Ravensburg (Zw. E?. 246). 
A copy was sent by Hummelberg to 
Pirckheimer c. 12 Dec. (VE. 328). 
Erasmus' annoyance with the publi- 
cation may have proceeded in part 
from the insinuation at the beginning 
that Fabers Consilium (Ep. 1149 
introd.: ascribed in the Suggestto to 
* doctus quidam ᾽) had proved a failure ; 
partly also from the repetition of ἃ 
rumour reported by Hummelberg, which 
is, however, combated. *' Pontifex 


Un 


Un 


152 LETTERS OF ERASMUS [1522 
nugacissimum de Pontifice. Qui scripsit, si addidisset nomen suum, 
iortiter insanisset. Nunc periculosas nec minus insulsas nugas 
absque titulo prodidit. Si tales sunt omnes Lutherani, mihi 
valebunt, quotquot sunt. Nihil vnquam vidi dementius his 
ineptiis. Nisi me Bruma hic alligaret, quouis demigrarem potius 
quam huiusmodi naenias audire cogerer. Bene vale, mi Zuingli, 
et rem Euangelicam prudenter ac fortiter gere. 

Basilee postrid. Concept. An. 1522. 

Erasmus tuus. 
D. Vdalrieho Zuinglio, parocho Turegensi. 


1328. FRoM WirLiAM BUDAEUS. 


Budaei Epistolae Latinae, 1531, i. 126 (a). 
Budaei Opera, 1557, i. 378 (B). 


Paris. 

I4 December (15227. 

[Evidently of the same period as Ep. 1319. The year-date can also be assigned 
without question from Budaeus' appointments. I am again greatly indebted to 
M. Delaruelle's excellent notes in BE*. 139. 1f this letter is, as he suggests, an 
answer to lErasmus' mentioned in Ep. 1319. 2, that must have been about as 
slow in transit as Botzheim's mentioned in Ep. 1331. 1. For delay in transit 
between Basle and Paris cf. also Ep. 1370 init. 

In a collected edition of Budaeus' works, Basle, Froben, 1557, the text of this 


letter was corrected in a few places, though obviously without authority ; and has 
also suffered some depravation.] 


BVDAEVS ERASMO SALVTEM. 


GRATVLATIONEM tuam libentiore animo quam  hilariore vt 
agnoscam, tua beneuolentia effecit. Nam quod ornatum me simul 
esse honestissimo munere scribis, et graui morbo cito exiluisse, 
falsus id tibi scilicet, vt assolet, quispiam rumor attulit: quasi vero 
morbus annis duodeuiginti inolitus, vt ita dicam, atque fibratus, in 
homine studioso, nedum in hoc aetatis, sanari tandem possit. 
Auctum ego vero me honorifico munere et sane opimo non diffiteor, 
munificentia regia; eoque munere quod mihi amici mei, quod viri 
boni, quod literarum fautores exoptabant augurioque quodam 


το iamdiu destinabant: vt sedere iam literae in primis subselliis audi- 


μι 
Un 


rique ex suggestu possent et domi et peregre, quasique e superiore 
loco dignitati suae patrocinari. Id est enim in vrbe et in curiis 
summis censere, atque inter aulica consilia specimen sui edere, 
simul Principis tanti latus pro potestate cingere. Late enim functio 
huius muneris patet: in me etiam eo vberius, quo facilius iam 
antea mihi aditus aulae etiam abstrusioris patebant, cum adire 
visum erat. 

Verum ne ἐνδείκνυσθαι ἐν τῷδε τῷ ἀξιώματι possim, νεογνόν efficit 


1328. TIT. GVLIELMVS BVDAEVS ERASMO ROT. S. B. 2. agnoscam f : cognoscam a. 


Rhomanus Erasmum haereticum de- 
clarasse fertur '. 

1327. rr. demigrarem] Cf. Ep. 1319 
introd. 

13. prudenter ac fortiter] Egli com- 
pares with Ep. 1314. 14—15. 

1328. 3. munere] Budaeus had been 
appointed one of the eight Masters of 


Requests, in succession to Jo. Caluau 
(l. 81n). He was received in Parliament 
21 Aug. 1522 : see Actes de Franqois I^", 
vii, p. 490; ix, p. 146. A fuller account 
of the duties of the office is given in 
Ep. 1370. 57—103. à 

5. annis duodeuiginti] Cf. Ep. 1073. 
Ón. 


1328] FROM WILLIAM BUDAEUS 153 


TL νόσημα, τοῦ παλαιοῦ δήπου ἐκείνου ἀπόγονον τοῦ émwrpírrov. Hoc 
anno pituita acrior ac bile mixta defluere ad intestina coepit ; 20 
illieque torminosum morbum ita ciere cum vomitu vehementi, 
vt iam mihi vitam longiusculam spondere nemo ausit, aut certe 
persuadere possit nunc. Et hic tu gratularis mihi decessionem 
morbi pro huiuscemodi accessione. Quum literas tuas accepi, 
in media eram carnificina, clamator ipse quidem vocalis, vt si2 
quisquam alius non delicatus. Postridie eas resignaui et legi cum 
summa voluptate, vt quidem in re calamitosa. Id postridie dies 
est hodiernus. Proinde nihil nune magis opto quam vt mihi per 
bonam Regis veniam liceat vrbanam posthac vitam agere, id est 
me mihi restituere, saltem bona ex parte: nam ἀμφίβιος hic 30 
magistratus est meus, cuius functio quadrantem anni tantum 
binos collegas in aula necessario retinet. Quam conditionem aetati 
iam vergenti et affectae summi loco beneficii alteriusque muneris 
ambio vel verius postulo. Sed non satis causas commeatus aulae 
probo ; quando facies nostra vana habitudine fallacique praedita, nec 35 
postulatis meis nec causificationibus astipulatur, id quod mihi 
fidem semper queribundo et excusanti derogauit. 

Quod scribis de diplomate regio gratias te egisse, id quo pertineat 
nondum comperi. Nam post diploma etiam alterum ad te missum 
quid factum sit nescio. Nuper ita res tulit vt aulicus in vrbe 4o 
essem, Rege iam diu hic existente: quae res commode mihi cessit. 
Spero enim hane operam mihi in functionem cessuram, non secus 
quam si peregre comitatus ageret. Rex tui nominis fautor est, 
vt qui opera quaedam tua in idioma nostrum vertenda curauerit et 
lectitet : vt nuper mihi ipse dixit. Caeterum quod Corradus tibi 45 
de Lexico Graeco, nec agnosco ipse nec inficior. Aliquando id in 
mentem mihi venerat; sed scribendi labor me deterruit. Nam vt 
institueram, res erat immensi laboris, nec tamen commentationis 
tam mihi iam intractabilis quam valde argumentosae, duntaxat 
post adnotandi laborem iamdiu exanclatum. Plurima enim ita 50 
orsa habeo, vt detexendis iis non magnopere fortasse assudandum 
mihi esset: sed sparsa, incondita et dissipata, et quae me defuncto 
parum adiumenti successoribus meis allatura sint. 

Ne vero mihi ocium ad id sumere possem, aulicis muneribus 
accessit praefectura decurionum huius vrbis, tam mihi propemodum 55 
congruens quam literarum studio militia aut negociatio. Haec 
eadem iam mihi quatuor plus menses abstulit studii, tranquillitatis, 
hilaritatis, vt mihi iam displiceam intemperiis inusitatis actus et 
exercitus; cum interim exhausta prope hac vrbe ciuium fuga 

23. nunc om. B. 28. nunc 8: quum a 45. B: lectitat a. 


Un 


22. longiusculam] He lived till 1540. — trod.), printed for him in Paris by 


38. diplomate] See Ep. 1319. 3n. P. Vidouaeus, and was perhaps now 
41. jam diu hic] The Court was at ^ contemplating a new issue. 
Paris 29 Nov.-23 Dec. 1522: see the 46. LexicoGraeco See Ep. 1233. 166n. 
itinerary in Actes de Francois ['", viii, 55. praefectura] The provostship of 
p. 438. the merchants of Paris, a two-years 
44. vertenda] Perhaps by Louis Ber- office, upon which Budaeus entered 
quin : cf. Ep. 925. 13n. c. I6 Aug. 1522: see Delaruelle, who 


45. Corradus) Probably Resch (Ep. shows that the provost no longer repre- 
1319. 1-2) ; who had published a Greek — sented the merchants, but was ap- 
lexicon in July 1521 (cf. Ep. 1460 in- pointed by the King. 


154 LETTERS OF ERASMUS [1522 


60 pesti cedentium vehementer hic grassanti, ego inter paucos mei 
ordinis ita restiterim necessitate muneris, vt paucissimos dies 
tribus his mensibus per occasiones hinc abnoctarim in Samariano 
meo, quo familiam ablegaueram. Adde quod libellorum regiorum 
magisterium—is videlicet honor quo nuper donatus sum, antea 

65 praefectura donatus regiae bibliothecae, commodis non multo 
minoribus praedita: quae duo munera mutuo non colliduntur 
in me—Verum id magisterium alia studia poscit tam a pristinis 
abhorrentia quam τά ve δικανικὰ ἀφέστηκε τῶν τῆς εὐθυμίας ἐρώντων 
καὶ τὰ τῶν καθ᾽ ἡμᾶς ἐξηγητῶν συγγράμματα ἀπεοικότα φαίνεται πρὸς 

γοτὴν ἀμφὶ τὴν καλλιλογίαν σπουδήν. 

Vterque vero magistratus absenti mihi delatus est a Principe: 
ne me homines εὐτυχῶς δεξιωτικὸν iudicent ἢ ἄγαν σπουδαρχοῦντα. 
Prior domo me accersitum tandem aulico comitatui implicauerat. 
At cum domum per occasionem rediissem, et familiam cupide 

75inuisissem, Rex Lugduno codicillos magistratus ad me misit, 
honoris cum satis stipendiosi, tum in primis expetiti atque etiam 
ambiti à togatis aulicorum : cum interim nullum suffragatorem 
illie adornatum habuerim aut oblatum. Cui honori accessit epistola 
eiusdem Principis ad me scripta, sane index ac declaratrix solidae 

8ogermanaeque munificentiae prolixaeque in me voluntatis. Octo 
collegarum vnus alioqui praesulatu praeditus, in aula demortuus 
erat necopinato et legatione reuersus. Porro quum ad gratias 
agendas Regi in aulam me contulissem (aula autem interim propius 
accesserat, magno meo itineris compendio), et simul vt in verba 

8; legitima, vt assolet, sacramento adigerer (nam ante stipendia 
moribus non procedunt magistratus ineuntibus), inde rursus in 
vrbem hanc mihi reuertenti, vt in curiae supremae consessum 
admitterer, eodem illic vtique sacramento prius adactus, ecce tibi, 
pridie nostri aduentus nuncius mihi affertur muneris municipalis 

go ingentibus mihi studiis ciuium nihil minus expectanti delati, haud 
scio quam auspicato: illic enim in lliadem, quod aiunt, malorum 
angorumque incurri atque impegi. Eum autem honorem iniquo 


70. ἀμφὶ τὴν om. B. 
antea B. 


81. , in aula scripsi : in aula, eB. 


85. adigeret B. 
91. auspicato 8: conspicato a. 


60. pesti] For details of its ravages 
at Paris in August M. Delaruelle refers 
to the diary of Nic. Versoris, 1519-30 ; 
in Mém. Soc. Hist. Paris, xii (1885), 
pP. 117-18. Cf. also Ep. 1342. 1021. 

cedentium] Cf. Ep. 1105. 21n. 

62. Samariano] Cf. Epp. 435. 136n, 
568. I2,I3. 

64. magisterium] of Requests: see 


;'9n: 

65. bibliothecae] M. Delaruelle quotes 
Brantome (Soc. Hist. France, iii. 94) that 
Budaeus was 'le premier gardien et 
rechercheur ' of Francis r's library. 

74. rediissem] Early in June (cf. Ep. 
1370. 32-6); he was still at Lyons on 
3 June (BE*. 137,8). 

75. Lugduno] Except for a few brief 
outings the Court was at Lyons 


throughout June and until 23 July 
(Actes viii, p. 437) ; cf. Ep. 1370. 44n. 

81. praesulatu praeditus] John Cal- 
uau, bp. of Senlis 1517—7T June 1522 ; 
who had been a Master of Requests since 
Jan. 1515 (Actes vii, p. 485). After 
discharging an embassy in Switzerland 
Dec. 1521—Feb. 1522 (Actes ix, p. 77) 
he died at Lyons, where the Court then 
was, on his way back from Rome 
(GC. x. 1439). 

83. propius accesserat] The Court 
left Lyons (cf. l. 75n) 23 July, was at 
Roanne 24 July, at Blois 4-15 Aug., 
and reached Paris 18 Aug. (Actes viii, 
p. 437). Budaeus perhaps met it at 
some stage s. of Blois. 

86. moribus] Cf. Cic. Caecin. το. 27. 

89. muneris] See l. 55n. 


1328] FROM WILLIAM BUDAEUS 155 
tempore et difficili ne recusarem, auctoritas et imperium Principis 
mihi cupienti obstitit, qui subinde in eandem vrbem aduenit. 


Quapropter de me in commune literarum negocium nihil est quod o; 


tu speres, nedum in lexici coagmentum. Etsi nihil est certe quod 
libentius, iucundius promptiusque susciperem, si mihi ocium 
suppeteret. Post hac fortasse videro quid praestare me aequum 
sit pro virili, siquando vberius prouidentia ex animi mei sententia 
mecum egerit ; et simul cum aetate hac nostra indulgente(r?, quae 
vereor ipsa ne olim insignis bellorum cladibus futura sit: id quod 
vtinam ominari me Deus nolit! Vale. 

Parisiis postridie Iduum Decembrium. 

Deloinus me visens literas tuas legit; qui eiusdem pene argu- 
menti epistolam habuisse a te dixit, cui breui rescripturus est. 
Vale rursus, vir de literis nouis exemplis meritissime. 


1329,,, To ApniawN VI. 


Exomologesis, 1524, fv. E$ v^. 
HN : Lond. xxiii. 2 : LB. 641. 


[In the Exomologesis (see p. 121) the editor prefixed to this letter the words ' Haec 
epistola missa est priore diplomate misso quidem sed nondum reddito'; the 
* prius diploma ' being evidently Ep. 1324. By a misunderstanding the editors of 
H appended the words to Ep. 1310, which precedes this letter in the Exomologesis ; 
and there, in defiance of the obvious sense, they have hitherto remained.] 


Basle. 
22 December 1522. 


S. P. N. ADRIANO SEXTO ERASMVS ROTERODAMVS 5. 


BEATISSIME Pater, pietatis in te meae promptaeque erga sedem 
istam obedientiae pignus iterum mitto per publicum nuncium 
ciuitatis Basiliensis, si forte libellus quem pridem misi, redditus 
non est. "Tum aliud ad manum non erat: vbi sese vberior obtulerit 
occasio, non defuturus sum officio meo. Nihil his temporibus 
potest esse turbulentius, in quibus difficillimum sit omnibus satis- 
facere. Ego certe hactenus satisfeci conscientiae meae, quam 
spero me Christo etiam approbaturum. Neque simplex est rerum 
tempestas ; armis, opinionibus, studiis, factionibus, odiis conuulsa 
sunt omnia. Mundus vnum te spectat, qui rebus humanis sereni- 
tatem reducas. 

Si tua sanctitas iubebit, audebo secretis literis indicare consilium 
meum, si non prudens, certe fidele; quo malum hoc sic extingui 
possit vt non facile repullulet. Nec enim magni refert sic opprimi 
violentia, v& mox erumpat maiore cum periculo, quemadmodum 
solent male curata hulcera. In magnis tempestatibus a quouis 
etiam se moneri patiuntur quamlibet periti gubernatores. Nec 


1328. 96. speras B. 

1328. 94. eandem vrbem] Perhaps 
Blois. 

104. Deloinus] See Ep. 494. 

105. epistolam] Not extant. 

1329. 3. ciuitatis Basiliensis] The ob- 
ject of this appeal to Rome, for which 
cf. ll. 34-8, and Ep. 1330. 2-3, I have 
not been able to discover. 1t seems to 
have been in progress since August: 


100. indulgentius 8. 


when the Basle public messenger was 
also in Rome (Ep. 1416. 37). 

libellus] Arnobius: see Ep. 1304. 
Ep. 1338. 3-6 shows that both copies 
reached the Pope. 

12. consilium] See Ep. 1352 introd. : 
also Ep. 1335. 3n. For earlier essays 
on the same subject see Epp. 1149 
introd., 1275. 20n. 


8 


IOS 


Un 


208i quid erit quod probabitur, licebit vti. 


25laedant publicum orbis et Christi negocium ; 


unt 


156 


LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


Moses repudiauit letro consilium, etiamsi ego letro non sum; 
sed tamen apud Horatium Dauus fidele consilium impartit hero suo. 


Si nihil erit, quoniam 


praeter duos nos nemo cognoscet, nullo periculo res obliterabitur. 
Nos humiles videmus et audimus fortasse quaedam non aspernanda, 


quae summos viros fugiant. 


In primis illud cauendum censeo, ne priuata quorundam odia 


et sic vindicetur 


hominum autoritas, vt non prodatur autoritas lesu Christi, qui 


solus est heri et hodie ipse et in secula. 


Nos olim quaedam liberius 


lusimus—sic tum ferebat temporum tranquillitas—, non suspicantes 
hoe seculum exoriturum. Nunc, quoniam video rem Christianam 
3o in graue discrimen adduci, modis omnibus aduigilandum est, neque 


quicquam omnino dandum priuatis affectibus. 


male. 
multi intelligant. 


Nolim ominari 


Tamen video plus imminere periculi quam vellem, aut quam 
Vtinam Christus omnia vertat in bonum exitum ! 


Ciuitas haec Basilea multis dotibus eximie florens, peculiari 
35 quodam studio ducitur erga sedem istam, quum ob multa, tum ob 


Synodum quondam hic habitam. 


Proinde digna est, meo iudicio, 


fauore sanctitatis tuae, praesertim quum quod petit, nec iniquum 


sit nec difficile. 


Hoc iussus sum asscribere, quum nihil esset opus. 


Si tua sanctitas dignabitur obedientiae meae periculum facere, 
40 iniungat quod volet; nisi promptus et alacer paruero, ne numeret 


Erasmum inter suos. 


Spiritus Domini Iesu dirigat animum tuum 


et omnes tuos conatus ad salutem orbis ac Dei gloriam. 


Basileae. Anno M.D.XXII. 


1330. 
Opus Epistolarum p. 758. 
N..p. 723: Lond. xx. 32; GB. 642. 


[Contemporary with Ep. 1329. 
since Ep. 1260 see l. r5n.] 


XI. Cal. Ian. 


To JACOB ZIEGLER. 


Basle. 
22 December 1522. 


For Erasmus' correspondence with Ziegler 


ERASMVS ROT. IACOBO LANDAVO BAVARO S. D. 


QVANQVAM semper sum occupatissimus, nunquam tamen quam 
nunc occupatior; nihilominus, quum huius reipublicae magistratus 
admonuisset se peculiarem nuncium istuc emandaturum, prae- 
fationem tuam qua in Stunicam velitaris, ἀπνευστὶ perlegi. Non 
agam interim, Landaue, gratias pro isto tuo in me animo, sed 


optarim posse referre. 


1329. 25. fugiunt H. 
1329. 18. Moses] Cf. Ep. 1006. 352. 
19. Horatium] S. 2. 7. 
27. liberius lusimus] Cf. Ep. 1007. 
8on. 
36. Synodum] Cf. Ep. 1021. 106 seq. 
1330. 3. nuncium] Cf. Ep. 1329. 2-3. 
praefationem] The secondary title 
of Ziegler's Libellus (Ep. 1260. 179-80, 
203n, 271—2) is /n quatuor Euangeliorum 
perpetuam historian Prologus, cum Eras- 


Exosculor autem supra quam dici potest, 


43. H : ΜΟΟΙΧΧΊΣ ἃ, 


iianae traductionis defensione. "here is 
no preface by Ziegler; and the preface 
in Froben's name says that the author 
' promittit perpetuam rerum gestarum 
seriem ex quatuor Euangeliis contex- 
tam". Soit may be inferred that the 
Libellus itself is meant here. It opens 
with a short introduction about his 
project for composing a continuous 
narrative of the Gospels. 


1330] TO JACOB ZIEGLER 157 
felix istud tuum ingenium ac dicendi venam ingenio parem : quo 
magis indignor stupidis istis rabulis, quorum improbitas facit vt 
ad huiusmodi rixas deuocentur ingenia rebus nata melioribus ; 
tum autem quanquam a nullo vicio longius absum quam inuidiae, τὸ 
tamen Stunicae, ita me bene ament Musae, stylum istum et operam 
inuideo. Me plus quadragies poenituit quod vnquam scabiem 
istam attrectarim, et stat sententia posthac quiduis perpeti potius 
quam aduersus istum verba facere. 

Literas tuas vtrasque mihi redditas scito; nam quod ad poste- τς 
riores non responderim, nihil aliud in causa fuit quam ocii penuria, 
maior quam quisquam credat. Magnam temporis partem sibi 
poscit valetudo, subinde aduersa; caeterum in libris aedendis 
tantum est negocii vt vix duo sufficiant Hercules. Accedit ad haec 
tantum ex omnibus plagis epistolarum, vt huie vni negocio par 20 
esse non possim, si maxime coner. Erat mihi tuus error magnopere 
iucundus, qui mihi tam copiosam pariter et argutam epistolam 
peperit. Non enim te consulebam an Stunieae respondendum 
esset, sed te ciuiliter submonui ne quid aduersus illum scriberes, 
nihil aliud quam crabronem iritaturus. Siquidem hoc est quod ille 
'hraso sitit, vt multorum literis quocunque modo celebretur : 
dignior est qui versificatorum naeniis velut asinus ab apibus 
exagitetur. 

De libello tuo quid fieri velis non significas. Nec ex eo quiui 
intelligere an Apologias quibus semel atque iterum Stunicae, mox 3o 
Caranzae respondi legeris. Suspicor enim per bibliopolam Claudium 
istuc aduectas. Non satis coniectare potui quid ordinis sequutus 
sis in tuo libello ; certe frater tuus qui descripsit, plurimum peccauit 
in orthographia. Vtcunque de hoc libello statueris, illud tibi 
suaserim, ne si quando voles in lucem exire opus quod instituisti 35 
De contextu quatuor Euangeliorum, contamines illud Stunicae 
nomine, aut aliud vllum opus quod vieturum existimes. Quis 
enim profectus? An vt ille pudescat? saxo citius ruborem 
suffuderis. An vt resipiscat ? deploratum est ingenium. An 
vero vt orbis norit portentum esse natum ? hic isti fructus erit 4o 
optatissimus, si contingat. 

Quod autem hominem palam insanientem in me tulit Roma, 
satis conieci quanta sit istic quorundam integritas: nec me clam 
est quorum instinctu hoc fecit, tametsi homo natura maledicus est 
et huie fabulae natus. Porro quod hune senex ille Card., cui; 
cognomen a Cruce, gentilis amplectitur suoque contubernio dignatur, 
quid aliud quam quod dicitur, dignum patella operculum ? Ilepi τοῦ 


tà 
Unt 


13. stat sententia] Cf. Ep. 1312. ron 
15. Literas] Ep. 1260 and one later 
to which Erasmus had not yet replied. 
In this sentence he is perhaps answering 
a query sent through an intermediary. 
18. libris] Erasmus was now occupied 
with a new edition of the Adagia, Jan. 
1523, and with the Paraphrase on 
St. John, and Hilary (Epp. 1333.4); 
also with Cat. Luc. (Ep. 1331. 63n). 
30. Apologias] See App. 15 in vol. iv. 


31. Caranzae] See Ep. 1277. 24n. 
Claudium] I cannot identify. 

33. frater tuus] Martin Richter of 
Redwitz, Ziegler's secretary and ἡ frater 
adoptatus', frater selectus' (LE 
1482. IO-II, and n. 5): see Schotten- 
loher's J. Ziegler, pp. 35, 62, 100, 102, 
397. 

36. De contextu]See Ep. 1260. 203n. 
39. deploratum] Cf. Ep. 994. 21n. 
45. Card.] Carvajal: see Ep. 239. 48n. 


158 LETTERS OF ERASMUS [1522 
᾿Αρχιερέως meliora libet ominari; certe quod ad me pertinet, scio 
illum quorundam in me odiis nondum fecisse satis. Sunt enim tres 

sofuriae apud nos, quae odio bonarum literarum excitant hane 
tragoediam, Iacobus Hoghestratus Dominicanus, Vincentius Alc- 
mariensis eiusdem  sodalicii, Nicolaus Ecmondanus Carmelita. 
Est quem his merito annumeres, hoc nocentior quod tecte facit 
omnia et aliorum fruitur vel abutitur magis insania. Hi, quoniam 

55 inuisi sunt bonis omnibus, et indies redduntur inuisiores, multum 
profuere factioni Lutheranae. 

De Roma adeunda non est quod causas suggeras. Vna est 
iustior quam vellem excusatio, aetas ingrauescens, corporis imbe- 
cillitas, ad haec renum calculus, capitale iamque nimium familiare 

60 malum. De epistolis tuis quod mones, hactenus a me curatum est, 
et in posterum curabitur. Athanasium, Reuchlino interprete, 
Latinum ad te mittam per hune, si quiuero nancisci, simulque 
᾿Αποθέωσιν tui Reuchlini. Ioannes Frobenius tuus est et tibi cupit 
esse commendatus. Bene vale. 

6s Basileae vndecimo Cal. Ianuarii, Anno M.D.XXII. 


1331,,,, To Jouw ΒΟΤΖΗΕΙΜ. 
Opus Epistolarum p. 758. 
N. p. 723: Lond. xx. 33 : LB. 643. 


DBasle. 
25 December 1522. 


[The year-date is amply confirmed by the contents.] 


ERASMVS ROTEROD. IOANNI BOTZEMO 5. D. 


HoprE reddita est epistola 14. Nouembris per academicos. Non 
erat opus ea diligentia in reddendo tantillo munere tanto Praesuli, 
praesertim quum nihil esset illic quod ad illum proprie pertineret. 
Alio argumento, si dabitur occasio, testabor meum erga illius 
celsitudinem studium. Nec hoc faciam ficte, sed ex animo, nec ab 
illo quiequam ambio nisi mutuam beneuolentiam et commune 
studium erga rem Euangelicam, quae ad omnes pertinet: cui non 
dubito quin ille optimus Praesul faueat, quantum haec tempora 
patiuntur. Paraphrasim in Ioannem destinaui Ferdinando, quod 
το in Matthaeum Carolus Caesar etiam literis ad me scriptis testatus 

sit sibi fuisse gratissimam ; quanquam id non ex illius modo 


1330. 51r. Hochstratus N. 58. vellem N : vellet ἢ. 


un 


1330. 48. 'Apyiepéos] Adrian vr. For 61. Athanasium] Reuchlin had trans- 


Erasmus' apprehensions earlier about 
the new Pope see Ep. 1311. 19-20. The 
encouragement in Ep. 1324 had not yet 
reached him : cf. Ep. 1329 introd. 

51. Alemariensis] For this designa- 
tion of Vinc. Theodorici (see Ep. 1196) 
cf. Ep. 1166. 42. 

53. Est] Perhaps  Aleander; as 
Schottenloher suggests, p. 62. Cf. Ep. 
1302. 7I. 

59. caleulus] Cf. Ep. 1267. ron. 

60. quod mones] To burn them ; cf. 
Ep. 1260. 274-6. But Erasmus had 
not destroyed Ep. 1260. 


lated two of his works, both printed by 
T. Anshelm: 4» librum Psalmorum, 
Tubingen, 12 Aug. 1515, and De variis 
quaestionibus, Hagenau, March 1519. 

63. ᾿Αποθέωσιν] See Ep. 1311. 46n. 

1331. r. epistola] Not extant. 

2. munere] Apparently the diuinatio 
of Ep. 1335. 3; which Botzheim seems 
to have offered to the Bp. of Constance 
(Ep. 1316. r2n) on his own responsi- 
bility. 

9. in Ioannem] Ep. 1333. 

IO. in Matthaeum] Ep. 1255. 

literis] Ep. 1270. 


TO JOHN BOTZHETM 159 


1331] 
literis, sed multorum aliorum cognoui, Gattinarii Cancellarii summi, 
Glapionis Franciscani, qui nihil apud Caesarem non poterat dum 
viueret, Episcopi Palentini, qui et ipse diem obiit, Georgii Haloini, 
Antonii Sucqueti, quo nihil habet haec aetas candidius, loannis τς 
Carondileti, archiepiscopi Panormitani, vt ne commemorem alios 
priuatos amicos. 

Qui putant se idem valituros in negocio Christi, quod ad omnes 
nationes, ad omnia secula pertinet, quod valent in compotatione 
theologica, disputatiuncula scholastica, longe falluntur. Res est 20 
efficax et inuicta veritas, sed Euangelieca prudentia dispensanda. 
Ego sic odi dissidium, sic amo concordiam, vt verear ne, si inciderit 
articulus, citius deserturus sim aliquam veritatis portionem quam' 
turbaturus concordiam, si quid tamen ego possum.  Concionator 
iste certe, vir bonus, magis profuerit rei Euangelicae, cui sine dubio 25 
fauemus omnes, si columbinae simplicitati addat Euangelici serpentis 
prudentiam.  Experiatur hoc, et damnet meum consilium, nisi 
compererit esse verum. Quid agant dii selecti, quid dii minores, 
quanquam illa quoque variis e locis ad me perscribuntur, non est 
meum, hoc est infimae plebeculae, iudicare. Ego in hae fabula 3o 
meas sane partes synceriter peragam ; de exitu viderit ipse choragus 
Christus. 

Gaudeo te mearum literarum pharmaco subleuatum ; sed 
demiror vos Constantienses ex tam leui rumore concipere morbum 
tam atrocem. Quo animo si ego essem, non Constantiae sed in 3; 
Hollandia natus, ad quem quotidie talia mendacia perferuntur, 
iam pridem mortuus essem. Hoc scito, duos illos theologos qui 
priuatis odiis non in me, à quo nunquam fuere verbo laesi, sed 
in bonas literas quas semper defendi, debacchati fuerant, nun- 
quam fuisse modestiores quam nune sunt. Hic Pontifex Adrianus 40 
erat extrema ancora; ea postquam fefellit, despondent animum. 


39. debaechati fuerant add. N. 


12. Gattinarii] answering the letter 
mentioned in Ep. 1281. 2-3. 

13. Glapionis] His and the next 
letter evidently answered Epp. 1275, 
1273. 

I4. Haloini] Ep. 1269. 

15. Sucqueti] The letter is not extant. 
Ant. Suequet (f31 Aug. 1524) was 
a trusted dependent of Le Sauvage 
(Henne i. 220n, ii. 201), through whose 
influence he rose to be a Master of 
Requests, and a member of Charles 
Grand Council in 1517. Jerome Bus- 
leiden, dying at Bordeaux 27 Aug. 1517, 
made codicis to his will with Le 
Sauvage (f1518) and Sucquet as 
executors (Néve p. 43) This gave 
Suequet an important position in the 
conduct of the Collegium trilingue : 
cf. Epp. 105r. 8n, 1057 introd. For 
Erasmus! high opinion of him see Ep. 
1556 and Lond. xxiii. 12, LB. 1063, 
written to his brother and son. He was 
buried in St. Donatian's at Bruges; 


see J. Gailliard, 7nscr. funér. de la 
Flandre, 1861,i, p. 140. 

16. Carondileti] answering Ep. 1276. 

23. deserturus sim] Cf. Ep. 1110. 
4on. 

24. Concionator] John Vanner; see 


Ep. 1335. 44n. 
33. literarum] Not extant. 
pharmaco] Erasmus may be 
quoting Botzheim's own word: cf. 
BRE. 227. 
34. rumore] Perhaps that which 


Hummelberg had reported to Zwingli 
in Zw. E?. 246, that Adrian had declared 
Erasmus a heretice: cf. Ep. 1327. 6n, 
or perhaps cf. Ep. 1342. 1n. 

35. in Hollandia natus] See Ep. 996. 


43n. 
37. theologos] Probably  Stunica 


(App. 15) and Carranza (Ep. 1277. 
24n): for Erasmus seems now to be 
thinking of Rome. For the suppression 
of them by high authority there see 


Ep. 1302. 59}. 


45 


55 


160 


LETTERS OF ERASMUS 


[1522 


Imputant hoc cuidam theologo, qui me amat etiam ignotus ignotum, 


quem aiunt apud Pontificem posse omnia. 


Pontifici veris rationibus 


agenti Christi negocium, adero modis omnibus, pro mea quidem 


quantulacunque portione. 


Nee dubito quin, vt est senex doctus, 


praeterea rerum plurimarum vsu peritus, sit responsurus nostrae 


expectationi. 


Si quid fefellerit, ego certe non ero seditiosus. 


Nune ad extremam concionatoris interrogatiunculam, An totum 


Euangelium sit deserendum ? 
male defendunt ; 
prodidit ! 
volunt Euangelici ? 


Primum hi maxime deserunt, qui 
deinde quam lente suam doctrinam Christus 
Quid autem insanius quibusdam istis qui nunc videri 
Admonui amicum tibi non incognitum de 
epistola Episcopi Constantiensis vexata. 


Nunc exiit nugamentum 


longe dementissimum.  Demiror quid isti cogitent aut quid sibi 


velint. 


Cronbergius bis mecum est colloquutus, et valde placuit ho- 


minis modesta prudentia. 
videre cupio. 
quod agam. 


42. theologo] Evidently Hezius : see 
Ep. 1339. 10-12, 3o. His signature is 
appended to Epp. 1324, 1338. 

52. amicum] Evidently Zwingli; cf. 
Ep. 1327. E 

53. epistola] Zwingli's Archeteles (Ep. 
1315. In) replies point by point to 
a letter of the Bp. of Constance (Ep. 
1316. 12n) addressed to the Chapter of 
Zurich, 24 May 1522. 

nugamentum] Cf. Ep. 1327. 6n. 

56. Cronbergius] Hartmuth or Hart- 
mann (1488—7 Aug. 1549) of Cronberg 
in the Taunus, ww. of Frankfort, 
a nobleman of sturdy independence of 
character, who early gave his support 
to the Reformers; following the lead 
of Francis of Sickingen, whose kinsman 
(not son-in-law, as in Ep. 1342. 696) he 
was. In May 1521 he threw up a post 
that he held under the Emperor, in 
protest against Charles! condemnation 
of Luther at Worms (LE?. 432. 38-40). 
In the ensuing disgrace he was encou- 
raged by Luther to stand firm (LE?. 494, 
511); and he showed the vigour of his 
spirit by facing without dismay the loss 
of his hereditary castle in Oct. 1522 
(cf. Zw. ἘΞ. 252). During the next 
year he wandered much: first with 
Oecolampadius (cf. Oec. E., f. 209 v?), 
whose changes at Ebernburg (cf. Ep. 
1308. 26n) he had supported (cf. LE?. 
568), to Basle, where he had two inter- 
views with Erasmus (Ep. 1342. 696) ; 
afterwards, c. 24 Feb., to Wittenberg 
(cf. ME. 232 with LE?*. 627) and 
Bremen (Zw. E?. 292) ; in Aug. 1523 to 
Constance and Zurich (Ep. 1382. 44-- 
5): and in Sept. settling with his wife 
and mother at Basle (Krafft p. 54). It 


Huttenum non vidi, nec hoc tempore 
Optime illi volo, si bene velit sibi. 
Seripsi tibi simul et Fabro. 


Mihi est aliud 
Beatus adhue abest. 


was not till Nov. 1541 that he recovered 
Cronberg. 

See LE?. 494nn., Zw. ἘΞ. 252n, ADB. 
xvii. 189-90; and, for traces of his 
correspondence, Seckendorf, Comm. de 
Lutheranismo, 1692. Some religious 
writings, in German, addressed to the 
Emperor, the Pope, the friars and 
others, were printed at Wittenberg 
1522-3. Ofthese there is a new edition 
with biographical details by E. Kück, 
Halle, 1899; which I have not been 
able to examine. See also ZKG. xix 
(1898), 196-203. 

57. Huttenum] On 28 Nov. he had 
just arrived in Basle (Zw. ἘΠ. 252 — 
HE. 298), and he left again on 19 Jan. 
for Mulhausen (Oec. E., f. 209 — HE. 
306 ; cf. Ep. 1437. 24-39); having spent 
there *dies plus quinquaginta ' (Ez- 
postulatio — HE. 310, $ 4), staying in 
the inn Zur Blume (Am. E. 15). 
Erasmus sent through  Eppendorff 
a transparently fictitious excuse for 
not inviting him to see him; which 
became the subject of much recrimina- 
tion between them. See the ZÉxcpostu- 
latio and the Sponqia (HE. 310 and 333). 
also Epp. 1342. 689-96, 1356, Am. E. 15, 
and VE. 334 ; and the contentions with 
Eppendorff in 1527-8. Ep. 1496. 6-13 
reveals that what Erasmus really 
feared was lest Hutten and his com- 
panions should settle down in his house 
as impecunious guests of whom he could 
not get rid. 

59. Beatus] He was at Schlettstadt 
on business, and did not return until 
atter Hutten's departure (l  57n). 
Hutten had visited him there on his 
way to Basle in Nov. See Spongia, 


1331] TO JOHN BOTZHEIM 161 


Eppendorpius raro nos visit, alioqui sui similis. Salutabis amicos 6o 
omnes meis verbis, in primis medicum—cui nondum vllam rettuli gra- 
tiam, quanquam, vt Graeci dicunt, omnino μέμνημαι----, Concionatorem 
Dominiecanum, Hymelbergium. Medici et Concionatoris nomina 
Scire cupio. Ex tuis Gratiis precor vt tibi grata contingant omnia 
quae dicis aut facis. Semper sis voluptati tuis, tui vicissim tibi ; 65 
semperque contingat adiunctis Gratiis inter Musas canere. Habes 
ad pleraque, sed epistola scripta mox a prandio, quum Baccho 
sumus afflati verius quam Musis. Natali Christi, Anno w.p.xxir. 


1332. ΤῸ CuRisTOPHER OF UTENHEIM. 


Opus Epistolarum p. 815. Dasle. 
N. p. 779: Lond. xxi. 8: LB. 66r. (Jan. init.» 1523. 


[As the month-date is missing, it is likely that the year-date was added at the 
time of printing. Obviously 1522—3 are the only years possible. There are some 
resemblanees to Ep. 1311; but the decision to stay at Basle till March, conflicts 
with the wish expressed in Ep. 1311. 37-40, not to winter there. It may be com- 
pared with the intention shown in Epp. 1319. 16-17, 1327. 11-12, to see the winter 
out before moving. The hesitation of the utterances here about the new Pope 
no doubt implies that Ep. 1324 had not yet arrived : so that this letter may be 
placed at any date between 25 Dec. 1522 (with a year beginning at Christmas) 
and 8 Jan. 1523 (see p. 144), without altering the year-date. "This period coincides 
with the completion of Hilary for the press.] 


ERASMVS ROTERODAMVS CHRISTOPHORO EPISCOPO BASILIENSI 
Ss D. 


QvaAMVIS praeter assiduos studiorum labores, ἃ quibus non 
ignoras mihi nullas esse ferias, et aliis quibusdam occupationibus 
distringerer, vt interim ne renouem de valitudine morboque iam 
nimium familiari veterem querelam, tamen obsequi cupiens tuae 
voluntati, cui sic lubens gratificarer vt nemini mortalium lubentius, 
pereurri verius quam perlegi librum abs te missum. [In libello 
De statu et officio episcoporum fortassis multos offendet et stili 
simplicitas et sermonis inelegantia, quandoquidem hoc seculo nihil 


un 


LB.x.1635 E-36 ? 2 HE. 333, $$ 42,46, taining two of the works of Dionysius 


47; and cf. Ep. 1496. 11-12. Rikel, the Carthusian (1402—12 March 
1331. 6o. Eppendorpius]See Ep. 1122 1471), known also as de Leeuwis: for 
introd. whose numerous writings see "Trith.! 
61. medicum] Menlishofer; see Ep. ff. i16 vo-118 v9. The former work 
1335. 73n. is quoted there as De vita et regimine 


62. Concionatorem] Botzheim in re- | praesulum ; the latter was perhaps the 
plying (Ep. 1335. 43-4) understands De vita et regimine curatorum. | In cach 
Vannius, as though there werea comma — (art. 20-4: art. 62-4) the revelations of 
following; butnoneofthecontemporary $t. Bridget (cf. Ep. 1095. 174n) are cited 


editions has one. —as also in art. τς of another work 
63. Dominieanum]  Evidently the by Dionysius, De vita canonicorum. ΑἸ] 
Prior of Ep. 1342. 394-6. of these were printed in his Opera 


Hymelbergium] Cf. Ep. 1316. 15. minora, Cologne, Jo. Soter, 1532 ; and 
nomina] For mention in Cat. Luc. the two last by G. Vorsterman at 
(1, p. 46. 19, 22); composed at thistime. — Antwerp, 1532. Panzer (vi. 439, viii. 
In Ep. 1342. 418, 422 he overlooked one. 212) mentions also undated editions at 
64. Gratiis] Cf. Ep. 1342. 336-54, and — Cologne by M. Werden, and at Paris 
ΣΡ 40. I^. by Jo. Petit. But the book sent to 
1332. 1. labores] Cf. Ep. 133^ 18n. Erasmus was perhaps, like Briselot's 
6. libello] Evidently à volume con-  (l.20n), in ms. 


452'5 M 


162 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 


fere vendibile est nisi quod et Musarum myrothecia redoleat. 
10 Alioqui non caruit ingenio Cartusianus ille; et oratio, tametsi non 


est omnino Latina, tamen est dilucida. 


Caeterum quod ad alterum 


libellum attinet, in argumento tam copioso, propterea quod in 
litteris Euangelicis et Apostolicis, in libris Prophetarum, imo in 
omnibus vtriusque Testamenti voluminibus tam multa leguntur de 
τς pastoribus, videbatur autor fuisse ieiunus : cuius obscuritas quoque 
offectura fuerat operis gratiae, etiamsi materiae foecunditatem 
vtcunque tractandi felicitate exaequasset. Certe multa quae ceu 
seria repetit ex Brigidae reuelationibus, nune eruditis omnibus 
risui futura scio : adeo decreuit hominum credulitas. 

Libellus Episcopi Berithensis, mihi olim cogniti, non est indoctus ; 


sed nimium sapit iura pontificia. 


Quo nomine nunc certe displici- 


turum plerisque scio: quanquam et praeterea ieiunus est et in- 


elegans. 


Proinde vix inuenietur qui haec suo periculo excudat. 


Quod si tua celsitudo mallet rem agi suo periculo, non foret con- 


partis suspiciones. 


25 sultum me praefationem addere operi, propter varias vtriusque 
Lutherani fremerent quod rem Papisticam 


adiuuarem ; diuersi suspicarentur me taxare voluisse praesules ac 


sacerdotes. 


altius admisceri seditioso negocio. 
3o studium et animus huius Pontificis. 


Vtriusque factionis studia sic ardent vt non optem 


Expectamus quo se vertat 
Qui si videbitur vere spectare 


Christum, totis viribus adiutabimus ; si quid tamen possum tantulus 


homuncio. 


Decreuimus hic adhuc commorari vsque ad Martium, sic enim iubet 
necessitas ; non ociosi tamen interim futuri. Nam praeter alia diui 


35 Hilarii libros magnis sudoribus emendauimus, et, si vires dabit 


Christus, librum De ratione concionandi absoluemus: quem olim 
a me promissum crebris litteris efflagitat optimus praesul Ioannes 
Roflfensis episcopus, per veterem amicitiam nostram perque con- 
stans et perpetuum suum erga me studium obtestans.  Accedent et 


40 alia quaedam. 


Ilud in litteris tuis repetitum, ἡ tuus qui suus non est, magno 


animi cum dolore legimus. 
aduersa valetudine 


Suspicor enim celsitudinem tuam 
discruciari. 
charior, sed malim esses iucundior. 
45 hominum amores nonnunquam malorum societate conciliari. 


Quo nomine mihi quidem es 
Nam recte quidem dicitur 


Caeterum ego rnaioribus malis dignus sum, tua ista integritas 
tranquillitatem omnem promerebatur. Verum haec est lex humanae 


conditionis ; 


velimus nolimus, marcescit hoc corpusculum et 


eollabitur hoc domicilium. Sed ea res non admodum molesta est 


20. Berithensis] Briselot; see Ep. 
2:97. 4n. "The work mentioned here 
appears (cf. 1l. 27-8) to have been on 
the same subject as those of Dionysius ; 
but it does not accord with any of the 
titles cited by Sweert, p. 401. Nothing 
of Briselot's was ever printed. 

26. Papisticam] Cf. Ep. 1459. 94n. 

35. Hilarii] See Ep. 1334. 

36. concionandi] Cf. Ep. 932. 1i8n: 
also Epp. 1311. 21n, 1321. 10-12, 1334. 
235n, and Basle MS. G. IT. 29. 119. On 


13 April 1:23 Volz, having perhaps seen 
Cat. Luc. (1), wrote to Beatus Rhenanus 
suggesting that the book might be 
dedicated to himself (BRE. 229). In 
the summer of 152: Erasmus took it in 
hand again ; see Ep. 1581 and the last 
words of his Apologia against Sutor, 
also of the Lingua (Epp. 1591, 1593). 

38. Roffensis] Cf. Epp. 1311. 21n, 
1581. 

44. dicitur] See Adag. 1071 : quoting 
Arist. Ehet. 1. 6. 


1332] TO CHRISTOPHER OF UTENHEIM 163 


tui similibus, ornatissime Praesul, quorum animus ob vitae sancti- zo 
moniam semper floret in Christo: cui Paulus cupit propius con- 
iungi et à corporis sarcina liberari. Haec vita etiamsi maxime bona 
contingat, tamen ad aeternitatem quid aliud est quam momentum ? 
Quanquam alioqui quid habet quur optari longa debeat, nisi vt 
diu liceret prodesse quam plurimis ? 55 

Mitto celsitudini tuae libellum Lutheri De quatuordecim spectris, 
qui magnopere probatus est, etiam ab his qui doctrinae illius 
omnibus modis aduersantur. Scripsit enim hune priusquam res 
ad hane rabiem esset progressa. Atque vtinam vir ille sic amicorum 
monitis potuisset ad moderatiora reuocari, quemadmodum quorun- 60 
dam odiis efferari! Quod si quid etiam hic insit mali, nouit tua 
prudentia aurum e sterquilinio legere. 

Noui mores et ingenium huius Pontificis, etiam domestica con- 
suetudine. Nec dubito quin multa sit correcturus in Eocclesiae 
moribus: videlicet dispensationum immodicam licentiam, sacer- 6; 
dotiorum immensam congeriem. Praescribet cultum | decorum 
clericis, palam facinorosos non feret, coget ad frequenter sacrifican- 
dum. Atque haec quidem vt aliquem habent gradum ad speciem 
religionis, ita nescio an in his sita sit vis verae pietatis. Habebit 
omnes dicto audientes propter autoritatem Caesaris, cui per omnia 7o 
geret pontificatum. Cardinales, etiam hi qui illi male volunt ex 
animo, dissimulabunt ac ferent, donec regnum Romanae sedis iam 
nonnihil labefactum constabiliet. Deinde huic non diu victuro qui 
succedet, suo rem geret arbitrio. Nec mihi sane placet tolli prima- 
tum illius sedis, sed optarim eam esse illius disciplinam vt omnibus ;; 
praeluceat ad Euangelicam pietatem enitentibus: quemadmodum 
aliquot iam seculis palam exemplo suo docuit quae Christi doctrinae 
prorsus aduersantur. Bene vale, Praesul optime. 

Basileae, Anno M. p.xxiri. 


1333. To FERDINAND. 


Paraphrasis in Euang. Ioannis fo, a?, Basle. 
Lond. xxix. 71: LB. vii. 489. 5 January 1523. 


[The preface to Erasmus' Paraphrase on the Gospel of St. John. "This continua- 
tion of his work upon the New Testament had been suggested to him in 1522 by the 
Archbishop of Mainz (Ep. 1308. 21-2), and perhaps by Fisher (Ep. 1311. 21n) ; 
and on 6 Jan. 1523 (Basle MS, G. II. 13. 132) he had nearly completed the com- 
position. The printing began in the middle of January (Oec. E., f. 209). 

All the authorized editions were by Froben: the first in Feb. 1523, folio (a), 
reissued in octavo in March (8), April (without change in this preface), and again 
without month-date (^), in 1523—each being described as * nunc primum excusa '. 
The folio of 1524 (δ) is * per autorem recognita ', and so too the octavo of 1534 (ε) : 
after which come the folio of 1535 (4), * nune vltimo per autorem recognita, the 
folio (7) and the octavo (0) of 1540, and the 1541 folio (1) in the collected Opera. 
The dates of this preface need no corroboration, 

Α copy, no doubt of a, was presented to Ferdinand, at Innsbruck at the end of 
April, unbound (Ep. 1361. 12-21): and apparently not, as Erasmus had wished 


51. Paulus] Phil. 1. 25, Rom. 7. 24. — The gift was appropriate to the Bp. ; 

56. Lutheri] His T'esseradecas, com- — for its theme is to offer consolation in 
posed in Sept. 1510 and addressed to illness. Erasmus mentions it again 
Duke Frederie of Saxony (LE*. 214, — with approval in Cat. Luc. (1, p. 32. 1). 
215): printed at Wittenberg, Jo. Gru- 63. domestiea consuetudine] Cf. Ep. 
nenberg, 1520 (LE*. 250-1, 254, 268). 1304. 8. 


M2 


164 LETTERS OF ERASMUS [1523 


(Ep. 1357), through Bern. of Cles; for Lupset's comments suggest that there had 
been some miscarriage. Erasmus subsequently sent a copy properly bound (Ep. 1376. 
14-16). For Ferdinand's gift in acknowledgement see Cat. Luc. (1, p. 44. 16—19).] 


ILLVSTRISSIMO PRINCIPI D. FERDINANDO, AVSTRIAE ARCHI- 
STRATEGO, CAROLI CAESARIS GERMANO, ERASMVS 
ROTERODAMVS S. D. 


ANNO superiore Paraphrasim in Euangelium Matthaei, magis 
ex autoritate R. D. Matthaei Cardin. Sedunensis quam ex animi 
mei iudicio susceperam, Ferdinande principum integerrime : partim 
quod ipsa maiestas operis religione quadam animum meum ab 

s attrectatione submoueret; partim quod et ahoqui plurimae 
variaeque difficultates imbecillitatem meam sibi probe consciam 
ab aggrediendo deterrerent. Iamque mihi videbar in totum huius 
generis scriptione defunctus. "Tamen nescio quo pacto rursus huc 
me perpulit tum superioris audaciae successus, tum summorum 

ro virorum autoritas—quorum voluntati non satisfacere mihi vehe- 
menter sit inhumanum, iussis non parere nefas quidem erat—, vt 
Ioannis Euangelium ad eundem modum explicarem. Non me 
fugiebat quanto etiam augustior esset huius argumenti maiestas, 
quod magna ex parte versatur in abditis illis naturae diuinae 

15 mysteriis enarrandis, et huius admirabili cum nostra commercio. 
Quis enim hominum vel cogitatione consequi possit, quomodo 
Pater Deus sine initio, sine fine, semper gignat Filium Deum? 
in quem generans sic se totum effundit vt sibi nihil decedat ; a quo 
sic nascitur Filius vt ab eo qui producit, nunquam recedat. Rursum 

20 quomodo ab vtroque procedat Spiritus sanctus, sic vt inter omneis 
sit eiusdem naturae perfectum consortium, non confusa personarum 
proprietate ? Quis ingenio complecti queat quo nexu summa illa 
et ineffabilis natura hominem sibi copularit; vt idem qui semper 
fuerat ex Deo. vero Deus verus, homo verus ex homine nasceretur ? 
25 In huiusmodi rebus explicandis, in quibus nonnunquam verbum 
mutasse piaculum sit inexpiabile, vbi paraphraseos libertas ? Ad 
haec videbam mihi fore iter per loca crebris ac variis difficultatibus 
impeditissima, salebris intersepta, saltibus ac lamis imperuia, 
eluuionibus ac voraginibus intercisa. Nullum enim est Euangelium 
3o vnde natae sint plures aut operosiores de fide quaestiones, aut in 
quo vehementius sudatum sit ab eximiis veterum ingeniis, denique 
in quo enarrando magis varient interpretes: quod ego sane non 
illorum tarditati vel imperitiae, sed vel sermonis obscuritati vel 
rerum difficultati tribuo. Accedebant et illae peculiares huic 
3s negocio difficultates, quod totus fere sermo quem Euangelista 
tribuit Domino lesu, sit aenigmatis inuolutus: quae si explices 
paraphrasi, iam non cohaerent quae respondentur ab his qui quod 
dictum erat, non intellexerant. Sic enim multa dicuntur a Domino, 
vt non prius intelligenda sciret, nec prius intelligi vellet, quam 
4o rerum euentus quod dictum erat explanaret. 

Porro quum paraphrastae sit, quod astrictius est dictum, id 

explicare fusius, ne temporis quidem modus mihi seruari potuit. 


TIT. DES. anle ERASMVS add. 0. I8. sic 8: sit c. Ssibia: ipsi e. 


r. Paraphrasim] Ep. 1255. 


1333] TO FERDINAND 165 


Etenim quum extremam coenam Dominus noctu legatur peregisse 
cum discipulis, atque inter coenandum interim lauerit suorum pedes, 
tamen a coena tam prolixum sermonem habet cum suis, v& mirum 45 
sit tempus tot verbis suppetisse: praesertim quum ex aliorum 
Euangelistarum narratione constet et alia multa, nocte eadem, tum 
dicta tum facta fuisse. Modus igitur temporis mihi seruari non 
potuit, cui illa omnia erant prolixius etiam explicanda. 

Postremo habet Ioannes suum quoddam dicendi genus, ita so 
sermonem velut ansulis ex sese cohaerentibus contexens, nonnun- 
quam ex contrariis, nonnunquam ex similibus, nonnunquam ex 
iisdem subinde repetitis, vt paraphrasis has orationis delicias non 
possit reddere. Quod genus est, 'In principio erat Verbum, et 
Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum". In his tribus s;5 
membris, Verbum Verbo, Deus Deo succinitur; ac mox repetito 
principio cireulum absoluit, fHoc erat in principio apud Deum '. 
Àc rursum, ' Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est 
nihil. Quod factum est in ipso, vita erat, et vita erat lux hominum : 
et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt '. 6o 
In his liquet vt orationis quodque membrum semper excipiat prius, 
sic vt prioris finis sit initium sequentis, ac tale quiddam hie agnoscas 
quale Graecorum ἠχὼ solet affectare. Quibus de rebus nonnihil 
dictum est nobis in argumentis. Hane peculiarem sermonis gratiam 
intelligebam mihi frequenter in paraphrasi perituram. 65 

Itaque quum has hisque consimiles difficultates multas per- 
spicerem, tamen aggressus sum prouinciam, tot nimirum ac tantis 
viris suo hortatu hue vocantibus, autoritate compellentibus ; prae- 
sertim autem superioris obsequii verius quam audaciae successu 
fretus. Nec enim hactenus modo successit, quod vndique candidus 7o 
lector pro hoc officio mihi gratias agit, verum etiam quod Carolus, 
Caesarum quos octingentis abhinc annis habuit mundus, vt maxi- 
mus, si ditionis amplitudinem spectes, ita et optimus, si quum alias 
illius vere Caesareas virtutes, tum praecipue religionis ac pietatis 
studium contemplere, laborem hunc meum—nam illi dicaram—non 75 
tantum vultu et oràtione, sed literis etiam non minus honorifice 
quam amanter ad me scriptis sibi multo gratissimum fuisse testatus 
est. 

Proinde mihi conuenire visum est vt, quoniam Matthaeus Carolo 
consecratus esset, loannes Ferdinando velut alteri Carolo dedi- 8o 
caretur. Acsane bona quaedam spes blanditur animo meo, futurum 
pollicens vt, quemadmodum illud successit Caroli Caesaris auspiciis, 
ita et hie conatus Ferdinandi succedat auspiciis. Sunt duo nomina 
huius aeui felicissima ; est fratrum par huius aetatis auspicatissimum. 
Nec dubitandum arbitror quin sanctissimorum principum pia 85 
studia diuini numinis fauor bene fortunet. Licet enim, opinor, 
bene ominari de his, in quibus adhue adolescentibus egregius 
virtutum prouentus magnificae spei, quam de se primae aetatis 
velut herba praebebat, respondet. Nam et pueritiae tuae noua 
quaedam et admirabilis indoles iam tum eiusmodi prudentiae, oo 
moderationis, mansuetudinis, integritatis, religionis ace pietatis 


51. B : sermone a, 59. inipso,a; , in ipso 96: in ipso γεθ. 


71. gratias agit] Cf. Ep. 1060. 16-19. 76. literis] Ep. 1270. 


166 LETTERS OF ERASMUS [1523 


&cintillas ostendebat, vt nemo non sibi polliceretur eximium quen- 
dam ac numeris omnibus absolutum Principem. 

Tam vero publicam orbis de te spem quum hactenus non fefelleris, 

95 illud insuper efficis, vt votis etiam omnium, non solum spei, iam 
factus natu grandior cumulatissime satisfacturus esse credaris. 
Libellum de Principe Christiano, qualis qualis est, iam pridem 
adolescens studiosis omnibus commendasti, postea quam tua 
lectione dignatus es. Et hunc igitur proprie tuo nomini dicatum, 

100 juuenis huius seculi florentissimus multisque nominibus orbi 
gratiosissimus, dignaberis commendare. Nec id adeo, quo vel tibi 
gloriae quippiam vel mihi commodi nonnihil accedat : quum nec 
istius fortunae splendor nec istius ingenii modestia laudem humanam 
vel desideret vel affectet, nec hic animus quicquam ambiat praeter 

105 Christi fauorem ; sed vt his quibus hoc laboris desudatum est— 
desudatum est autem in commune omnibus—vberiorem adferat 
fructum. Etenim quae per se recta sunt, tum demum adferunt 
magnam vtilitatem, si superato liuore fauorem publicum meruerint. 
Ad hane rem plurimum adferet momenti, si declararis hoc munus 

110 meae lucubrationis tibi non ingratum fuisse. 

Nee enim metus est, opinor, ne istos audiendos existimet tua 
prudentia, qui fortasse dicturi sunt, quum viderint Euangelicam 
Paraphrasim Ferdinando dicatam, * Quid prophano Principi, quid 
iuueni cum Euangelio ?' meque iuxta vetus Graecorum prouerbium 

115 βατράχῳ οἰνοχοεῖν cauillabuntur. Quasi vero soli omnium principi- 
bus apta munera deferant, qui de venatu, de alendis canibus, de 
habendis equis, de machinis bellicis, aut fortasse de lusu aleae 
libellos barbarica quapiam lingua elucubratos offerunt. Ego 
contra sie existimo, philosophiam Euangelicam, quum omnibus 

120 et summatibus et infimatibus et medioxymis sit in primis frugifera, 

nullis tamen magis esse necessariam quam  potentissimis orbis 
monarchis. Nam quo maior est negociorum moles quam sustinent, 
quo periculosior est rerum tempestas quam moderari debent, quo 
plures sunt illis occasiones quae solent et recta ac bene nata beneque 
instituta ingenia corrumpere ; hoc diligentius oportet eos Euange- 
licae doctrinae sanctissimis certissimisque praeceptis instructos ac 
praemunitos esse, qui non nisi magno totius orbis malo peccant. 

Episcoporum peculiare munus est, ex Euangelicae sapientiae 

largissimo penu populum alere, vnde et pastores appellantur. 

13o Fateor. Attamen Homerus non sine causa a viris etiam apud 

Christianos laudatissimis laudatus est, quod Regem appellet 

ποιμένα λαῶν, id est pastorem populorum. Quanto magis oportet 
hoe cognomen in Christianum Principem competere ? Princeps 
non docet Euangelium, sed praestat; docet autem etiam quisquis 

s praestat. Caeterum quo pacto praestabit, si nesciat? quo modo 

sciet, nisi diligenti crebraque lectione verset, nisi magno studio 
penitus infigat animo ? 


" 
t3 
Un 


Ll 
G3 
PA 


97. de Principe Christiano] See Ep. 118. barbarica] By {815 Erasmus must 
53. mean not the vernacular. to which he 
98. tua lectione] Cf. Ep. 1009. 47n. was by no means hostile (cf. Ep. 1126. 
II4. prouerbium] See Adag. 1220:  95n) but the  non-iterary Latin 
* id ministrare quo nihil esset opus ei cui — adapted to, and indeed required by, the 
exhiberetur *. practical subjects mentioned. 


8 


1333] TO FERDINAND 167 


Quibus magis oportet esse persuasum, coelestem esse Regem 
huius mundi gubernatorem, quem nihil fugiat, cuius oculos nemo 
possit fallere, cuius potentiae nemo possit resistere, qui pro suis 
quenque meritis sit iudicaturus :—quam summis principibus, qui ob 
potentiam neminem metuunt, et facile, si velint, fallant ; et si quid 
peccant, non modo non vocantur ad hominis tribunal, sed laudantur 
etiam ob flagitia ? Quorum animis altius oportet esse infixum, 
post hane vitam, quae nec regibus vel ad vnius diei spatium certa 
est, nec vlli potest esse longa, superesse vitam nunquam finiendam : 
in qua sine conditionis aut dignitatis vllo delectu, nisi quod grauior 
erit illorum causa qui hie potentia caeteris antecelluerunt, ad 
incorrupti Iudicis ineuitabilem sententiam ita quisque messurus est 
vt hic sementem fecerit; neque quisquam elapsurus est quin aut 
pro benefactis coronam referat aeternae beatitudinis, aut pro male- 
factis, perennibus gehennae suppliciis dedatur:—quam horum 
quibus vndique secundae res, quibus hominum applausus et prae- 
sentium rerum amorem et futurorum obliuionem suadet? Quibus 
penitius impressum esse refert à Christo denunciatum, ' Vae diuiti- 
bus ac potentibus, qui solatium habent in hoc seculo ' :—quam his 
quibus omnium rerum copia quae solent euirare mortalium animos, 
affatim adest ? Quibus magis inculcatum esse par est, suum cuique 
creditum talentum in lucrum Domini, rationem ab omnibus exacturi, 
sollicite dispensandum esse :—quam his quibus ob potentiam a Deo 
traditam in manu est vel plurimum prodesse vel plurimum nocere 
rebus mortalium ? 

Quibus oportet certius esse persuasum, homines, quamlibet 
magnos ae sublimes, ex sese nihil posse, sed omnia quae vere bona 
sunt, omnibus a Christo proficisci, ab illo petendum quicquid 
Christianis votis optari potest, ad illum vnum referendam omnium 
rerum bene gestarum gloriam :—quam his quibus ob ea bona quae 
Christus docuit esse spernenda, mundus applaudit vt felicibus, quos 
ob inania quaedam bonorum simulacra, vulgus hominum tantum 
non vt deos adorat ac suspicit? Quibus magis oportet esse per- 
suasum, ferociam esse Deo inuisam ; iniuriam non esse retaliandam 
iniuria; nihil esse pace melius, nihil mansuetudine clementiaque 
Deo gratius ;—quam his quos tot res quotidie ad tumultus, ad 
bella, ad vindictam sollicitant ? Quorum mentibus conuenit 
intimius impressum esse, nec vitae cupiditate nec mortis metu 
deflectendum ab honesto ; nec in hae vita cuiquam pro benefactis 
sperandum esse praemium, quum in futuro seculo nulli sua merces 
sit defutura:—quam principum, quos tot illecebrae, tot rerum 
tumultus, tot occasiones identidem ad inhonesta sollicitant ? "Talis 
nimirum animus, vnde pendet orbis publica vel felicitas vel calamitas, 
grauibus ac solidis philosophiae decretis munitus sit oportet, quo 
possit erectus et illabefactus aduersus omnes huius mundi machinas 
subsistere. 

Sed huiusmodi dogmata, quae veluti saburra nauim, ita non 
sinunt animum fortunae rerumque fluctibus iactari, non aliunde, 
nec melius, nec certius, nec efficacius hauriuntur quam ex Euan- 
gelicis literis. Quod si Princeps prophanus, quoniam in crassioribus 


153 bís. quibus ἢ : quos a. 154. a0 : suadent ηι. 


140 


145 


150 


155 


160 


165 


170 


175 


180 


185 


168 LETTERS OF ERASMUS [1523 


negociis plerunque versatur, et ob publicam tranquillitatem tuen- 
dam, non semper ea potest obtinere quae perspicit esse rectissima : 
190 tamen hoc illi certe praestabit semel hausta penitus Euangelica 
philosophia, vt, quantum potest, semper ad ea quae Christi prae- 
ceptis sunt proxima nitatur, et quam minimum a scopo deflectat. 
Id quum in omnibus optemus qui res humanas in terris moderantur, 
tamen in te, Ferdinande, magnopere speramus etiam, vt quem 
195 nouerimus a primis annis mire propensum ad Euangelicae lectionis 
amorem, quippe qui non solitus sis hoc temporis quo sacrum 
peragit sacerdos, vel superstitiosis precatiunculis vel friuolis alloquiis 
terere, quemadmodum plerique magnatum solent, sed aperto codice 
Euangelico reuerenter inspicere quid doceret eius diei vel Epistola 
200 vel Euangelium. Nec dubitamus quin isti pueritiae tuae specimini 
multum adiecerit aetatis accessio. Nec mediocris spes est futurum 
vt tuum istud exemplum quam plurimi mortalium passim aemu- 
lentur. Etenim vt viciorum contagia facillime serpunt ad plurimos, 
a summatibus viris profecta, ita virtutis exemplum celerrime 
205 commendatur omnibus, si a claris autoribus fuerit exortum. 
Quanta fuerit olim Euangelicae doctrinae maiestas, vel ritus illi; 
quos ex antiquitate traditos etiamnum seruat Ecclesia, docere nos 
poterunt. Codex habetur auro, ebore, gemmis pulchre ornatus; 
inter sacra religiose seruatur; non sine veneratione ponitur aut 
210 sumitur. Petitur a sacerdote pronunciandi facultas; fit sacer 
e thure, stacte, myrrha et galbano suffitus; frontes et pectora 
signantur crucis imagine, submissis ceruicibus defertur gloria 
Domino ; assurgitur ab omnibus, astatur erecto corpore, nudatis 
capitibus, arrectis auribus, venerabundis oculis. Ad lesu nomen, 
215 quoties incidit, curuantur genua: mox magna religione pectori 
admotus codex circunfertur, osculo singulorum adorandus, tandem 
inter sacra reuerenter reponitur. Hae ceremoniae quid aliud 
nobis loquuntur, quid aliud monent, quam nihil oportere Christianis 
antiquius esse, nihil charius, nihil venerabilius, quam coelestem 
220 illam philosophiam, quam omnibus Christus ipse tradidit; quam tot 
iam seculis totius orbis consensus comprobauit, quae sola nos 
reddit aduersus hunc mundum et huius mundi principem inuictos ? 
Sed quemadmodum optimo iure reprehenditur Iudaeorum inanis 
ac praepostera religio, qui legis suae codicem mira veneratione 
225 prosequuntur ; substernunt mundissima lintea, procidunt, adorant, 
non contrectant nisi puris manibus ; quum ea quae praecipue lex 
docet, impie negligant: ita nobis curandum est ne quam sumus in 
ceremoniis religiosi cultores Euangelii, tam reperiamur in non 
obseruando prophani. Quorsum enim attinet codex ebore, argento, 
230 àuro, serico, gemmis exornatus, si nostra vita sordibus viciorum, 


214. a LB: venerabundus :. 


194. quem nouerimus] As Ferdinand's he had met Ferdinand, perhaps on the 
childhood had been spent in Spain until — occasion of his visit to Malines in March. 
the summer of 1:18 (Ep. 846. 15n)  Itis possible, however, that he is record- 
Erasmus can only have had second- ing his own observations made then; 
hand knowledge, derived from others ^ and means here that the lapse of four 
(cf. Ep. 917 introd.) as to the young years, from 16 to 20, had brought Fer- 
prince's conduct up to that date. But  dinand from " pueritia? to manhood. 
by April 1519 (Epp. 943. 23, 970. 24) 223. Iudaeorum] Cf. Ep. 1006. 142n. 


1333] TO FERDINAND 169 


quae execratur Euangelium, oblita sit ? si animus noster nullis 
Euangelicis virtutibus niteat ? Quid prodest liber admotus 
pectori, si quod docet, proeul abest a pectore ? si quod damnat, 
regnat in pectore ? Quid sibi vult suffitus odoratus, si nobis sordet 
illius doctrina, si nostra vita odor est letalis? Quid prodest 
submissa ad codicem ceruix, si nostrae cupiditates erectis ceruicibus 
pugnant aduersus eius praecepta ? Quid confert assurrexisse, 
nudo vertice astitisse, si tota vita nostra talis est vt palam Euange- 
licae doctrinae contemptum prae se ferat? Qua fronte codicem 
exosculatur Euangelicum, qui libidini, qui auariciae, qui ambitioni, 
qui gulae, qui iracundiae seruiens, conspuit Euangelica monita ? 
Qua fronte dat osculum libro nihil aliud docenti quam pacem, 
quam mansuetudinem, quam charitatem ; qui contempta Christi 
doctrina, totus liuore tabescit, odio madet, ira feruet, vlciscendi 
libidine fertur, rapitur, furit in proximum suum ; qui dum suo 
morem gerit animo, furialibus bellis miscet orbem ? Quo ore 
complectitur et adorat Euangelicum codicem, qui totis vitae studiis 
huic mundo foederatus est, quem velut hostem execratur Euange- 
lica philosophia ? 

Puris manibus ac religiose contrectamus Euangelicum codicem, 
et impuris animis despicimus Euangelica praecepta? Quin haec 
magis admouemus pectori, haec exosculamur animo, hic ceruicem 
inflectimus ἢ Quidam etiam Euangelii secundum Ioannem partem 
descriptam, de collo suspensam circunferunt, aduersus morbos aut 
tristes alioqui casus remedium. Quin magis Euangelii doctrinam 
animo circunferimus, aduersus omnes viciorum morbos remedio 
futuram ? Non improbo ceremonias, non exagito vulgi simplicis 
religionem. Sed tum demum ista fuerint nobis vsui, si quod signis 
visibilibus admonemur, re praestiterimus. Si vere Christiani sumus, 
hoc est si legitimi Euangelicae doctrinae professores, totum hoc 
quod illic foris geritur, intus in animis nostris peragatur. 

Audio morem esse apud quosdam, vt Princeps nudatum ensem 
manu tenens adstet Euangelicae lectioni, caeteri manu capulo 
admota. Quo pacto autem gladio defendet Euangelium, cuius 
animus hostis est Euangelii; qui totus spirat mundum ; cui nihil 
contemptius quam nobile illud margaritum Euangelicum ; cui nihil 
inuisius quam id quod solum Christus docuit expetendum ? Qui 
populum expilat, qui tenues opprimit, qui bellis res humanas ac 
diuinas miscet, qui tot malis causam praebet, in cuius ambitionem 
tantum humani sanguinis funditur, ensem vibrat, quo defendat 
Euangelium Christi ? Prius ipse se reconciliet Euangelio ; prius 
Euangelico gladio prauas cupiditates resecet ab animo suo: tum, 
si videbitur, in hostes Euangelii minax stringat ferrum. 

Et haec quidem, illustrissime Princeps, admonendi gratia dicta 
sunto, citra cuiusquam contumeliam. Rem tantum ostendimus, 
non notamus personas: et hoe liberius haec scribimus, quod in 
252. hie ad: his ey. 275. tantum y : tantam a 


253. Euangelii] For this practice οἵ. Comm. on Matt. 23. 5 (Dilatant et 
Ep. 563. 20-30; also Znchiridion, ^ phylacteria): * Hoe apud nos super- 
can. v (LB. v. 301). Foritsantiquity  sticiosae mulierculae in paruulis Euan- 
the late Dr. J. Wickham Legg  geliis etin crucisligno.. vsque hodie 
directed me to a passage in Jerome's  factitant '. 


240 


245 


250 


265 


270 


275 


170 LETTERS OF ERASMUS [1523 


tuam integritatem ne leuis quidem horum malorum suspicio possit 
competere. Neminem secundum episcopos magis decet Euangelica 
religio quam principes. Sed horum simplicitas saepenumero 

280 fallitur religionis imagine. Siquidem persuasi nonnunquam ab his 
qui perfectae religionis professione commendantur, existimant 
summam esse pietatem, si quotidie precum, quas horarias vocant, 
pensum absoluant, si nullus dies abeat absque sacro. Atque haec 
quidem vt in prophano simul et iuuene principe fateor argumentum 

285 aliquod esse piae mentis, ita permulta sunt quae propius ad Chri- 
stiani principis officium attinent. Etenim si prospiciat ne belli 
tempestas oriatur, ne publica libertas violetur, ne populus tenuis 
ad famem adigatur, ne magistratus corrupti creentur, mea quidem 
sententia, sacrum Deo gratius obtulerit quam si sex annis recen- 

290 suerit preculas illas. Et tamen hoc quoque laudo, si modo quod 
est praecipuum accesserit. 

Caeterum si princeps existimet nihil sibi deesse ad veram pieta- 
tem, fretus obseruatione talium rerum, neglectis aliis quae propria 
sunt regiae functionis, haec nimirum vera pestis est religionis, haec 

295 est, reipublicae pernicies ; et qui talia persuadent, nec principibus 
bene consulunt nec populo. Pium est adesse sacro, si quis modo 
purus accedat. At quo pacto purus accedam ad commemorationem 
illius veri summique Principis, qui pro salute suorum vitam im- 
pendit, si ob iram, si ob ambitionem, si ob socordiam meam tot 

300 hominum milia vel affliguntur vel intereunt ? Ne dicam interim, 
quod vix vllum tempus magis vacuum minusque sollicitum est 
principibus quam quo vacant rei diuinae. Quid autem magni est, 
preces illas statis horis dictas esse principi, cui nullum tempus satis 
magnum curandis reipublicae negociis ? 

3059  Abunde multum precatus fuerit, si quotidie recenseat, et ex 
animo recenseat, illam sapientissimi iuuenis precationem : * Domine, 
da mihi sapientiam et intelligentiam, vt ingrediar et egrediar coram 
populo tuo". Aut huie simillimam, quam idem, ni fallor, recitat 
in libro cui titulus Sapientia : * Da mihi sedium tuarum assistricem 

310 sapientiam, vt mecum sit et mecum laboret, vt sciam quid acceptum 
sit apud te. Scit enim illa et intelligit omnia, et deducet me in 
operibus meis sobrie, et custodiet me in sua potentia, et erunt 
accepta opera mea, et disponam populum tuum iuste, et ero dignus 
sedium patris mei. Sensum autem tuum quis sciet, nisi tu dederis 

315 Sapientiam, et miseris Spiritum sanctum tuum de altissimis ; et sic 
correctae fuerint semitae eorum qui sunt in terris, et quae tibi 
placent, didicerint homines ?' Atque hane sapientiam quam optat 
sapientissimus ille iuuenis, maxime reperire licet in literis Euange- 
licis, si quis ex animo, si quis pia curiositate rimetur. Alioqui qui 

320 factum est vt Christianorum mores partim in vitam plus quam 
ethnicam reciderint, partim in Iudaismum quendam degenerarint, 
nisi ex Euangelicae doctrinae neglectu ? Quanquam, vt ingenue 
fatear, nullis seculis defuerunt apud quos Euangelio suus con- 
stiterit honos ; sed tamen his annis quadringentis vigor illius apud 


300. Ne ac0: Nec δζι. 310. quid a LB : quod :. 
306. iuuenis] Solomon; see 2 Chr. 309. Sapientia] Wisdom 9. 4, 10-12, 
I. IO. 17-18. 


1333] TO FERDINAND 171 


plerosque refrixerat. Quo magis omnibus studiis adnitendum vt 325 
igniculum illum pro sua quisque virili ἀναζωπυρῶμεν, quem aeterna 
veritas Dominus noster Iesus misit in terram ; nec aliud optat quam 
vehementer accendi, quam latissime vagantem omnia corripere. 

In moribus seculi tam corruptis, in tantis opinionum dissidiis 
quibus nune miscentur omnia, quo potius confugiendum est quam, 330 
quod recte monet diuus Hilarius, ad purissimos diuinae Scripturae 
fontes, quorum purissima et illibatissima pars sunt Euangelia ? 
Neque vero debet monarchis hoc nomine suspectum esse Euange- 
lium, quod, vt quidam iactitant, seditiosos reddat eos quos oportet 
principibus dicto audientes esse: imo principibus hoc praestat, 335 
vt pro tyrannis sint veri principes, et populo praestat vt bono 
principi libentius obtemperet, parum commodum mansuetius ferat. 
Denique non debet Euangelio verti vicio, si quis re per se optima 
non optime vtatur. Pacis Euangelium dicitur, primum Deo nos 
reconcilians, deinde nos inter nos mutua concordia copulans. $i 340 
quis in hune lapidem impegerit, sibi imputet, non Euangelio. 
Nulla vis est hominum, nullum ingenium, nulla conspiratio quae 
veritatem Euangelicam possit opprimere, tum potissimum exeren- 
tem sese quum maxime premitur. 

Sed hisce de rebus vereor ne iam plus satis dictum sit. Nunc 345 
quo maiore cum fructu legatur, de autoris consilio pauca loquutus, 
finem faciam. Cum vita doctrinaque Domini lesu Christi iam 
Apostolorum praedicatione ac caeterorum Euangelistarum literis 
late per orbem esset diuulgata, loannes ille lesu amore nobilis, 
postremus omnium hoc Euangelium scribendum suscepit: non tam 350 
vt Euangelicam texeret historiam, quam vt quaedam ab aliis 
Euangelistis praetermissa suppleret, quum non indigna cognitu 
viderentur. Praecipuam autem causam fuisse putant quur scri- 
pserit hoec Euangelium, vt Christi diuinitatem assereret aduersus 
haereses, iam tum veluti malam zizaniam in bona segete sup- 355 
pullulantem : sed praecipue Cerinthianorum et Ebionitarum, qui 
praeter alios errores docebant Christum nihil aliud fuisse quam 
hominem, nec omnino fuisse prius quam de Maria nasceretur. 
Expediebat autem in primis vt orbis sciret et crederet Christum 
eundem et verum Deum et verum hominem fuisse. Quorum 360 
posterius primum ad amorem hominum in illum excitandum facit— 
libentius enim amamus nobis cognata—, deinde stimulos ad imi- 
tandum acriores subiicit. Quis enim conetur aemulari quod ab 
angelo per speciem modo, non etiam vere, gestum esset ? 

Porro, quoniam vt sunt ardua quae praecipit, ita summa sunt 365 
quae promittit, oportebat non ignorari diuinam eiusdem naturam, 
vt confidamus illum haud dubie praesidio futurum suis quos sic 
dilexit; nec frustraturum in promissis, qui quiequid vult, nutu 
possit efficere. Superiores autem  Euangelistae de diuinitate 
Domini Iesu pene nihil attigerant. Nam hane opinor esse sapien- 370 
tiam quam Paulus loquebatur inter perfectos; inter caeteros nihil 


355. veluti ««0 : velut 5t. 362. cognata 85: cognita ay. 
341. impegerit] Cf. Prov. 3. 23, Matt. 65n. 
4. 6, Luke 4. 11. Ebionitarum] See Ep. 1260. 212n. 


356. Cerinthianorum] See Ep. 1232. 371. Paulus] 1 Cor. 2. 6 and 2. 


172 LETTERS OF ERASMUS [1523 


86 scire profitens nisi lesum Christum et hunc crucifixum. Forte 
nondum ferebat tempus tam ineffabile mysterium vulgo literis 
prodere, ne rideretur ab impiis, quod nec credere possent nec 
375 intelligere. Quanquam et alioqui veteres omnes quoties de rebus 
diuinis verba faciunt, et parcissime et religiose loquuntur; copio- 
siores in his quae magis conducunt ad vitae pietatem.  Haereti- 
corum itaque temeritate Apostolus compulsus est apertius asserere 
Christo diuinam naturam; quemadmodum Arianorum audacia 
380 compulsi sunt orthodoxi patres certiora quaedam de rebus iisdem 
definire, quum maluerint ab eiusmodi rebus definiendis abstinere, 
quae et longe superant humani captum ingenii, nec nisi magno 
periculo definiuntur. Atque haec pars merito beato loanni relicta 
est, lesu ἀγαπητῷ καὶ épacpío; quem vt ille qui fons est omnis 
385 sapientiae, prae caeteris magis dilexit, ita credendum est quod 
plenius arcana quaedam suis, vt ita loquar, deliciis inspirarit. 
Hune igitur χριστόφιλον imbibamus omnes, vt et ipsi φιλόχριστοι 
fieri mereamur. 
Tantum illud lectorem admonitum esse volo, me quidem in hoc 
390 opere probatissimos Ecclesiae doctores sequutum fuisse; verum 
nec passim, nec in omnibus, quandoquidem et ipsi inter sese non 
raro dissentiunt. Semper tamen bona fide profero quod mihi 
germani sensus esse videbatur, quum perspicerem ab autoribus 
vetustis contra haereticorum opiniones dimicantibus, quaedam 
395 violentius detorqueri. Nolim tamen vt quisquam huie Paraphrasi 
plus tribuat quam tributurus erat commentario, si commentarium 
Scripsissem : quanquam et paraphrasis commentarii genus est. 
Allegorias, in quibus video veterum quosdam ad superstitionem 
vsque fuisse diligentes, parcius, nec vltra quam satis esse iudicabam, 
400 attigi. Valeto, Princeps ornatissime, totisque studiis Euangelii 
gloriae faueto ; sic Christus opt. Max. vicissim tuis votis dexter 
aspiret. Basileae. Anno M.p.xxip. Non. Ianuariis. 


1334. To JouN CARONDELET. 
Hilarii Opera, 1523, fo. aa?, Dasle. 
N. p. 1159: Lond. xxviii. 8: LB. 6153. 5 January 1523. 


[The preface to Erasmus' edition of Hilary, Basle, Froben, Feb. 1523 (2) : * quem 
nunc Frobenius excudit' (Basil to Boniface Amerbach, Basle, 6 Jan. 1523: Basle 
MS. G. II. 13. 132). Aletter in Froben's name on the title-page informs the reader 
that he will easily see how much the new text surpasses * priorem aeditionem ' : 
which is no doubt that of Badius, Paris, 1 Jan. 1 511. A Froben edition of Aug. 
1535 (8) is described as * nunc denuo... recognita". It was enlarged by the addi- 
tion of a treatise De Patris et. Filii vnitate, which had been printed first by 
Jo. Sichardus, from a ws. of whose origin he gives no account, in Antidotum contra 
diuersas omnium fere seculorum haereses, Basle, H. Petri, Aug. 1528 : see P. Leh- 
mann, Johannes Sichardus, 1912, pp. 57, 210. In the text of β this is attributed to 
Hilary ; buta note on the verso of the title-page, evidently from the hand of Erasmus, 
shows that, like the De duplici martyrio in the Cyprian of 1530 (Ep. 1000), it had 
been set up without his knowledge, * nobis aliud agentibus', and that he was 
quite decided in his mind that it was not genuine. After Erasmus! death Martin 
Lypsius (Ep. 750) revised his Hilary again for the Frobens in 1550. In BEr4 a 
Froben edition of 1526 is mentioned ; but I have not been able to see a copy. 

When this preface was included among Erasmus' Epistolae in N (cf. T, p. 39. 


389. hoc add. B. 
391. nec passim] Cf. Ep. 1159. 14n. 397. commentarii] Cf. Ep. 1255. 38n. 


1334] TO JOHN CARONDELET 173 


26-8; also Epp. 1000, 1460), the text of 8 was adopted. "The year-date may be 
interpreted so as to conform to that of the book ; and this is confirmed by the 


sequence of letters, Epp. 1320, 1345, 1350. 
For a proposal of the work see Ep. 1253. 20. Erasmus found it difficult (r, pp. 
16. 9, 42. 5). Ofthe uwss. he used I have found no other trace than that in Ep. 


1289. 18.] 


REVERENDÍISSIMO IN CHRISTO PATRI AC DOMINO, 
D. IOANNI CARONDILETO, ARCHIEPISCOPO PANORMITANO, 
AVLAE CAESAREAE APVD BRABANTOS CONSILIARIO SVMMO, 
ERASMVS ROTERODAMVS S.D. 


Nisi prorsus inane nomen fatorum est, Praesulum ornatissime, 
equidem arbitror hoc mihi prorsus in fatis esse, vt identidem in hoc 
genus labyrinthos reuoluar, vnde molestiae taediique sit plurimum, 
gloriae quam minimum. Etenim quantopere sudandum sit ei qui 
vetustos autores temporum ac librariorum culpa, sed multo maxime ; 
sciolorum et audaculorum temeritate, non vno modo deprauatos 
emendare conatur, vt nemo sentit, ita nemo credit nisi qui peri- 
culum ipse fecerit. Verum illud mihi magni cuiusdam et excelsi 
animi videtur, publicitus benemereri de omnibus, vel citra spem 
ad benemerentem rediturae gratiae: porro, excelsioris etiam ro 
animi est, planeque regium, vt ait ille, male audire quum bene 
feceris. Quod mihi iam toties vsu venisse ferrem iniquiore animo, 
nisi perspicerem idem, quum omnibus qui sua industria conati sunt 
insignem vtilitatem adferre rebus mortalium, tum ipsi diuo Hie- 
ronymo, quo viro nihil habet orbis Latinus vel doctius vel sanctius, τς 
accidisse. 

Plurimum sudoris compereram in emendando Hieronymo, sed 
plus in Hilario: cuius talis est sermonis character, vt etiam si res 
per se dilucidas tractaret, tamen esset et intellectu difficilis et 
deprauatu facilis. Nune quid censes fuisse negocii, quum res non 2o 
modo difficillimas verum etiam inexplicabiles illa sua phrasi disserit 
verius quam explicat ? Et tamen vix in alium autorem plus sibi 
permisit eruditulorum temeritas, idque potissimum in libris De 
Trinitate et Synodis; in quibus quoniam tractantur periculosae 
de rebus diuinis difficultates, oportebat summam adhibere reli- ὡς 
gionem, nee apicem vllum immutare. Siquidem ex collatis variis 
exemplaribus deprehendimus alicubi librorum initiis additas prae- 
fatiunculas, rursus in fine coronides, in medio pannos assutos, 
alicubi, quod Hilarius suo more fuerat proloquutus, sciolum aliquem 
absolutius et euidentius conatum explicare. Nonnullis paginis 3o 
viginti aut triginta versus erant assuti. 

Iam vero quoties incidebant loca quae videbantur ab opinionibus 
inter orthodoxos receptis dissidere, plus quam viginti locis phar- 
macum admiscuerant, maxime quoties disputat de doloribus aut 
cruciatibus, quibus affectum fuit corpus et anima Domini nostri 35 
Iesu Christi. Id facit, quum aliis aliquot locis, tum praecipue libro 
De Trinitate decimo ; sed ita perplexe vt aliquoties plane videatur 

TIT. REVERENDISSIMO a : AMPLISSIMO f. APVD BRABANTOS add. B. DES. 


ante ERASMVS add. B. Titulum multo breuiorem dat N. 9. vel add. 8. 
IO. rediturae ad benemerentem f. 


"s fatorum] Cf. Ep. 1060. sn. 17. Hieronymo] Cf. Epp. 308, 396. 
1I. regium] Cf. Ep. 1578.n. 37. De Trinitate] 1o. 23. 


174 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Christo tribuere corpus et animam nullis obnoxiam molestis afie- 
ctionibus. Ad id docendum, quum adhiberet collationem de telo 

40aquam aut ignem ictu violento penetrante sine vulneris sensu, 
propterea quod corpus in quod fit impetus, non sit capax vulneris, 
etiam si teli natiua vis est vulnus infligere; de suo parenthesin 
admiscuit quispiam 'si tamen id apte comparabitur'.  Hursum 
quum paulo post subiiceret, * Habuerit sane illud Domini corpus 

45 doloris nostri naturam, si corpus nostrum id naturae habet vt 
calcet vndas et super fluctus eat', etc.—nimirum ex hac dissimili- 
tudine colligens Iesu corpus etiam in sensu doloris nostris corporibus 
fuisse dissimile ; sic ab illis correcta fuerat Scriptura, ' Habuerit 
sane illud Domini corpus (ex peccato) doloris nostri naturam, si 

5o corpus nostrum id naturae habet vt calcet vndas (suapte natura, 
siue mirabili adiutorio Dei) et super fluctus eat, etc. 

Ac paulo inferius, quum diuus Hilarius scripsisset, *Et homo 
ille de Deo est, habens ad patiendum quidem corpus, et passus est, 
sed naturam non habens ad dolendum ' ; sie erat correctus, hoc est 

55 deprauatus, locus, ἡ Et passus est, sed (imbecillem, vt nostra, ex 
peccato) naturam non habens ad dolendum". Aliquanto post, vbi 
scripserat Hilarius, ἡ Fallitur ergo humanae existimationis opinio, 
putans hinc dolere quod patitur,' sic quod scriptum erat emendarant, 
*Putans hine (tanquam in carne peccati) dolere quod patitur '. 

60 Similiter in calce secundi libri, quum hune in modum esset scriptum, 
* Hie ergo Spiritus sanctus expetendus est, promerendus est, ea 
deinceps praeceptorum fide atque  obseruatione  retinendus,' 
intertexuerant, | promerendus est, adorandus est'; veriti nimirum 
ne quis suspicaretur illum sensisse Spiritum sanctum non esse 

ὅς adorandum, quum multis modis doceat Patrem et Filium adoran- 
dum, de Spiritu nihil tale pronunciet : videlicet quia non incidit, aut 
quia nondum hoc id temporis erat exacte definitum. 

Mirum autem quur iidem non corruperint et huius operis finem, 
vbi constanter sic scriptum est, * Patrem scilicet te nostrum, Filium 

7o tuum vna tecum adorem, et Spiritum sanctum tuum, qui ex te per 
vnigenitum Filium est, promerear'. Nam hie quoque, quum pro- 
nunciet Patrem et Filium ' adorandum ', Spiritum sanctum nihil 
aliud quam ' promerendum ' dicit. Hoc genus appendices, plus 
quam triginta locis comperimus additas in Hilario, tametsi nos 

7;;exempli causa vnum atque alterum locum duntaxat in medium 
attulimus, ne molesti simus lectori. Rursus admiror non et illud 
esse correctum, quod scribit Spiritum sanctum ex Patre esse per 
Filium, ac non potius ab vtroque proficisci; imo in vno quodam 
exemplari, id correctum comperi, per eum mutato in cum eo. 

80 Quaenam est ista temeritas in libris alienis, praesertim veterum, 
quorum memoria nobis, vt esse debet, sacrosancta est, quum ipsi 
absint a periculo, quemuis, vtcunque visum fuerit, radere, expun- 
gere, addere, demere, mutare, supponere ? An hoc agitur, ne quis 
putet in veterum libris esse quicquam erroris ? Atqui laterem, vt 

85 aiunt, lauerit, quisquis isthuc conetur. Hanc felicitatem Deus solis 


51. siue a : sine f. 81. vt esse debet add. B. 


43. &dmisceuit quispiam] No ws. with such interpolations seems to be known. 
44. paulo post] T'rin. 10. 23. 


TO JOHN CARONDELET 175 


1334] 
diuinis voluminibus peculiarem esse voluit. Alioqui nemo, quan- 
tumuis eruditus et oculatus, non labitur, non caecutit alicubi, 
videlicet v£ omnes se meminerint homines esse, et ἃ nobis cum 
delectu, cum iudicio, simulque cum venia legantur, vt homines. 
Quod si quid in his occurrerit quod speciem habet erroris, quum 9o 
aliud senserit qui scripsit, non erat contaminanda scriptura, sed 
scholiis adiectis scrupulus amouendus; quod plerisque in locis 
conatur Petrus Lombardus, adducens simul et exponens aliquot 
locos de dolore ae metu Christi, libro Sententiarum tertio, dist. xv. 

Non fert epigrammaticus ille poeta eum qui velit ingeniosus 95 
videri in libro alieno. Quis autem ferat istos qui tantum sibi 
sumunt vt, vbiubi lubitum fuerit, pro germana scriptura suos 
assuant pannos?  Ciuilitatis est commode quod scriptum est 
interpretari. Caeterum mutare suo quenque arbitratu quod 
scriptum est in veterum libris, temeritas est, ne dicam impietas. 
Et tamen hoc factum deprehendimus et in Ambrosianis libris, non 
vno in loco. Si mutata scriptura consulendum est scriptoris 
perieulo, hoc in recentiorum libris potius fieri conueniebat; quos 
antiquitas nondum statuit extra iudiciorum aleam, nec mors adhuc 
ab inuidia vindicat. Nunc erga veteres pene superstitiose candidi, 
in horum libris qui nostra scribunt aetate, quaedam etiam recte 
scripta deprauamus, omnia incommode interpretamur: quasi talis 
interpres non reperturus sit et in Paulinis epistolis, quod vt erroneum, 
vt de haeresi suspectum, vt scandalodes, vt irreuerentiale possit 
calumniari. 

Sed his interim omissis, praestat vt de singulis Hilarii operibus 
iudicium nostrum paucis aperiamus. Duodecim libros De Trinitate 
scripsit exul in Phrygia, quo relegatus erat factione Saturnini 
cuiusdam Episcopi Arelatensis, Imperatore cireumuento. Siquidem 
Ariana factio tam late radices egerat, sic inualuerat, vt mundus 
aliquandiu nutaret anceps vtram in partem sese inclinaret ; prae- 
sertim quum per Constantium Augustum, exilii, direptionibus, 
minis ac terroribus compellerentur accedere partibus Arianorum. 
Qua de re velut indigna queritur apud Caesarem Hilarius, homines 
nouo exemplo cogi ad fidem magis quam persuaderi; largiens 
interim illud, quod Arianorum fides esset syncera. Quin et ipse 
locis aliquot testatur se diu siluisse, vel quod in tanto mundi 
dissidio nonnihil ambigeret etiam illius animus, vel quia quum spes 
non esset meliorem partem posse vincere, satius esse duceret 
silentio consulere quieti quam intempestiua audacia publicum 
orbis malum non tollere, sed exacerbare. "Videtur autem tota vi 
adnisus vt in hoc opere declararet atque exereret quicquid ingenio, 

113. B: Saturninae a. 


8 


MT 


O5 


IIO 


- 
t3 
o 


- 
to 
un 


& word so 


93. Lombardus] Senf. 3. 15. 5: * De 
quibusdam . Hylarii capitulis "valde 
obseuris, quae videntur communi sen- 
tentiae obuiare'. In his own Disputa- 
tiuncula on the subject (Ep. 108) 
Erasmus does not cite Lombardus, but 
adduees the testimony of Hilary, who 
*etiam impiam stulticiam nominat, si 
quis affirmet Christum suam ipsius 
mortem reformidasse' (LB. v. 1268 n). 

95. poeta] Mart. 1. praef. τ. 

IO9. Sscandalodes] It is rare for 


Erasmus to transliterate 
purely Greek in form: but see Epp. 
337- 177; 1175. 13, 1242. 5. : 

'The practice of the printers varied. 
Thus in Ep. 858. 134 Martens' edition 
(8?) has energian, where all the Froben 
editions have the Greek ; but the other 
Greek in the letter it prints without 
transliteration. See also Epp. 1110. r, 
1202. 80. 

124. meliorem partem] Cf. Ep. 1124. 


I9. 


176 LETTERS OF ERASMUS [1523 


quicquid eloquentia, quicquid sacrarum cognitione literarum posset. 
Videmus enim hoc ferme, vt egregiis pictoribus ac statuariis, ita 

130 claris scriptoribus studio fuisse, vt in vno quopiam opere exactum 
aliquod et absolutum artis suae specimen relinquant, vnde posteritas 
aestimare valeat quid praestare potuissent, si summis viribus 
adniti voluissent. Id affectasse videtur Vergilius in opere Georgicon, 
Ouidius in sua Medea, M. Tullius in libris De Oratore, Augustinus 

135in Ciuitate Dei, Hieronymus in Commentariis quibus explicat 
Prophetas, Thomas Aquinas in materia Eucharistiae, Bernardus in 
Cantico. 

Magis autem ad hune conatum extimulamur, si contingat argu- 

mentum non solum amplum ac magnificum, verum etiam nouum 
140 ac non perinde protritum. Siquidem operis amplitudo, praeter- 
quam quod capax est magnificae tractationis, etiam dignitatem 
ex se praebet, et nouitas addit gratiam. Veteres autem parcissime 
de rebus diuinis philosophabantur; neque quicquam audebant de 
his pronunciare, quod non esset aperte proditum his literis quarum 
145 autoritas nobis est sacrosancta. Sed huc primum perpulit Ioannem 
Euangelistam Cerinthianorum et Ebionitarum impia temeritas, vt 
arcana quaedam de Christi diuina natura literis mandaret. Post 
Arianorum curiosa subtilitas ad maiorem necessitatem adegit 
orthodoxos ; videlicet vt De protensione naturae diuinae, De 
150 supercreatione Fili, De adoptione in nomen Dei, tum autem 
Περὶ τοῦ ὁμουσίου kai τοῦ ὁμοιουσίου, magnis contentionibus dissererent 
ac denique definirent. Subinde necessitatem hanc deplorat sanctis- 
simus vir Hilarius, haud quaquam ignarus quam periculi plenum 
sit, quam parum religiosum, de rebus ineffabilibus eloqui, incom- 
155 prehensibilia scrutari, de longe semotis a captu nostro pronunciare. 
Sed in hoe pelagus longius etiam prouectus est diuus Augustinus, 
videlicet felix hominis ingenium quaerendi voluptate velut aura 
sequundiore .aliunde alio proliciente. Moderatior est et Petrus 
Lombardus, qui sententias alienas recitans, non temere de suo 
160 addit, aut, si quid addit, timide proponit. Res tandem vsque ad 
impiam audaciam progressa est. 

Sed veteribus sit venia, quam precantur quos huc adegit neces- 
sitas. Nobis qua fronte veniam poscemus, qui de rebus longe 
semotissimis a nostra natura tot curiosas, ne dicam impias, mouemus 

16s quaestiones? tam multa definimus, quae citra salutis dispendium 
vel ignorari poterant vel in ambiguo relinqui ? An non habiturus 
est consortium cum Patre et Filio et Spiritu sancto, qui nesciat 
ad philosophiae rationem expedire quid discernat Patrem a Filio, 
quid ab vtroque Spiritum sanctum, quid intersit inter Filii natiui- 

170 tatem a Patre et Spiritus processionem ? Si credo quod traditum 
est, esse tres vnius naturae, quid opus est operosa disputatione ? 
Si non credo, nullis humanis rationibus persuadebitur. Atque 
huiusmodi periculosa curiositas fere nobis e philosophiae studio nata 
est: id quod non vno in loco testatus ille inter Latinos theologos 

175 multo omnium doctissimus Tertullianus, quanquam et ipse philo- 
sophiae cum primis callens. 


130. fuisse a : esse B. — 136. Bernardus in Cantico add. 8. — 174. testatur B. 


146. Cerinthianorum] Cf. Ep. 1333. 356. — Ebionitarum] See Ep. 1260. 212n. 


1334] TO JOHN CARONDELET 177 


Socrates Atheniensis, cuius est illud celebratum apophthegma 
* Quae supra nos, nihil ad nos', philosophiam a contemplatione 
rerum naturalium in mediam hominum vitam deduxit, frequenter 
vsurpans illud Homericum : 


y /, 3 /, , , 3 , , 
Orrí τοι ἐν μεγάροισι κακόν T ἀγαθόν τε τέτυκται. 


Et tamen de naturis syderum, de motu coelestium orbium, de 
fulminibus, de ventis, de iride deque similibus rebus, quoniam ad 
id initia cognitionis suppeditant vel sensus ipsi corporum vel 
effectuum experientia, multa certo deprehenduntur, et in primis 
iucunda cognitio est, et in admirationem simul et amorem opificis 
subuehit ; attamen quoniam vir sapiens animaduertit in huiusmodi 
studio totam aetatem homines desidere, neglectis interim his quae 
propius ad nos pertinent, a contemplatione rerum naturalium 
omne studium ad mores deuocauit. At ea quae nos scrutamur, 
quae definimus, interdum nec sacris literis prodita sunt, vt si 
comprehendi non possint, certe credi debeant; nec vllis rationibus 
idoneis probari nec cogitatione concipi, nec similibus adhibitis 
adumbrari, vt sunt, possunt. In quibus vestigandis, quum a 
felicissimis ingeniis summa vi diu desudatum fuerit, hic demum 
est extremus profectus, vt intelligant se nihil scire: et adeo ad 
vitae pietatem nihil faciunt, vt nusquam magis habeat locum illud 
Pauli, * Scientia inflat, charitas aedificat '. 

Quod supercilium, quas contentiones, quos tumultus, quae 
mundi dissidia videmus ex huius generis inscita scientia scatere ! 
Quumque tam fugax sit vita nostra, interim ea negligimus sine 
quibus nulla spes est cuiquam assequendae salutis. Nisi condonaro 
fratri quod in me peccauit, mihi non condonabit Deus quod in 
ipsum admisi. Nisi mundum cor habuero, non videbo Deum. 
Hoe igitur totis studiis agendum erat, hoc meditandum, hoc vr- 
gendum, vt liuore, vt inuidia, vt odio, vt superbia, vt auaricia, 
vt libidine purgem animum. Non damnaberis si nescias vtrum 
Spiritus a Patre et Filio proficiscentis vnicum sit principium an duo ; 
sed non effugies exitium, nisi curaris interim habere fructus Spiritus, 


180 


190 


I95 


200 


205 


qui sunt charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, 21:0 


longanimitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas. 
Ad haee igitur vertenda est, huc intendenda praecipua studii nostri 
cura. Non quod in totum damnandam existimem vel philosophiae 
in tres partes dissectae vel rerum vltramundanarum vestigationem, 
modo adsit ingenium felix, et absit definiendi temeritas, absit 
peruicacia et concordiae pestis, vincendi pertinax libido. 

Summa nostrae religionis pax est et vnanimitas. Ea vix constare 
poterit, nisi de quam potest paucissimis definiamus, et in multis 
liberum relinquamus suum cuique iudicium ; propterea, quod 
ingens sit rerum plurimarum obscuritas, et hoc morbi fere innatum 
sit hominum ingeniis, vt cedere nesciant simul atque res in con- 


191. interdum add. B. 218. quam potest add. B. 
177. apophthegma] Cf. Adag. 569, 214. in tres partes] Cf. the title of 
quoting Lact. Inst. 3. 20. Gregory  Reisch's Margarita — philo- 
180. Homericum] Od. 4. 392. sophica, totius philosophie rationalis, 
198. Pauli] 1 Cor. 8. r. naturalis, et moralis principia 
209. fructus] Cf. Gal. 5. 22. complectens : see Ep. 308. 


452'5 N 


215 


220 


178 LETTERS OF ERASMUS [1523 


tentionem vocata est: quae postquam incaluit, hoc cuique videtur 
verissimum quod temere tuendum susceperit. Atque hac in re 
adeo modum nesciere quidam, vt postea quam nihil non definierant 

225 de rebus diuinis, nouam etiam in his qui nihil aliud sunt quam 
homines, θεότητα commenti sint: quae quidem plus quaestionum 
et atrociores tumultus excitauit orbi quam olim Arianorum te- 
meritas. Sed pudet Rabinos quosdam alicubi non habere quod 
respondeant. Imo hoc demum est eruditionis theologicae, nihil vltra 

230 quam sacris literis proditum est, definire ; verum id quod proditum 
est, bona fide dispensare. Multa problemata nune reiiciuntur ad 
Synodum οἰκουμενικὴν : multo magis conueniebat quaestiones eius- 
modi in illud reiicere tempus quum, sublato speculo et aenigmate, 
videbimus Deum de facie. 

235 Bed haec alicubi forte tempestiuius dicentur; nune ad id quod 
erat institutum reuertor. Erat quidem hoc argumentum splendi- 
dum in primis ac tali tuba dignum ; erat nouum, quod, nisi fallor, 
Hilarius Latinorum primus eloquentiae suae gladium strinxit in 
Arianos. Ea quoque res illi plurimum famae conciliauit, praecipue 

240 quod res esset cum hoste nobili. Nam non dubito quin apud 
Graecos, praeter Athanasium, plures idem fecerint. Sed hoc erat 
illius aetatis, praeter sacras literas neminem nominatim citare, 
praesertim si quid hausissent e Graecorum fontibus. Id enim 
veluti suo iure sibi vindicabant. Alioqui mihi candidi pectoris 

245 Videtur, non dissimulare per quos profeceris. Sic autem mode- 
ratur orationem in toto hoc opere, quasi suapte industria singula 
eruerit e sacris voluminibus. Quanquam autem optassem tali 
ingenio, tali facundiae, tali pectori, feliciorem magisque frugiferam 
materiam ; tamen hinc quoque non mediocris erit fructus lectori, 

250 quod pleraque loca, quae multum habebant obscuritatis, apud 
loannem et Paulum explicet, mea sententia non minus feliciter 
quam accurate. 

Porro quod Hieronymus in epistola quadam ad Paulinum de 
doctis censuram agens, Hilarium scribit Gallicano attolli cothurno, 

255 quum alioqui Graecorum flosculis ornatus incedat; frustraque 
legi ab imperitioribus, quod interdum longis periodis inuoluatur : 
quanquam vbique suum quoddam dicendi genus habet Hilarius, 
tamen in hoc opere praecipue verum est. Rem enim, vt est pro- 
babile, mutuatus a Graecis, addidit Gallicam grandiloquentiam ; 

260 quum Graecis peculiaris sit erudita simplicitas, et oratio venusta 
dilucidaque magis arrideat quam grandis et operosa. Neque raro 
ludit in locis communibus. Quod genus sunt, periculosissimum 
de rebus diuinis verba facere: deploratum esse, cui pudor est in 
consilio vt intellectum etiam errorem pertinaciter tueatur: Scri- 

265 pturam diuinam non esse detorquendam ad nostros affectus, sed 
nostram sententiam ad Scripturae regulam emendandam.  Fre- 
quenter autem assurgit ad floridam quandam ac theatricam 
sublimitatem, praesertim quum incidunt loca quae facile splen- 


228. quosdam a4d. 8. 262. ludit a: desidet B. 


235. alicubi] Perhaps in the Je Cf. a!sol. 622. 
ratione concionandi, which Erasmus had 236. argumentum] De T'rinitate. 
now resumed; see Ep. 1332. 36n. 253. Hieronymus] Zp. 8. το. 


1334] TO JOHN CARONDELET 179 


deseunt tractata; veluti de fabrica vniuersi, de natura corporum 
coelestium, de concordi discordia elementorum, de scatebris fontium, 270 
de cursu amnium, de vicibus aecessus ae recessus maris, de variis 
terrae foetibus: neque raro vsque ad tragica schemata attollitur, 
prosopopeias et apostrophas, quibus vel haereticos vel Deum ipsum 
alloquitur. 

Et haud scio an haee grandiloquentia Gallorum ingeniis sit 275 
peculiaris. Habet huiusmodi quiddam οὐ Sulpitius Seuerus; 
habet et Eucherius etiam hoc elaboratior, sed cura feliciore, si quid 
tamen ego iudico. Nec degenerat ab hae phrasi Guilhelmus 
Budaeus, vir inter huius aeui scriptores celeberrimus ; adeo sub- 
limis vt tubam sonare credas, non hominem ; adeo feliciter ela- 280 
boratus vt eruditum lectorem nunquam satiet, triuialiter literatos 
procul submoueat. Porro sermonis obscuritas tametsi partim 
inde est, quod frequenter orationem diuersis e membris contextam 
vix tandem longo circuitu absoluit; tamen illud etiam officit 
orationis perspicuitati, quod in argumento per se subtilitatibus 
inuoluto laudem etiam affectauit argutiae, nonnunquam et copiae : 
quod idem in Asse fecit Budaeus. Caeterum hoc incommodi fit 
leuius, si assueueris. Quemadmodum enim quosdam loquentes 
aegre intelligas nisi saepius audieris, e& quemadmodum musicae 
genus ob hoc ipsum minus delectat, quia nouum est et insolens ; 290 
ita quoniam suus cuique stilus est, fit assuetudine familiarior ac 
proinde iucundior: siquidem et Titus Liuius, quo non alius iucun- 
dior, ad primum gustum subausterus est. Id autem potissimum 
euenit in his autoribus in quibus, praeter id quod quisque suum 
quendam habet gustum peculiarem, accedit cura et subtilitatis affe- 295 
ctatio. Quales mihi praecipue videntur inter oratores Quintilianus, 
inter poetas Horatius. | 

Apparet hoe sensisse diuum Hieronymum, qui in epistola ad 
Romanum oratorem, scribit hunc in modum ; ' Hilarius, meorum 
confessor temporum et episcopus, duodecim Quintiliani libros et 300 
stilo imitatus est et numero'. Difficillimum est autem eum qui vel 
artis praecepta tradit vel de rebus natura subtilibus argumentatur, 
curam expoliendi sermonis cum perspicuitate coniungere. Quinti- 
lianus praeter has difficultates etiam breuitatem affectauit. Mihi 
vero veterum dictionem variam consideranti, videtur vix vllos 305 
prouinciales feliciter reddidisse Romani sermonis simplicitatem, 
praeter aliquot qui Romae a pueris sunt educati. Nam et Tertul- 
liano et Apuleio suus quidam est character ; et in decretis Afrorum, 
quae multa refert Augustinus contra Petilianum et Cresconium, 
deprehendas anxiam affectationem eloquentiae, sed sic vt Afros 31:0 
agnoscas. Subobseurus ae submolestus est nonnunquam οὗ 
Augustinus, nec omnino nihil Africum habet Cyprianus, caeteris 
licet candidior. Nec mirum si Gallus refert Gallicum quiddam, 
si Penus Punicum, quum in Liuio nonnullos offendat Patauinitas. 
Fere fit autem vt maior sit affectatio in his qui linguae cuiuspiam ars 
municipes sunt, quam qui ciues ; qui aduenae, quam qui indigenae. 
Nimirum hine est quod anus illa 'Theophrastum ἡ hospitem ' appel- 
lasse legitur, v& nimium Attice loquentem. 


t3 


85 


277. Eucherius] For Erasmus? acquaintance with him see Ep. 676. 
284. absoluit] sc. Hilarius. 298. Hieronymum] Ep. 70. 5. 


N2 


180 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Quanquam mihi quidem videtur diuo Hieronymo per ἀκυρολογίαν 
320 dictus imitatus ', qui reddidit aut expressit. Reddit enim aut 
exprimit parentem nata proles potius quam imitatur. Sed natura 
verius in foetu nunc patrem, nunc matrem, nunc auum aut auiam, 
nune materteram aut patruum imitatur. Ad haec, in imitando 
conatus est, in reddendo effectus. Nec semper reddimus quod 
325 imitamur, et nonnunquam imprudentes reddimus aliquid. Alioqui 
vt forte non ineptum sit aemulari stilum Quintiliani, ita super- 
stitiosae cuiusdam diligentiae merito videatur, praesertim in 
argumento dissimili, librorum etiam numerum parem affectasse. 
Caeterum vt in copia dissimilis est Hilarius Quintiliano (nam rem 
430 eandem subinde aliis atque aliis verbis repetit et inculcat), ita in 
ordinis imitanda cura pene anxius est, nec parum temporis con- 
sumens in pollicendo quid dicturus sit et in repetendo quid dixerit 
(qua quidem in re similior est Aristoteli quam Quintiliano) ; multum 
in reperiendis transitionibus, quibus inter se partes concinne 
33; contexat ; multum in excusando, si quando per occasionem incidens 
attactum est quod iuxta promissum ordinem alio loco tractari 
debuerat. Duobus nominibus refert Plinium, qui scripsit Historiam 
mundi; primum praefatione tam elaborata, deinde quod primum 
librum totius operis elenchum esse voluit, qui illi, vt apparet, 
340 postremo loco scriptus est. 

Atque hactenus quidem de opere cui titulus est De Trinitate ; 
cui succedit liber De Synodis, idem argumentum aliter tractans. 
Refert enim in quibus episcoporum conuentibus damnata sit haeresis 
Arianorum. Hunc scripsit ad Galliarum episcopos, gratulans illis 

345 quod in tantis mundi tumultibus ab Ariana factione temperassent. 
Hune, vt ipse testatur, vertit e Graeco, sed hac libertate vt vbique 
neglectis verbis sententiam modo reddat, et vbi locus inuitat, 
aliquid de suo admisceat; quam libertatem sibi permittit et in 
Psalmos scribens, quemadmodum mox suo dicemus loco. Porro 

3.0 quum hie recitet sententias synodicas, tamen defensionis periculum 
deprecatur: non perinde, opinor, quod illis quibus haec scribebat, 
diffideret, aut quod quaedam non satis approbaret, sed religione 
quadam asseuerandi, quam nos paulatim sie dedidicimus vt nihil 
pudeat. Sic enim fere res mortalium a paruis initiis ad maiora 

355 proficiunt, donec in vicium vsque luxurient. Diuus Hilarius in 
calee libri duodecimi nihil audet de Spiritu sancto pronunciare, 
nisi quod spiritus Dei est—nec hoc ausurus, nisi legisset. apud 
Paulum: non audet creaturam dicere, quia nusquam legerit in 
sacris literis. í 

360 Haee professio non satis esset hoc seculo, quia plura nos docuit 
veterum necessaria diligentia ; sed citra necessitatem nos longius 
euehimur. Olim fides erat in vita magis quam in articulorum 
professione. Mox necessitas admonuit vt articuli praescriberentur, 
sed pauci, et Apostolicae sobrietatis. Deinde haereticorum im- 

365 probitas adegit ad exactiorem diuinorum voluminum excussionem, 
peruicacia compulit vt quaedam ex autoritate synodorum defini- 
rentur. Tandem fides in scriptis potius quam in animis esse 


349. B: psalmis a. 367. fides a: fidei symbolum A. 


319. ἀκυρολογίαν} A loose, orinaccurate, expression ; cf. Dion. Hal. de Lys. 4. 


1334] TO JOHN CARONDELET 181 


coepit, ac pene tot erant fides quot homines. Creuerunt articuli, 
sed decreuit synceritas:  efferbuit contentio, refrixit charitas. 
Doctrina Christi, quae prius nesciebat Aoyopaxíav, coepit a philo- 37o 
sophiae praesidiis pendere: hic erat primus gradus Ecclesiae ad 
deteriora prolabentis. Accereuerunt opes et accessit vis. Porro 
admixta huie negocio Caesarum autoritas non multum promouit 
fidei synceritatem. "Tandem res deducta est ad sophistieas con- 
tentiones, articulorum myriades proruperunt. Hinc deuentum est 375 
ad terrores ac minas. Quumque vita nos destituat, quum fides sit 
in ore magis quam in animo, quum solida illa sacrarum literarum 
cognitio nos deficiat; tamen terroribus huc adigimus homines, 
vt credant quod non credunt, vt ament quod non amant, et intel- 
ligant quod non intelligunt. Non potest esse syncerum quod 380 
coactum est, nec Christo gratum est nisi quod voluntarium. Meminit 
huius operis diuus Hieronymus in epistola ad Florentium, hisce 


verbis: ^: Et prolixum valde librum De Synodis sancti Hilarii, 
quem ei apud 'Treuiros manu mea ipse descripseram, vt mihi 
transferas peto '. 385 


Iungitur huic liber quem scripsit aduersus Constantium Augustum, 
Arianae factioni fauentem : sed hic est, ni fallor, quem scripsit in 
eum iam vita defunctum.  Fortiter enim conuiciatur, quum 
eaeteri ad eundem duo, quorum alterum scripsit viuo, alterum 
etiam porrexisse creditur, blandius loquantur. Meminit huius rei 390 
diuus Hieronymus in Catalogo: * Est eius' inquit, ' et ad Constan- 
tium libellus, quem viuenti Constantinopoli porrexerat. Est alius 
in Constantium, quem post mortem eius scripsit'. | Hactenus 
Hieronymus. Quod autem durius scripsit in mortuum, pietati 
datum est: quod blandius egit cum viuo, Christianae prudentiae 395 
fuit; quae mauult mederi malo, si liceat, quam exacerbare. Sed 
horum librorum mihi nullus videtur haberi perfectus. Quum enim 
exactum quiddam et operosum polliceantur, non praestant id quod 
pollicentur, sed veluti subito obticescunt. Ob affinitatem materiae 
iungitur his epistola quam scripsit aduersus Auxentium, quem 4oo 
Mediolani de Arianae haereseos consortio reum peregit: Auxentii 
epistola subnectitur, qua se purgat Valentiniano et Valenti 
Augustis. 

In his euoluendis illud obiter subiit animum meum, fortasse non 
defuturos qui mirentur quod, quum tot libris, tanto studio tantoque 405 
molimine, tot argumentis, tot sententiis, tot anathematis agatur 
vt credamus Filium esse verum Deum eiusdem essentiae siue, vt 
aliquoties loquitur Hilarius, eiusdem generis aut naturae cum Patre, 
quod Graeci vocant ὁμούσιον, potentia, sapientia, bonitate, aeterni- 
tate, immortalitate caeterisque rebus omnibus parem—-, de Spiritu 410 
sancto interim vix vlla fiat mentio; cum tota controuersia de 
cognomine veri Dei, de cognomine homusii, de aequalitate, non 
minus pertineat ad Spiritum quam ad Filium. Imo nusquam 
scribit adorandum Spiritum sanctum, nusquam tribuit Dei voca- 
bulum, nisi quod vno aut altero loco in Synodis refert improbatos 415 


392. Est a: Et Catalogus. 402. qua 8: quo a. 405. quod add. B. 


382. Hieronymus] Zp. 5. 2. 


182 LETTERS OF ERASMUS [1523 


eos qui Patrem, Filium et Spiritum sanctum auderent dicere tres 
Deos: siue quia putarit tum magis patrocinandum Filio, cuius 
humana natura faciebat vt difficilius persuaderetur Deum esse, qui 
idem esset homo—et hunc Ariani diuinitate spoliare tentabant, 
420 quum de Spiritu sancto nondum esset agitata quaestio ; siue haec 
veterum religio fuit, vt, licet Deum pie venerarentur, nihil tamen 
de eo pronunciare auderent quod non esset aperte traditum in 
sacris voluminibus. In quibus vt aliquoties Filio tribuitur Dei 
cognomen, ita Spiritui sancto nusquam aperte; etiam si post 
425 orthodoxorum pia curiositas idoneis argumentis comperit e sacris 
literis in Spiritum sanctum competere quicquid Filio tribuebatur, 
excepta personarum proprietate. Sed ob imperuestigabilem rerum 
diuinarum obscuritatem in nominibus tribuendis erat religio : de re 
diuina nefas esse ducebant aliis verbis loqui quam sacrae literae 
43o0loquerentur et publica Ecclesiae traderet autoritas. Spiritum 
sanctum legerant, Spiritum Dei legerant, Spiritum Christi legerant. 
Didicerant ex Euangelio Spiritum sanctum non seiungi a Patre et 
Filio. Docentur enim Apostoli baptizare in nomine Patris et Filii 
et Spiritus sancti. Seruant trium personarum consortium solennes 
435 illae preculae, ex antiquissimo Ecclesiae ritu nobis relictae, breues 
iuxta ac doctae, in quibus Pater rogatur per Filium in vnitate 
Spiritus sancti. Pater frequentissime Deus vocatur, Filius ali- 
quoties, Spiritus sanctus exerte nunquam. 

Atque haec dixerim, non vt in dubium vocem, quod nobis e 

440 diuinis literis patrum orthodoxorum tradidit autoritas, sed vt 
ostendam .quanta fuerit antiquis religio pronunciandi de rebus 
diuinis, quum sanctius etiam eas colerent quam nos: qui huc 
audaciae prorupimus, vt non vereamur Filio praescribere quibus 
modis debuerit honorare matrem suam. Audemus Spiritum 

445 sanctum appellare Deum verum, ex Patre Filioque procedentem, 
quod veteres ausi non sunt: sed iidem non veremur illum subinde 
nostris sceleribus ex animi nostri templo deturbare, perinde quasi 
crederemus Spiritum sanctum nihil aliud esse quam inane nomen. 
Quemadmodum plerique veterum, qui summa pietate colebant 

450 Filium, tamen homusion dicere verebantur, quod ea vox nusquam 
in sacris literis haberetur. Adeo prior fuit Ecclesiae profectus in 
puritate vitae quam in exacta cognitione diuinitatis; nec vnquam 
plus accepit dispendii quam quum in eruditione philosophica, 
demum et in opibus huius mundi quam maxime promouisse videba- 

455 tur : non quod per se malae sint opes, sed quod plerumque inuoluant 
hominem curis huius mundi. 

Nec per se mala est eruditio, sed plerunque gignit factiones ac 
dissidia. Praetexitur fidei catholicae defensio, et interim admiscent 
sese affectus priuati, et sub Christi titulo Satanae negocium agitur. 

460 Non quod tale quippiam suspicer de Hilario quale certo comperimus 
in quibusdam huius aetatis. Sed tamen quum viueret, homo erat ; 
non carebat humanis affectibus; falli poterat, corrumpi poterat. 
Eiectus erat ac damnatus erat per Saturninum ; apud Phrygas 
barbarie nobiles exulabat annos aliquot ; vrgebat modis omnibus 


430. et publica ... autoritas add. B. 438. exerte add. B. 445. verum . .. 
procedentem add. B. 446. ausi non sunt a: aliquandiu non videntur ausi 5. 


1334] TO JOHN CARONDELET 183 


Ariana factio. Haec aliaque permulta poterant etiam boni viri 465 
affectibus imponere sub specie pietatis. 

Non inficior execrandam haereticam peruicaciam, si sanari non 
possit. Sed illud interim cauendum, ne erroris vnius odio deuolua- 
mur in alium errorem ; eamque seruemus animi moderationem, 
ne simultas nobis persuadeat esse prauum quod rectum est, esse 470 
dulee quod amarum est, et contra. Id si nulli fere veterum non 
aliqua ex parte accidit, equidem non deprecabor hominis ociosi 
notam, qui haec admoneam. Tertullianus dum nimis acriter 
pugnat aduersus eos qui plus satis tribuebant matrimonio, delatus 
est in alteram foueam, damnans quod Christus approbauit, et 475 
exigens quod Christus non exegit sed suasit. Hieronymus tanto 
ardore pugnat aduersus eos qui matrimonium efferebant, cum 
iniuria virginitatis, vt ipse sub iniquo iudice vix possit suam tueri 
causam, si reus fiat parum reuerenter tractati coniugii ac digamiae. 
Montanus, dum ardentius oppugnat illos qui passim dignis et 480 
indignis aperiebant Ecclesiae fores, plus satis laxata seueritate 
disciplinae Ecclesiasticae, in diuersum incidit malum.  Diuus 
Augustinus aduersus Pelagium toto studio dimicans, alicubi minus 
tribuit libero arbitrio quam tribuendum putant qui nunc in scholis 
regnant theologicis. 485 

Possem huius generis exempla permulta commemorare, etiam 
ex recentioribus ; sed praestat, opinor, in re odiosa non esse admo- 
dum copiosum. De Hilario nunc agimus, qui tum ob vitae sancti- 
moniam, tum ob insignem eruditionem, tum ob eloquentiam 
admirabilem aeui sui lumen fuit. Quanto stomacho saeuit in 49o 
Arianos, identidem impios, diabolos, blasphemos, Satanas, pestes, 
Antichristos eos appellans! iam enim leue est haeretici cognomen. 

Et tamen probabile est inter Arianae factionis homines fuisse 
quibus persuasum esset, hoc quod de Christo praedicabant, verum 

ac pium esse. Dogma magnis ac multis autoribus nitebatur. 495 
Suffragabantur in speciem aliquot loca Scripturae diuinae; nec 
deerant rationes quae nonnullam veri speciem prae se ferrent. 
Accessit Caesaris autoritas, et praeter hanc ingens subscribentium 
numerus; cui merito fuisset accedendum, si semper melior pars 
esset quae maior. Postremo certamen erat de rebus longe semotis σοὺ 
ab humani ingenii captu. Monendum ac docendum ego censuissem 

Si quis cum Ario sensisset ; non autem protinus appellassem Satanam 
aut Antichristum. 

Etenim si haec torquenda sunt in eum quisquis errat alicubi, 
quid faciemus, praeter tot egregios Ecclesiae doctores, ipsi huic sos 
Hilario, qui tot locis sentire videtur Christo fuisse corpus quod 
doloris capax non esset: famem, sitim, lassitudinem aliasque hoc 
genus affectiones non fuisse naturales in eo sed assumptas ? Nam 
hoc plane scripsit exponens Psalmum sexagesimumoctauum, qui in 
synodo pronunciat anathema in illum qui negaret solum Patrem ςτὸ 
innascibilem Deum dici, quasi Spiritus sanctus aut Deus non sit 
aut nascatur et ipse ἃ Patre. Ac ne quis causetur in synodis 
Hilarium recitatorem esse tantum sententiarum, non etiam auto- 
rem, dicit eadem suo nomine libro De Trinitate duodecimo, asseue- 


499. melior pars] Cf. l. 124n. 


184 LETTERS OF ERASMUS [1523 


$15 rans solum Patrem Deum innascibilem esse ; solum Filium genitum, 
non creatum ; Spiritum sanctum sie proficisci ab vtroque, vt nec 
natus dici possit, nec tamen admittendus sit in nominis consortium : 
quod quidam Filio tribuebant, creaturam illum appellantes, quum 
nos non minus execremur creaturae nomen in Spiritu sancto quam 

s20in Patre aut in Filio. Et quum alias, tum libro De Trinitate 
octauo, magna contentione defendit, nos quoque cum Filio et Patre 
vnum esse natura, non adoptione, neque consensu tantum. Rursus 
eius operis libro tertio, sed magis libro decimo, sic loquitur de 
corpore Christi, vt sentire videatur Mariam Virginem praeter 

525 concipiendi, gestandi et pariendi ministerium nihil addidisse de 
suo ; quum orthodoxi credant Christum ex opificio quidem Spiritus, 
sed ex substantia virginei corporis conceptum. Quin et alia loca 
sunt quae ciuilem et commodum requirant interpretem. Quam 
autem legem in se statuit, qui sic saeuit in alios ? 

539. Quod si quis indignetur quiequam affectuum huiusmodi tribui 
diuo Hilario, legat Hieronymi dialogum quem scripsit aduersus 
Luciferianos. Is declarat Hilarium odio factionis, a qua fuerat 
diu vexatus, et aduersus quam diu bellum gesserat, incidisse in 
damnatam ab Ecclesia sententiam. — Sed praestat ex ipsis Hieronymi 

335 verbis rem cognoscere. 'Si' inquit 'haeretici baptisma non 
habent, et ideo rebaptizandi ab Ecclesia sunt, quia $a Ecclesia non 
fuerunt, ipse quoque Hilarius non est Christianus ; in ea quippe 
Ecclesia baptizatus est quae semper ab haereticis baptismum 
recepit. Antequam Ariminensis synodus fieret, antequam Lucifer 

540 exularet, Hilarius, Romanae Ecclesiae diaconus, ab haereticis 
venientes in eo quod prius susceperant baptismate suscipiebat ; 
ni forte tantum Ariani haeretici sunt, et ab his solis baptizatum 
recipere non licet, ab aliis licet. Diaconus eras, o Hilari, et a 
Manichaeis baptizatos recipiebas ; diaconus eras, et Ebionis 

545 baptisma comprobabas. Repente postquam exortus est Arius, 
totus tibi displicere coepisti: segregas te cum tuis vernulis et 
nouum balneum aperis. ^ Rursus aliquanto post : ' Legat et ipsius 
Hilarii libellos, quos aduersum nos de haereticis rebaptizandis 
&edidit, et ibi reperiet ipsum Hilarium confiteri à lulio, Malcho, 

550 Syluestro et caeteris veteribus episcopis simul in poenitentiam 
omnes haereticos susceptos'. Quod si Hieronymus haec scripsit 
in hune Hilarium, palam arguunt eum odio factionis Arianae ex 
opinione catholica in haereticam fuisse delapsum, quum nulli 
vnquam magis impie, magis insane delirarint de Christo quam 

555 Manichaei; quum tam insignis esset Ebionitarum blasphemia, 
qui Christum nihil aliud esse docebant quam hominem; quum 
interim Ariani faterentur esse Deum et magnum Deum, eundem 
tamen creaturam esse, sed infinitis partibus caeteris omnibus 
excellentiorem, quam Pater in Filii et in diuini nominis honorem 

560 adoptasset, per quam condidisset vniuersa, quaeque in coelis sunt 
quaeque in terris. Fateor haec esse infra dignitatem Christi; sed 
quid ad Ebionitarum blasphemiam ? Et tamen ab Ebionitis 

530. Quod si quis... 569. pondus habeat a (541. susceperant a: acceperant 


Hier. ed. Eras. 550. simul a: similiter Hier. ed. Eras.): om. B. Cf. Ep. 
IOOO. 128-47. 


534- Hieronymi] c. Lucif. 26. 547. Rursus] ibid. 27. 


1334] TO JOHN CARONDELET 185 


receperat, qui ab Arianis non recipiebat. Quanquam, ne quid 
dissimulem, incertus sum an haec de hoc nostro Hilario praedicet 
Hieronymus, praesertim quum librorum quos hie citat, non memi- 565 
nerit in Catalogo Scriptorum. Ac Gennadius recenset Hilarium 
episcopum quendam Arelatensem : tametsi de libellis quorum 
meminit Hieronymus, nullam facit mentionem. Sit hoc igitur 
tantum in hoc propositum, vt probabilis argumenti pondus habeat. 

Haec nequaquam ideo nobis dicuntur, vt sanctissimi doctissimique 570 
viri gloriam obscuremus famamque suggillemus, sed vt huius 
temporis episcopos ac theologos admoneamus, ne quid tale sinant 
ipsis subrepere, quale videmus tanto viro accidisse. Primum 
Euangelicae simplicitatis est fratrum facta scriptaque candide 
interpretari. Deinde si quis lapsus est qui dissimulari non potest, 57 
non ilico saeuiendum in eum qui lapsus est, quum nemo non labatur ; 
sed adnitendum vt homine saluo tollatur error. Denique sic est 
admonendus proximus, quemadmodum nos admoneri cuperemus, 
Si quid accidisset humanitus. Nune videmus quosdam qui in 
alienis libris nihil non calumniantur, qui rabie quadam desaeuiunt 580 
in famam proximi, quum in ipsorum libris reperiantur manifestae 
blasphemiae in Christum. Sit hoc vanum, nisi re ipsa doceam in 
libellis quorundam, qui iam annis aliquot hinc atque hine multi 
prouolarunt, Pontificiae maiestatis ὑπερασπισταί, esse quaedam 
quae, dum impense tuentur hominis dignitatem, apertam habent 585 
contumeliam in Christum. Hoc nisi res euicerit ipsa, sim ego 
vanus autor. 

Non damno studium illorum qui sobrie defendunt Pontificis 
autoritatem aduersus quorundam seditiosam petulantiam : tametsi 
magis optarim sic efflorescere Christi gloriam vt totius mundi 590 
gloriam obscuret, etiam, si fieri possit, Petri et Pauli, non modo 
Romani Pontificis. Sic enim obscurati, vere fuerimus gloriosi, 
si nos ex nobis nihil essemus, sed Christus esset omnia in omnibus. 

De paucis interim loquor, qui dum immodice student homini suam 
asserere dignitatem, non satis consuluerunt dignitati Christi, cui 595 
soli debetur omnis dignitas. In his quum sibi ignoscant Meuii, 
tam feroces, tam immites, tam iniqui sunt aduersus alios. Quod 
illic iudicium esse potest, vbi tam impotens est odium ? Semper 
quidem ventilandus est gladius sermonis Euangelici aduersus omnes 
errores impios, et omni, quod aiunt, pede standum aduersus haereses 600 
suppullulantes. Sed illam oportet primam esse curam, ne reperiatur 
in nobis quod in aliis insectamur: deinde, ne corrupti priuatis 
affectibus, quod bonum est, dicamus malum ; quod dulce, amarum ; 
quod lucidum, tenebrosum. Est enim hoe pertinaciae plerisque 
mortalium ingeniis insitum, vt quod semel quocunque casu pro- 605 
nunciauerint, nunquam tueri desinant, etiam si compererint sese 
perperam pronunciasse. Primum pudor obstat; is per conten- 


Un 


571. famamque suggillemus add. B. 573. tanto viro a: summis alioqui 
viris B. 


564. incertus sum] By 1530 (cf. Ep. Poitiers; and in consequence it was 
1000. 128n) Erasmus had ascertained ^ necessary to omit this whole passage. 
that Hilary the deacon of Rome was 566. Gennadius] See Ep. 676. 23n. 
& different person from the Bp. of 593. Christus] Cf. Col. 3. 11. 


186 LETTERS OF ERASMUS [1523 


tionem proficit in peruicaciam, peruicacia tandem exit in rabiem. 
Ita fit vt, dum vtrinque crudescit pugna, vtrinque veritas amittatur. 

610 Schismaticus error dicitur, si quis Pontifiei Romano nonnihil 
detrahat autoritatis. Caeterum quur nemo commouetur, quum 
huie quidam plus nimio tribuunt, insigniter impudentes et turpiter 
adulantes ? Si displicet falsitas, quur non vbique displicet ὃ 
Denique quur asseuerans Virginem matrem immunem a peccato 

615 originis apud Dominicales haereticus est, apud Scotistas orthodoxus ? 
Àn non haec palam testantur corruptum iudicium ? An istud est 
sermonem diuinum  ópforouév? nam verbo Paulino libenter 
vtimur. Sit igitur purus ac simplex eius oculus, qui parat ex oculo 
fratris festucam eiicere ; semperque nobis ob oculos versetur illius 

620lenitas, qui quum solus omnium vacaret omni errore, tamen non 
extinguit linum fumigans nec baculum fractum comminuit. Sed 
haec quoque tempestiuius alias disserentur. 

Proximus hie locus habet Commentarios in Matthaeum, sic enim 
appellat Hieronymus ; alii Canonem appellare maluerunt, ob id, 

625 opinor, quod carptim titulos aliquot exponat. Nec dubito quin 
hoe opus verterit ex Origene ; adeo per omnia sapit Origenis et 
ingenium et phrasim. Quum enim illie multa praeclara doceat 
quae plane clamitant autorem ad vnguem absolutum in diuinis 
literis, tamen aliquoties in allegoriis superstitiosior est, interim et 

630 violentior, nimium in hoc intentus, vt destruat historicum sensum, 
quasi locus non sit allegoriae illo incolumi. Nonnunquam in 
connectendo (nam et in hoc occupatus est) videtur aliquoties 
ingenio lusisse potius quam rem seriam tractasse. Videmus autem 
inter innumeras dotes hoc vicii Origeni fere in omnibus scriptis esse 

635 peculiare: qui vir vtinam haberet multos caeterarum virtutum 
suarum aemulos, vt hac in parte quosdam habuit etiam Latinos 
sectatores! Porro commentarios quos aedidit in Psalmos, Hierony- 
mus admonet. ex Origenis commentariis imitatos esse verius quam 
versos; praesertim quum ipse nonnulla de suo addiderit. Ea quae 

640 sint, prudens lector non difficile deprehendet. Sunt enim ferme 
ex his quae tot libris disseruerat aduersus Arianos. Quod autem 
ipse nusquam indicat quem sit sequutus, non opinor ideo factum 
vt dissimularet per quem profecisset, sed vt Origenici nominis 
inuidiam vitaret. Quod idem vbique facit Ambrosius. 

645 Meminit huius operis Hieronymus in praefatione secundi libri in 
Micheam, citans Hilarium, qui quadraginta ferme versuum milia 
ex Origene verterit in Psalmos ad sensum. Mirum autem quo 
consilio Psalmos aliquot sibi sumpserit interpretandos, praetermissis 
reliquis, nisi forte quia non contigit plenum opus Origenis nancisci. 

650 Scripsit autem, quemadmodum recenset Hieronymus, in Psalmum 
primum et secundum, dein a quinquagesimo primo vsque ad 
sexagesimumsecundum, et rursus à centesimo decimooctauo vsque 
ad extremum. Atqui nos plus habemus quam recenset Hierony- 
mus, videlicet praeter duos primos a Psalmo quinquagesimoprimo 


A 623. hic a: his f. 


615. apud Dominicales] Cf. Ep. 1173. 6. 41,2. 

129n. 621. linum] Cf. Is. 42. 3 quoted in 
617. Paulino] 2 Tim. 2. 15. Matt. 12. 20: see Ep. 939. 112,13. 
619. festucam] Cf. Matt. 7. 3-5, Luke 622. alias] Ct. 1. 235n. 


TO JOHN CARONDELET 187 


1334] 
vsque ad sexagesimumnonum, rursus a centesimo decimooctauo 655 
vsque ad finem ; nisi quod vltima pars abesse videtur in exemplari- 
bus, extrema, vt suspicor, pagina in manu descriptis codicibus vel 
reuulsa vel detrita: quae tere perire solet non aliter quam, quod 

.est in prouerbiis, extrema faba. Ex quibus illud colligitur, quod in 
Psalmos scripserat Hilarius, non totum peruenisse ad Hieronymum. 660 
Nam Catalogum de claris Scriptoribus aedidit Hilario mortuo: ne 
quis causari possit Hilarium addidisse quaedam operi post aeditum 
Hieronymo catalogum. Atque in his testatur sese ex nonnullis ac- 
cepisse quod scripsisset commentaria in Cantica canticorum ; verum 
negat hoc opus sibi conspectum fuisse. 

Nobis plura etiam interciderunt, videlicet Epistolae quas scripsit 
ad diuersos: item liber Hymnorum. Nam epistola quae superest 
ad Apram filiam, nihil habet Hilarii, hymnus multo minus; in quo 
ne carminis quidem ratio constat, quum Hieronymus alicubi testetur 
ilum earmen scripsisse. Nos tamen vtrunque addidimus, ne 670 
gustus deesset, si quis forte vellet de his rebus iudicare. Declarat 
hoe phrasis et compositio sermonis Hilariani, in carmine non 
infelicem fuisse. Et fortassis aliquot hymni quos hodie canit 
Ecclesia, non indoctos sed incerti autoris, illius sunt : veluti hymnus 
* De ligno crucis", cuius initium Crux fidelis, * De Ioanne Baptista, 675 
euius initium Vt queant laxis. Desideramus et commentarios in 
Iob; quos, vt indicat ibidem Hieronymus, ex Origene vertit ad 
sensum. Et extat quidem inter Origenis reliquias liber lob 
enarrator, cuius phrasis nihil habet affine cum Hilariano charactere. 
Quin et praefatio testatur idem opus ab aliis nonnullis fuisse versum, 680 
sed neque bona fide neque docte, dum ex bene Graecis reddunt male 
Latina; quum ipse qui haec praefatur, re ipsa declaret se fuisse 
hominem qui nec Latine sciret nec ingenio aut eruditione valeret, 
sed qui tanto plus haberet arrogantiae, quanto minus habebat 
peritiae. Desideramus et eum librum quem scripsit aduersus 68; 
Salustium praefectum, siue contra Dioscorum medicum; in quo 
videtur omnes ingenii facundiaeque vires exeruisse. JDeclarat id 
diuus Hieronymus in epistola ad Magnum oratorem: * Breui' 
inquit, !libello quem seripsit contra Dioscorum medicum, quid in 
literis posset ostendit'. JDesideratur et liber aduersus Valentem et 656 
Vrsatium, historiam Ariminensis et Seleuciensis synodi acta con- - 
tinens; nisi forte hie synodorum libro admixtus est. 

Atque hactenus quidem de singulis eius viri lucubrationibus 
attigisse satis est. Nunc in genere de laudatissimi viri dotibus pauca 
libabimus. Ac primum de vitae sanctimonia quid attinet dicere, δος 
quum autoritas ecclesiastica iam olim eum diuorum catalogo 

664. Cantica a: Canticum B. 


665 


659. prouerbio B, 


The latter is now recognized as the 
work of Paulus Diaconus (T 799). 
See G. M. Dreves, Lateinische Hym- 


659. extrema faba] Cf. Adag. 3372 : 
quoted from Festus. 
673. aliquot hymni] I am indebted to 


the late Dr. H. M. Bannister for the 
indication that this view is incorrect. 
The former hymn may be identified with 
the In honore sanctae Crucis of Venan- 
tius Fortunatus, ΒΡ. of Poitiers 
(t p. 600), ' Pange, lingua? ; the eighth 
stanza of which begins ' Crux fidelis '. 


nendichter des Mittelalters, 2^ Folge, in 
Analecta. hamnica medii aeui, vol. 5o, 
1907, pp. 71, 120. 

688. Hieronymus] Zp. 70. 5. 

690. aduersus Valentem] Fragments 
of this were published in 1598 by Nic. 
Faber, from a ws. belonging to Pithou. 


188 LETTERS OF ERASMUS [1523 


asscripserit ? Quanquam alioqui et omnes viri libri mirum quen- 
dam pietatis ardorem spirant. Quanta vero fuerit nominis illius 
autoritas vel hine licet coniicere, quod diuus Hieronymus, qui pene 
700 contempsit Augustinum nec ita multum tribuit Ambrosio, toties 
tanta cum veneratione citat Hilarium, alibi vocans eum ἡ Orbis 
Deucalionem ', alibi ' Latini sermonis tubam ', alibi * Latinae 
eloquentiae Rhodanum ' appellans. Nec vno in loco aduersus 
calumniantes quod ipse Origenicis vteretur, huius exemplum veluti 
705 clypeum obiicit; cui plenissimum testimonium reddit in epistola 
quadam ad Marcellam : ' Tantum inquit, * virum et temporibus 
suis disertissimum reprehendere non audeo; qui et confessionis 
suae merito et vitae industria et eloquentiae claritate, vbicunque 
Romanum nomen est, praedicatur'. Quid hoc elogio plenius ? 
710 Nec minus honorifice meminit eius in Commentariis quibus enarrat 
Esaiam : ' Sanctus ' inquiens, ἡ et eloquentissimus martyr Cyprianus, 
et nostri temporis confessor Hilarius, nonne tibi videntur excelsae 
quondam in seculo arbores aedificasse Ecclesiam Dei?' Quin et 
diuus Aurelius Augustinus non sine praefatione honoris autoritatem 
715 Hilarii citat in libris De Trinitate. 

Caeterum Hebraei sermonis prorsus rudis fuit Hilarius: vnde 
si quid ex his attigit, aut ex Origenis hausit fontibus aut parum 
feliciter attigit. Siquidem enarrans Psalmum quempiam, admonet 
Bresith rectius verti inm filio quam im principio—quemadmodum 

720 refert Hieronymus in annotationibus quas scripsit De traditionibus 
Hebraeorum in Genesim: quum reclamet Septuaginta interpretum 
autoritas ; ad haec Symmachi ac Theodotionis, qui magno consensu 
verterunt ἐν ἀρχῇ; reclamet et ipsa sermonis Hebraei scriptura, 
quae Bresith habet, quod Aquila interpretatur ἐν κεφαλίδι, id est 

725 in capitulo, non Babem, quod interpretatur im filio. Dicitur autem 
et caput initium cuiusque rei. Qua quidem in re non iniuria quis 
desideret in Hilario constantiam, qui quum non vno in loco mire 
praedicet Septuaginta translatorum autoritatem, a qua nefas putat 
latum, vt aiunt, vnguem discedere, in hac voce non dubitauerit 

730 dissentire. Suspicor autem locum quem notat Hieronymus, esse in 
commentario quo enarrat Psalmum secundum. Nam illic obiter 
annotat Bresith Hebraeis sonare tria, im principio, in capite, et 
in filio. Quumque vox ea varie reddita sit ab interpretibus, ille 
putat ab autoritate Septuaginta non esse recedendum. Sed 

735insignius etiam lapsus est in Osanna. Quam vocem in com- 
mentariolo quem scripsit in Matthaeum, sic docet Hebraeis sonare, 
Sanctificatio domus Dawid ; quum nihil sit in hac dictione quod 
vllam habeat affinitatem cum hoc interpretamento: siquidem 
Hebraeis redemptio dicitur Pheduth, domus Beth. Porro Dauid quum 

740 sit eadem vox Latinis, Graecis et Hebraeis, hie non esse insertum, 

per se liquet omnibus ; quemadmodum alicubi docet Hieronymus. 


703. B: appellat a. — 704. ipse add. B. 725. Baben B. — 739. Dauidem β, 


702. Deucalionem] Hier. c. Lucif. 26. init. 
But this should have been removed, 706. ad Marcellam] Hier. Ep. 34. 3. 


like ll. 530-69, in 8: for the reference is 710. Commentariis] Hier. ?n /s. 17. 
to Hilary the deacon of Rome. I3-14, on cap. 6o. 13. 
tubam] adu. Rufin. 2. 19. 714. Augustinus] T'rin. 6. 10. 


703. Rhodanum] Hier. i» Gal. bk. ii 718. Psalmum] See ll. 730-3. 


1334] TO JOHN CARONDELET 189 


Porro Graecas literas tenuiter attigerat, si quidem Hieronymo 
credimus: euius verba super hac re subscribam ex epistola quadam 
ad Marcellam, qua explanat Psalmum centesimum vicesimum- 
sextum. ' Nisi' inquit, * quod non eius culpae asscribendum est, 745 
qui Hebraei sermonis ignarus fuit, Graecarum quoque literarum 
quandam aurulam ceperat, sed Heliodori presbyteri, quo ille 
familiariter vsus est: ex quo ea quae intelligere non poterat, 
quomodo essent ab Origene dicta, quaerebat. Qui, quoniam in hoc 
Psalmo commentarium Origenis inuenire non potuit, opinionem 750 
magis insinuare suam quam inscitiam voluit confiteri: quam ille 
sumptam claro sermone disseruit, et alienum errorem disertius 
exequutus est'. Hactenus Hieronymi verba recensuimus; in 
quibus dum sedulo patrocinatur Hilario, satis odiose tractat Helio- 
dorum, praesertim quum id quod adfert, nihil aliud sit quam 755 
diuinatio. Sed vt obiter hiec patrocinemur Hilario, mihi non fit 
verisimile virum tantum vsque adeo fuisse credulum vt in enar- 
randis diuinis literis totus pependerit ex alieno iudicio ; nec adeo 
rudem Graecae literaturae vt non potuerit ipse sensum deprehen- 
dere, praesertim in Origene, cuius sermo mire perspicuus est: 760 
id quod facile coniectari potest ex his quae Latine versa supersunt. 
Quanquam non satis video quid hie vsque adeo diuum Hieronymum 
offenderit. Nam quod adfert varias veterum interpretationes ex 
Hebraeo, nihil ad Hilarium pertinet, qui semper ex professo sequitur 
Septuaginta versionem : qui hoc loco transtulerunt ἐκτετινασμένων. — 765 

Caeterum quod ait Hilarium interpretatum filios exeussorum 
Apostolos, quod iussi sint pedum puluerem excutere in eos qui non 
recepissent Euangelium, si quis attentius legerit commentarium 
Hilarii in Psalmum Nisi Dominus aedificauerit domum, comperiet 
aliquanto secus habere. Nam mea sententia vocat ' Apostolos ae 770 
prophetas exeussorum ', hoc est impiorum filios ', qui sua culpa 
reiecti sint a Deo, et excussi in execrationem ob pertinacem increduli- 
tatem. Caeterum quod obiter duobus verbis meminit de puluere 
pedum excusso, non hue pertinet vt Apostoli dicantur excussi, 
sed vt puluis excussus in incredulos Iudaeos significet ipsos ob 775 
pertinaciter reiectam Euangelii gratiam excussos in reprobam 
mentem: id quod clarius etiam explicat Commentarius in Matthaeum, 
* Et signo' inquit, ' pulueris pedibus exeussi aeterna maledictio 
relinquatur'. Referrem et ex Psalmis ipsius Hilarii verba, nisi 
longum esset ac molestum lectori, praesertim in praefatione. 780 
Proinde res ipsa loquitur hic Hieronymum aut memoria lapsum 
esse aut Hilarii commentarium parum attente legisse. Iam quod 
probat Hieronymus Marcellae commentum, quae scripserit Apostolos 
fuisse filios excutientium potius quam excussorum, equidem non 
video quid sibi velit; nisi forte quemadmodum Graeci dicunt 785 
ἰατρῶν παῖδες, id est medicorum filii, pro medicis, ita dicti sunt 
Apostoli 'exeussorum fili pro excussis. Alioqui successores 
Apostolorum potius vocandi erant 'excussorum fili, si recte 
nomine exeussorum intelliguntur Apostoli. Nec absurdum est 


768. B: attentus a, 789. excussorum a :! excussoribus f. 


742. Bisonvmo) p.a 34. 3. 777. in Matthaeum] 168 ro, on v. 14. 
765. hoe loco] Ps. 126. 4. 783. Hieronymus] Zp. 34. 3. 


190 LETTERS OF ERASMUS [1523 


790tamen excussos dici qui se excusserint; quemadmodum loti 
dicuntur qui se lauerint, et coenati qui coenauerint. Sie enim 
dicitur et puluis excussus et homo seu pes excussus, quemadmodum 
dicitur aspersa labes homini et homo labe aspersus. 

Haec obiter attingere visum est, non in hoe tantum vt patrociner 

795 Hilario, verum etiam vt intelligamus olim non fuisse religionem 
sanctissimis viris à quamlibet magnis autoribus dissentire: prae- 
terea summos etiam viros aliquoties dormitare, quemadmodum hie 
dormitaait Hieronymus in taxando Hilario. Amicus vterque, sed 
omnibus amicior esse debet veritas. 

800 Nune ad illud quod institueramus sese recipiat oratio: quan- 
quam facile crediderim illum non ad plenum scisse Graecas literas. 
Etenim quod ad orationis concinnitatem attinet, felicior est in his 
quae ex sese suoque, quod aiunt, Marte scribit, quam in his quae 
vertit; quum in his quae vertit, densior ac sanior sit in sententiis. 

805 Idque suspicor in causa fuisse ne quid susciperet vertendum, nisi 
eum hae libertate, vt suo arbitratu reddat sensum, omissis etiam 
aut additis quae videntur: nam id tutius semiperitis eius sermonis 
vnde transferunt. Sumpsit idem iuris sibi Pogius in vertendo 
Diodoro Sieulo ; sumpsit sibi Ruffinus in vertendis pene singulis 

810 quae transtulit, praesertim in libris Origenis et Eusebii Caesariensis 
historia. Verum haec non est libertas interpretis, sed licentia 
potius contaminantis aliena scripta. Quanquam Hilarius nusquam 
interpretem profitetur, praeterquam in Synodis, nihilo magis quam 
Ambrosius, qui sua fere hausit ex Origenis lucubrationibus. Mihi 

815lapsus videtur ex occasione Graeci sermonis, quum distribuens 
suam cuique personae proprietatem, aeternitatem assignat Patri, 
imaginem Filio, vsum Spiritui sancto. Fortasse Graece legit 
TÓ χρηστὸν siue χρηστότητα, atque ea dictio Graecis dicta est 
ἀπὸ τοῦ χρῆσθαι, hoc est ab vtendo: vnde et εὔχρηστος dicitur comis 

820 eb commodus ad vitae consuetudinem, ἄχρηστος inutilis. Caeterum 
χρηστὸν Siue χρηστότης Graecis non tam sonat vsum siue vtilitatem, 
quam bonitatem, comitatem, suauitatem, siue, vt frequenter 
vertunt, benignitatem. Potentia Patri tribuitur, sapientia Filio, 
bonitas Spiritui sancto. Quem locum citat Augustinus in opere 

82; De Trinitate, nonnihil laborans in exponendo quid sibi velit nomen 
vsus. 

Caeterum vteunque hoc habet, quum diuus Hilarius non admo- 
dum Graece calluerit, tamen operaeprecium est videre in Psalmis 
quam anxie philosophetur in dictionibus Graecis, nune proprietatem 

83o et emphasim diligenter indicans, nunc quiritans a Latino interprete 
non satis commode redditam Graeci sermonis sententiam, nunc 
amphibologiam amouens ex verbis Latinis Graeci sermonis prae- 
sidio. Et vbi sunt interim isti qui negant in literis sacris vllum 
esse vsum Graecarum literarum ? Vbi sunt isti cameli verius quam 

83; homines, qui blaterant ex Graecis literis nihil aliud oriri quam 
haereses ? Et quum haee vociferentur in publicis concionibus, 
mirantur si quibus videntur elleboro egere. Quin et translatio qua 
vtitur, diuersa est ab hac quae nunc vulgo recepta est. Porro, 


806. redderet 8. 824. Quem ... 826. vsus add. B. 


824. Augustinus] T'rin. 6. 10, 15. 3. 834. cameli] Cf. Ep. 878. 13n. 


I334] TO JOHN CARONDELET 191 


quum Cypriano sua sit translatio, quum Augustino sua, quum 
Ambrosio sua, quum Hilario sua, quum Tertulliano sua ab omnibus 840 
diuersa, satis apparet olim nullam fuisse communem omnium. 
Minutiora fortasse videbuntur quam vt sint indicanda, voces 
quasdam et orationes esse huie peculiares praeter publicam con- 
suetudinem Latine loquentium. Nam his pronominibus, su? et 
suus, durius subinde vtitur. Item tecum et cum illis vsurpat pro eo 845 
quod erat iuzía tuam, vuxta, illorum opinionem. Nam intimare pro 
significare reperitur et apud alios, sed recentiores.  Disproficit 
aliquoties vsurpat pro degenerat siue ?n peius proficit. Zabolus pro 
diabolo non apud hune tantum inuenitur, et ex antiquitate ductum 
videri potest: quae non solum in dictionibus compositis verum 850 
etiam extra compositionem ζὰ vsurpabat pro διά. Graecas aliquot 
aut Hebraicas voces vsurpat nonnunquam iuxta Latinam in- 
flexionem, nonnunquam iuxta Graecam.  EKhewmam alicubi dicit 
pro rheumate, quasi dicas rheuma, rhewmae, vt musa, musae. | Pas- 
cham alicubi dicit et mannam. Rursus alicubi dicit dapsalmam et 8ς- 
diapsalmae, alias diapsalma et diapsalmatis. Est vbi manifestarium 
deprehendas soloecismum, sed quales solent nonnunquam et 
eruditissimis obrepere, adeo vt et in Ciceronis libris vnum atque 
alterum deprehendas: ne quis continuo mendum esse suspicetur 
et rasuram paret. 860 
Referrem aliquot exempla, nisi suis locis annotassem in spatio 
marginali: quanquam et alioqui non difficile cuiuis fuerit ex 
elencho reperire.  Enarrans Psalmum centesimum  vicesimum- 
quartum scribit hunc in modum, ' Postque conuersio fit prophetae, 
retributionem a Domino ei qui ab iniquitate manus abstinuerit 865 
imprecantis, ( Bene fac, Domine, bonis et rectis corde " ; probi- 
tatem et voluntatis et facti in vtroque significans'. Sie enim 
subiecit significams, quasi praecessisset, ' Postque conuersus pro- 
pheta, retributionem imprecatur', etc. Et huius generis sunt 
ferme caeteri: siue hoc accidit humano lapsu, quales deprehen- 870 
duntur et in Cicerone ; siue a Graecis imitatus est, qui sic paternum 
easum ponunt absolute, quemadmodum nos ablatiuum, et rectum 
easum vsurpant interdum loco paterni. Hoc vicium quod ἀναπό- 
8orov Graeci vocant, potissimum accidit his qui longo circuitu vix 
tandem absoluunt orationem, quique magis circa rem quam circa 875 
verba sunt intenti. Quod genus, si quis dicat Nom licuit ad te 
scribere, post multis in medio interiectis tandem subiiciat variis 
negociis occupatus : quasi praecessisset Nom potui ad te scribere. 
Hoe a veteribus factum nos citra culpam imitamur, dicentes Non 
sum, id. nescius, Quoties eius diei mihi venit in mentem, Id anus mihi 880 
indicium fecit: perinde quasi pro mescius sum dixisses mescio, 
pro venit 4n mentem, recordor, pro ndicium fecit, indicawit. 
Similis locus est, sed hoc euidentior, in enarratione Psalmi cente- 
simi quadragesimiprimi, (Corpus enim quod cruci affixerant 
864, 868. Post quae edd. recentiores. 871. imitatus a: mutuatus N. 


873. vsurpamus f. 880. eius N : eia. 884. B : affixerat a, sed in to. 2, 
p. 383, recte affixerant. 


" 851. (à] Ct. Ep. 1256. 69n. Erasmus adds in the margin here and 
864. prophetae] Cf. Ep. 1381. 145n. also against contuentes (1. 885) * Soloe- 
867. significans] In the text of Hilary — cismus ' : 11.281, 383 in a. 


192 LETTERS OF ERASMUS [1523 


88s contuentes, potestatem animae, quae se signis et factis Deum 
probauerat, nemo quaerebat'. Hie rursus contuentes positum est 
pro eo quod erat dum  contuentur. Atque haec exempli gratia 
retulisse suffecerit. 
Sed nae ego insigniter impudens, qui lectorem auidum tam 
890loquaci praefatione remorer a lectione diuini operis. Desinam 
igitur, si prius vnum illud abs te petiero, Praesulum optime, vt hoc 
quiequid est laboris, tuo dieatum nomini, mei erga te studii pignus 
ac monumentum esse velis. Quid praestiterimus, aliorum esto 
iudicium. Certe magnis sudoribus adnixi sumus vt Hilarius, 
895 vnicum illud Galliarum lumen, aliquanto castigatior ae nitidior 
exiret in manus hominum.  Prodibit autem et gratiosior, si tuus 
accesserit fauor; cuius prima est apud omnes autoritas, cuius 
integra synceraque iudicia nulli non perspecta sunt. Nimirum 
respondes egregiae Carondileticae gentis indoli, cuius felix foecun- 
90o ditas nobis praeter eximium illum Burgondiae Cancellarium multos 
dedit : quorum ego quinque noui, viros non minus humanos quam 
integros, omnique genere ornamentorum cumulatos. 
Vides igitur quid vener, nimirum vt ex Carondiletici nominis 
splendore nonnihil fauoris conciliem Hilario, quem oportet omnibus 
90; Sacrae doctrinae studiosis esse commendatissimum. Video enim 
quosdam prae nouis libellis qui nune vndiquaque prouolant, veteres 
autores fastidire : intantum vt et Origenem et Hieronymum veluti 
sexagenarios, quod est in prouerbio, de ponte deturbandos existi- 
ment. Ego vero vt non arbitror aspernandum, si quid horum 
91o temporum ingenia vel excogitarint vel instaurarint ; ita mentis est 
improbae, vetustati non suum deferre honorem, ingratae vero 
etiam, eos reiicere quorum industriae tantum debet orbis Christianus. 
Quid enim nunc possemus in sacris literis nisi Origenis, Tertulliani, 
Chrysostomi, Hieronymi, Hilarii, Augustini monumentis adiuti ? 
915 Ego vero nec Thomae nec Scoti libros in totum antiquandos esse 
duco. Seripsere suo seculo, multaque nobis e veterum libris 
hausta, subtilius excussa tradiderunt. Caeterum nec istorum 
inciuilitatem approbo, qui huie autorum generi tantum tribuunt, 
vt bonis literis feliciter vbique repullulantibus obstrependum 
920 putent. "Variae sunt ingeniorum dotes, multae seculorum varietates 
sunt. Quod quisque potest, in medium proferat; nec alteri 
quisquam inuideat, qui pro sua virili suoque modo conatur publicis 
studiis vtilitatis aliquid adiungere. Veteribus debetur reuerentia, 
praesertim quos praeter eruditionem et eloquentiam vitae quoque 
925 commendat sanctimonia, sed ita vt cum iudicio legantur: recen- 
tioribus debetur candor, vt absque inuidia legantur, nec sine delectu 
tamen. Absit autem vbique rabiosa contentio, pacis et concordiae 
pestis; nec absint a studiis Gratiae, quas Musarum comites non 
temere finxit antiquitas. 
930  Amplitudinem tuam diu nobis incolumem seruet is sine quo nihil 
esse potest saluum, Praesulum ornatissime. 
Basileae. Nonis Ianuariis. Anno a natali Christi M.D.Xxit. 


889. nae B: ne a. 


ῇ 900. Cancellarium] John Carondelet . tional: see Ep. 1345. 47-9. 
(t 1201), the Abp.'s father; cf. Ep. 803. 9o1. quinque] Cf. Ep. 1350. 25n. 
I2n. The vagueness here is inten- 908. de ponte] See Ep. 1062. 57n. 


1335] 193 


13311335. Fnow Jouw ΒΟΤΖΗΕΙΜ. 
Breslau MS. Rehd. 254. 105. Constance. 
EE?. 20. 7 January 1523. 


[An original letter, autograph throughout: the address-sheet missing. "The year- 
date is confirmed by the contents.] 
E 


S. Dedi his diebus ad te epistolam per affinem Frobenii, quem tu 
nugacissimum appellas, ego verbosissimum leuiculum, non abs re. 
De diuinatione tua nihil est quod periculi metuas ; cautior ero quam 
vtid ex me expectare habeas. Contra ego fidem tuam imploro, ne 
mali quicquam ex literis meis ad te datis contingere sinas, qui plus 
satis et imprudenter et libere saepius ad te scribo. Testantur literae 
tuae te affuturum summo Pontcifici» pro tua virili. Res est non 
absurda, modo veritas ipsa non opprimatur.  Odisse dissidium, 
amare concordiam summae pietatis argumentum est. At si quando 
inciderit articulus vbi malis veritatis portionem deserere quam 
turbare concordiam, memineris non cuiuis offensae cedendam esse 
veritatem. Verum quidem veritas nonnunquam suo loco reseruanda 
est, non deserenda aut eo modo obticenda, ne contrarium videatur 
assertum ; nam id quauis occasione recepta nunquam admittendum 
crediderim. Nec est vlla veritas tam seditioni proxima quam, si tuo 
modo, vt soles omnia, modestissime protuleris, turbulentam aut 
seditiosam iudicaturus sit quisquam apud pios et Christiani pectoris 
homines. Fieri difficillimum est vt scribas quod a nemine rapiatur in 
calumniam, maxime in negotio tam arduo et plus nimio iam exul- 
cerato. Fieri non potest vt eiusdem negotii iuditia diuersa tam 
seditiosa, tam contentiosa, qualia sunt huius, in tranquillitate 
consentientibus partibus sopias ; immo plus vereor, si rebus ponti- 
ficiis annuas, concordie studens, maiori periculo et tumultui patro- 
cineris. Aequum est vincere veritatem, et illi adesse, tum maxime 
vbi conscientia leditur. Noui ingenium tuum hae in parte. Velles 
quidem veritatem per omnia saluam, si per illam nemo lederetur : 


23. corcordi^ MS. 


I. epistolam] Not extant: but see have been his Consilium about the 
Ep. 1342. 627-8. Lutheran trouble (cf. Ep. 1329. 12n), 
affinem frtobenit] Perhaps Conrad or possibly it was an early draft of 
Resch (Ep. 1083. 2); or else John Cat. Luc.(1) ; which from its concluding 
Schabler or Wattenschnee (Ep. 1508. sentences might fittingly be presented 
12n.), who travelled much and acted as — to the Bp. of Constance (cf. Ep. 1331. 
messenger for Froben (cf. EHR. xxii.  1:i-3) The inquiry in Ep. 1331. 63-4 
742), 8nd in 1523 turned publisher: shows that Cat. Luc. was now in hand. 
see C. C. Bernoulli in Basler Bücher- On the composition of this some light 
marken, 1895, p. xxvii. He was father is thrown by a letter of Nesen to 
of Bruno Amerbach's bride, Anna  Spalatinus, from Wittenberg, 290 May 
Schabler, who is probably the ' affinis 1523 (Munich MS. Lat. 2106. 69: 


mea charissima' of the preface in a xviié copy): 'Quod hactenus non 
Froben's name, 30 Aug. to Erasmus! scripserim . . . Erasmus in causa fuit. 
Encomium Matrimonii, Basle, 1518: Is ad me scripsit epistolam de rebus 
see Ep. 604. 10n. familiaribus bene longam. Hane etiam 


3. diuinatione] It is not clear what ad te, vt pollicebar, mittere paro. 
work of Erasmus is intended here.  Superuenit operum Erasmi Catalogus, 
It was of no great size (Ep. 1331. 2); in quo orbi quoque publicata vidi quae 
and evidently he had spoken freely ad me peculiariter scripta putabam. 
in it, or there would have been no need Proinde ex illo Erasmi animum te 
forcautionin showingit about. It may discere malebam quam ex epistola.* 


452:5 o 


un 


- 


5 


so fuerant aduersarii. 


6o oportuna loquutus. 


194 


quod vel raro vel nunquam contingit. 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 


Iustior erit excusatio, si 


veritas ipsa mansueta nonnihil maleuolentiae conciliet apud quos- 
dam, quam si deseratur veritas, quae Christus est, propter homines. 


occasionem sint sumpturi ? 


3o Quid si hac via extingueretur veritas, quod sint qui inde seditionis 
Porro cedant affectus vtrinque, suffi- 


gantur oculi in Christum, qui iustus iudex in vero iuditio iudicabit 


omnia. 


Scio te mirum eius artificii fabrum, cui parem non vidit 


aetas nostra, qui perdoctus sis quo ingenio sit scribendum in rebus 


35 periculo expositis. 


Faber strennue agit contra Lutherum, sed suspectus multis nomi- 
nibus, quod adfectibus ex sacerdotiis et muneribus conceptis plus 
aequo vel saltem non eo modo seuire videatur, quamuis totus ore sit 
blandus et Italico fuco non absimilis. Non est hoc saeculo pontifici- 


40 bus et tyrannidi illorum nimium tribuendum, nisi malimus expectare 


capitale periculum. A capite diffunditur illa pestis; quod si illic 


cura adhibeatur, facile corpus et membra restituentur. 


Faber 


secundo concionatus est ad populum absente concionatore nostro, 
Ioanne Vannio; nam nomen illius scire cupiebas. Adhortatus est 


45 plebem et auditores ne nouis et peregrinis dogmatibus abduci se 


permittant, sed potius Patrum vestigiis inherentes sensum sequantur 
illorum ab Apostolis vsque ad nostrum seculum receptum. Multis 
argumentis persuasit contra doctrinam Lutheri, suppresso tamen vel 


ilius vel alterius nomine. 


Suaui mansuetudine pellicit eos qui 
Et refeli possent nonnulla que proponit; 


tamen speties illa et blanda persuasio nonnihil mouet simplices 


animos. 


Per omnia conuenit mihi cum Fabro, solo hoc negotio 


dempto, qui plus aequo mihi videtur tribuere tyrannidi ecclesiasticae. 
Ita habent affectus mei, vt calorem et vehementiam preter spem et 


55 votum nonnunquam incutiant. Volo literis tuis me illi commendes, 


amicus amico amicum, quanquam se offerat amicissimum in spetiem. 
Scio enim illum male habere, si quisquam obnitatur instituto suo. 


Nulli ero calcar seditionis, nulli occasio turbandae pacis. 


Vellem 


tamen vtrimque audiret alter alterum ; nam saepe est olitor etiam 


Concionator Vannius aut sua sponte, quod 


audio, queret abire, aut quaeretur modus quo festiuiter sit able- 
gandus, quantum ex coniecturis intelligo. 

Quod Huttenum ad colloquium non admiseris, suspitionem tollit 
captandi consilii, sed apud hos qui id norunt. 

Palam rumor inualuit multos conuenisse Basileae, qui Lutheranae 


36. Faber] The Vicar-General (Ep. 
386), who had recently returned from 
Rome (cf. Ep. 1324. 121n). He had pro- 
duced there an Opus aduersus noua dog- 
mata Lutheri, Rome, M. Silber, 14 Aug. 
1522. 

39. Italico fuco] Another example of 
feeling in Germany against Italy ; cf. 
Ep. 1110. 67n. 

44. Vannio] John Wanner of Kauf- 
beuren in Swabia. He had been 
appointed preacher in the cathedral of 
Constance in 1521-2 (Bl. E. 35 and 
43) through the influence of Botzheim 
(K. Walehner, Botzheim, 1836, pp. 25,6); 
but his inclination towards reform, 


which he made no attempt to conceal, 
soon aroused the hostility of the Bp. and 
the friars (cf. Epp. 1382. 36, 1401. 9-12; 
and N. Paulus, Deutsche Dominikaner, 
1903, p. 315). He wasstillinofficein 1526, 
and perhaps in 1530. See Bl. E. and VE. 
nomen] Cf. Ep. 1331. 63n. 

59. nam saepe] A translation of 
& Greek hexameter preserved by Gell, 
2.6.9; cf. Adag. 501. Erasmus there 
attributes (in 1508) to Bombasius an 
emendation, xai μωρός, which is the 
reading of Stobaeus, and is adopted by 
modern editors in place of κηπωρός. 

65. multos conuenisse] Cf. Ep. 1342. 
660—703, where the rumour is attributed 


1335] FROM JOHN BOTZHEIM 195 
factionis suspecti habentur, causa captandi nescio cuius consilii. 
Monachi illi, tui aduersarii, digni sunt qui proprio liuore suffocentur, 
dum falluntur votis suis in te. Securus scribas quicquid libuerit, 
certus apud me sepulta fore omnia ; gratius enim exhibere offitium 
non poteris. Bene vale, mi praeceptor, et valetudinem tuam 7o 
diligenter cura. 
Constanctiae». vii Id Tanuar. 1.5.2.3. 


Medico tuo nomen est Ioannes Menlishouerus. 


1336. 'To FRANCESCO CHIEREGATO. 
Opus Epistolarum p. 716. 
N. p. 683: Lond. xix. 103 : LB. App. 319. 


Basle. 
8 January 1525. 
(The interpretation of the year-date is indicated by the contents. Chieregato, 
for whom see Ep. 639, had been appointed Bishop of Teramo 7 Sept. 1522, and was 


now Nuncio in Germany and in attendance at the Diet of Nuremberg; where 
he had been since the end of Sept. 1522 (Pastor ix. 128).] 


ERASMVS ROT. FRANCISCO CHIREGATO, EPISCOPO 
INTERAMNENSI, S. 


REVvERENDE Pater. Ex Oratione quae formis excusa venit ad nos, 
agnoui Chiregattum meum-——adhuc enim veteris amicitiae vocabulis 
vtor—, et exilii gaudio quod tibi contigerit dignitas pro tuis vir- 
tutibus. Opinor autem eandem esse quam Pius secundus dedit olim 
Ioanni Campano. Locum ipse celebrat epistola quadam ; cui nomen 5 
autem Interamni, quod amnem, opinor, ciuitas dirimat. Gratulor 
et istam legationem obtigisse, plausibilem in primis ac fauorabilem. 
Vtinam impetres quod agis, et qui orator istuc venisti, redeas 
exorator ! 

Seripsissem copiosius, sed et ego eram occupatissimus, et verebar τὸ 
ne tu iam istinc abieris priusquam hae literae perferantur. Non sum 


to Erasmus opponents. — Oecolam- 
padius (Zw. E? 252), Cronberg and 
Hutten (Ep. 1331. 56, 57nn) had all 
arrived recently at  Basle. Other 
visitors about this time were Hinne 
Rode from Utrecht (Oec. E., f. 209 v?) 
and Geo. Saganus of Delft, both 
strongly Lutheran in sympathies: see 
De Hoop Scheffer, Kerkhervorming in 


Nederland, 1873, i. 101-2, and LE? 
S52. DAT: 

1335. 73. nomen] Cf. Ep. 1331. 
63-4. 


Menlishouerus] John Menlishofer 
of Constance, a kinsman of Mich. 
Hummelberg, who reports his marriage 
in April 1518 (MHE. iii. 2,3). Though 
stil a young man (Ep. 1342. 418), he 
was ἃ physician of eminence, and was 
frequently consulted by Vadianus: see 
his letters in VE. * Vir, si quisquam, 
sincaerus et apertus' is a description 
of him at this time by Ambr. Blaurer 
(Bl. E. :2): 'non minus humanus 
quam eruditus? by Erasmus in Cat. 


Luc. (1, p. 46. 22,3). He was still 
living in 1540 (VE. 1105) ; but it is not 
clear whether the Menlishofer killed 
at the siege of Constance in 1549 (see 
K. Walchner, Botzheim, 1836, pp. 166,7) 
was he or his son. 

1336. r. Reuerende Pater] Cf. Ep. 
1267. 1n. 

Oratione] Francisci Chaeregati electi 
Episcopi Aprutini, Principis Terami 
et. Oratoris apostolici, Oratio — habita 
Nurimbergae in senatu. Principum Ger- 
snaniae, xii. Cal. Decembris, M.D.XXII, 
(Nuremberg, F. Peyp»: appealing for 
the aid of Hungary against the Turks, 
and therefore addressed to King Louis. 
See Pastor ix. 128-9. 

2. veteris amicitiae] Perhaps in Italy, 
1506-9, or in England during Erasmus' 
visits of 1516 and 1517. 

5. Campano] See Ep. 6r. 144n. He 
became Bp. of Teramo in 1463. 

epistola] i. 4 in Campanus' Opera, 
Rome, E. Silber, 31 Oct. 1495. 

IO. occupatissimus] Cf. Ep. 1337. 7- 8. 


O2 


I5 


ut 


IO 


196 LETTERS OF ERASMUS [1523 
immemor studii in me tui : vtinam aliqua ex parte rependere queam 
officium ! Est isthic candidissimus vir Bilibaldus senator : gaudebis 
hominem cognouisse. Bene vale. 

Basileae. vr. idus Ianuarii Anno M.D.XXII. 


1337,4,, To WILLIBALD PIRCKHEIMER 


Opus Epistolarum p. 634. 
N. p.605: P. p.274:.05 p. 170: Lond, xix. 5 : 
LB. 614. 
[The text of P, though less carefully printed than that of H, evidently was taken 
from the letter actually received by Pirckheimer : for the transference of its heading 


to the address cf. Ep. 1085 introd. "The interpretation of the year-date is given 
by Ep. 1344, which answers this.] 


Basle. 
8 January 1524. 


ERASMVS ROTERODAMVS BILIBALDO 5. D. 


NEC ego poteram secus de tuo prudenti candore suspicari, mi 
Bilibalde ; sed erant qui me litteris admonerent vt te placarem. 
Vtinam Deus immittat animis principum orbi salutifera consilia ! 
Pudet me horum tumultuum. Dicas Phaethontem admotum currui 
solis. Et interim nobis videmur Christiani, et agimus de Rhodo. 
Stunicam semper contempsi. Vellem autem quosdam Lutheranos 
negotium Euangelieum tractare prudentius. Nune in summo 
tumultu sum, quod instent nundinae ; post scribam copiosius. Bene 
valebis interim. Basileae sexto Idus Ianuarii. Anno M.D.xxr. 

Erasmus tuus ex animo. 


Clarissimo Bilibaldo Pirckheimero, senatori et consiliario Cae- 
sareo. 


13291338,4,9 FROM ADRIAN VI. 


Exomologesis, 1 524, f^. F* v? (a). 
HN: Lond. xxiii. 4: LB. 648. 


[For the delivery of this letter to Erasmus in Basle, after his return from Freiburg, 
C. 9-11 March, see Ep. 1353. 223. 


Rome. 
23 January 1523. 


ADRIANVS PAPA SEXTVS. 


DiLECTE fili, salutem et apostolicam benedictionem. — Redditae 
sunt nobis his proximis diebus literae tuae xi. Cal. Ianuarii Basileae 
ad nos datae, cum altero exemplari eleganter et sumptuose apparato 
Arnobii tua opera castigati et sub nostro nomine in lucem emissi ; 


1337. rrr. ἢ Lond.: S. P: BILIBALDO SVO ERASMYVS S. P. O*. 2. admonerent 
H Lond.: admouerunt P: admonuerunt O*. 3. orbi Π Lond.: orbis P. 
I0. Erasmus... 12. Caesareo P : om. ΗΟ. 


1336. 13. Bilibaldus] O. R. Redlich 
notes, Der Reichstag von Nürnberg 1522— 
3, 1887, p. 112, that this endeavour of 
Erasmus to bring his two friends 
together was quite unsuceessful: cf. 
Ep. 1344. 30-7. 

1337. 2. placarem] Erasmus! offence 
was that he had shown publicly at Court 


a private letter (not extant) which he 
had received from Pirckheimer: &ee 
Ep. 1344. 1-7. 

5. Rhodo] The news of its fall had 
not yet reached Western Europe: see 
Ep. 1362. 74n. 

6. Stunieam] See App. 1«. 

7. summo tumultu] Cf. Ep. 1336. ro. 


1338] FROM ADRIAN VI 197 


propterea quod nondum certior factus esses an quod primo miseras 5 
ad manus nostras peruenisset. Quibus duabus rebus vere ex animo 

et plus quam credi facile queat, in Domino laetati sumus. Nam et 
munus ipsum tale est vt—quantum ex longa epistola tua operi 
praescripta credere, et ex paucis quae hactenus per diuersas occupa- 
tiones in illo legere potuimus, odorari licet—vel per seipsum, nedum 10 
ex eo quod abs te probatum et aeditum sit, magnopere doctis 
omnibus placere debeat; et literae ipsae tantam animi tui synceri- 
tatem, religionem, zelum Dei, pietatem, ergaque nos et hanc beati 
Petri sedem deuotionem et obseruantiam prae se ferunt, vt si qua 
vnquam ex minus amicis de te delationibus, quales excellentibus 
viris nunquam decsse solent, irrepere potuisset animo nostro sini- 
sterior de tua integritate suspicio, eam omnem hae literae penitus 
sustulissent : omninoque credas ex illis ad eam beneuolentiam, qua 
te, tum ob patriae studiorumque et vitae communionem, tum 
ob multiplices ingenii et naturae dotes, quas bonorum omnium 20 
largitor in te collocauit, semper sumus prosequuti, maximum pondus 
accessisse. 

Summopere vero in illis gratum fuit quod nobis consilium polli- 
cearis tuum, quo temporum istorum turbulentia atque confusio sic, 
vt ais, extingui possit vt non facile repullulet. Teque in Domino 25 
hortamur, et quam maxime possumus serio et in abundantia chari- 
tatis requirimus, vt quantum tibi Dominus donauerit, nobis modum 
ac rationem aperire satagas, quibus tetrum hoc malum, dum adhuc 
medicabile est, de medio nationis nostrae auferri valeat: qua re 
nihil est sub sole quod ardentius desideremus. Neque id quidem, 30 
quod nostra autoritas atque potentia, quod ad nos priuatim attinet, 
hac saeua tempestate nonnihil periclitari videatur—quippe quarum 
neutram non modo vnquam conceupiuerimus, verumetiam vltro 
delatas vehementer reformidauerimus, plane (Deum testamur) 
recusaturi, nisi inde Dei offensam et conscientiae nostrae laesionem 35 
veriti fuissemus ; sed quod tot millia animarum Christi sanguine 
redemptarum, et curae nostrae pastorali creditarum, idque no- 
strae secundum carnem nationis, sub spe Euangelicae libertatis, 
re autem vera diabolicae seruitutis, recta in perditionem trahi 
videamus. 40 

Quanto vero et citius et secretius nobis huiusmodi tuum consilium 
patefeceris, tanto Deo maius obsequium et nobis rem gratiorem 
praestiteris. Celeritate enim propter commune periculum, secreto 
vero propter tuum, cuius incolumitatem vt nostram cupimus, opus 
est. Et quamuis iamdudum ad te peruenisse credamus literas 45 
nostras prioribus tuis, cum quibus alterum exemplar Arnobii ad nos 
dederas, respondentes, in quarum calce te inuitabamus vt, transacta 
hyeme, et aóre Romano a praesenti pestis contagione repurgato, ad 
nos venires, magnamque ex his postremis literis fiduciam conceperi- 
mus, te ei desiderio nostro morem gesturum: omittere tamen 50 
noluimus quin id ipsum et per has nostras abs te etiam instantius 


La 


5 


8. quantum Z : quantum tum a. operi a: opera Ν᾽ 29. Qua re N : 
Quare a. 
8. epistola] Ep. 1304. 45. literas] Ep. 1324, replying to 


19. communionem] Cf. Ep. 1 304. 8n. Ep. 1310. 


198 LETTERS OF ERASMUS [1523 


deposceremus ; nisi forte tibi euidentissime constaret, te isthic plus 
quam apud nos Deo obsequi et Ecclesiae suae prodesse posse. Eo 
enim casu contra rationem propositumque nostrum, quo Dei 

55 honorem et Ecclesiae suae aedificationem  posthabitis omnibus 
priuatis affectibus quaerimus, futurum esset, si te ex vberiori messe 
auocaremus. Alioqui vero scito te nil nobis gratius quam si ad nos 
veneris, et cito veneris (quatenus tamen id citra incommodum tuum 
fieri valeat), praestare posse ; nobisque omnino curae fore ne itineris 

6» ac laboris te tui poeniteat: veluti prioribus literis promisimus, et hisce 
repromittimus. Non est autem cur ob alterutram dictarum causa- 
rum venire differas, cum iam et hyems declinare incipiat, et pestis 
contagio adeo facta sit exigua vt in tanta vrbe prope nulla videri 
possit. 

6s  Negocium istius ciuitatis, et ob illius nobilitatem ergaque hanc 
sedem deuotionem et ob tuam intercessionem, commendatissimum 
habemus, breuique expeditum ad ipsam ciuitatem cum eius nuncio 
reuertetur. Datum Romae apud sanctum Petrum sub anulo pisca- 
toris die vigesimatertia Ian. Mw.p.xxmr. Pontificatus nostri anno 


Z^ BERI T. Hezius. 
1339. Fnow Tukoponic Hzzivs. 
Breslau MS. Rehd. 254. 9r. Rome. 
EE?. 11. 25 January 1528. 


[An original letter, in one hand throughout, perhaps not autograph: evidently 
contemporary with Ep. 1338. On the second leaf the ends of two lines are worn 
away. 'The address-sheet is missing. 

'Theodorie Adriani (f 10 or 15 May 1555) of Heeze, 6 ms. 58. of Eindhoven, 
studied at Louvain, and obtained, probably there, his licence in theology. He 
attracted the notice of Adrian of Utrecht, and in 1515 went with him to Spain 
as secretary ; winning his confidence completely and becoming his confessor. 
For a few months in 1522 he was Adrian's datary : but this position he was glad 
to resign to Enckevoirt. His influence with the Pope continued, however (Ber- 
genroth ii. 540, 543) ; and for his intimacy with Aleander at Rome see Al. E. ii. 
141. Eck dedicated to him there De Purgatorio, contra Ludderum, Rome, M. Franck, 
June 1523. Τὸ was generally expected that when Adrian created a Flemish 
Cardinal, Hezius would be selected instead of Enckevoirt; but the Pope died 
without making adequate provision for him. He remained at Rome for some time 
after Adrian's death; and Ep. 1483, sending the De libero arbitrio, is probably 
addressed to him there. But before 21 July 1525 he returned to the North, with 
instructions from Clement vri to silence Erasmus! opponents among the friars (see 
Ep. 1589*, and his report, 26 Oct., in Balan, pp. 552-60) ; and settled at Liége, 
where he held ἃ canonry at St. Lambert's and after 1541 became Vice-dean. His 
report shows that by 1525 his admiration for Erasmus had already begun to cool ; 
and under the influence of the Louvain theologians he came to regard his former 
friend with suspicion. A letter of Goclenius to Erasmus, 28 Aug. 1530 (Basle ΜΗ. 
f. 6 v?.), reports his activity in suppressing the circulation of Erasmus' works at 
Liége: cf. also Lond. xxx. 56, LB. 1205, and ΑἹ. E. ii. 142, expressing to Aleander 
openly and with evident sympathy the scandal caused by Paul rr's Brief to Erasmus 


71. T. Hezius om. H. 


62. pestis] Cf. Ep. 1324. 113n. 1727, p. 492, prints a Brief of 20 July 

69. anno primo] As there can be no 1523, * pontificatus nostri anno primo'. 
doubt of the year-date here, it is clear In Alvar Gomez Thalichristia, Alcala, 
that Adrian reckoned his pontificate, ^ M. de Eguia, 30 June 1525, is a letter 
not from his election on 9 Jan., but of Adrian to Gomez dated 28 April 
from his coronation on 31 Aug. 1522. 1522, 'officii vero & nobis suscepti 
C. Burmann, Analecta de Hadriano VI, apostolatus anno primo *. 


1339] FROM THEODORIC HEZIUS 199 


of 1 Aug. 1535 (Vischer p. 34). In 1540 he was appointed Inquisitor for Flanders 
and Brabant (Henne ix. 68). Towards the end of his life he thought of joining the 
Jesuits, but was dissuaded. At his death he founded scholarships in the Colléges 
du Pape and du Faucon. 

He was a kinsman of the brothers Loher of Hoogstraeten, Carthusians at Cologne : 
one of whom, Theodoric, the editor of Dionysius the Carthusian (p. 161), praises 
him with Arnold of Tongres (Ep. 543. 7n) as inter theologos honestissimos viri 
doctissimi ', in dedicating Dionysius Commentaries on the Psalms to Erard de la 
Marck. Cologne, P. Quentel, Aug. 1534 (cf. also NE. p. 204) ; the other, Bruno, 
addressed to him some Enarrationes on the Sunday Gospels and Epistles by Jo. 
Justus Lanspergius, Cologne, M. Nouesianus, 1541, revised in 1553. Another book 
dedicated to him is Nic. van Winghe's Flemish translation of the Imitatio Christi, 
Antwerp, 1552; with a preface dated 7 Aug. 1548 from St. Martin's at Louvain. 
Blasius Ortiz, who accompanied Adrian from Spain to Rome, describes Hezius 
(Itinerarium. Adriani Sextt, 'Toledo, 1546, fo. b*) as ' vir timoratae conscientiae, 
qui benigna quadam et dulci conuersatione studiosus virtutis omnes confouebat' ; 
and Jo. Molanus, Hist. Louaniensium, p. 625, writes of him with veneration. 

On leaving Rome Hezius carried away with him many of Adrian's private 
papers ('scripturas omnes': cf. Pastorix. 226-7n). In 1575 Gregory xin wrote 
to the Bishop of Liége asking him to make inquiries for them ; but nothing has 
ever been found. 

See Val. Andreas pp. 266, 306 ; P. F. X. de Ram in Annuaire de l'univ. cath. de 
Louvain, xxvi (1862), pp. 257-79; BN. ix. 366; and numerous sources cited by 
Pastor ix. 81-2n. One of these is a monograph by H. J. Allard, which I have not 
been able to see. Ep. 1386 is perhaps addressed to Hezius.] 


REVERENDE Domine, mi Erasme, humil. commenécidationem;. 
Multi anni sunt ex quo te suspicio et maxima in veneratione habeo, 
ob easdem nimirum causas quae te (quod citra adulationem mihi 
praecipue odiosam dictum sit; quiequid enim habes, certum est te 
a Domino omnium bonorum fonte hausisse, seu potius accepisse) 5 
toti mundo admirabilem reddiderunt. Ad quas accedens patriae 
communio effecit vt tuas laudatas ingenii ac naturae dotes egre- 
giasque tui operumque tuorum laudes mihi quodammodo tecum 
communes reputarim, eisque quasi meis iure quodam meo gestierim. 


Sed prohibuit me hucusque pudor et infantiae meae conscientia, vt 10 


tibi hune animi affectum et hoc amoris vinculum nunquam pate- 
fecerim. At postquam sanctissimas, religiosissimas, piissimas, candi- 
dissimas literas tuas quas ad sanctissimum dominum meum, post- 
quam in hane Vrbem venit, et praesertim x1 Kal. Ianuarii Basileae 
dedisti legi, tanto impetu intimi amoris erga Erasmum meum raptus : 
sum, vt conceptum ardorem vel balbutienti lingua tibi patefacere 
coactus sim, quanquam paucis. Vnde vehementer doleo ; summo- 
pere enim cuperem prolixius. 

Sed tot et tantae meae sunt in obsequiis pontificiis publicisque 
rebus occupationes, vt vel mediae totum meum cerebellum sibi 
vendicare sufficiant. Eo itaque hoc tibi epistolion scriptum scias, 
vt te et virtutes doctrinamque tuam a 'Theodorico Hezio, sanctissimi 
D.N. Hadriani qualicunque secretario suspici, amari, coli, mirari 
summeque desiderari tibi persuadeas, eumque inter eos qui tibi 


t3 


- 


2 


addictissimi sunt perpetuoque erunt, habere ac numerare velis. Hoe 25 


si impetrare dignus habitus fuero, rem maiorem quam si mihi 
Sanctissimus vel episcopatum dedisset (testis est mihi conscientia 
quod non mentiar), me impetrasse putabo. 


1I. nunquam patefecerim] Cf. Ep. 14. ἴῃ hanc Vrbem] Adrian entered 
1331. 42. Rome 29 Aug. 1522: see Ep. 1294 
13. literas] Epp. 1310, 1329. introd. 


200 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Et quoniam difficile, ne dicam ἀδύνατον, est animum in ea quae non 

3o noris amplectenda inclinare, si nosse vis quis sim, D. Ioannes Faber, 
Constantien(sis) vicarius, qui iamdudum istuc. peruenisse debet, 
te certiorem facere poterit: quicum hic aliquot menses coniunctis- 
sime vixi, et saepe de Erasmo vtrique nostrum charissimo libentis- 
sime loquutus sum. Quem ego hominem mirifice diligo ob ingenii 

3; candorem ac modestiam, multiplicem doctrinam et (quod vtroque 
pluris facio) verae fidei zelum ae Lutheranae perfidiaene dicam an 
insaniae detestationem : qua nescio an quicquam habuerint multa 
retroacta secula infelicius, monstrosius, exitialius. Cuius rei causam 
aliam estimare non valeo nisi quod iustissimus Deus ob grauia 

40 hominum, non minus ecclesiasticorum quam laicorum, scelera, omnia 
sic confundi patiatur, v& vel vexatione πεπαιδευμένοι ad Dominum 
Deum suum reuertantur, discantque omnes quam amarum sit eos 
reliquisse eundem Dominum Deum suum. Id quod ego mihi semper 
ex hae rerum omnium perturbatione et, vt sic dicam, praeposteritate 

45 tandem futurum de immensa Dei bonitate et plurimis anteactorum 
temporum exemplis pollicitus sum. Neque quicquam dubito 
Martinum Lutherum, qui nunc tantum non pro deo colitur, et super 
cedros Libani exaltatus, et prope omnia ad seipsum traxisse videtur 
maximaque animarum strage laetatur, cito, nisi resipuerit, cum toto 

50 grege sequacium suorum dissipatum iri, sicut puluerem ante faciem 
venti, et in ima inferi deturbandum : veluti iis qui dogmata haec 
eadem (multi enim hi, vt scis, fuere) vel alia his similia ad popularium 
aurium pruritum accommodata asserere et probare conati sunt, 
semper euenisse legimus. Nunquid enim non lumen tenebras, et 

s; mendacium veritas, et sapientia maliciam ad extremum vincent et 
superabunt ? Quanquam interea nihil omittendum est iis quicunque 
aduersus carcinoma hoc tam late serpens remedii aliquid afferre» 
possunt, quin perniciosissimo et funesto huie morbo non iam venienti, 
sed in viscera nationis nostrae penetranti, pro viribus occurrant. 

60 Ín quibus quum tu scias, si ex modesti(a» dissimulare non vis, 
quem locum et quem belli pro Christo gerendi apparatum teneas, 
nihil dubito quin iam magnum et rarum et praesens aliquid moliaris : 
quod hi oculi gestientes, spero, videbunt, antequam multi menses 
abeant. 

65 Sed vide quo me rapuerit feruor meus, quum initio breuissimam 
tantum epistolam scribere statuerim. Quanquam nihil haec sunt 
ad ea quae Erasmo meo coram dicere vellem : quod si mihi, vti 
spero, continget vt possim, in felicitatis meae non parua sorte posi- 
turus sum. Sed quid de me dico? imo nec S. D. N. nec quotquot hic 

7o sunt boni et docti viri, sunt posituri. Vtcunque autem erit, Erasmus 
meus me totum suum vel amicum vel seruitorem vel fortunarum 
suarum procuratorem perpetuo est habiturus: quem diu viuere, 
valere ac mortalium generi prodesse cupio. 

Romae xxv** die Ianuarii 1522. 


75 Tuus, quantulus est eritue vnquam, T. Hezius, 
kw. S. D. N. Papae secretarius). 


30. Faber] Cf. Ep. 1324. 121. 48. traxisse] Cf. John 12. 32. 

40. ecclesiasticorum] Cf. Ep. 1324. 72. 49. cito] Cf. Ep. 1324. 85. 

47. super cedros Libani] Cf. Ep. 1324. 50. Sicut puluerem] Cf. Ps. 34. 5. 
81-2. 63. oculi... videbunt] Cf. Luke 2. 30. 


1340] 


SYL ADS: 340.499.1726 


Dresden MS., Loc. 10300, f. 14. 
Hora witz i. 4. 


201 


FRow DuxkE GesonaE or ϑάχονυ. 


Dresden. 
25 January 1523. 


[A rough draft, by a secretary, in the same volume as Ep. 1283. In another 
volume of the same collection (Loc. 10299, f. 27) is an earlier draft by the same 
hand; but no notice need be taken of it. 'l'hisletter,like Ep. 514, was first printed 
by J. K. Seidemann in Die Heformationszeit in Sachsen von 1517 bis 1539, Dresden, 
1846, ii, p. 70. 

Like Ep. 1313, this letter was intercepted on its way, and Erasmus did not see 
it till more than a year later, when the Duke sent a copy of it with Ep. 1448 : 
cf. Ep. 1499.] 


GEORGIVS DEI GRATIA DVX SAXONIE, LANDTGRAVIVS THVRINGIE 
ET MARCHIO MYSNAE, ERASMO ROTERODAMO THEOLOGO 
GRATIAM ET FAVOREM. 


NoN te fefellit suspitio, doctissime Erasme, qua putasti literas, 
quarum exemplum denuo misisti, interceptas. Antea enim non 
fuere reddite ; sed quid in causa fuerit nobis non constat. Caeterum 
quod prouintiam illam scribendi contra Lutherum adeo subterfugis 
et detrectas, nos nihil nune miramur, posteaquam intelleximus te in 
illius scriptis tam multa bona, quibus times, pleraque etiam Chri- 
stianissima offendisse, nullaque ratione hanc tragediam melius 
consopiri posse censes quam silentio. Proinde, imprimisque cum et 
nos nominatim atroci simus ab ipso affecti iniuria, in posterum te 
ad hoc quod tot rationibus recusas, cohortari cessabimus, ne aut 
vindictae alicuius cupidi arguamur, aut versus torrentem saxum 
voluamus. Non autem putassemus, nisi à te ipso fuissemus facti 
certiores, cum et nunc, sicuti quoque antea sepius, in Germania 
superiori vitam agas, te linguae illius rudem esse ac propterea 
libellos frustra ad te missos; suspicamur tamen te eos non alio 
animo quam quo missi sunt suscepisse. 

Bene vale Ex Arce nostra Dresden. xxv? Ianuarii A Christo Nato 
Anno M.D.XXIII». 

Doctissimo theologo Erasmo Roterodamo, deuoto nostro. 


Pirckheimeri Opera p. 273. 

O*, p. 164: Lond. xxx. 27 : LB. 616. 

[For the forms of heading and address see Ep. 1085 introd. Apart from Ep. 1344, 
the interpretation of the year-date is given by the Paraphrase mentioned. Accom- 


panying this letter was a second letter from Erasmus to Ferdinand (cf. Ep. 1344. 
1111). 


S. Nihil mihi fuit tuis litteris gratius, ornatissime Bilibalde. 
Nune, vt occupatissimus, paucis agam quod volo. Nemo nescit 
1341. τ. S. P: ERASMVS BILIBALDO SVO S. P. Ο, 

—.1340. x. literas] Ep. 1313. defiance (LE?. 603, 609; cf. 611). In 


To WILLIBALD PIRCKHEIMER. 
Basle. 
28 January 1528. 


2. denuo] with Ep. 1325. 

9. affecti iniuria] In his letter to 
Hartmuth of Cronberg (p. 160) of 
(March 15225 (LE?. 494), printed four 
times in 1522, Luther had called Duke 
George a ' Wasserblase'; and when 
the Duke protested, had answered with 


a sermon, too, at Wittenberg, 7 March 
1522, he had styled the Duke ' einen 
Narren vnd nàrrischen, tórichten Für- 
sten": see L. Lemmens, 4us unge- 
drucktem — Franaiskanerbriefen, | 1911, 
p.27. Cf. also LE? 498. 41-2. 

14. rudem] See Ep. 1313. 85n. 


ut 


ux 


IO 


20 


25 


39 


202 LETTERS OF ERASMUS [1523 
quantum bonae Jitterae debeant Frobenio, qui solus omnium suo 
damno nostris studet compendiis ; sed vt sunt κεραμεῖς, plerique 
insidiantur homini, propemodum coniurati vt illum perdant. Vbi 
quid noui operis prodit quod putent fore vendibile, mox vnus atque 
alter suffuratus ex ipsius officina exemplar, excudit ac venditat 
minimo. Interim Frobenius immensam pecuniam impendit in 
castigatores, frequenter et in exemplaria. Huic iniquitati facile 
succurretur, si fiat Imperatorium interdictum ne quis librum primum 
à Frobenio excusum, aut cui sit aliquid ab autore additum, excu- 
dat intra biennium. "Tempus longum non est, et officina Frobeniana 
vel ob hoc fauore digna est, quod nihil ex ea prodit ineptum aut 
seditiosum. 

Excuditur nune Paraphrasis in Euangelium Iohannis Ferdinando 
dicata: cuius partem ad te mitto, vt ostendas, si videbitur com- 
modum. Non dubito quin res facile possit impetrari.  Referet 
tamen si id fiat quam primum. Si non est commodum vt fiat per te, 
poteris aliis mandare. Adest enim, vt audio, Iacobus Spiegel, mihi 
cum primis amicus, homo candidus ; adest Episcopus ac princeps 
Teramnensis, nuncius Apostolicus, qui pro sua humanitate mihi 
semper fauit vnice. In hoc negocio, mi Bilibalde, mihi nec seritur 
nec metitur ; et tamen Frobenii ac litterarum causa libenter et hic 
tibi debebo, qui multis aliis nominibus tibi sum obstrictissimus. $i 
diploma Caesareum non statim poterit expediri, saltem sciamus 
impetratum esse, vt in his nundinis Frobenius possit vti titulo. 

Summus Pontifex ad me diploma plenum honoris ac beneuolentiae 
misit. Iurat illius secretarius non esse vulgare, sed vere omnia ab 
ipso Pontifice dictata. Bene vale, vir huius seculi decus. 

Basileae 5. Cal. Febr. Anno 1522. 


Ornatissimo viro D. Bilibaldo Pirckheimero, Caesar. Maiest. a 


consiliis. 


5. coniurati LB : coniurato P. 

4. κεραμεῖς} Cf. Hes. Op. 25, quoted in 
Adag. 125; and Ep. 1437. 64-5, 222-3. 

7. Suffuratus] On the question of 
copyright at this time cf. Ep. 1349 
introd. 

το. interdictum] Froben had had 
privileges for five years from both Leo 
and Maximilian (Ep. 802. ron) for the 
Jerome of 1516 (Ep. 396). So,too, a 
four-year privilege from Maximilian for 
the first edition of the New Testament, 
1516: mentioned on the title-page, but 
not printed : and not repeated for the 
editions of 1519 and 1522, where Ep. 
864 appeared as a token of the privilege 
granted by the Pope (see Apol. adu. 
debacch. Sutoris, LB. ix. 751 E ; and, 
for a similar example, perhaps cf. Ep. 
1270). The present request, which 
Erasmus had already attempted to 
make in Nov. through Spiegel (Epp. 
1323 introd., 1353. 227-8) was granted 
with alaerity (Ep. 1344. 110-45) in the 
general terms desired. At Ferdinand's 
direction a privilege was drawn up in 


31. Ornatissimo . . . a consiliis o». O?, 


Charles name by Varnbuler, dated at 
Nuremberg, 14 Feb. 1523; with a pre- 
amble which follows rather closely the 
opening paragraph of this letter, and 
granting Froben protection for all his 
books for two years after publication. 
It was printed at the beginning of 
Beatus Rhenanus' Autores hist. ecclesia- 
sticae, Basle, Froben, Aug. 1523. For 
trace of an application to ecclesiastical 
authority see Ep. 1392. 13-14. 

Shortly afterwards Cratander (Ep. 
1374. 109n) obtained a similar privilege 
from Charles, also for two years, dated 
at Nuremberg, 17 Aug. 1:23: see his 
Cyril of Alexandria, Aug. 1528, i, f^. αϑ, 

I5. Paraphrasis] Ep. 1333. 

. Spiegel] But cf. Ep. 1323. 3on. 

. Teramnensis] Cf. Ep. 1336. 

. diploma] Ep. 1324. 

. secretarius] "This title should 
mean Hezius (p. 198); but Ep. 1345. 15- 
17 ascribes the information to the chap- 
lain, Barbirius, and this is borne out 


by Ep. 1342. 637-43- 


1342] 203 


1342. ΤῸ Mangcus LAURINUS. 


Catalogus Lucubrationum, 1523, f. c* (a). Dasle. 
HN : Lond. xxiii. 6: LB. 650. I February 1523. 


[A letter printed with the first edition of the Catalogus Lucubrationum, Basle, 
Froben, April 1523 (α : see r introd.), but omitted in the second. Later it was 
included in the big volumes of letters. Martens reprinted a at Louvain in May 
1523, probably without authorization; for a collation of the variants reveals 
only a few depravations which need not be recorded. 

The dates of month and year are not to be relied upon; for the letter has 
the air of ἃ composition. It seems hardly likely that the opening section, con- 
taining a narrative of Erasmus' journey to Basle in Nov. 1521, should not have been 
sent to so intimate a friend as Laurinus before Feb. 1523 ; and later on (ll. 579-80, 
907—11) the references to Leo's successor suggest a date in Dec. 1521 or Jan. 1522. 
"There are also two points of resemblance (ll. 602—3, 926 seq.) with Ep. 1268. But 
the descriptions of Erasmus' visits to Schlettstadt and Constance in April and Sept. 
1522 prevent the placing of the whole letter so early ; cf. alsol. 183n. It may be 
inferred that in wishing to publish a letter to which he attached importance as 
expressing clearly his attitude towards Luther, Erasmus conflated it with an earlier 
letter to the same friend, which for the vividness of its narration he considered 
likely to please the public for whom he wrote.] 


ERASMVS ROTERODAMVS MARCO LAVRINO, COLLEGII S. DONA- 
TIANI APVD BRVGAS DECANO, S. D. 


NAE tu plurimum debes Hilario nostro, qui tibi saeuis rumoribus 
exanimato, quemadmodum scribis, subito reddiderit animum. Sed 
esse qui rumores huiusmodi mendacissimos spargant, vel ob hoc 
non debet esse mirum, quia iam nouum non est: praesertim quum 
mundus alat tot ociosos, quibus hoc vnice studio est vt, quod istis 
procliue est et solum superest, homines de publicis studiis deque 
religione Christiana benemereri conantes, linguis veneno tinctis 
confodiant, et vel hac ratione ad breue tempus discrucient animos 
eorum qui, vt publicis commodis gaudent, ita fauent vtilitati 
publicae sua industria consulentibus. Verum illud admiror, esse 
qui rumoribus istiusmodi commoueantur, maxime iam toties experti 
quam vanos fuisse docuerit rerum exitus. Mirum autem videri non 
debet, si homines qui ne per somnium quidem vnquam intellexerunt 
quid sit pudescere, audent mentiri de tam procul absente, quum in 
proxime vicinum soliti sint nouas subinde comminisci fabulas. En 
casus senarium effudit! Arbitror rem iambo dentato dignam. 

Louanii tot annos egi : quoties Bruxellam aut Mechliniam me contu- 
lissem, totos decem dies minatus iturum me prius quam irem, isti, 
quos nihil pudet, iactabant mefugisse metu. Denique quum rusticans 


Un 


Anderlaci, qui locus est et celeberrimus et Bruxellae, vbi Caesaris est 20 


regia, proximus, valetudini consulerem, pene quotidie in vrbem ade- 


I3. nea : 


I. Hilario] See Ep. 1257. 13n. 

rumoribus] For reports prejudicial 
to Erasmus see ll. 224—7, 517—19, 526-8, 
541—2; and cf. Ep. 1459. 80n. But see 
also Ep. 1331. 34n; and cf. a letter 
of Jo. Fevinus, 17 March 415235, an- 
nouncing Hilary's arrival at Bruges 
' hesterno vesperi', bearing this letter 


nec ἢ. 


from Erasmus : ! quibus vnice oblectati 
sumus .. . quod adhue viueret. Nam 
rumor increbruerat quindecim continuos 
dies integros mortem obiisse, et prope 
persuaserant illius emuli sie rem habere * 
(Geldenhauer's Collectanea, ed. J. Prin- 
sen, 1901, p. 74). Cf. EHE, p. 86. 


20. Anderlaci]In the summer of 152 1. 


204 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
quitans, ac Louanium quoque subinde recurrens, videlicet latitabam 
istis. Acfrequenter eodem tempore Louanii decumbebam febri imme- 
dicabili; et iuxta Bruxellam delapsus ab equo perieram apoplexia ; 

25 quum multis annis, gratia Christo, non valuissem rectius quam id tem- 
poris valebam. Sed intra septem annos, quoties isti me extulerunt, 
quoties profligarunt, quoties variis malorum generibus afflixerunt ! 

O plus quam Phalarides ac Moezentios! Non satis est semel 
occidisse miserum Erasmum, nisi toties tot malis excarnificent, tot 

3o exitiis extinguant ? Necinterim tot suppliciis, tot mortibus saturare 
possunt crudelem animum. Vbi est interim illud Ioannis Apostoli, 
Qui odit fratrem suum, homicida est ? An non satis declarant isti 
quid sint facturi si tuto liceat, qui toties occidunt lingua, quoniam 
ferro non queunt? Et tamen dies ille non potest procul abesse quo 

35 verum erit dixisse, Vixit Erasmus. Nec vllus est casus non expe- 
ctandus mihi, qui possit homini accidere. Quin mirandum etiam hoc 
corpusculum per se inualidum, nunc aetatis etiam accessione 
imbecillius, tot morbis, tot malis, tot laboribus sufficere. Quod ego 
sane deuotionibus istorum et aris debere me puto, sic volente Deo, 

40 ne tam crudeli voluptate cito potiantur. Iam vbi me tandem diris 
modis confecerunt, tum saeuiunt in libros meos, perinde atque in 
liberos charissimos ; vt in his veluti rediuiuus, vel superstes magis, 
crudelius etiam inteream. Hos quoties praefixo θῆτα damnarunt, 
quoties vltricibus flammis exusserunt ! 

45 Quo minus adfuerim in conuentu Vuormaciensi siue, vt nunc 
doctis vocari coepit, Berbethomagensi, quo certe fueram inuitatus, 
partim in causa fuit quod nollem inuolui negocio Lutherano, quod 
tum vehementer anceps erat; partim quod facile diuinarem in 
tanta principum frequentia tantaque varii generis hominum colluuie 

so non defuturam pestem : quum Colonia non fuisset immunis ab eo 
malo, quum ille primum ageret Caesar. At mortuo Principe 
Cieruio, nescio quid conati sunt deferre quidam apud Caesarem ; sed 
adeo impudenter vt nemini bono cordatoque persuaserint. Atque 
ego submonitus amicorum literis, ilico scriptis ad aulae primores 

55 epistolis ita fumum illum discussi, vt omnes mihi non minus amanter 
quam honorifice responderint. Inter quos erat illustriss(imus) vir 
Mercurinus Gattinarius, summus Caes(areae» Majestatis) cancel- 
larius, Card. Sedunensis, Marlianus episcopus Tudensis, Hieronymus 
Aleandertum nuncius apostolicus: nam alios data opera non nomino. 

6o Solus Episcopus Leodiensis dies aliquot remoratus nuncium, tandem 
exclusus negociis verbis duntaxat respondit. 

Vbi redisset Caesar Bruxellam, vix vllus erat dies quin per medium 
forum ae praeter aulam obequitarem, in aula frequenter versarer, 
idque non admodum ex more meo ; ac propemodum magis habitabam 

65 Bruxellae quam Anderlaci. Quotidie salutabam episcopos, quan- 


46. Berbetomagensi N. 52. Ciuerio ἢ. 


23. decumbebam] For similar reports 
cf. Ep. 1518. 

26. valebam] Cf. Ep. 1208. 2n. 

31. Ioannis] 1 John 3. 15. 

43. 05a] Abbreviated for θάνατος. 
Cf. Isid. Orig. 1. 3. 8, quoting Enn. fr. 
318: also Erasmus! Adag. 456. 


50. pestem] Cf. Ep. 917 introd. ; and 
SE. 217. 

52. Cieruio] See Ep. 532. 27n. 

55. epistolis] See Ep. 1195 introd. 

62. redisset] Charles returned to 
Brussels on 14 June 1521 : see Gachard 
lj. 30. 


TO MARCUS LAURINUS 205 


1342] 
quam alioqui neutiquam ambitiosus in talibus officiis. Prande- 
bam cum Cardinale, confabulabar cum vtroque nuncio ; visebam 
oratores, et illi me vicissim Anderlaci. Nunquam in vita minus 
latui, nec vnquam magis versatus sum in oculis hominum. Et erant 
interim ex istis blateronibus, qui descripserant in Germania Eras- 7o 
mum abditum alicubi latitare. Nec id factum prius resciui quam 
hue me recepissem. 

Rursus quum Caesar ageret Brugis, vna cum Rege Danorum, et 
adesset id temporis Britannici Regis nomine legatus R. D. Thomas 
Card. Eboracensis, si me domi tuae tantum continuissem, scis ipse 75 
quam latitassem, quum frequenter omnes aut certe praecipuos aulae 
proceres haberes conuiuas : inter quos sedebam, omnibus, vt opinor, 
gratissimus. Nunc quoties foris prandebam aut coenabam apud 
optimates, atque etiam apud Danorum Regem, qui me vel quoti- 
dianum conuictorem optabat! Quo non obequitabam frequenter 80 
et te comite ? In qua magnatum celebritate non adfui? nunc in 
aula Caesaris, nunc in familia Card. Eboracensis, nune apud alios 
atque alios: etiam si frequenter inuitatus non ibam. Sum enim 
natura domi amantior; et hoec vitae genus postulant etiam studia 
nostra. Atque vti tum latitabam, ita postea fugi. 85 

Sex totos menses adornaueram iter Basileam, idque palam 
omnibus: quandoquidem hoe nomine maturius etiam numerauit 
Caesaream pensionem 'Thesaurarius, quod dicerem mihi iter esse 
Basileam. Neque causa latebat, nimirum eadem ob quam toties et 
ante Basileam inuisi, prius quam istos heroes timerem.  Excusum 90 
fuerat prius volumen Noui Testamenti, supererant Annotationes. 
His adesse cupiebam, non solum vt exirent emendatiores, verum 
etiam vt paulatim pro re nata vel immutarem aliquid vel adderem. 
Nam in hoe scripti genere redit autori labor actus in orbem, cui 
nunquam exhausti satis est. Cupiebam autem hac aeditione, quae 95 
tertia erat, postrema defungi. An haec leuis causa videtur? Vi- 
deatur sane, sed istis ventribus, qui tamen ob conuiuium opiparum 
non dubitarent vel Basileam vsque pedibus aduolare. Mihi certe ea 
causa non minus cordi erat quam Regi Gallorum ditio Mediolanensis. 

Iam ad iter eram accinctus, nec quicquam obstabat nisi viarum 
diserimina. Expectabatur igitur tutus comeatus, Interea diuersis 
locis colligebatur pecunia, qua gratia et Louanii sex dies sum com- 
moratus ; nimirum et illic latitans, quemadmodum soleo, in diuer- 
sorio quo nemo se confert hospitum, adeo vt frequenter non sit locus. 
Pandocheo symbolum est imago Viri Syluestris. Forte fortuna tum 
aderat Hieronymus Aleander: quicum suauiter viximus, nonnun- 
quam et in mediam vsque noctem producentes literatas fabulas. 
Conuenerat inter nos vt, si contingeret tutum iter, vna discederemus. 


μ᾿ 


o5 


67. Cardinale] Schinner. 
vtroque nuncio] Aleander 
Caracciolo. 
73. Brugis] In Aug. 1521 ; see Ep. 
1223 introd. 
Rege Danorum] See Ep. 1:228. 
3on. 
88. pensionem] Cf. Epp. 1242 introd., 


and 


1434. 2I. 
'Thesaurarius] John Riffault: see 


Ep. 1287. 29n. 

9r. Noui Testamenti] See Ep. 1174. 
Isn. "The text has only the year-date 
1522 ; but the 4mnot. have the month- 
date Feb. added. 

94. redit] Cf. Verg. G. 2. 401. 

97. ventribus] Cf. Ep. 1166. 16. 

103. diuersorio] See Ep. 1244. 3n. 

τοῦ. Aleander] For Erasmus': recent 
relations with him see Ep. 1195."47n. 


206 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 


Eodem reuersus aliquot post diebus, etiam tum offendi Aleandrum 


i10 molientem abitum, quemadmodum moliebar. Bruxellae didiceram 


Franciseum Sychinum ducem postridie Tenae futurum : cui tum 
pulchre conueniebat cum Caesare, quomodo nunc conueniat nescio. 

Is dies erat natalis et meus et Apostolorum Simonis et Iudae : quo 
quidem die accidit quiddam natali meo dignum, hoc est fatale. 


115 Dominicalis quispiam, ille, vt opinor, interpres Moriae, concionatus 


fuerat in templo diui Petri hora septima, homo confidens ac sibi 
mire placens : Phormionem quempiam dixisses e comoedia. Vide- 


batur non e suggestu sacro sed prorsus e plaustro loqui. 


'Totam 


ferme horam debacchatus in nomen Erasmi, subinde iungens nomen 


120 Lutheri, videlicet vt populus suspicaretur mihi cum illo multum 


esse negocii; sed praecipue destomachatus est, quod diceret me 
Augustini quoque libros velle corrigere, in quibus nihil intelligerem. 
Promisit sese copiosius eadem de re concionaturum a prandio: tum 
enim foecundi calices faciunt istos disertiores. Harum rerum ignarus 


i2; quum venissem in templum adfuturus summo sacro, salutauit me 
Maketus, homo comis et illius Academiae vetus alumnus. 


Rogat 


quid accidisset quod tam mane fuissem in templo, nimirum hora 


septima, idque praeter morem meum. 


, 


*Qui mane?" inquam. 


* Aderas ' inquit, (in contione. Misi et intellexi, quod mihi nouum 
5 


130 non erat, rabulam quempiam apud populum blaterasse. Erat autem 


is theologicae laureae candidatus, et hac ratione praebebat sui 
specimen, se non futurum hoc indignum honore. 

Redeo domum, sumpto prandiolo conscensurus equos: nam hora 
secunda decreueram abire. Offendo Aleandrum inambulantem ; cui 


135 saepe narraram multa de blateronum eiusmodi impudentia, sed ille 


non poterat vnquam credere. Proinde iubeo vt si fidei meae vellet 
facere periculum, mitteret aliquem e suis ad templum Dominicalium 
hora prima. Nam illic erat peragendus veteris comoediae postremus 
actus. Mittitille e suisquempiam ad Bucentam, omnium theologorum 


Corebum quempiam dicas. 


140 quos Louanium intra quinquaginta annos habuit stultissimum ; 
Denunciat (nam verba propemodum 


excepi) ne blateret in famam cuiuspiam, sed doceat Euangelium ; 
quoque magis deterreat, admiscet autoritatem summi Pontificis : 
quam illi mire reuerentur, quoties illis est commodum ac bonum. 


145 Suborno qui auscultent: nam mihi erat abeundum ob comites 


accinctos. Hi post perscribunt hominem questum quod per quosdam 


non liceret obsequi suo spiritui. 


111. Sychinum] See Ep. 582. 27n. 
112. conueniebat]In July 1521 Sickin- 
. gen had been persuaded to support 
Charles in the war against France. 
But his unprovoked attack on the Abp. 
of Tréves in Aug. 1522 had led to his 
outlawry in Oct. See ADB. xxxiv. 
156-7. 

113. natalis] Forthequestion between 
27 and 28 Oct. see rr. in and App. 2; 
also 1r. 78 and 1v. 2. Melanchthon in 
1547 celebrated the 28th (ME. 4056). 

114. fatale] Cf. Epp. 1060. 5n, 1102. 
6n, 1334. 1. 


115. Dominicalis] Laurentius: see 
Ep. 1166. 26n. 

122. Augustini] Cf. Ep. 1309 introd. 

126. Maketus] John Maquet (1 1535) 
of Binche in Hainault, “ Promotor" 
(a disciplinary official) of the University 
1507-8 and 1512-18, and ' Syndicus ' 
(legal agent) from 1519 until his death. 
See Val. Andreas pp. 52-4 and de Jongh. 
In 1524 he was appointed temporarily 
to succeed Hulst (Ep. 1345. 39n) as 
Inquisitor (Henne iv. 315). 

139. Bucentam] Vinc. 
see Ep. 1196introd. 


"Theodorici ; 


TO MARCUS LAURINUS 207 


1342] 

Vbi Tenam venio, Franciscus quidem dux non aderat, nec ex- 
pectabatur; sed aderat magna vis militum, partim peditum, 
partim equitum, partim medii generis, qui praedam bigis deportabant, 
vna cum claudis ac sauciis, qui sibi parum cauerant in bello. Hos 
habui comites itineris vsque ad Spiram : illie transmisso Rheno, re- 
linquo illos ad sinistram. Horum frequentia hactenus contigit iter 
tutissimum. 

Decretum erat quam minimum viae dispendium facere. Solent 
enim officii gratia more Germanico conuenire sodalitates ; qua re 
nihil iucundius quum vacat, sed properanti et fesso, tum itineris 
negociis occupato, nihil inutilius. Interim dum salutamur et salu- 
tamus, equi neglecti morbum contrahunt aut siti pereunt. ltaque 
ab oppido Dura, recta transcurro Sychimum, relicta ad laeuam 
Colonia Agrippina. Eo die ieiuni sedimus in equis totas nouem 
horas, gnauiter interim equitantes, quod extrema via longior esset 
opinione, parumque tuta ob montium ac collium flexus. 

Postridie venimus Confluentiam, hora ferme decima. Quum illinc 
quoque gestirem abire tacitus, nescio quo casu resciuit eximius vir 
Matthias, eius vrbis Officialis, homo totus bonis libris ae virtuti 
deditus. Is (quod fore diuinaram) nos volentes nolentes domum 
pertrahit, confluunt sodales. Illic primum et didici et vehementer 
sum admiratus, in Germania fuisse qui mihi nescio quid metuerent. 
Sed hune πανικὸν θόρυβον ridens etiam illis ademi.  Narrabant et 
Episcopum mei conueniendi desiderio teneri—nam et Coloniae me 
vocarat ad prandium, sed excusaui coelum pestilens et incommodum, 
nimirum prius habens consulere valetudini quam obsequi principum 
voluntati: verum is tum aberat. Porro, quoniam videbam mihi per 
amicos salutatores non permissum iri vt eo die me illinc explicarem, 
ne totus sine linea periret dies, à prandio complures epistolas scripsi 
diuersis amicis, per humanissimum virum Carolum Harstum, qui me 
officii gratia fuerat eo comitatus. 

Prius quam Moguntiam peruenirem, in itinere cognoui R. D. Card. 
Moguntinum abesse: itaque solum Capitonem ad colloquium 
euocaui. Simul atque vero et hune abesse cognoui, accingor itineri. 
Comites e suis famulis armatos obtulit eximius iuuenis Marquardus 
ab Hatsteino, canonicus ecclesiae Moguntinae ; qui nuper mortuus 
est, longa alioqui vita dignissimus. Id quum recusarem, quod ea res 
frequenter etiam inuitat praedones, puerum suum comitem addidit. 

Vuormaciae, dum adornatur prandium, Hermannum Buschium 

Pg oatpens qui a. 161. H : aequis a. 180. a N* LB: Maguntinum 


t13 March 1531. For the use of the 
lesser title cf. Ep. 388. 58n. 
Coloniae] In Nov. 1520; see Ep. 
1155 introd. 
176. sine linea] Cf. Adag. 312; 
ing Plin. H. N. 35. 84. 
177. Harstum] See Ep. 1215. 


152. itineris] See Ep. 1242 introd. 

156. sodalitates] Cf. 1l. 210, 216, 429. 

158. salutamur] For Erasmus' dislike 
of such formalities cf. Epp. 545. 15-17, 
700. 4, 1512, 1610; and ll. 65-6, 175, quot- 


424, 668. 
166. Matthias] of Saarburg: see Ep. 


867. s8n. 

169. metuerent] In view, perhaps, of 
his connexion with Reuchlin and 
Luther: cf. Epp. 1006. 153n, 1155. 18n. 

171. Episcopum] Richard of Greifen- 
klau, Abp. of Tréves 14 May r511— 


180. abesse] Both the Abp. and Capito 
were at Halle in Nov. 1521: cf. Ep. 
1241 introd. and LE?. 474, 475. 

182. Marquardus] See Ep. 1109. 29n. 

183. nuper] 13 June 1522. 

186. Buschium] See Ep. 830. 


MT 


50 


155 


I60 


-] 


70 


175 


180 


185 


208 LETTERS OF ERASMUS [1523 


ad colloquium euoco, virum nec vulgariter eruditum et mihi vetere 
necessitudine coniunctissimum. Dum is diu frustra quaesitus non 
inuenitur, diutius in hypocausto desideo, non sine magno meo malo : 
190 quum enim antea semper bellissime valuissem, illic sensi valetu- 
dinem infici, paedore magis quam calore. Adeo mihi male conuenit 
cum hypocaustis Germanicis, cui cum ipsis hominibus tam belle 
conuenit. Gratularer illis rem tot modis commodam, si mihi liceret 
communiter frui. Sed tamen primam hanc corporis affectionem 
195 labor equitationis excussit. Volabamus enim Spiram verius quam 
equitabamus, et plane Pegasos habebam : qui nunc quoque deuorant 
dominum suum. 
Spiram vbi ventum est—ventum est autem admodum sero—, recta 
me confero vna cum equis ad aedes Thomae Truchses, eius ecclesiae 
200 Decani; siue quia ille sic crebris ad me literis iusserat, siue quia 
noueram omnia diuersoria militibus vndique differta, qui illic 
ferocius agere solent quam in bello, ita vt forteis decet viros. Apud 
hune quoniam canonicos aliquot coenantes offendi, accubui pariter. 
Tepebat et illie hypocaustum, licet abesset nidor. Ilico rediit illa 
205 iam nimis nota corporis affectio. Itaque decretum erat in totum 
abstinere ἃ delitiis Germanorum. Illic biduum refocillato cor- 
pore, Argentoratum peruenio. Nec hic decreueram commorari, sed 
Iacobus Spigel, Caesaris secretarius, vir eruditus ac moribus plus 
quam niueis, quem insalutatum praeterire non audebam, me pro- 
210 didit sodalitio ; cui nuper accesserat Lucas Bathodius, et hoc in 
amore caeteris vehementior. Datus est his dies vnus et item alter. 
Inde Sletstadium me confero, comitantibus aliquot; inter quos erat 
Bartholomaeus Latomus Treuir, singulari morum et ingenii dexteri- 
tate iuuenis, qui Friburgi moderabatur collegium philosophicum. 
215 Hine rursum nos honoris gratia Colmariam vsque produxerunt 
aliquot e sodalitio; inter quos erat Beatus Rhenanus,qui me postridie 
Basileam vsque prosequutus est. 
Quid ego tibi hie, mi Laurine, Thrasonem referam, commemorans 
quanto studio sit mihi reditum gratulatus senum optimus ac 
220 sanctissimus Episcopus Basiliensis, qui nunc quoque missis subinde 
xeniis et epistolis testatur suam erga me pietatem ? quanto magi- 
stratus huius ciuitatis, quanto caeteri vel Ecclesiae vel studiorum 
proceres ; copiosius etiam declaraturi studium animi sui, ni talibus 
officiis vbique prae me feram me nequaquam capi. Et adeo non 
225 latuit Germaniam adesse me, vt praeuolante rumore dies aliquam 
multos illic fuerim, ante quam aduenirem. Et interim isti nugones 
iactabant me demigrasse Vuittenbergam. Quid enim istos pudet ? 
Erat interim Basileae sat prospera valetudo, donec frigerent 
coenacula. Caeterum vbi perspicerem iam aliis esse frigus intolera- 
230 bile, passus sum semel atque iterum incendi moderate. Sed ea 
ciuilitas magno mihi constitit ; mox orta pituita pestilens. Pituitae 


192. Germanis N. 208. Spiegel N. 
189. hypocausto] Cf. Ep. 1248. 10n. Bathodius] See Ep. 883. 13n. 

196. deuorant] So he;soon sold them : 213. Latomus] See Ep. 1252. 12n. 
cf. Epp. 1422. 23n., 1434. 24n. 216. sodalitio] For the members of 
199. Truchses] See Ep. 355. 49n. this Society in 1520 see BRE. 163. 

208. Spigel] See Ep. 323. 12n. postridie] 15 Nov. 


210. sodalitio] See Epp. 302, 867. 24. 220. Basiliensis] Utenheim : Ep. 598. 


1342] TO MARCUS LAURINUS 209 


successit calculus, adeo subinde recurrente malo, vt nullus esset dies 
quin aut conciperem, aut parturirem, aut parerem, aut a partu 
decumberem, quemadmodum solent puerperae. Stomachus interim 
sie collapsus vt nullo remedio posset restitui. Mihi natura letalis est 235 
inedia; et calculi nixus, qui saepe biduum durabant, nihil minus 
patiuntur quam cibum. Itaque quum dolor esset quauis morte 
grauior, tamen non minus erat a stomacho collapso periculi. Quid 
multis ? tantum hic erat calamitatis vt vel Nicolao Ecmondano fuerit 
satis futurum. 240 

At interim corporis quamlibet magnis malis non cessit animus 
infractus. Praeter alia multa absolui Annotationes in Nouum Testa- 
mentum. Aggressus sum et absolui intra duos ferme menses Para- 
phrasim in Matthaeum : eam absolutam mitto Caesari, excepta est 
magno totius aulae fauore. Exhibuit eam Ioannes Glapion in sacello, 245 
praesentibus aliquot aulae primatibus, inter quos erat R. P. episcopus 
Palentinus; quorum candidissimo testimonio meae lucubrationes 
vehementer Caesari commendatae sunt. Protinus agnouit Caesar 
Erasmum, qui quondam patri Philippo porrexisset Panegyricum, 
ipsi pridem librum De Principe Christiano : ac munus sibi gratum 250 
fuisse, literis etiam non minus amanter quam honorifice scriptis 
testatus est. "Testati sunt idem literis suis humanissime scriptis, 
quum alii complures tum ipse Glapion, N. episcopus Palentinus,. 
Mercurinus cancellarius, Georgius Haloinus, R. P. Ioannes Carondi- 
letus, archiepiscopus Panormitanus, Antonius Suketus inter con- 255 
siliarios autoritatis praecipuae, Maximilianus inter secretarios primi 
nominis. Quum plerisque pensiones vel adimerentur vel decurta- 
rentur, mihi polliciti sunt meam incolumem ac solidam futuram, 
iubentes vt maiora etiam a Caesaris benignitate sperarem in poste- 
rum. Quin ipse Caesar paulo post cum Anglorum Rege conuiuium 260 
agitans, vltro fecit honorificam mei mentionem, satis declarans quo 
esset in me animo. Id certo cognitum habeo ex his qui mensae 
astabant. 

Scio iam dudum rides θρασωνισμὸν meum, sed huc me compellit 
sycophantarum impudentia : et tamen aliquanto minus narro quam 
res habet, tantum abest vt quicquam admentiar. Nam nec te fugere 
puto quam non sim huiusmodi gloriolarum appetens. Verum illud 
interim calumniantur quod tam diu haeserim Basileae, quod ante 
Caesaris abitum non adfuerim, quamlibet inuitatus amicorum literis. 
Hie vellem equidem, ornatissime Marce, mihi causam esse minus 270 
iustam quam est. Apud Caesarem nihil agebatur, nisi de fortuna vel 
constabilienda quae contigerat, vel augenda ; et ego iam parta plane 


263. a N? : adstabant N!3. 


tà 
CO 
I 


232. caleulus] See Ep. 1267. ron. Ep. 1299. 38n. 


236. inedia] Cf. Epp. 296. 17-18, 867. 253. N.] Cf. Ep. 1127. tit. n. 

168-70, 1211. 150-7. 254. Mercurinus] Cf. Ep. 1299. 39n. 
243. duos ferme] But cf. Ep. 1255. 82n. Haloinus] See Ep. 1269. 
245. Glapion] See Ep. 1275. 255. Suketus] See Ep. 1331. 15n. 
247. Palentinus] See Ep. 1273. 256. Maximilianus] Transsyluanus; 


249. Panegyricum] See Epp. 179,180. — see Ep. 1553. 


250. De Principe] See Ep. 393. 260. Caesar] Cf. Ep. 1302. 55-7. 

251. literis] Ep. 1270. 269. non adfuerim] For his attempt to 

252. literis] Some of these wereelicited ^ returnin April 1522 see Ep. 1273 introd. 
later by Epp. 1275, 1273, 1276: cf. inuitatus] Cf. Ep. 1269. 10-12. 


452:5 P 


210 LETTERS OF ERASMUS [1523 


contentus eram, et Basileae me non fuisse ociosum res ipsa loquitur. 

Quid si hoc negocium mihi pluris fuisset, quod ad publicam vtilita- 
27; tem pertinebat, quam quod mihi priuatim conducibile fuisset ? num 

essem reprehendendus ? Ad summos honores vocabar—hoc enim 

non vnis ad me literis testatus est Glapion—et tot argumentis 

compertum habebam Caesaris erga me studium, et metu scilicet 

abstinebam. Quod si tale periculum ostensum fuisset istis mundo 
280 mortuis, vt alatis pedibus hiantes aduolassent ! 

Ego si quid erat quod hie metuebam, nihil aliud erat quam ne cum 
Lutherianis conflictandi negocium ab eo mihi delegaretur, cui negare 
fas non fuisset : non quod faueam seditioso negocio, qui sic ab omni 
dissidio naturae quodam instinctu abhorream vt, si mihi pro lati- 

28; fundio lis esset suscipienda, citius rem deseram quam ius meum 
persequar. Sum enim vere vitis ac ficus illa apologetica e libro 
Iudicum, quae per legationem arborum vocata ad imperium bel- 
lumque gerendum, respondit se non posse deserere naturae suaui- 
tatem ac bellicis turbis inuolui. Erat hoc a magnis, sed falso, per- 

290 suasum Caesari, me cum primis huic prouinciae gerendae esse 
idoneum, cum nemo deligi potuerit magis inutilis. .Videbam 
vndique multos accinctos ad hoe negocium ; agnoscebam quam es- 
sem impar tantae prouinciae, etiam si fuissem natura compositus ad 
tam odiosas pugnas; videbam alia multa quae dissuadebant, de 

295 quibus opinor magis expedit nunc siluisse. 

Et tamen ne haec quidem tam multa deterruissent me a reditu, 
nisi me violentus ille tyrannus compedibus suis vinctum detinuisset. 
' Quis iste tyrannus,' inquies, quum Eluetia tyrannos nesciat ? Ὁ 
* Phalaris' inquam ille caleulus; cuius vtinam mihi liceat esse 

30otyrannicidam !' Et hoc tamen contempto Sletstadium vsque 
profugeram : sed sic affectus ex itinere vt primum Brisaci apud 
Henricum Gallinarium, eius loci parochum, biduo refocillarim cor- 
puseuli lassitudinem ac febrim lenierim ; deinde apud Beatum, 
amicum omnium candidissimum, refocillatus quadriduum, aegre me 

305 Basileam receperim, sed hie quoque apud Gallinarium refocillatus : 
verum interim obfirmato animo vt, si rescissem Carolum diutius 
apud nos commorari, sartis viribus retentarem iter. Vbi per famu- 
lum, quem in hoc praemiseram, cognouissem certum diem ad quem 
Caesar destinasset nauigare—is erat Maii primus, qui tum proxime 

310 imminebat—, exclusus a spe videndi Caesaris, continui me Basileae 
menses aliquot, haudquaquam indulgens ocio. 

Interea quum eruditorum hominum literis Romam inuitarer, et 
complurium et eorum quibus fidere tuto poteram—sed praesertim 
R. Card. Sedunensis, qui frequenter per alios, sed bis propriis literis 

315 amanter magnoque studio scriptis hoc agebat: in quibus praeter 
omnem fauorem, praeter omnes spes, de suo pollicebatur quingentos 
ducatos annue, praeterea viaticum non sordidum——et eodem prouo- 
caret literis humanissime scriptis Syluester ille Prieras, coepi et de 


282. Lutheranis N. 


287. Iudicum] 9. 8-15. Epp. 1054 introd., 1347. 256n, 264n. 


299. caleulus] See Ep. 1267. 10n. For Gallinarius, whose name was John, 
300. Sletstadium]See Ep. 1273introd. ^ see Epp. 30z. 207n, 867. 10, 1307. 
302. Henricum] Àn example of Eras- 314. Sedunensis] See Ep. 1299. 41n. 


mus' inaccuracy in Christian names ; cf. 318. Syluester] See Ep. 872. 16n. 


1342] 


TO MARCUS LAURINUS 


211 


Roma adeunda cogitare, si quo pacto tyrannus ille meus daret com- 
meatum. Et erant alioqui permulta quae me Romam prolicerent. 320 
Optimorum librorum et eruditissimorum hominum copia: tot amici 
veteres, inter quos erat et Ricardus Pacaeus, tum illie agens, et 
Paulus Bombasius, et Ioannes Faber, et Georgius Sauramanus, 
praepositus Vratislauiensis, iuuenis ad vnguem doctus ac maximis 
rebus natus, οὐ Hermannus Phrysius, iuuenis olim magnus et nobilis 
inter eruditos futurus : tot noui, inter quos Coricius, vir candidissimi 


323. Sauromanus /7. 


work for Wolsey's election to the 
Papaey; and arrived 27 Jan. 1522. 
He was still there on 30 April, but by 
4 Aug. had retired to N. Italy. See 
Brewer iii. 1884, 1995, 2211, 2420; 
and cf. Epp. 1294. 13, 1360. 11. 

323. Bombasius] For Erasmus' recent 
relations with him cf. Epp. 1213, 1236, 
and BRE. 221. 

Faber] See Epp. 1260. 9on, 1299. 
42n, 1324. I2In. 

Sauramanus] Geo.  Sauermann 
(1492 ?—31 Oct.? 1527), of good family 
at Breslau, after matriculating at both 
Wittenberg and Leipzig in 1508, 
entered Bologna in 1509, being already 
canon of Lóbau in Saxon Lusatia. In 
1513-14 he was rector of the University, 
and on 3 June 1514 LL.D. A Panme- 
gyricus sermo delivered to him as rector 
by Romulus Amasaeus, Bologna, Bene- 
dictus, 1513, speaks of him as holding 
8 provostship at Glogau and a canonry 
at Breslau. For his acquaintance with 
Hutten at Bologna cf. HE. 85. He was 
still there in 1519, when he composed 
an oration on the death of Maximilian, 
Bologna, H. de Benedictis, 28 Feb. 
1519: but soon afterwards went to 
Rome. Leo x took him into his service, 
and sent him in 1520 to salute Charles v 
in Spain. Adrian of Utrecht arranged 
an audience for him at Corunna in May ; 
and as a result he was taken into the 
Imperial service, and accompanied 
Charles by sea to the Netherlands. See 
his Hispaniae consolatio, s.l. et a., 
dedicated to De la Mota (Ep. 1273) in 
Aug. 1520 from Louvain: where his 
friendship with Erasmus was no doubt 
formed. In the autumn he returned 
through Nuremberg (SE. 217) to 
Rome, and his last years were spent 
as Imperial proctor at the  Papal 
court. 

By 17 April 1520 he had received the 
deanery of St. Cross at Breslau, and 
€. 1521 was appointed provost of the 
cathedral. ^ On Adrian's election to 
the Papaey Sauromanus addressed an 


oration to him, Rome, Ja. Mazochius, 
I May 1522 ; and edited also another 
delivered by H. Balbus (Ep. 23. 47n) 
before Adrian in Rome 9 Feb. 1523. 
Though a critic of the faults of the 
Church, he composed a strong defence 
against schism, De religione ac communi 
concordia, Rome, 1524. His last work 
was to edit Andr. Cricius' De afflictione 
Ecclesiae, Rome, F. M. Calvus, with 
& dedication to S. Turzo (Ep. 1242) 
dated 1 April 1527 from Rome. In 
May came the sack of the city, and after 
some months of misery he died of 
injuries then received : see Jo. Pierius 
Valerianus! De litteratorum nfelicitate, 
1620, pp. 86,7. For his relations with 
Erasmus see Ep. 1294. 13, and Lond. xx. 
9, 66, LB. 875, 966, cf. Ep. 1479. 130n. 
A letter to Pirckheimer, 1r Feb. 1524 
from Rome, is printed in P. p. 311. In 
Geo. Logus' Hendecasyllabi, Vienna, 
H. Vietor, May 1:529, f9. F v9, are 
some verses on a son, Julius Clement, 
born to Sauromanus at Rome. 

See a life by G. Bauch in Za. f. Gesch. 
Schlesiens, xix, 1885, 146-81, abridged 
in ADB. : also Knod. 

325. Hermannus] See Ep. 903. 12n. 

326. Coricius] John Coricius (? Goritz) 
of Luxemburg (f c. 1527 fin.), a clerie 
and jurist, who in May 1497 was in the 
employ of the Curia (Burchard ii. 377 : 
cf. 482, 539, also Balan p. 325) and 
served under six Popes. In his later 
years his house and vineyard near 
Trajan's Forum was the resort of the 
poets of the Roman Academy; to 
whom on St. Anne's day, 26 July, he 
gave an annual festival. At this 
Aleander was a guest in 1516: see his 
Journal, ed. Omont, 1895, p. 17. About 
1514 Sansovino erected for him a chapel 
in St. Augustine's church, with a fine 
altar group containing St. Anne. 
Poems addressed to the * Ara Cori- 
ciana' are mentioned in MHE. ii. 33 
of Feb. 1515 (cf. id. iv. 7); and in July 
1524 Blosius Palladius edited à volume 
of Coryciana, Rome, L. Vicentinus, 
containing besides these poems one 
letter of Coricius himself. In 1:520 

Jorieius was named by the Dominicans 


P2 


912 LETTERS OF ERASMUS [1523 


pectoris, et Landauus olim futurus inter scriptores nobilis, nisi me 
plane fallit animi praesagium. Omitto nunc tot Cardinales : quorum 
maxima pars mihi impense fauet, vt ex amicorum literis cognoui, 

330 quidam etiam suis ipsorum literis animum erga me suum testati sunt. 
Si quis addubitabit de mea fide, productae literae docebunt me 
modestius quam pro re loqui. 

Itaque quanquam dissuadentibus amicis omnibus, Constantiam 
adii, comitantibus vltro duobus amicis, Henrico Epphendorpio, 

335 praeter generis claritatem ac literas, moribus suauissimis, ac Beato 
Rhenano.  Excepit nos omnes hospitio clarissimus vir loannes 
Botzhemus Abstemius, eius loci canonicus: quo quidem homine 
nihil adhue vidi comius aut candidius ; diceres Musis et Gratiis 
natum. Domum habet quae Musarum domicilium videri possit : 

340 nusquam non prae se ferens aliquid nitoris et elegantiae, nusquam 
muta, sed vndique loquacibus picturis alliciens ac remorans oculos 
hominum. In aula aestiua, quam, vt ait, mihi parauerat, proxime 
mensam stabat Paulus docens populum. In altero pariete sedebat 
Christus in monte, docens suos discipulos: tum Apostoli per iuga 

345 proficiscentes ad Euangelii praedicationem. Secundum fumarium 
eonsistebant sacerdotes, scribae et Pharisaei, cum senioribus con- 
spirantes aduersus Euangelium iam subolescens. Alibi canebant 
nouem sorores Apollinis, alibi Charites nudae, simplicis beneuolentiae 
et amicitiae non fucatae symbolum. Sed quid ego persequar totam 

2:0 illius domum epistola depingere ? cuius nitelas, cuius delitias vix 
decem diebus perlustrare possis. sed in totis aedibus vndique 
ornatissimis nihil est ornatius ipso hospite. Musas et Gratias magis 
habet in pectore quam in tabulis, magis in moribus quam in 
parietibus. 

35; Primo statim aduentu rogaram hominem ne quem vocaret ad 
conuiuium, quod et ego natura paucis delector: et tum sic eram 
affectus vt ego potius essem aliis molestiae futurus, quam vt mul- 
torum conuictu possem hilarescere. Primum lassus de via, deinde 
adeo grauidus vt nulla scropha aeque, denique partui proximus : 

360 praesentimus enim et hoc, non aliter quam puerperae. (OO vere 
miseram prudentiam ! Aderat tum forte R. D. Hugo, Constantiensis 
episcopus, vir heroica corporis proceritate, comitate singulari, homo 

334. Eppendorpio N. 


to aet as one of their proctors in the ^ inscriptions. 

Reuchlin case (HE. 174). See Roscoe Leo X;  Gregorovius, 
Like Sauramanus (l. 323n) he was | Home in the Middle Ages, xiv. 4; 

cruelly handled in the sack of Rome Pastor viii; L. Geiger in his Viertel- 

(cf. Pierius Valerianus, op. cit., pp. 87- — jahrsschrifft, i. 145-61 and ADB. ix. 

3); and though he escaped to Verona, 4375; and J. Paquier, A/éandre, 1900, 

he soon died there of grief. Sadoleto ^ pp. 113-14. 

recalling in 1529 the happy gatherings 327. Landauus] Ja. Ziegler: see Ep. 

in his garden writes of * dulces Corycii — 1260. 


iracundias" (Sad. E. 106). 333. Constantiam] See Ep. 1315 in- 
Erasmus' friendship with him was  trod. 

no doubt formed in Rome in r509; 334. Epphendorpio] See Ep. 1122 in- 

perhaps through the introduction of  trod.; but cf. LB. App. 346, 1732 D-r. 

Piso, for whose letter to  Coricius, 342. parauerat] Cf. Ep. 1248. 17n. 


printed in A, see Ep. 216 introd. With 348. sorores Apollinis] Cf. Ep. 1331. 
it Piso sent him ἃ present of Muscovite — 64-6. 
silver eoins with Greek and Ruthenian 361. Hugo] See Ep. 1316. 12n. 


1342] TO MARCUS LAURINUS 213 
syncerus et absque fuco, absque supercilio : non militaris, vt fere 
solent apud Germanos, sed vere sacerdotem agens. Is ilico resciuit 
aduentum meum, et honoris gratia volebat accersere. Sed submo- 36; 
nuit hominem Botzemus, parceret valetudini meae : se indicaturum 
quando id commodum esset futurum. Atque hic geminam humani- 
tatis laudem promeruit Episcopus. Humanitatis erat quod offerebat 
officium, sed maioris humanitatis erat quod oblatum patiebatur 
recusari. Quidam enim indignantur seque contemni putant, nisi per 370 
omnia obseruias, vel tuo malo. Misit tamen oeconomum suum, qui 
mihi perdicibus aliquot donatis deferret quicquid rerum haberet 
domus Episcopi; et vsi sumus assidua liberalitate Praesulis. Post 
dies aliquot enixus sum, sed sic vt nunquam maiore cruciatu. 
Languebam igitur e partu, sic vt nec mihi nec aliis essem iucundus : 375 
alioqui nihil deerat ad summam voluptatem. Deum immortalem, 
quod hospitium, quis hospes, quam belli homunculi, quam nitidus 
apparatus, quae fabulae, quae lectiones, quae cantiones ! O mensae 
coenaeque deum! Non inuiderem diis poeticis suum nectar et 
ambrosiam, si valetudo fuisset aliquanto secundior. 380 
Adblandiebatur et ipse loci situs. Imminet enim Constantiae 
lacus mire spaciosus, in longum simul et in latum ad multa passuum 
milia porrectus, nec minus interim amoenus. Addunt gratiam 
montes nemorosi vndique sese ostentantes, quidam eminus, quidam 
e propinquo. Nam illie Rhenus velut in Alpium conífragosis ac 385 
praeruptis locis delassatus, tanquam amoeno diuersorio refocillat 
sese ; per cuius medium leniter delabens, apud Constantiam recipit 
sese in suum alueum, recepto simul et nomine: quanquam totus 
lacus semper maluit nomen suum debere ciuitati, Bregantinus olim 
dietus, qui nune Constantiensis appellatur, donec ei quae nunc 390 
Constantia vocaretur, Breganto nomen esset. Dicitur et piscosus 
esse et profunditatis vix credendae, adeo vt alicubi summa aqua ab 
imo fundo absit cubitis centum. Nam aiunt ingentium montium 
moles aquis huius tegi. Is qui praeest sodalitio Dominicalium, vir 
integerrimus doctrinaque solida, sed in concionibus sacris admirabili 39; 
quadam facundia, donauit nobis ex eo lacu piscem ingentem, quam 
Throttam appellat vulgus, munus rege dignum, si apud nos datum 
fuisset. Rhenus relicto ad dextram lacu, paululum praeterlapsus 
vrbem Constantiam, veluti ludens ac lasciuiens insulam facit, quam 
oecupat insigne monasterium virginum ; ac mox in sese coiens 400 


397. Trottam N. 


363. militaris] Cf. Ep. 1158. 19n. preacher to the Dominiceans of Con- 

371. obseruias] Cf. Ep. 367. 37n. stance, and vicar of the Provincial, 

377. bellihomuneuli] Cf. Ep. 130t. 121 Aug. 1534: see N. Paulus, Deutsche 
18n. Dominikaner, 1903, pp. 313-23. 

381. Adblandiebatur] This expatia- 397. Throttam] In the De esu carnium 


tion is ἃ measure of Erasmus' enjoy- 
ment of his visit. He hardlyever halts to 
descant on natural scenery. 

391. Breganto]It appears from BRE. 
233 that Erasmus is here making a mis- 
take: attributing to Constance the 
name of Bregenz, which is at the other 
end of the lake. 

394. Dominicalium] Ant. Gulden- 
münster (Pirata) of Hermannstadt, 


(see Ep. 1274. 14n) Erasmus mentions 
the *trocta' as one of the delicacies 
which the rich enjoyed on fast days 
(LB. ix. 1202 F). 

400. monasterium] There seems to 
be no island between Constance and 
the Untersee except the well-known 
"Insel! with its Dominican friary: 
but 1 cannot find any evidence of a 
nunnery there. 


405 


214 LETTERS OF ERASMUS [1523 
lacum efficit minorem, quem, incertum quamobrem, Venetum 
appellant. Ab hoc iusto alueo voluitur, plerunque vorticosus, sed 
vtcunque nauigabilis vsque ad oppidum, olim Cameram Imperialem 
nomine Schiffhusiam, ob traiectum, vt opinor, prius quam illic pons 
esset. Nam haud procul inde sunt cataractae, per quas se praecipitat 
magno fragore Rhenus: quanquam et alias frequenter cataractis 
intercisus et saxis impeditus, parum aptus est nauigiis vsque ad 
Basileam. 

Sed interim Constantiam recurrat oportet narratio: quae ciuitas 


410 nulla re magnopere celebris est quam ecclesia perquam vetusta nec 


415 


420 


430 


435 


ineleganti ; tum synodo illic olim habita, praesidente Caesare; sed 
praecipue Ioanne Hus illic exusto. Missitabantur vndique xenia, e 
locis etiam procul dissitis. Alius vinum aliquod insigne mittebat, 
alius auiculas, alius pisces, alius aliud. Magistratus honorario vino 
misso gratulatus est nobis. Canebant e propinquo diebus aliquot 
publici tibicines : nam hoc quoque solet honoris hospitibus quibus- 
dam praestari. Quod si conuiuas quoque nosse cupis, assidue erant 
praeter Beatum et Epphendorpium Ioannes medicus, homo iuuenis 
quidem sed insigniter ingeniosus ac doctus, ac perinde sobrius et 
modestus; Michael Hymelbergius, quem vt tibi paucis depingam, 
pudore, modestia, doctrina, suauitate morum, alter Rhenanus est. 
Aderat et Vannius concionator, vir Euangelicae synceritatis. 

A partu post quam nonnihil virium collegimus, horulam dabamus 
amicis salutatoribus, sed electis et commendatis : nec enim licebat 
omnium affectui morem gerere. Episcopus pro sua humanitate 
cupiebat quicquid poterat honoris exhibere. Sed ab hospite submo- 
nitus est me hominem esse modici cibi, vel nullius potius ; abhorrere 
a tumultuosis conuiuiis: ne quem mea causa vocaret; ne quid 
apparatus adiungeret quotidiano.  Paruit, et sodalitatem illam 
nostram dumtaxat accepit prandio. Ab hoc dimissus honorificentius 
quam ego sane promerebar, inuisimus R. P. Ennium episcopum 
Verulanum, tum illie nuncium apostolicum—nam iam ante coierat 
inter nos mutuis literis amicitia: qui tanta cum alacritate nobis 
occurrit ac si quispiam alicuius precii ad se venisset. Consedimus 
soli, variis de rebus confabulantes. Est enim vir adprime prudens 
et, quoniam in multorum principum negociis diu versatus est, 
singulari praeditus iudicio. Augebat et aetas aequalis et morbus 
communis mutuam beneuolentiam. Nam et ipse calculo fuerat ob- 
noxius, eadem ex causa collecto malo, nimirum ex vinis earum 


432. tum a: tunc Lond. 435. apprime JN. 


401. Venetum] The Untersee. 

403. olim Cameram Imperialem] This 
expression is not clear. It perhaps 
means, as the Rev. W. A. B. Coolidge 
has kindly pointed out to me, that 
Schaffhausen was, from xii€ fin., an 
Imperial Free City. He suggests also 
that the reference may be to Maximi- 
lian's attempt in 1495 to introduce 
& Reichskammergericht and gemeiner 
Pfennig for the Empire: to which 
Schaffhausen was subject until its 
admission to the Swiss Confederation, 
IO Aug. 1501. 


404. pons] Mr. Coolidge informs me 
that there is record of a bridge at 
Schaffhausen as early as 1259-60 : see 
the cantonal Urkundenregister, 1906, i, 
nOS. 143, 145-6. 

412. Hus] See Ep. 843. 323n. 

418. Ioannes] Menlishofer: see Epp. 
1331. 63n, 1335. 73n. I 

420. Hymelbergius] See Ep. 1315 in- 
trod. 

422. 

424. 

431: 

439: 


Vannius] See Ep. 1335. 441. 
salutatoribus] Cf. 1. 158n. 
Ennium] See Ep. 1282. 
vinis] Cf. Ep. 1311. 40-1. 


1342] TO MARCUS LAURINUS 215 


regionum, tenuibus, acribus, asperis, crudis, crudelibus et inamoenis. 440 
Mutato vino desierat laborare, aut certe laborabat leuius. Communi- 
cabat et alia remedia ex Mediolano missa. Adornabat et ipse iter 
in Italiam, neque quicquam obstabat nisi Breue Pontificis, quod in 
singulas horas expectabat; me cupiebat itineris sui comitem. Ac 
mihi quidem gestiebat animus, quum non longius abesset Tridentum 445 
quam itinere sex dierum, vt aiebant. Nam illac erat eundum ob 
Caesarianorum et Gallorum dissidia. Sic enim nunc fruimur 
monarchis. Inuitabant Alpes e propinquo arridentes, dehortabantur 
amici: sed frustra, ni calculus violentus rhetor persuasisset Basilea 
repetita reuolare in nidum. 450 

Interim dum Abstemius hospes innectit morandi causas, dum 
verba dant nautae—nam erat animus Schiffhusiam vsque nauigio 
deuehi, quod diffiderem me ferre posse iactationem equestrem : sic 
eram affectus—, commorati sumus Constantiae ferme tres hebdoma- 
das. Tandem quum nautae nullum faciunt mentiendi finem, idque 455 
suo vel iure vel more, ira robur addidit, et conscensis equis hora 
octaua, peruolauimus Schiffhusiam ante tertiam pomeridianam. 
Vbi reditum est Basileam, visum est gustare vinum Burgundiacum, 
quod mihi multum recusanti ante dies complures donarat vir 
humanissimus Nicolaus Diesbach, decanus ae designatus episcopus 460 
Basiliensis, quem nune coadiutorem vocant. Primo gustu non 
admodum adlubescebat palato, caeterum nox arguebat indolem 
vini. Sie enim subito recreatus est stomachus, vt mihi viderer 
renatus in alium hominem. Atque ego sane semper imputaram 
malum hoc vinis quibusdam, quae pleraque, quum cruda, acria et ob 465 
hoe inimica stomacho sint, tamen facile penetrant in renes, eoque 
crudam materiam secum deferunt. Ad haec quasi per se parum 
sint infelicia, malis pharmacis viciant, calce, alumine, rhesina, 
sulphure, sale: nam aqua, quam largiter addunt, minimum est 
malorum. Quid multis? pleraque digna sunt quae bibantur ab 479 
haereticis. Nam hoe ego tormenti satis esse putarim ad quoduis 
maleficium puniendum. Et tamen reperiuntur qui tam miseris villis 
dignentur inebriari. 

Gustaram et ante vina quaedam apud Burgundiones nata, sed 
ardentia et austera. Hoc erat colore gratissimo, pyropum esse 47; 
diceres, sapore nec dulci nec austero, sed suaui; nec frigidum nec 
ardens, sed humidum et innoxium ; stomacho sic amicum vt nec 
copia largior multum offenderet: et quod in vinis subrubris rarum 
est, mediocriter soluebat aluum ob genuinam, vt coniicio, vim hu- 
miditatis, quam explicat in stomacho. Ὁ felicem vel hoc nomine 480 
Burgundiam, planeque dignam quae mater hominum dieatur, postea 
quam tale lac habet in vberibus! Non mirum si prisci mortales pro 
diis colebant, quorum industria magna quaepiam vtilitas addita est 
vitae mortalium. Hoc vinum qui monstrauit, qui dedit, quanquam 
monstrasse sat erat, nonne vitam dedit verius quam vinum ?  Adue- 48; 
ctum est et aliud vas priore non inferius, nisi quod auriga plus satis 


442. remedia] Cf. Ep. 1416. 9n. 451. Abstemius] Botzheim. 
447. dissidia] See Ep. 1228. 52n. 458. vinum] See Ep. 1316. 24n. 
450. nidum] Cf. Ep. 1209. 4n. 460. Diesbach] See Ep. 1353. 256--69. 


216 LETTERS OF ERASMUS [1523 


diluerat aqua. Alterum obsignatum erat gypso, licebat exhaurire, 
non licebat infundere ; hoc non item. Et idcirco illud aduectum est 
non omnino plenum, hoc plenum vsque ad summum ; et hoc ipsum 

490 prodidit oenocleptam, quo se probare voluit bonae fidei vectorem. 
Atque interim qui nummum suffurantur, pendent: qui rem simul 
tollunt et vitam, impune ludunt. 

Itaque, mi Laurine, facili negocio possum adduci vt totus demi- 
grem in Burgundiam. Ob vinum, inquies ? Imo malim vel ad 

49; luuernos vsque migrare, potius quam vel semel experiar caleulum. 
Hoe certe literis meis debeo, vt quocunque terrarum me vertam, 
nusquam mihi defuturi sint amici. Certe totius Germaniae, quae 
latissime patet, nullam arbitror esse ciuitatem quae non cupide sit 
exceptura Erasmum, si quo lubeat commigrare. Nec admodum 

coo mentiar, si idem praedicem de Italia et Gallia. Certe ad nonnullas 
inuisendas humanissimis literis sum inuitatus ; et quas adhuc inuisi, 
vel Constantiam vel Sletstadium proficiscens, atque inde rediens, 
vino misso, quod ex more nouis hospitibus honoris gratia donari 
solet, mihi gratulatae sunt. Quo quidem honoris genere intantum 

τος non delector, vt frequenter mandarim amicis, curarent ne quid tale 
fieret: non ob id solum quod existimem honoris hoc aliis deberi 
magnatibus, non Erasmo humili modis omnibus homunculo; verum 
etiam quod haec officia lassis aut alioqui occupatis nonnunquam 
impedimenta sunt verius quam ornamenta. 

«(τὸ lam porro, quandoquidem Gloriosum e comoedia Militem agere 
coepi, quid tibi commemorem tot epistolas honoris gratia, vel ab 
eruditis viris vel a magnatibus, e longinquis etiam regionibus huc 
missas, non sine munere ? Quid referam doctos homines, quosdam 
etiam dignitate praeminentes, hue non ob aliud e longinquo pro- 

515 fectos quam vt viderent Erasmum ? Quibus non ambigo quin vsu 
veniat quod Graecorum prouerbio dicitur, ''hesauro sperato carbones 
repertos. Sed qualis qualis ego sum, haec certe coarguunt rabularum 
istorum impudentem vanitatem ; qui, vt scribis, isthic iactarant 
mihi nusquam in Germania tutam esse sedem, et ideo, opinor, quoties 

520 aliquo me confero, solitus sum impetrare fidem publicam. Caeterum 
quo minus multas vrbes inuisam, quod vel animi gratia fecissem 
nonnunquam, etiam si ad id per literarios labores daretur ocium, 
tamen hypocausta prohiberent, quae quidem hic feruent totum 
annum, vix tribus exceptis mensibus : et locum quem mihi Basileae 

525 paraui, mecum circumferre non licet. 

Nec hoe minus impudens mendacium erat, quo me iactabant hic 
Basileae domum esse mercatum et ius ciuitatis redemisse, videlicet 
isthuc nunquam rediturum. Vt omnia mihi placeant in Germania— 
sicuti placent pleraque—, certe res vna propellit hinc, nimirum 

530 communis omnium hypocaustorum vsus ; quo fit vt solus habitem, 
ac nec alios liceat inuisere sine valetudinis meae periculo, nec aliis 
me liceat inuisere citra incommodum, qui non minus offenduntur 
frigore meo quam ego illorum calore. Illud verum est, esse Basileae 
qui mihi aedes dono obtulit quadringentis florenis aureis emptas, in 


495. luuernos] Cf. Ep. 453. 9. 517. rabularum] Cf. ll. 1-15. 
514. profectos] Cf. my Age of Eras- 523. hypocausta]Cf.11.189-92, 570-1. 
Qus, 1014, pp. 277-81. 534. aedes] See Ep. 1316. 38n. The 


516. prouerbio] See Adag. 830. owner of it was Froben : see III. 120,1. 


1342] TO MARCUS LAURINUS 217 


quibus nune versor. Sed ego nec emi, nec donum oblatum accepi. 535 
De ciuitate ne per somnium quidem est vnquam cogitatum. Quidam 
non infimae autoritatis apud 'Turegos semel atque iterum mecum 
egit per literas vt illic ius ciuium acciperem. Ego demirans quur 
haec ageret, respondi me velle ciuem esse totius mundi, non vnius 
oppidi. 540 

De Gallia adeunda, quod eam mihi velut vnicum asylum superesse 
dictitabant, non omnino de nihilo nata est fabula. Persuasum 
habebam vinum esse causam morbi mei; necdum intellexeram tale 
vinum cominus a Burgundia suppeditari posse: et si potuisset, 
ferebantur hic tum varii rumores, metum iniicientes ne non essemus 545 
hic omnino futuri bellorum expertes. 'Tale si quid accidisset, ne 
Burgundia quidem potuisset siti meae succurrere. Verum illud, vt 
dixi, quum ignorarem, et rumores huiusmodi scrupulum iniicerent, 
coepi leuiter de Gallia adeunda cogitare, quae vel mediis in bellis 
vini copiam suppeditaret. Hac de re quum mentionem fecissem 550 
apud R. P. Franciscum archiepiscopum Ebredunensem, qui, tum hic 
legatione fungens, nos semel atque iterum inuisit, vltro pollicitus est 
ille se curaturum a Rege suo diploma, quo tutius eo liceret proficisci, 
si ita visum fuisset. Iuuenis humanissimus gestiens ac sibi gratulans 
apud mensam regiam quod Basileae vidisset Erasmum, egit de diplo- 
mate; aderat autem id temporis R. D. Card. Lothoringiae. Rex 
laetus etiam indulsit quod petebatur. Deinde, vbi Budaeum vidit, 
quem asciuit inter intimos aulae primores, * Heus,' inquit, ' Budaee, 
mox habebimus Fabrum in nostra Gallia. Quum Budaeus respon- 
disset Fabrum non abesse a Gallia, Rex intellecto nominis errore, 560 
' Erasmum,' inquit, Erasmum volebam dicere. Nam diploma 
paratum est quo tuto veniat. 

Inuitabat quidem me vetus illud Galliae hospitium, quae mihi 
nunquam non fuit iucunda. Inuitabat quod ante annos sex magni- 
ficis conditionibus me reuocauit: quas si tum accepissem, vt nihil 565 
aliud dicam, certe non tam diu digladiandum mihi fuisset cum 
aliquot stolidis mataeologis Louaniensibus ; nec mihi calerent aures 
huiusmodi furiosis tragoediis, quibus hie feruent omnia. Et res 
esset aliquanto quam nuno est amplior, aut certe minus angusta: 
fortassis et valetudo melior, qui toties ob haec vina et nidorem 
hypocaustorum sum de capite periclitatus. —Inuitabat et illud, 
quod in Gallia versans multo propius abfuturus essem a Brabantia : 
quo vel in bello transeurrere licuisset, ob noticiam et priuatam 
amicitiam eorum qui ciuitates hinc et hine obtinent, quae sunt in 
confiniis. Vnum obstabat, bellum inter tres Reges. Quorum vni, 575 
nempe Carolo, iureiurando etiam addictus sum ; alteri, nimirum 
Regi Angliae, pluribus nominibus sum obstrictus, atque adeo toti 
illi nationi ; tertium, videlicet Galliarum Regem, ob tam propensum 
in me studium non possum non amare. Sperabam autem vel huius 
noui Pontificis opera breui pacem inter eos coituram. Quanquam 580 


Un 


55 


Pa 


7;9 


536. Quidam] Zwingli; cf. Ep. 1314. 557. Budaeum|] For his recent promo- 
1521 tion see Ep. 1328. 54-93. 

541. De Gallia] See Ep. 1319 introd. 564. anteannos sex] See Epp. 522, &c. 

551. Franciscum] Tournon: see Ep. 574. amicitiam] e.g. with the branch 
1310. of the Burgundy family settled at 

553. diploma] Cf. Ep. 1319. 3n. 'Tournehem : see Ep. 80 introd. 


556. Lothoringiae] See Ep. 997. 575. bellum] See Ep. 1228. 52n. 


218 LETTERS OF ERASMUS [1523 


ad me quidem nihil attinebat bellum, vt qui non adirem Galliam 

illuc ducturus exercitum, aut aliquid magni muneris apud Regem 

ambiturus ; sed cum eruditis amiculis inter Musas ac literas suauius 

victurus quam hic viuebam. Itaque diploma iam multos menses 
585 apud me est, nec vsus sum. 

Dices quur non huc potius ? Quoniam isthic omnia feruebant 
bellis, ferebatur esse rerum omnium ingens penuria, sed praecipue 
vini Gallici: cuius isthic vel in pace aegre est copia, si quis γνήσιον 
desideret. Et erat furiosis quibusdam datus gladius, quibus nec 

590 collegam esse libebat nec aduersarium. Εὖ iam satis mihi videbar 
conflictatus cum monstris quibusdam, quae quum prodesse nec 
velint nec possint, tamen in hoc vnum vacant totam aetatem, vt vel 
male loquendo negocium facessant bonarum literarum cultoribus. 
Denique semper e Gallia breuissimus fuisset transcursus ad vos, δὶ 

595 quid inuitasset. 

Hactenus rem habes paucis, sed absque fuco. Iam quod scribis 
a nonnullis audisse te quod etiam apud Germanos audirem male, 
fortasse verum est: nec mirum, quum nusquam absint homines 
maledici. Equidem do pro viribus operam ne quis meo merito de me 

600 maledicat. Caeterum si mihi sperem tantam felicitatem quae nemini 
hactenus contigit, vt efficiam ne quis omnino de me male loquatur, 
tum vere tempus esset in proprium expuendi sinum. Roma Stunicam 
habet: habet et Germania nonnullos qui nesciant benedicere. Audio 
queri nonnihil quosdam impense Lutheranos, vt vocant, quod 

605 dilutior sim, quod blandior principibus, quod nimium pacis amans. 
At ego, vt verum fatear, malim in hanc peccare partem ; non tantum 
quia tutius, verum etiam quia sanctius. Placeat sua cuique sententia. 
Sunt et in altera parte qui me data opera suspectum reddere conentur, 
quasi mihi cum Lutheranis sit foedus. Sed huiusmodi rumores, qui 

o1ostudio finguntur vtrinque, quemadmodum temere nascuntur, ita 
facile euanescunt. Et habent hoc sane a priscis moribus quidam, vt 
ad huiusmodi rumuseulos mire commoueantur. 

Pridem late sparsus erat hic fumus libros meos exustos esse in 
Brabantia, idque autore R. P. Iacobo Hochstrato, vetere meo, si non 

615 familiari, certe amico; et commentum tam impudens homines 
etiam literati desultoriis epistoliis distulerant. Sensi ilico technam 
quorundam, quos ego sane nescio quo nomine debeam appellare, 
nonnuli Lutheranos vocant; videlicet hoc agentium, vt me, 
hominem simplicem et credulum, in Iacobum Hochstratanum 

620iritarent: in quem si scripsissem impotentius, cogerer in ipsorum 
castra transire. O callidum consilium ! Mox ipsa res docuit tale 
nihil vel cogitatum fuisse apud nostros. 

Successit huic rumor etiam atrocior, ex literis velut e Roma missis. 
Additum erat nomen hominis ἀξιοπίστου. Rem vt compertam scri- 

25 psit, magno cum dolore, quidam vir illic grauis et eruditus ad Botze- 
mum meum. ls pene exanimatus ad me perscripsit meos libros 


607. quia post etiam om. H. 610. , vtrinque a. 616. epistolis ἢ. 
589. furiosis] Cf. Ep. 1358. 36-7. English writer of 1703, quoted in OED. 
602. expuendi] See Adag. 594. s.v.: ' David danced with composed 
Stunicam] Cf. Ep. 1268. 7o-1. and decent, not desultorious and light 
613. exustos] See Ep. 1275. 57n. motions, such as vain fellows are wont 


614. Hochstrato]See Ep. 1006introd. ^to use". See also Ep. 1406. 76. 
616. desultoriis] Mart. Cap. 1, ὃ 88, 626. perscripsit] Perhaps in the letter 
uses this word with /euitas Cf. an mentioned in Ep. 1335. 1. 


1342] 


TO MARCUS LAURINUS 


219 


Romae publicitus Pontificis voce condemnatos esse. Hisi protinus, 
et agnoui superiori simillimum commentum. Nimirum illud agebatur, 
vt homo rerum imperitus et credulus, hoc facto prouocatus, lingua 


calamoque Pontificem incesserem : quo facto cogerer ad ipsos trans- 630 
Caeterum quam id commentum fuit impudens, non solum 


fugere. 


compluribus literis e Roma scriptis testatum est, verum ipsius 
Pontificis Breui nuper ad me dato : quo certe nullum adhuc accepi vel 
amantius scriptum vel honorificentius. Quanquam quod ad laudes 


quidem attinet, sic interpretor, me admoneri qualis esse debeam, non 635 


depingi qualis sim. Certe a tali Pontifice vel probari vel amari non 


moleste fero. 


Ae ne Breue parum haberet apud me ponderis, 


submonuit me literis suis quidam e Pontificio famulitio non infimus, 
quum Pontifex sensisset diploma scriptum esse dilutius, quod is qui 


deformarat exemplum, propter amicitiam quam habet mecum non 640 


vulgarem, parcius de me scripsisset, ipsum sua voce pleraque dictasse. 
Atque iisdem literis idem amicus sacerdotium non aspernandum 
offert, quod iam possidet, cessurus vbi velim. 

Nec est quod hie clamitent me praeda corruptum deserere veri 


patrocinium. Fatebor hoc esse verum crimen, si vnquam accepero 645 


munus vllum huiusmodi: quod tamen si caperem, non facerem 
absque multorum exemplo. Quicquid mihi fortunulae est, id totum 
fuit ante Lutherum orbi cognitum, et obtigit non ambienti. Dimi- 
: dium obtrusit recusanti R. archiepiscopus Cantuar., dimidium vltro 


detulit Caesaris Caroli benignitas. 


Huic etiam si quid decedet, 6:0 


minuendis sumptibus augebimus censum. Si praemiis ad hoc bellum 
pertrahi potuissem, iam olim pertractus essem. Deterruit me per- 
pensa, hine negocii magnitudo, hine virium mearum imbecillitas. 


Audi nunc tertium, vtroque impudentius. 
Pontificem nescio quid libelli scripsisse in me, eum a multis esse 6;; 


Sparserant summum 


conspectum. Suboluit ilico techna : nimirum agit hoc factitius ille 
Pontifex, vt me prouocet ad calami linguaeque petulantiam. At ego 
ex Apostolicis literis didici Principi meo non maledicere, sed bonum 
venerari, malum ferre, si frustra sim moniturus. 


Habet et diuersa pars fabulas suas, in qua nonnulli sunt qui sic 660 


agunt partes Romanae sedis vt, si conentur extrema, magis nocere 


non possint. 


Hi nuper rumorem sparserant Basileam multos 


confluere Lutheranos mei consulendi gratia ; atque adeo Lutherum 
ipsum hielatitare. 15 rumor hic me nequaquam grauabat, vbi quam 


plurimi sunt qui norunt esse falsissimum. Atque vtinam verum δός 


esset omnes Lutheranos pariter et Antilutheranos consilii gratia ad 
nos confluere, vellentque meis parere consiliis! Res humanae paulo 
melius, opinor, haberent. Multi me salutandi videndique gratia 


627. condemnatos] See Ep. 1324 in- 
trod. 

633. Breui] Ep. 1324. 

638. quidam] Barbirius: cf. Ep. 
1345. 15-17. His letter evidently was 
contemporary with Ep. 1324. 

639. 1s qui deformarat] Hezius : for 
whom see Ep. 1339. 

642. sacerdotium] This ofler was per- 
haps the first step in the deception 
which Barbirius practised upon Eras- 


mus about this time : see p. 33t. 
644. praeda] Cf. Ep. 1459. 54n. 
646. munus vllum] Cf. Ep. 1326. 9. 
649. Cantuar.] See Ep. 255 introd. ; 
and cf. Ep. 1205. 38-44. 
650. Caroli] See Ep. 370. 18n. 
658. Apostolicis literis] Cf. Acts23. 5, 
Rom. 13. 1-6, 1 Pet. 2. 18-19, Tit. 2. 9, 
. 1-2. 
663. confluere] Cf. Ep. 1335. 65n. 
668. salutandi] Cf. ll. 513-15. 


220 LETTERS OF ERASMUS [1523 


conueniunt, nonnunquam gregatim ac plerunque ignoti. Nullus 
670 vnquam apud me professus est se Lutheranum esse, nec mihi datum 
est negocium hoc inquirendi, et diuinus non sum ; neque mihi quis- 
quam hoc nomine notus aut commendatus esse coepit, quod Luthe- 
ranus esset. Antequam dissidium hoc hucusque incrudesceret, cum 
omnibus ferme Germaniae doctis habebam literariam amicitiam, mihi 
675 $àne perquam iucundam. Horum nonnulli refrixerunt in me; 
quidam prorsus alienati sunt ; nec desunt qui se palam hostes profi- 
teantur et exitium denuncient. Habebam item cum multis consuetu- 
dinem, qui nunc saeuiores sunt in Lutherum quam vellem, imo quam 
expedit ipsi causae. Necideo submoueo quenquam ab amicitia mea, 
68ο 51 paulo propensior est in Lutherum, nec ideo renuncio cuiquam 
amicitiam, si ferocior est in Lutherum ; quum vterque quod facit, 
bono studio faciat. Sic enim interpretor quum in amico, tum in viro 
non malo. 
Venerunt Basileam, quos aiunt suspectos quod sentiant cum 
685 Luthero. Hoc totum mihi volo imputari, si vel vnus me vocante huc 
sese contulit; et nisi apud amicos satis testatus sum hoc mihi 
vehementer esse molestum. Quod si qui sese huc conferunt huius 
aut illius factionis, qua fronte me incusant, qui Basileae nec custos 
sum portarum nec vllum gero magistratum ? Fuit hic Huttenus 
690 paucorum dierum hospes ; interim nec ille me adiit, nec ego illum : 
et tamen si me conuenisset, non repulissem hominem a colloquio, 
veterem amicum et cuius ingenium mire felix ac festiuum etiam nunc 
non possum non amare. Nam si quid illi praeterea negocii est, nihil 
ad me pertinet. Sed quoniam nec ille ob aduersam valetudinem 
695 poterat ab hypocaustis abesse, nec ego ferre, factum est vt neuter 
alterum viderit. Cronbergius, Francisci gener, bis me conuenit ; 
cuius indoles et oratio me certe mirum in modum delectauit. Decla- 
rauit enim hominem simplicem fucique nescium, magno tamen 
ingenio praeditum. Sed hoc colloquium nec longum fuit nec caruit 
7oo testibus. Imo si Lutherus adesset ipse, libenter miscerem cum 
homine colloquium, amanter et libere moniturus eum de multis, 
tametsi sero fortassis, nisi quod iuxta Paulum omnia sperat Chri- 
stiana charitas. 
Odi dissidium vt non aliud malum aeque, non tantum ex doctrina 
7os et institutione Christi, verum etiam occulta quadam naturae vi: 
quo magis discrucior, reputans hoc seculum 516 vndique fermentatum 
et publicis et priuatis odiis, vt vix vsquam sit syncerae amicitiae 
vestigium. Nec hos amare licet quos meritissimo amas; nec vlla 
mundi plaga vacat huius mali contagio. Altera pars contemni non 
710 potest, altera contemni non vult; vtraque videtur si non in ore, 
certe in pectore habere Homericum illud. Et haud scio an alterutra 
possit opprimi sine graui bonarum etiam rerum ruina. Nec enim 
negari potest quin multa monuerit Lutherus quae corrigi sit in rem 
Christianam, quaeque mundus diutius ferre non poterat. Atque 


696. Crobergius HN? : Crombergius AN? Lond. 


684. Venerunt] See Ep. 1335. 65n. 71r. Homericum] Perhaps //. 4. 185- 

689. Huttenus] See Ép. 1331. 57n. 7; cited in Adag. 2721 as ' Contemnen- 

696. Cronbergius] See Ep. 1331. 56n. tis dicterium', to show *nos . . contu- 
702. Paulum] 1 Cor. 13. 7. melia leuiter commoueri '. 


1342] TO MARCUS LAURINUS 22] 


in hane quidem publicam orbis tempestatem satis infeliciter incidit 715 
haee aetas mea, cui iam velut emeritae debebatur ocium, fruiturae, 
sicut par erat, pristinis studiorum laboribus: saltem liceret huius 
fabulae spectatorem esse, praesertim quum et ipse sim inidoneus 
histrio, et tam multi vndique vltro semet ingerant in proscenium. 
Verum id quo minus liceat, vtrinque sedulo procuratum est, dum in 720 
hae parte sunt qui me primum technis prolicere, mox vi rapere 
student in sua castra ; rursus in altera parte sunt qui modis omnibus 
conantur in hostium copias propellere, non ob aliud nisi vt hac via 
perderent, quem linguis, bonis literis ac veteri theologiae fortiter 
patrocinantem de gradu deiicere non poterant. ltaque factum est, 725 
non mea quidem culpa sed peruerso quorundam studio, vt vtraque 

in parte habeam quosdam mihi parum propicios : siquidem in parte 
altera sunt qui meum silentium fauorem inuisae partis interpretentur; 
rursum, inter eos qui Luthero fauent, sunt qui fremant et indignen- 
tur quod ob animi timiditatem, vt aiunt, causam Euangelii deseram ; 730 
nec deseram solum, verum etiam moliar aliquid ad constabiliendam 
causam pontificum, siue vt isti vocant papisticam. 

Verum aliis quidem iam saepenumero respondi. Nune lubens 
egerim cum Lutherano quopiam, sed cui sit aliquid aequitatis. 
Opinor enim me causam meam et illi probaturum, ex his quae ipse 735 
mihi largietur. Primum enim percontabor ilum quid sentiat de 
Luthero. Vtique respondebit virum esse sanctum et Euangelicum, 
Christianae pietatis instauratorem. Deinde rogabo num huic similes 
sint quos habet sibi deuotos. Confirmabit haud dubium sic esse. 
Mox percontabor eequod exemplum sit Euangelicum technis et vi 740 
in suam factionem quenquam pertrahere, praesertim quum non 
ignorent hane professionem non esse minus periculosam quam fuerit 
olim Christiani nominis ? Iudaeorum erat obambulare maria et 
terras, vt vnum proselytum illicerent in nassam legis. Apostoli 
neminem humanis artibus allectabant, et celabant Christi nomen 745 
professos, donec vrgeret articulus profitendi. 

Haec dicere possem, si professio Lutheranae factionis nihil aliud 
esset quam professio doctrinae Euangelicae ; et si quis eam apud 
istos aliquando clam professus esset. Nunc qualis sit illa professio, 
aliis iudicandum relinquo. Certe qualis qualis est, me inscio nata est, 750 
et me dehortante progressa, etiam vsque ad eos gradus intra quos 
adhue maxima ex parte mundus applaudebat fabulae. Interim 
sequuta est Captiuitas Babylonica, Abrogatio Missae, totius Hussiticae 
doctrinae defensio ; praeter alia, quae Saxonica lingua conscripta 
me nec lectorem admittunt. Et tamen hactenus quum multis aliis 7 
de causis, tum hac praecipue, quod intelligerem negocium esse maius 
mea cognitione, de dogmatibus Lutheri nihil pronunciaui. Tantum 
aeditis aliquot epistolis testatus sum me prorsus alienum esse a foedere 
Lutheranorum ; et in scriptis illius quae mihi legere contigit, deside- 
rare pluseulum Christianae modestiae et optare minus amarulentiae. 760 

740. ecquid 77. 


un 
un 


730- timiditatem] Cf. Epp. 1384. 20n, ther, Jan. 1522; with preface dated 


14.59. Son. I Nov. I52I. 
732. papisticam] Cf. Ep. 1459. 94}. 755. nec lectorem] But cf. Ep. 1313. 
744. proselytum] Cf. Matt. 23. 15. 85n. 
753. Captiuitas] See Ep. 1153. 146n. 758. epistolis] Such as Epp. 967, 1033. 


Abrogatio] Wittenberg, M. Lot- | Ep.939 Erasmus did not himself publish. 


222 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Hie rursus appellabo illum Lutheri amicum, num censeat hoc 
facinus, quod ille magno sui capitis discrimine, magno aliorum 
aggreditur, praeclarum esse ac multa laude dignum.  Kespondebit, 
opinor, prorsus apostolicum esse ac memoria dignum immortali. 

76s Age, vtar permisso. Quis igitur non iudicasset me mortalium qui 
viuunt omnium arrogantissimum, qui tantum laudis mihi vindicas- 
sem, vbi ne tantulum quidem promerebar? Imo quis non censuisset 
me quouis Oreste insaniorem, si falsissimam gloriam capitis mei 
perieulo voluissem emptam ? am erat plerisque monarchis ac 

770 praesulibus persuasum, me totius Lutheranae doctrinae fontem esse, 
autorem, propugnatorem et Atlantem : imo libros qui nomine illius 
cireumferuntur Lutheri titulo, meos esse. An ego tacitus tantam 
gloriam mihi tribui pati debebam ὃ Clamat Ioannes, ἡ Non sum ego 
Christus' ; an me conueniebat obticescere ? 'Sed nimium" in- 

775 quiunt, * multis epistolis hoc testaris. Imo tam multis epistolis vix 
adhue persuadeo quibusdam, adeo mendacium hoc impudentissimum 
erat infixum animis plurimorum. 

Iam quod ad modestiam et maledicentiam attinet, rursus perconta- 
bor Lutheranum meum an expediat Lutheri doctrinam quam maxime 

780 propagari in orbe, summisque et infimis quam commendatissimam 
fieri ? Nimirum respondebit hoc in primis expedire. Quur igitur 
quidam indignantur Erasmo, qui duas res vellet abesse a libris 
Lutheri, quae potissimum et fidem abrogant et optimi cuiusque 
animum alienant, arrogantiae speciem et maledicentiam immodicam? 

785 Et tamen haec ita sunt insigniter manifesta vt qui quam amicissime 
defendunt, non habeant colorem quem adferant, nisi sic commeruisse 
peccata nostra, vt per tam acerbum obiurgatorem scorpionibus caede- 
remur. Mihi certe primum Lutheri spiritum nonnihil suspectum 
reddidit illa scriptorum ferocia, et nusquam non parata conuicia. 

790 Nec dubito quin aliis quam plurimis idem vsu venerit quod mihi. Si 
Lutheri doctrina sancta est, quam multos credis ab ea alienatos eo 
libello quo respondit Anglorum Regi? quo principe vix alius hodie 
viuit omnibus regiis dotibus ornatior, nec alienior a tyrannide nec 
gratiosior apud suum populum ; nec apud quem bonae literae et 

79s egregia virtus magis sit in precio. Liceat hoc citra adulationis 
suspicionem testari de eo ἃ quo nec accipio quicquam nec ambio. 

Hoc certe negari non potest, Regem pio animo scripsisse, et si quid 
conuitiorum admiscuit in Lutherum, praeterquam quod ipsius 
exemplum posset praetexere, scripsit in eum in quem persuasus erat 

800 longe atrociora competere. Et tamen siquidin eo libello est alienum, 
suspicor esse dicteria quaedam acerbiora. taque si Lutherus 
collaudato pio Regis studio rem solidis argumentis fortiter peregisset, 
non violata regia dignitate, rectius, opinor, consuluisset suae causae : 
de qua nune cum Lutherano quopiam perinde loquar, quasi sit 

805 optima. Quid autem inutilius quam conuitiari summis principibus ? 
quibus facillimum est ea contemnere, et in promptu est, si libeat, 
ἀντιμυκτηρίσαι. — Ego nee amore nec odio cuiusquam mortalium, 
Sciens prodam veritatem Euangelicam. Ferunt monarchae liberam 
admonitionem, seditiosam petulantiam non ferunt. Haec in hoc 


773. loannes] John 1. 20, 3. 28. dowment by pension or benefice; cf. τ, 
792. libello] See Ep. 1308. 9n. P- 44- 9-15, Ep. 296. 111-17. 
796. nec accipio] No permanent en- 797. scripsisse] See Epp. 1227, 1228. 


1342] TO MARCUS LAURINUS 223 


tantum dixerim, vt perspicuum sit quam nec Lutherianis dederim 8:0 
occasionem quur in me merito saeuiant. Non quod illos metuam, si 
suo vitio ferantur in me potius quam mea culpa; sed quod velim 
aequitatem meam omnibus esse probatam. Nam prouolant hine 
atque hinc aliquot epistolae, ceu velites, nescio quid minitantes ; et 
inter has vna non parum spirans veneni, etiam ante consertas manus. 815 

Sed hie volo rursum vt adsit mihi Lutheranus ille, quem vt 
aequiorem delegi iudicem huius causae. Indignandi causae sunt 
huiusmodi. Videbar in epistolis alicubi nescio quid ostentare spei, 
si liceret, et si daretur ocium, me non defuturum tranquillitati rei 
Christianae et dignitati sedis Apostolicae. Quid haec promissio 820 
facit aduersus Lutherum ? Sed fingant me scripsisse nescio quid 
aduersus illum—quod adhuc sane verum non est, quum totus orbis 
vltro acuat stilum in illum ; quur vni mihi indignentur, si me com- 
moueam, iussus ab his quibus vix tutum est non obsequi ? Sed illud 
mihi concedet, opinor, iudex meus, Lutherum non esse tam peruerse 825 
iniquum vt, quum ipse sibi permittat non solum ab omnibus Ecclesiae 
doctoribus dissentire, verum etiam a conciliorum decretis, indignetur 
si quis alicubi ab ipso dissentiat ; seque laesum existimet, si quis 
a conuitiis temperans, sacrarum literarum testimoniis, quibus ille 
tribuit plurimum, ac solidis rationibus inquirat veritatem. Nam huc 830 
ipse prouocat omnes: nec alio prouocat Romanus Pontifex quam 
vt Lutherus solidis rationibus ae sacrae Scripturae testimoniis 
eoarguatur. Proinde non erat aequum minitari, prius quam vidis- 
sent qua ratione quaque moderatione scripsissem. 

Iritabat autem multos ridicula suspitio, quae persuaserat libellum 835 
quem Rex Anglorum scripserat aduersus Lutherum, meo Marte 
compositum esse; caeterum titulum Regis additum, quo magis 
grauaretur Lutherus. $Et hae de re tam stulta, scribebant ad me 
serio magni principes et amici docti, conantes expiscari veri profes- 
sionem. Quod si vicisset stultissima suspicio, videlicet in meum 840 
caput iisdem leporibus lusisset Lutherus quibus nunc ludit in 
Regem. At ego interim annis aliquot non videram Britanniam ; et 
quum Caletii salutarem Regem innumeris aulicis praesentibus, ne 
cogitabatur quidem de scribendo aduersus Lutherum, sed potius de 
componendo dissidio. Nondum enim exierat Captiuitas Babylonica. 84; 
Porro libellum non prius resciui scriptum esse quam vidi excusum ; 
idque Brugis, quum illie Cardi. Eboracensis ageret de rebus com- 
ponendis inter Caesarem et Gallum.  Obsidebam ostium R. Card., 
fabulans inter illius proceres et expectans vt ad primam occasionem 
illum salutarem. Tandem prodit Marinus Caracciola, nuncius 8:0 
Apostolicus, libellum manu gestans. Rogo num liceat aperire. 
Annuit. Lego titulum dumtaxat, et quod Rex in ima margine 
primae paginae suapte manu subseripserat ; ac quoniam tum non 


810. Lutheranis N. 


815. vna] Perhaps the Judicium D. 842. Britanniam] His last visit had 
Martini Lutheri de Erasmo Roterodamo | been in April 1517: see Epp. 566, 577 
(LE?. 535; see Ep. 1348. 34n, and cf. introdd. 

ll. 937-40). For Ambr. Blaurer's en- 843. Caletii] See Ep. 1118 introd. 
deavour to keep a ms. copy from reach- 846. libellum] Henry's Assertio; see 
ing Erasmus in Aug. 1522 see Bl. E. 43. — Ep. 1227. 5n. 

818. in epistolis] Such as Epp. 1144» 847. Brugis] See Ep. 1223 introd. 
1167» 1195. 850. Caracciola] See Ep. 865. 67n. 


224 LETTERS OF ERASMUS [1523 


licebat pluribus, arridens reddolibrum. ' Inuideo ' inquam, * Luthero 

8:5 talem aduersarium.' Ille primum ringebatur magis quam ridebat. 
Vbi sententiam eandem dilucidius expressissem, respondit, * Et ego 
gratulor Ro. Pontifici talem defensorem.* 

Interea quum mihi quoque libellus esset certo ac saepenumero 
promissus, nescio quo casu non redditus est: suspicor ob abitum 

860 Card. opinione celeriorem. Est enim et hoc regium. Erat tamen 
destinatus libellus quem Rex suapte manu notauerat, 'pro D. 
Erasmo'. Is missus mense Augusto, anno iuxta Romanam sup- 
putationem millesimo quingentesimo vicesimoprimo, redditus est 
Basileae mense Feb., anno millesimo quingentesimo vicesimo se- 

86; eundo. Nec vnquam mihi licuit legere libellum regium, nisi ex 
aeditione miserabili Argentinensi; eoque perlecto, mox perlegi 
et Lutheri responsionem. "Tantum mihi constat de libello, nec 
praeterea pilus vllus. Nec vnquam olfacere potui si cuius opera 
Rex illie adiutus esset. Plane phrasis ipsius est, et ingenium habet 

870 ad omnia felix et expeditum : et tamen si quid voluisset vti doctorum 
auxiliis, habet aulam differtam viris disertis et eruditis. Caeterum 
in epistola quid aliud laudaui quam animum Regis ? aut quid aliud 
laudare poteram, non lecto libro ? Hic expecto sententiam mei 
Lutherani, an aequum sit huius suspicionis tam inane somnium mihi 

875 obesse apud viros Euangelicos. 

Audi nune aliud erimen. Impingitur mihi quod ante quatuor 
annos non discesserim e proscenio, dicens ' Valete et plaudite ': 
nimirum mea gloria meoque praemio contentus, quod linguas 
consecrarim theologiae, quod sophisticas ranas e scholis profligarim, 

880 quod contemptis ceremoniis ad fontes sacrae Scripturae sim adhor- 
tatus. Hic certe plus laudis mihi tribuunt quam ego agnosco. Sed 
ex hoc proscenio discedere non licet, nisi choragus ille noster iusserit. 
Et tamen sic hactenus ago fabulam vt illa sublimia Rosciis et Aesopis 
relinquam ; denique comoedum esse mihi magis libet quam tragoe- 

88; dum. Ex voce, lateribus, arte meipsum metior. ' Sed obstas' 
inquiunt, ἡ reliquum fabulae peraeturis| Audiamus igitur et haec 
crimina. ' Romanam ᾿ inquiunt, ἡ Ecclesiam adhue magnifacit et 
agnoscit. Romanum Pontificem adhuc coli iubet. Scribit neminem 
bonum vnquam subtraxisse sese huius regno." 

890 Haec aliaque permulta sunt in illorum literis. De regno nusquam 
memini. Alicubi scripsi pios omnes vbique fauere dignitati Ponti- 
ficis. Quis autem non faueat eius dignitati qui virtutibus Euangelicis 
Christum nobis repraesentet ? Et hoc addo, quoties aliquid tribuo 
dignitati Pontificis. Nemo vero nescit quibus in rebus sita sit vera 

895 dignitas Romani Pontificis : nec hoc vno in loco declaratum est in 
lucubrationibus meis. Ego vero doctus ex Euangelicis et Apostolicis 


δός. Nec vnquam] Until Feb. 1:22. letter of 20 June 1523 to Oecolampadius 
866. Argentinensi] Grieningers of  (LE?. 674): cf. Epp. 1384, 1397. For 
9 Aug. 1522: see Ep. 1227. 5n. Erasmus! inclination towards retire- 
869. adiutus] For Luther'ssuspicions ^ ment cf. Epp. 1075, 1158. 
of Lee see Ep. 1308. 9n. 888. iubet] Cf. Ep. 1167. 343-4. 
871. aulam] Cf. Ep. 999. 221n. 2o scripsi] Cf. Epp. 1144. 6-7, 1195. 
872. in epistola] Ep. 1228. 9. 39-4 


876. Impingitur] I do not know 866. Euangelicis] Cf. Matt. 22. 17, &c. 
where. Luther says similar things in his Apostolicis] Cf. 1. 657n. 


1342] TO MARCUS LAURINUS 295 


literis, etiam ethnicis principibus aliquid tribuendum esse didici, nisi 
palam impia iubeant. Ad hano regulam nullius episcopi dignitatem 
contemnendam esse censeo. Àn non impium est contemnere bonum 
episcopum ? Sed depingunt quem velint contemni. : Et quis est goo 
inquiunt, Romanus Pontifex ? an non exustor Euangelii, inimicus 
Dei, seductor totius Christiani populi ?' 5i de tali Pontifice lo- 
quuntur, à me nullus vnquam probatus est: et tamen si quis 
talis esset, non est meum illos de solio praecipitare. Viuit adhue 
Christus, et habet in manu flagellum, quibus tales exturbet e gos 
templo. 

'Sed non est spes' inquiunt, 'sequuturum meliorem Leone. 
Primum, ego non sum iudex Leonis. Habet ille suum iudicem, cui 
stat aut cadit. Si praecesserunt tot boni, quur non est spes aliquem 
posse sequi priscis illis adsimilem ? Nam de hoc nihil pronuncio, ne 510 
cui videar assentari. Christus ipse per impium pontificem adiuratus 
respondit, nec prorsus obticuit a Pilato iussus loqui. Paulus quo- 
modo agit causam apud Festum, Felicem et Aerippam ? videlicet 
appellat tyrannos mancipia diaboli, seruos peccati, hostes Dei, mox 
aeternis ignibus addicendos. Nune vide quid isti responderint, οἷς 
ciuilitatem meam excusantibus. ^: Sic" inquit, ! diceret Erasmus, 

"^ Antichristus es, Papa: seductores estis, episcopi : Romana sedes 
vestra abominabilis est Deo " :* aliaque in hane sententiam multa, 
his etiam odiosiora. Non probant Erasmi ciuilitatem, nisi prius haec 
praefati, tam videlicet Euangelice. Primum illud quaeram ex meo 920 
iudice, an putet aequas huiusmodi leges, quas mihi praescribit : 
deinde an putet vtiles negocio Lutherano. Si haee scriberem in 
bonos pontifices, nonne videar iniurius ? Si in malos sie debaccharer, 
quid aliud quam iritarem crabrones in meum multorumque 
malum ? 925 

Superest adhuc vnum crimen omnium maximum. In Paraphrasi, 
qua explico nonum caput Apostoli Pauli ad Romanos, tribuo mi- 
nimum quiddam libero arbitrio, videlicet sequutus Originem et 
Hieronymum. Principio quum paraphrasis 510 commentarii genus, 
quum profitear me in plerisque sequi probatos ac priscos interpretes, 930 
quid admissum est piaculi, si sequor alicubi Originem et Hieronymum, 
autores, vt arbitror, in sacris literis non aspernandos ? Atque id 
factum est ante quam Lutherus prodidisset dogma suum, siue 
Vuicleuiticum, Quicquid facimus siue boni siue mali, esse necessi- 
tatis absolutae. Nam mea Paraphrasis excusa est Louanii, anno 9a; 
millesimo quingentesimo decimoseptimo ; et aliquot mensibus erat 
Antuuerpiae scripta prius quam excuderetur. Atqueinterim quidam 
appellatur totus Erasmianus, quod de libero arbitrio mecum sentiat 


928, 931. Origenem ἢ. 


905. quibus] The false concord is  haps written: see Ep. 1414) Erasmus 
perhaps due to reminiscence of the ^ employs some of these phrases. 


original, * Et cum fecisset quasi flagel- 926. Paraphrasi] See Ep. 710; and 
lum de funiculis' : John 2. t5. cf. Ep. 1268. 82-5. 

912. Paulus] The words here attri- 928. libero arbitrio] Cf. p. 400. 
buted to him are not in the Vulgate, nor 929. commentarii] Cf. Ep. 1255. 38n. 
in Erasmus' translation. But in the 937. quidam] Mosellanus: cf. LE?. 


Paraphrase on Acts 26. 18 (which was 535. 9-11, 45-8, which Erasmus had no 
not, however, yet published, nor per- — doubt seen in print (cf. Ep. 1348. 34n). 


452:5 Q 


226 LETTERS OF ERASMUS [1523 


et a Luthero dissentiat: sed tamen huie datur venia, quod iuuenis 

940 bonae spei breui sit aliter sensurus. 

Hiec rursus appello meum aequum iudicem, quum hoc scripserim 
ante proditum Lutheri dogma, quum idem sentiant omnes theologi 
tum veteres tum recentes, Origines, Hieronymus, Chrysostomus, 
Hilarius, Arnobius, Scotus, Thomas, cur ego, velut autor huius 

945 sententiae, vocor in ius * et quur qui dissentit a Luthero vocatur 
Érasmianus potius quam Hilarianus aut Hieronymianus ? praeser- 
tim quum eam quaestionem non susceperim pertractandam in 
Paraphrasi, sed obiter transilierim, quemadmodum fecit ipse Paulus, 
qui non dignatur illic respondere percontatori improbo? Et tamen 

950 vide, lector, quanto minus illic tribuam libero arbitrio quam tribuant 
vel veteres vel recentiorum scholae. Suspicor enim haec esse verba 
quibus offenduntur ex capite nono. Quum enim proposuissem 
improbam quaestionem obiectam Deo, quae conatur illi impingere 
iniusticiam, ' Imo," inquam, ' nonnihil est in voluntate conatuque 

955 «nostro» situm: licet hoc ita sit exiguum vt ad Dei gratuitam 
beneficentiam nihil esse videatur. Nemo damnatur nisi sua culpa : 
nemo seruatur nisi Dei beneficio. Eo dignatur quos vult, sed ita vt 
sit de quo gratias agas, non sit quod queraris'. Haec in Paraphrasi. 

Videbam hine Scyllae periculum illiciens ad fiduciam operum, 

960 quam ego pestem religionis maximam esse fateor. Illinc videbam 
Charybdim, malum etiam formidabilius, quo nune non pauci tenen- 
tur, dicentes, * Obsequemur animo nostro ; siue torquemus nosipsos, 
siue indulgemus animo, tamen eueniet quod semel statuit Deus '. 
Itaque sermonem meum moderatus sum, vt minimum quiddam 

96s tribuerem libero arbitrio, ne fenestram aperirem tam capitali 
socordiae, vt abiecto omni conatu vitae melioris, quod suo animo 
collubitum fuerit quisque faceret. Et tamen haec scribebam, 
ignarus fuisse quenquam qui funditus tolleret omnem liberi arbitrii 
vim ; quod dogma, etiamsi mihi constaret esse verum, nolim tamen 

970 nudis verbis in vülgus serere. Nune quis nescit de fato disputatum 
inter philosophos ante Christum natum ? et hine ad nos venerunt 
quaestiones inexplicabiles, de praescientia, de praedestinatione Dei, 
de libero hominis arbitrio, de futuris contingentibus: in quibus 
arbitror optimum esse non admodum anxie versari, quando abyssus 

97; est imperuestigabilis. Malim ea inculeare quae nos hortantur ad 
modis omnibus conandum optima : nihil tamen interim nobis arro- 
gantes, etiamsi quid esse nostrum possit, sed totum iudicium defe- 
rentes Christo, cum bona fiducia de illius benignitate potissimum 
concepta. 

980  Pronunciet hic igitur meus ille iudex, an mihi velut autori debeat 
imputari quod nemo veterum ac recentium non dixit ? An aequum 
sit mecum hac de re litigare, cum potius agendum sit cum tot huius 
sententiae autoribus, qui rem ex professo tractant, quum ego obiter 
in Paraphrasi paucis attigerim ? Fieri potest vt, quoniam non satis 

98; teneo omnia Lutheri dogmata, imprudens et in alium quempiam 
lapidem impingam : quod si contingat, num protinus in me frement 
illius amici ? Tot sunt vbique qui magnis clamoribus, qui libris 
aeditis in Lutheri doctrinam destomachantur: et mihi vni hiscere 


043. Origenes H. 


1342] TO MARCUS LAURINUS 227 
non licebit, si quid parum arrideat ? Saltem hoc concedant homini, 

vt vere scribunt, meticuloso, parum erudito, nullius in hoc rerum go 
genere iudicii, vt tot probatorum virorum iudiciis subscribat 
alicubi, et in tumultu tam periculoso tacitus in eorum discedat 
sententiam, quorum autoritatem tot seculis sequutus est orbis 
Christianus. 

Si quis Erasmum non potest amare vt Christianum infirmum, 
sumat in eum quem volet affectum : ego alius quam sum esse non 
possum. Sicui Christus impartiit grandiora dona Spiritus, et sibi 
fidit, vtatur in Christi gloriam. Mihi magis interim cordi est 
humiliora sectari, modo tutiora. Non possum non execrari dissidium, 
non possum non amare pacem et concordiam. Video quanta sit in 
rebus etiam humanis obscuritas, video quanto iacilius excitetur 
tumultus quam sedatur ; et didici quot sint artes Satanae. Nec meo 
ipsius spiritui ausim per omnia fidere: tantum abest vt de alieno 
spiritu possim certo pronunciare. Cupiam omnes in hoc conniti, vt 
victore Christo coeat inter omnes Euangelica concordia, et excluso 
tumultu veris rationibus consulatur hine sacerdotum dignitati, hinc 
populi libertati, quem Dominus lesus liberum esse voluit. Hue 
euntibus pro sua virili non deerit Erasmus. Caeterum si cui magis 
placet omnia miscere, me certe nec ducem habebit nec comitem. 
Praetexunt energiam Spiritus. Saltent igitur bonis auibus inter roro 
prophetas, quos afflauit Spiritus Domini. Me nondum corripuit 
iste Spiritus: vbi corripuerit, fortasse dicar et ipse Saul inter pro- 
phetas. 

Non dubito quin iamdudum dices, Quorsum ista tam multa, tam 
putida ? Nimirum huc, ne posthae talibus rumusculis vel tantillum 
commouearis, etiamsi nullus aeccurrat Hilarius qui te exhilaret 
animumque reddat.  Vtrique viduae caeterisque amicis multam 
ex me salutem annunciabis. Simul atque se remiserit hyems, 
prouolabimus e nido. * Quonam ' inquies? Ad vos, si pacis affulserit 
serenitas. Sin minus, illuc vbicunque fuerit paratior salutaris vini 
copia. Nam Romae pestis odiose ludit, nec minus saeuit Lutetiae. 
Bene vale, vir optime. 

Basileae, Calend. Febru. Anno a Christo nato w.D.xxrrr. 


995 


IOOO 


1COS 


IOIS 


IO20 


1007. quem 77 N* LB: que « N! : quae Lond. IOI4. dieas N. 


990. scribunt] Erasmus was perhaps 
thinking of the preface (written by 
Ulrich Hugwald? for Adam  Petri's 
edition of Terence, Basle, 1522 f?. a? : 
in which is reprobated the opinion 
*illorum qui hodie sibi et multis aliis 
Ecclesiae columnae videntur ; Christum 
professi, caeterum spiritus fidei prorsus 
ignari, Platonisantes virtutum illas lar- 
uas ineuleant, ac per hoc Christo omni- 
bus modis aduersi. Sed ex ignorantia, 
non malitia: quo magis ignoscendum. 
Nisi sicubi grammatici officio fungentes 
sacras literas a mendis repurgant, vel 
de lingua in linguam transferunt. 
Quibus theologicum nomen quidem 
adimere nihil veremur, cum nihil minus 
quam sacras literas et intellegant et 


Q 


viuant, molles et delicati. 

* Sed tamen non ingrati agnoscimus 
bene de patria meritos. Non nescimus 
enim quantum Germania, immo totus 
Romanae quam vocauerunt Ecclesiae 
orbis, debeat melioribus literis. Quas 
illi de quibus loquor, si non ab interitu 
vindicauerunt primi, certe industria et 
ingenio iuuerunt plurimum . "This 
judgement, concluding however with its 
handsome tribute, is usually supposed, 
and most probably, to refer to Erasmus 
and his followers. 

1017. Vtrique viduae] Two sisters of 
Laurinus: see Ep. 1458. 67 and EE. 71 

ΙΟΖΙ. pestis] Cf. Epp. 1324. 1131, 
1338. 62. 

Lutetiae] Cf. Ep. 1328. 6on. 


2 


Un 


228 LETTERS OF ERASMUS [1523 


1231343. TFRoM FERDINAND. 
Opus Epistolarum p. 764. Nuremberg. 
N. p. 729: Lond. xx. 43 : LB. 651 15 February 1523. 


FERDINANDVS DEI GRATIA PRINCEPS ET INFANS HISPANIARVM, 
ARCHIDVX AVSTRIAE, DVX BVRGVNDIAE, ETC., IMPERIALIS 
LOCVM TENENS GENERALIS, ERASMO ROT. 5. D. 


HONORABILIS ac erudite, sincere nobis dilecte. Accepimus litteras 
tuas ex Basilea, quibus, quae ad nos de laudabili opere Paraphrasis 
in Ioannem a te composito scripsisti, intelleximus, eaque nobis 
gratissima et summae iocunditati fuere. Et cupimus ac affectuose te 
hortamur, in eiusmodi dignis et maximis laudibus et praeconiis 
extollendis laboribus et vigiliis perseueres et persistas, illamque 
Paraphrasim impressioni ad communem doctorum et proborum 
vtilitatem et commodum, quam primum per ocium licuerit, exhibere 
cures, et vnam ad nos transmittere. Quod erga te, vbi occasio se 
obtulerit, omni benignitate et clementia nostra, in quibuscunque 
poterimus, recognoscere et rependere studebimus, et meritorum ac 
vigiliarum tuarum immemores non erimus. 

Datum in ciuitate Imperiali Nurenberga, die decimoquinto Mensis 
Februarii Anno M.D.Xxilt. 


1337,1341]344.  FRoM WILLIBALD PIRCKHEIMER. 


Strobel's Beitráge i. 163 (a). Nuremberg. 
Nuremberg ΜΗ, PP. 324 (8). 17 February 1523. 


[First printed by G. T. Strobel in his Vermischte Beitráge zur Gesch. d. Litteratur, 
Altdorf, 1774 (a), evidently from the letter as actually sent and received, 
which, though not now extant, appears to have been then in his possession : see 
his preface, 30 May 1:774. "The autograph rough-draft (8) is also available as 
à source, among Pirckheimer's papers in the Town Library at Nuremberg ; hastily 
written, especially towards the end, with frequent abbreviations, and lacking some 
paragraphs and the dates. The letter must have been delivered within a few days ; 
for Ep. 1353 clearly is based on the news contained here. 

For the elucidation of some points I am indebted to the assistance of my friend, 
Dr. E. Reicke, now Director of the Town Library and Archives: which was most 
generously given on the occasion of our visit to Nuremberg in Sept. 1906.] 


S. Nil mirum, Erasme praestantissime, si fuerint qui te vti me 
placares admonuerint, tametsi minime commotum ; quoniam non 
defuere qui et me contra te instigarent, quod literas meas priuatim 
ad te scriptas in Caesaris publicasses curia. Ego vero, quum te 
semper et non vulgariter quidem amauerim, certusque sim de 
moribus tuis et vera probitate, scio te nil maligne aut fraudulenter 
hae in re egisse. Noui praeterea quasnam tibi aemuli struant 
insidias, tam Romae quam in Caesaris curia, praecipue vero in 
Germania inferiori; noui et Lutheranorum contra te animum ; 


1344. τ. vti... 2. tametsi a: admonerent vti me placares, licet 8. 434. quod 
B : qui a. 6. moribus... probitate a: probitate tua 8. nil..-.,77. T6.0.: 
nihil in hac re peruersse aut fraudulenter f. 7. praeterea quasnam tibi a : 
quibus te 8. struantinsidias tam a : vrgeant insidiis et B. 8. quam 
a: et B. curia a: cura f. o. Lutheranorum . . . animum a : quid 
Lutherani quidam de te sentiant β, 


1344] FROM WILLIBALD PIRCKHEIMER 229 
noui demum longo edoctus vsu, quam difficile sit ac negotii plenum 
tot resistere sycophantiis, tot repugnare calumniis, et ita repugnare 
vt nec Deus laedatur nec homines offendantur: vt interim de 
existimatione propria conseruanda sileam. Quapropter minime 
mihi molestum fuit si literas meas aliis etiam legendas tradideris, 
cum nil in eis contineatur cuius me pudeat aut poeniteat, tuaque 
intersit vt alii intelligant quidnam vtraque pars minitetur, qualeque 
periculum vtrinque instet.  Valeant igitur qui nos committere 
tentant; ego enim in coepto nostro amore perpetuo et sinceriter 
quidem perseuerabo : quod et te facturum minime dubitabo. 
Ceterum quod Lutheranos quosdam  Euangelicum negotium 
prudentius tractare velles, tibi cum multis commune est votum. 
Sed vtinam pars altera quoque circumspectius ageret, ac magis 
rationi quam affectibus indulgeret ! non enim tot tantaeque assiduae 
turbae orirentur. Potuisset, et adhue posset, negotium hoc, si non 
penitus tolli, saltem aliquantulum sedari, si cum modestia, grauitate 
et comitate tractaretur. Dum vero insani quidam homines, et 
proeul dubio a Deo exoculati, omnia cum terrore, comminationibus 
poenisque plane tyrannicis, et funditus quidem, extirpare conten- 
dunt, non solum incendium tantum non exstinguunt, sed potius assi- 
due augent. Petiit Legatus Apostolicus hie a principibus vt tres 
vrbis huius concionatores, viri boni, eruditi et summe modesti, in 
vincula coniicerentur ac Romam ad poenam mitterentur, ob dicta 
quaedam, vt ipse dicebat, peruersa et haeretica: quum tamen 
postea compertum fuerit nil eos tale dixisse. lInsimulauit et vnum 
ex eis, qui Hebraeis doctus est literis, Iudaismi ; quum manifeste 
constet Christianis illum ortum esse parentibus. 
. plenum «: quam molestum et negotii plenum sit B. τι. tot 


repugnare a : resistere 6. 12. laedatur om. B. 
Quapropter minime c: Haud igitur f. 


1o. longo . . 
repugnare a ; et B. 
I3. conseruanda om. p. 


I4. etiam aliis β. 15. cum a : precipue quum f. tuaque... r6. in- 
telligant «: sed ideo scripte fuerint vt et tu et alii intelligerent 5. 16. mini- 
tetur «: tibi minaretur β. 17. instet α : instaret £. nos... 18. ten- 


tant «a: inter nos dissidium querunt β. 18. perpetuo eta: ad finem vsque β. 
19. quidem om. p. dubitabo. Ceterum «a: dubito 8. 20. quosdam om. B. 
21. votum om. B. 22. parsa: et pars f. cireumspectius quoque B. — ac 
...23. indulgeret om. B. 23. tantaeque...24. orirentur «: orirentur scandala 
et tumultus B. 25. saltem 8: saltim «a. 26. et a: ae B. tractaretur 
a: ageretur f. 28. poenisque ... contendunt α : et plane tyrannicis poenis 
abolere student 5. 29. tantum a : hoc β. 30. hic om. B. vrbis 
huius om. B. 31. viri... modestiac: qui hic cum summa modestia Euangelium 
predicant B. 32. ad poenam om. B. 33. dicebat α : asserebat B. ob s.s 
:34. Insimulauit α : quin 8. 35. qui. . . 36. parentibus a : quoniam Hebraicis 
incubuerat litteris, ludeum esse et ludaicis parentibus ortum esse asserebat: 
quum tamen compertum fuerit nil tale, sed plane contrarium quid, a concionatori- 
bus predicatum fuisse, et bonum illum virum Christianum et ex Christianis 
parentibus esse natum f. 


30. Legatus] Chieregato: see Ep. studied at Wittenberg 1519-20 (ef. 
1336. ΤΣ, 329-31) and came to Nurem- 
31. concionatores] Andr. Osiander berg on Luther's recommendation as 


(19 Dec. 1498—17 Oct. 1552), the re- 
former of Nuremberg, who was now 
preacher at St. Laurence's church, and 
to whom Chieregato imputed a Jewish 
origin ; Dominicus Schleupner (t 3 Feb. 
1547) of Neisse in Silesia, who had 


preacher at St. Sebald's; and Thomas 
Venatorius (c. 1488—4 Feb. r55r1), 
à Dominican who had been brought 
to Nuremberg by Pirckheimer and was 
preacher in the Hospital. See Spala- 
tinus' Annales ed, J. B. Menckenius in 


Io 


μι 


5 


25 


30 


35 


40 


A 
Ut 


50 


60 


65 


230 LETTERS OF ERASMUS [1523 

Vix crederes, mi Erasme, quantum tam impudens mendacium et 
facinus tam audax Pontificis pariter et Legati detraxerit authoritati, 
quantumque pepererit contemtum, non solum apud Nurenber- 
genses sed summos etiam principes ; parumque abfuit quin ingens 
concitaretur tumultus, non sine magno periculo Legati et quorun- 
dam, eoactusque est Senatus Nurenbergensis diurnas stationes ac 
nocturnas agere excubias, vt tanto obuiam iret malo. Egit et alia 
quaedam Legatus leuissima et parum probata: ex quibus talem 
sibi peperit contemtum, vt non sine rubore in publicum prodire 
audeat. Nemo enim, nemo, inquam, vel minimo eum dignatur 
honore, sed vniuerso populo ludibrio et contemtui est. 

Et haec omnia illi euenere fraudibus monachorum, quibus maiorem 
quam debuit, attribuit fidem. llli enim infensissimo odio Nuren- 
bergenses persequuntur, ac Lutheranos appellant, quia hoc anno 
omnes sustulere mendicos, adeo vt nemo amplius in publico mendi- 
care ausit: quibus tamen omnibus, et large quidem, prouident iuxta 
conditionem vniuscuiusque. Quod pietatis officium omnes laudant, 
et largiter bona sua conferunt; monachi vero, quicquid egenis 
accedit, auaritiae ac ventribus eorum decedere putant. Hinc illae 
lacrimae et Acherontis commotio. Admonui Legatum per amicos— 
mihi enim illum sine periculo conuenire non licuit—vt monachorum 
caueret insidias: sed et me illi suspectum reddidere ; nunc vero 
sentire incepit quam sincere secum egerim. 

Scripsit Pontifex Senatui Nurembergensi, et quaedam falsissima 
obiecit; id omne in Legatum refertur, cui nec summe petenti 
responsum dare voluit Senatus. Insimulatur etiam nescio quid 
summe scelerati. Scripsit et Pontifex inter cetera principibus, se 
ingenue fateri multa nephanda scelera quibusdam iam annis in 
sancta sede Romana perpetrata esse et ob ea peccata clerum 
Lutherana plecti haeresi: omnes enim, inquit, errauimus, et vnus- 


37. tam impudens « : tale 8. et... 38. Pontificis a: sump«tibus;» ponti- 
ficiis 4. 38. authoritati 8 : auctoritatis a. 39. quantumque... contem- 
tum a : pariterque contemptum pepererit 5. Nurenbergenses a: nostros f. 
40. etiam «a : quosdam f. 41. non Sine... 49. fidem α : ita vt Senatus 
nocturnas quoque excubias agere cogeretur. Nec Legatus se paruo exposuit 
perieulo; qui ita contemnitur vt nemo preter paucos illi honorem deferat. 
Fertur et alia quedam leuissima egisse, circumuentus mroxo(rvpávvov) insidiis 
B. 50. persequuntur, ac Lutheranos c: prosequi ceperant, Lutheranosque 
B. quia . . . 53. vniuscuiusque «: quoniam neminem ex ciuibus suis 
amplius mendicare sinunt, sed cunctis indigentibus necessaria prebent: ad 
B. 53. laudant ... 55. putant a: libenter bona sua contribuunt ; quod illi 
molestissime ferunt, auaricie sue adimi putantes que in pauperes Christi erogan-: 
tur B. 56. et Acherontis... 72. amplectuntur a: Verum nemo vere dicere 


Script. rer. Germ. 11 (1728), 620; ME. — RHeichstagsakten, iii, p. 404n. Some of 


234; F. Roth, Einführung d. Reforma- 
tion in Nürnberg, 1885, pp. 108-17; 
and Deutsche Reichstagsakten, j. τ. iii, ed. 
A. Wrede, 1901, p. 411. 

39. contemtum] For the indignation 
excited in Nuremberg see a letter of 
the Ratisbon delegate, Hans Pcrtner, 
4 Jan. 1523: cited in Deutsche Reichs- 
tagsakten, iii, p. 925n. 

6o. Senatui] For Adrian's Briefs at 
this time to various towns see Deutsche 


them have been printed ; but not, so 
far as I know, this one. 

63. principibus] The quotations here 
are from the instructions given to 
Chieregato, c. 25 Nov. 1522: printed 
by Peyp, Nuremberg, 1523, in German 
and Latin, the latter in two issues with 
the Grauamina (l. 165n) attached. See 
Deutsche  Reichstagsakten, iii, pp. 391, 
397. 

66. errauimus] Cf. Is. 53. 6. 


1344] FROM WILLIBALD PIRCKHEIMER 231 


quisque in viam suam declinarunt, nec inuentus est qui faceret 
bonum, et nec vnus quidem.  Pollicetur tandem multa: quae 
vtinam velit, et quum velit, possit, e£ quum possit, re exequatur ! 
Quod multis impossibile videtur : sed Deo omnia sunt committenda. 7o 
Male audiunt Nurenbergenses ἃ quibusdam tanquam Lutherani, 
quia Euangelicam doctrinam cupide amplectuntur. Vtinam 
Romanenses ea qua Nurenbergenses modestia et morum probitate 
vsi fuissent, et adhue vterentur! nam minus viderent, audirent 
ae sentirent quae assidue perferre coguntur. 

Sed de his satis. Scriberem tibi quid in conuentu isto decretum 
esset, si id tenerem. Multa enim in medium deducta sunt, prae- 
cipue de vniuersali Germaniae pace constituenda, sed pauca ex- 
pedita; praeterquam quod populus nouis exactionibus aggrauatus 
est, nempe vt de omnibus mercibus, siue in Germaniam importandis 8o 
siue exportandis, persoluantur quatuor aurei de centum, scilicet vt 
habeant δημοβοροι βασιλεες quod agant. Vtrum vero tam in- 
tolerandum onus perferri poterit, exitus ostendet. Legati ciuitatum 
omnes insalutatis abiere principibus, nec vllo pacto annuere vol- 
uerunt. Hoe principes ferunt molestissime, et, ni fallor, magnae 8; 
inde turbae insurgent. Principes enim omnino exactionem illam 
ratam haberi volunt; ciuitates vero penitus reluctantur, ac omnia 
potius ferenda esse putant quam tam inhumanum iugum. Et 
interim contra Turcas aeccingimur, quum apud nos omnia dissidiis 
et odiis flagrant; aliisque auxilia pollicemur, quum nos omni go 
destituti simus subsidio. Cernunt principes vbique nobiles moliri 
defectionem, norunt subditos grauissimis premi oneribus, insuper 
tamen ciuitates etiam alienare contendunt: quod profecto minime 
fieret, nisi diuina nos vrgeret vindicta. Sed longior sum : Deus 
sit nobis propitius ! 95 

Quod vero scribis, Pontificem literas ad te humanitatis plenas 
dedisse, gratum mihi fuit audire, cum honoris tui, tum sycophan- 
tarum tuorum gratia. Facit profecto non imprudenter, si te et 
alios doctos demulcet. Satis enim multi iam irritati sunt ; quos 
Hochstratus, Eckius, Aleander et vniuersa sophistarum turba τοὺ 
minime quiescere sinent, nisi Pontificis intercedat autoritas. Sen- 
tient tandem Romanenses quam sit res periculi plena ensem in 
manus tradere hominum insanorum, temulentorum, temerariorum, 
fastu et arrogantia repletorum ; quamuis iampridem experti sint 

uanta mala hine inde temeritas et parum considerata excitauerit τὸς 
audacia. Silent quidam indignis habiti modis, idque sub praetextu 
pontificiae auctoritatis: qui plus taciturnitate sua se vendicant 
quam quidam tumultuantes et omnia clamore replentes, quamuis 
et ii forsitan tempore suo loqui incipient. 


Ml 
b 


poterit Nurembergenses hucusque impie quid aut aliud quid egisse quam quod 
viros bonos et Euangelice doctrine studiosos deceat 8. 73. Romanenses a: 
Antilutherani B. qua... probitate α : modestia qua Nurebergenses 8. 74- 
et... 75. coguntur « : non enim audire, videre ac sentire cogerentur quae illis 
quotidie accidunt 8. ^ 76. Scriberem . . . 110. aduenere«a: Fiat voluntas Domini, 


67. nec inuentus] Cf. Ps. 13. 3, 52. 3. ch. 2. 
8o. mercibus] For these proposals 82. δημοβοροι] Cf. Hom. 1. 1. 231. 
see Ranke, ist. of Reformation, bk. 3, 96. literas] Ep. 1324. 


IIO 


IIS 


120 


125 


130 


232 LETTERS OF ERASMUS [1523 

Sed vt tandem ad Frobenii negotium deueniamus, aduenere 
literae tuae nouissimae perquam oportune, nempe quum FfFerdi- 
nandus postridie abiturus esset, nec amplius in concilium venturus 
nisi vt valediceret. Confestim igitur rem aggressus sum, et amicos, 
qui iam praesident, eadem nocte rogaui vt operam darent quo voti 
compotes euaderemus. Rem vero totam Cancellario, vt vocant, 
Caesarei regiminis delegaui, homini non minus tibi quam mihi amico : 
cui etiam literas tuas pridem ad Ferdinandum conscriptas tradidi. 
Commiserat enim Oecolampadius ne illas alicui praeterquam 
Splegelio vestro consignarem ; verum quum ille nusquam com- 
pareret, iamque Ferdinandus se ad abitum fpraepararet, illas 
amplius retinere nolui. Cancellarius igitur, Vdalricus Varenpuhler 
seu, vt tu eum in epistola quadam nominas, de filicum colle, con- 
festim Ferdinando in concilium venienti literas tuas obtulit, simul 
et preces nostras exposuit ac exemplaria ostendit. Princeps vero 
literas tuas auide arripuit et legit, confestimque votis annuit. 
Verum quum res non solum in manu ipsius sita esset, data opor- 
tunitate ipsemet illam principibus proposuit, non sine honorifica 
nominis tui mentione. Qui omnes cum legatis pariter Erasmo 
morem gerendum esse decreuerunt: tametsi negotium aliqualiter 
in hoc haeserit, quod quidam censerent priuilegium, vt vocant, non 
ad omnes libros sed solum ad transmissa dari debere exemplaria. 
sed diligentia Cancellarii et amicorum opera generale impetratum 
est priuilegium. 

Admonuit Ferdinandus sua sponte Vdalrichum vt literas ante 
sine cuius nutu hec non aguntur. 


recto suo aduenerunt tempore f. 
113. valediceret a : 


Caeterum f. III. perquam oportune a: 
II2. nec a: ac non f. concilium . . 
principum conuentum, nisi vt valedicer(e5t, esset venturus B. 
113. et amicos... 115. vocant «: non opera Legati seu Spigelii tui, qui nusquam 
comparuit; quamuis, si affuisset, nihil sine aliorum adminiculo expedire potuisset, 
polliceatur ipse quid velit. Secretarii enim non eius sunt authoritatis apud Fer- 
dinandum cuius fuere apud Maximi(lianum?, precipue Germani, nec res ista in 
solius» Ferdinandi potestate, sed principum sita fuit. Cancellarium igitur, vt 
apellant 8. 116. delegaui... 122. colle a (122. eam a: correzi) : V. Varen 
aggressus sum, hominem tibi notum etamiciss. Huic litteras tradidi quas pridem 
ad F. seripseras ac Spigelio tradendas commiseras, pariter et Frobenii exemplaria 
que vna miseras, ac negotium totum comisi; qui P. I23. literas. .. 
124. Ostendit « : tuas dedit litteras, exempl[er]aria ostendit ac preces Frobecnii» 
exposuit B. 125. literas... votis « : perquam humane litteras legit ac confestim 


votis nostris 8. 126. Verum...data a: dataque B. 127. ipsemetillam a : rem β. 
proposuit «: exposuit B. 128. mentione a: praefatione 8. cum legatis 
pariter a: vnanimiter f. 129. tametsi... 135. lpsea: F.itaque V. litteras 


quam primum expediendas commisit, vt ipse ante discessum adhue suum P. 


III. nouissimae] Ep. 1341, which 


Nürnberg, ed. E. Wüleker and H. Virck, 
evidently was accompanied by a 


1899, p. 371. 


second letter from Erasmus to Ferdi- 
nand in sequence with Ep. 1323; for 
the resemblance between the privilege 
granted (Ep. 1341. ron) and the open- 
ing of Ep. 1341, probably implies that 
in drawing it up Varnbuler had before 
him a letter of Erasmus similar to 
Ep. 1341, and adopted its wording. 
112. abiturus] Ferdinand left Nurem- 
berg on 16 Feb. : see a letter of Planitz, 
erichte aus dem  Reichsregiment | in 


I17. literas] Ep. 1323. 

i18. Oecolampadius] This seems to 
imply that he paid a visit to Nuremberg 
about the beginning of Feb., bearing 
Ep. 1341. The visit can only have been 
brief. I find no trace of it in such of 
his letters as survive: Oec. E., f. 209, 
Zw. E?. 271. 280. 

122. epistola] Ep. 867. 36. 

134. literas] The privilege, which is 
dated 14 Feb.; see Ep. 1341. ron. 


1344] FROM WILLIBALD PIRCKHEIMER 233 
discessum suum expediret, vt ipse manu propria subscribere posset. 
Is igitur, licet negotiorum mole obrueretur, paruit, et ante discessum 
Ferdinandi totum negotium absoluit—idque gratis et sine pecuniis, 
quod apud nos rarissimum est—, non tam mei quam tui gratia. 
Si igitur res acta est vt cupitis, bene habet, quum tibi semper et 
vbique morem gerere sim paratus, nec minus Frobenio commodare 
desiderem ob communem studiorum vtilitatem ac hominis probi- 
tatem. Bene feceris tamen si Vdalrico vel paucis literis gratias 
agas, et Frobenii nomine exemplar ei pro beneuolentia sua trans- 
mittas. Tale enim diploma, praecipue generale, sine viginti aureis 
impetrari non potuisset. 

Ceterum libenter tibi illuderem, quod quibusdam confisus, qui 
tibi fumum promisere, nobis hoe negotium iniungere nolueris ; 
etenim si ipsimet interfuissent, opera nostra indiguissent. Non enim 
Ferdinandi secretarii eius apud illum sunt autoritatis cuius olim 
apud Maximilianum fuere: quapropter parum abfuit quin nego- 
tium fuisset neglectum. Quodsi mihi respondere volueris, noluisse 
te mihi molestum esse, praecipue quum haberes qui rem egregie 
posset expedire, non accipio excusationem ; quum et ille tibi verba 
dederit, mihique vix aliud quid gratius obtingere possit quam tibi 
rem gratam facere, et animum meum non tam verbis quam factis 
ostendere. Remitto igitur tibi tuas litteras ad illum ; cui forsitan 
minime sua deerit excusatio. 

Mitto et Legati ad te literas, nec non et alias quasdam; tuas 
vero recte illi consignaui. Non respondit, quia itineri se accingebat, 
nec abire ausus est nisi in Ferdinandi comitatu ; ita periculis et 
ludibrüs se reddidit obnoxium. Refert Pontifici principum re- 
sponsionem, qualem forsitan nullus vnquam reportauit, licet 
episcopis quibusdam repugnantibus. PBlandis contexta est verbis, 
sed ita acerba vt vix aliquid auditum fuerit asperius. Addita sunt 
Grauamina nationis Germanicae septuaginta ferme aut paulo plus, 
quae nec amplius perpeti velle aut posse se nostri asserunt; satis 
sibi verborum hucusque datum esse putant, ac tempus esse vt 
aliquando euigilent. Quo cuneta haec spectent, tute considera. 

Sed calamum reprimere necesse est; quid enim aliud agerem 


136. I8. . . 138. gratia o: quam rem V. perquam gnauiter et cito expediuit, 
et, vt videres quantum tibi deferret, diploma hoc gratis et sine omnibus tradidit 
pecuniis, quod hic mitto 8. 139. acta... tibi «: ex animi tui ac F(robenii» 
sententia expedita est, audeo ; tibi enim B. 140. Sim... 142 Vdalricoa: 
eupio, quin et libenter Frobennio, vtpote viro bono et comodo. "Tu autem bene- 
feceris si V. 8. 142. gratias agas « : pro humanitate sua gratias egeris, pariter B. 
143. €... 172. MDXXIH a: mittas, Nisi enim tibi, res absque x florenis non 


Ep. 1343 followed next day; cf. Ep. 
1353. 227-39. 

144. viginti] In his rough draft (£) 
Pirckheimer says x. 

146. quibusdam] The reference is to 
Spiegel: against whom  Pirckheimer 
shows some feeling. 

156. litteras] This letter to Spiegel is 
not extant. 

158. literas] Not extant : apparently 
written before receipt of Ep. 1336. 

tuas] Ep. 1336, of the same date 


as the first letter answered here by 
Pirckheimer. 

161. responsionem] of 5 Feb. 1523: 
printed in Peyp's Latin volumes men- 
tioned in l. 63n. See Deutsche Reichs- 
tagsakten, ii, pp. 435-43 ; also 417-35, 
443-7. . 

165. Grauamina] By the time these 
were printed, Nuremberg, F. Peyp, 1523 
(Panzer vii. 465), they had risen to 100 : 
see B. J. Kidd, Documents of the Con- 
tinental. lteformation, 1911, p. 106. 


135 


140 


145 


150 


155 


I60 


2949x075 LETTERS OF ERASMUS [1523 


170 Baechanalium die ? Τὰ vero, mi Erasme, bene vale, et me tuum 
semper esse putato ; nam et ego de te ita sentio. 
Nurenbergae, xvir. Februarii, Anno Salutis Μ D xxt. 


13201345,,,:0 [0 HERMAN LETHMATIUS. 

Gouda M5. 959. Dasle. 

LB. App. 321. 21 February 1528. 

[An original letter, autograph throughout, except the address, which is by 
a secretary : one of a small collection of letters written to Herm. Lethmatius 
which are now in the Town Library at Gouda, all but one of them (Ep. 1359) 
autograph. "The Library records show that they were given to the Library of 
St. John's, the Groote Kerk, at Gouda (out of which the present Town Library 
grew) by Henry Lethmatius, great-grandson of Herman's brother, in 1653—2a date 
which dissociates them from the Gouda MSS. of vol. i, p. 613. 

It appears from Ep. 1383. 17-21 that this letter was being circulated in print 
in Aug. 1523; but no copy of such an issue seems to exist. Erasmus, for an 
evident reason (ll. 43-4), never included it among his published letters; and the 
firs& known print of it is in Th. J. ab Almeloveen's Amoenitates theologico- 
plilologicae, Amsterdam, 1604, p. 62—1not an accurate text. 

The ws. has suffered much, part of it being badly faded and the paper decayed, 
perhaps through water; and the right-hand edge of the recto being for the most 
part worn away. Also, while it was in his possession, Henry Lethmatius pasted 
over some part of the verso with paper, on to which he transcribed the lines 
(38-45) thus covered. For these reasons the text is often difficult to decipher ; 
and in the lines covered only a few of the words can be read through the adherent 
paper. But with the help of ἃ copy which he made with his own hand (cf. his 
inscription in J. Fisher's Assertionis Lutheranae Confutatio, Antwerp, M. Hillen, 

* 1523, also presented by him to the Library: 274, E. v. 68), most of the gaps 
can be reconstructed with certainty. For the year-date he has in each case—on 
the Ms. and in his copy—1522. Τὺ seems likely that the final figure was legible 
to him, and therefore correctly transcribed. Τῇ so, the interpretation to be put 
upon it is shown by the mention of Adrian's Brief (Ep. 1324). 

Besides the Gouda MS. there are ms. copies of this letter in the University 
Libraries of Basle (Amorbachiana) and Leiden (no. 51), and the Royal Libraries at 
Brussels (Geldenhauer's Collectanea) and Munich (Cam. 33, f. 173) ; but as the 
original letter exists, they have little importance. Some of them may have been 
made from the printed text. Allagreein giving the year-date 1522. "The remaining 
letters in Lethmatius' collection are printed by Almeloveen, pp. 65-93: see also 
I. Walvis'» Beschryv. d. Stad Gouda, 1714, p. 218. 

Dr. J. Prinsen in editing Geldenhauer's Collectanea, 1901, p. 148n, and con- 
sidering only the copy there, suggested that this letter might be in part a forgery. 
But as Dr. L. A. Kesper shows in De Nederlandsche Spectator, no. 34, 1904, the 
existence of the autograph original entirely dissipates this opinion.] 


S. P. Hilarium iam dicaram tuo Moecenati priusquam tuae 
litterae huc vocarunt. Primum destünaram Regi Galliarum ; sed 
dehortantibus licet amicis, verti consilium ob hos rerum tumultus 
omnibus bonis studiis inimicissimos : quorum ego nullum video 

5 finem nisi si quis exoriatur ἀπὸ μηχανῆς θεός. Proinde magis tibi 
gratularer aulam, si tempora essent tranquilliora. 'Tui vero candoris 
est quod mihi gratias agis, imo tu teipsum ornas tuis istis eximiis 
virtutibus; quibus, vti confido, vicissim ornabis Christum, cui 
debentur omnia. "Videris enim mihi multis nominibus felicissimus, 


expediuisset. Verum quia Spiegel non venit, litteras tuas ad illum tibi remitto: 
cum enim principes omnes abeunt, illum minime venturum arbitror β 


1344. 170. Bacchanalium] The Roman 3. tumultus] For the continuance of 
festival of licence was not celebrated on the war with France (Ep. 1228. 52n) 
any definite day ; but evidently Shrove ^ see Ep. 1342. 541-50, 581, 586-7 ; and, 
Tuesday, 17 Feb. 1523, isintended here. ἔοι Erasmus' relations with Francis r, 

1345. 1. Hilarium] See Ep. 1334. Epp. 1319 introd., 1328. 43-5, 1375. 


1345] TO HERMAN LETHMATIUS 235 
si quod superest, prudenti consilio modereris: quod tu nullo ro 
monitore, scio, facturus es. Vtinam nos aliquid possimus in ornando 
te! Certe nullam pretermittemus occasionem. De legatione 
Britannica puto temporibus his turbulentissimis nihil futurum. 
Si quid tamen acciderit, faciam omnes amicos communes. 

Romanus Pontifex prolixo diplomate plenoque beneuolentiae 
testatus est animum erga me suum ; quod ipse maxima ex parte 
ore proprio dictauit, vt testatur litteris suis Barbirius. Offert et 
decanatum satis honorificum. — Proximis ad illum litteris honori- 
ficam (faciam) tui mentionem. 

Non opus est tibi consilio meo. Omnino paranda est fortuna et 20 
autoritas, que hominem vindicet a contemptu, vt nune sunt tempera. 
Scripsimus epistolam iocosam de vtendo aula, sed quae seria ducat : 
ea est in libello de ratione componendi epistolas. Scio te curaturum 
vt vbique te sobrium serues in conuiuiis: ea res tibi multum con- 
ciliabit autoritatis. Affectus gloriae, etiam si quo pacto titillet 25 
animum, summopere dissimulandus est, in cultu pariter et in 
oratione. Aula nasum habet. In disputationibus cauendum ne 
quando scholastico more incalescas ; nec semper, nec cum omnibus, 
nec quauis de re decertandum. ta pluris fies et minus habebis 
negocii. Colendi (proceres), sed hi potissimum qui plurimum valent. 30 
Oportet omnibus esse comem: non abiecte tamen, sed sic vt 
memineris theologice dignitatis absque supercilio. Commendat et 
sanctimoniae speties. De rebus aulicis non oportet liberius loqui, 
nec statim prodere quid sentias ; et si quid consules, sit aequum 
minimeque noxium. Quod si cogeris accedere parti, semper in 35 
latus felicius inflectito. De negocio Lutherano, quam minimum te 
admisceas, si licebit; et si quid ages, semper memineris aequitatis. 
Linguis et bonis litteris oportet fortiter patrocinari ; nam Franciscus 
Hulst et Ecmondanus magis has persequuntur quam Lutherum. 
Ea res conciliabit tibi animos plurimorum, et praecipue iuuentutis 40 


T 


5 


30. proceres scripsi in fine versus, vbi charía lacera ; sicut in LB. 1. 449 D, necnon 
App. 510, * Proceres aliquot cole? : sunt A/meloueen. — 31. tamen post Oportet add. 
Almeloueen, in fine paginae, vbi charta lacera : sed praestat omittere. 

15. diplomate] Ep. 1324. 

7. Barbirius] Cf. Epp. 1341. 28n, 
1342. 638-43. 

18. decanatum] Cf. Epp. 1324. 120n, 
. I43; 1 do not know where. 

19. mentionem] Perhaps in the mis- 
sing part of Ep. 1352. 


39. Hulst] A lay member of the 
Council of Brabant, and Licentiate in 
Laws of some university; probably 
Louvain, as he was acquainted with 
Adrian of Utrecht. In Jan. 1520 (de 
Jongh p. 18*) he was chosen by the 
Council to settle the question raised by 


22. epistolam] Printed in the 7)6 
conscrib. epistolis (Ep. 1284), LB. i. 
448E: also as LB. App. 510. CK. 
vol. i, p. 612. 

28. incalescas] Cf. a letter of Nic. 
Daryngton (Ep. 1224. 8n) from Lou- 
vain 14 Feb. (15225 (EHR. xxii. 747). 
After complaining of the 'frigidity ἡ 
(cf. Ep. 1166. 106n) which he found in 
the theological disputations, he points 
to the opposite extreme:  : Parisiis 
clamatur vere Sarbonice et voce, quod 
dicitur, Stentorea; fremunt aliquando 
ad spumam vsque et dentium stri- 
dorem '*. 

nee semper] Cf. Ep. 1159. 14n. 


Nesen (Ep. 1057 introd.). In Dec. 1521 
he took a leading part in the prosecu- 
tion of Corn. Grapheus (Ep. 1087. 355n) 
and Jac. Praepositus (Ep. 980. 54n). 
After that Charles appointed him in- 
quisitor to suppress heresyin the Nether- 
lands (Ep. 1299. 73n). His activity in 
this post was great but shortlived. 
A mistake in the arrest of Corn. Hoen 
(Ep. 1358. 26n) aroused very strong 
feeling against him ; and charges were 
brought which encouraged Margaret 
to dismiss him (cf. Balan 261, pp. 554-5), 
though in June r523 Adrian vi had 
created him papal inquisitor. By 1524 
he was discredited ; but influence (cf. 


45 


50 


236 LETTERS OF ERASMUS [1523 


vbique subolescentis. Haec tempestas ne potest quidem durare 


diu. Bene vale. 
Haec tuo iussu liberius scripta vel in ignem coniice ; nullum enim 
exemplar apud me manet. 
Basileae nono Kalendas Martii anno 1522. 
Erasmus ex animo tuus. 


Incertus eram de maioribus Archiepiscopi, alioqui pluribus hoc 
egissem in prefatione. Dubitabam vtrum pater fuisset Cancellarius 
an auus: ne nomen quidem quisquam docere poterat. Rursum vale. 


Eximio theologo Hermanno Lethmatio Goudano, in familia 
Caesaris. 


1346. ΤῸ ΤῊΝ Nuws or COLoGNE. 
Ratio verae Theologiae, (1523). [9,04 v^ (4). ( Basle. ) 
LB. 666. (c. February) 1523. 


[The opening and concluding passages of the Virginis et. Martyris Comparatio, 
written in response to a request, supported by presents of sweetmeats, from 
the Benedictine nuns of Cologne, with whose warden, Helias Marcaeus, Erasmus 
had been for some years on friendly terms: see Epp. 842, 1475. For the arche- 
type (a) I have adopted the edition of the atio verae Theologiae discussed in Ep. 
1365 introd. In Sept. 1524 at Marcaeus' request Erasmus enlarged this letter into 
a little treatise (8), and printed it with the De immensa Dei misericordia Concio 
(Ep. 1474); where it fills 49 pages, of somewhat smaller content, instead of 7. 
« is reprinted in the Cologne edition of Dec. 1523 ; 8 in Froben editions of Oct. 1524, 
*ex recognitione autoris', and Sept. 1529 (4), where it is combined with the De 
pueris instituendis and other small works of Erasmus (see Epp. 603-4, 799, 1194). 
Leclerc appears to have used for his text, here and in Ep. 1365, a copy of α : for 
the three misprints he proposes in his notes to correct are found in that text, 
but not in the Cologne edition. β appears in its right place among Erasmus' 
moral writings in the Basle Opera of 1540, v. 493, and in LB. v. 589. 

The opening words of Ep. 1475 show that the amplification of « into 8 was 
the result of a request made some time before; perhaps at the sending of sweet- 
meats as a s(rena for the New Year of 1524. "Phe year-date given in the text 
below is confirmed by the existence of the Cologne reprint of Dec. 1523. This 
letter may therefore be taken to be a response to a sirena for 1523—a suggestion 
which indicates a conjectural month-date; and from the first three words it seems 
that the nuns must have begun their pleasant practice at the New Year of 1522. 

Like the De . . . Dei misericordia this pietistic work rapidly attracted notice, 
and demand for it in the vernaculars arose. "The following translations are noted 
in BEr'. ; into German 1:33, into English by Thomas Paynel 1537, into Flemish 
s.q.; into Italian 1554, into Dutch 1616, into French 1712.] 


ERASMVS ROT. VENERABILI COLLEGIO VIRGINVM MACABEITI- 


CARVM APVD COLONIAM AGRIPPINAM, SALVTEM IN CHRISTO 
IESV, VIRGINIS FILIO, AC VIRGINVM OMNIVM CORONA. 


SEMEL atque iterum tragematis ac dulciariis missis prouocat me 
pietas vestra, virgines optimae, vt aliquo scripto thesaurum vestrum, 
1346. TIT. MACCABAEITICARVM £8: MACHABAEITICARVM "y. 


iterum β. missis o: quibusdam 5. 2. vestra pietas B. 
ante thesaurum add. B. 


I. Semel a: Iam 
simul et 


Ep. 1467. 9-11) saved him from disaster, 
and his last years were spent in the 
duties of a minor office. See van 
Slee in ADB. xiii. 336, based on De 
Hoop Scheffer, Kerkhervorming ἴῃ 
Nederland, 1873; and Frederieq iv. 
Hulst appears to have died at Utrecht ; 


for the month-date of his death, 7 Nov., 
is preserved in the calendar of the 
Carthusians there (van Heussen i. 154). 
1345. 48. in prefatione] See Ep. 
1 334. 898-902. » 
1346. 2. thesaurum] The relics of the 
Maecabaean brothers; cf. Ep. 842, το. 


1346] TO THE NUNS OF COLOGNE 237 


quem sane preciosissimum tenetis, celebrem, et vobis vestrum 
propositum commendem. Nimirum lucrum facere vultis illud, 
Venamini vt pro xeniis quae delectant palatum, recipiatis ea quae 
pascant animum. Pia captatio est, sancta auiditas est, prudens et 
quaestuosa commutatio, planeque digna sapientibus virginibus : 
si modo is essem qui possem pro corporali semente spiritualem 
messem reponere. Non erratis in affectu, sed erratis in delectu. 
Quod optimum est diligitis, sed non eum deligitis qui possit sanctis- 
simis votis vestris satisfacere. Ne tamen simpliciter ingratus 
videar, gratulor vobis, sanctissimae virgines, istum animum nihil 
aliud sitientem quam vloriam sponsi vestri. : 

ffo. O5] Proinde agnoscite, virgines, vestram felicitatem, et non 
inuidebitis mundo suas delicias. Agnoscite dignitatem, et non expe- 
tetis sordida mundi commertia. Adhaerete sponso vestro : in hoc 
simul habetis omnia quae vere laeta sunt aut magnifica. Animet 
vos ad constantiam domesticum exemplum  sanctissimorum 
iuuenum, qui gaudent etiam corporum suorum pignora seruari 
in tam sacro collegio. llli mori maluerunt quam gustare carnem 
suillam. Vos putate carnem esse suillam quiequid ingratum est 
sponso vestro. Si fueritis emulatrices pulcherrimi certaminis, 
eritis et consortes gloriae, opitulante sponso vestro lesu : qui viuit 
et regnat in omnia secula. Amen. 

Anno salutiferae Incarnationis M.D.XXIII, 


1947... To Jopocus GAVERIUS. 


Gouda MS. 1324, f. 61 (a). Basle. 
Exomologesis, 1524, fo. F6 v? (8). 1 March 415235. 
HN: Lond. xxiii. 5: LB. 67r. 


[This letter was first printed in the Exomologesis, Basle, Froben, 1524; and 
afterwards in the collected volumes of Zpistolae. It is found also in one of the 
Gouda manuscripts (App. 9 in vol.i) After collation of these sources I do not feel 
clear that the manuscript is not copied from the Exomologesis. In many points 


4. Nimirum . . . 5. Venamini a: in quorum altero religiosa quadam ambitione 
ducimini, quae non vestram quaeritis gloriam, sed Dei qui in sanctis suis vere 
gloriosus est. In altero sentio vos spirituale lucrum quaerere: nimirum illud 
venantes f. 6. pascunt y. 7. quaestuosa a: vere lucrifera f. 8. possem 
-.. 9. reponere c: possim ex diuinarum scripturarum myrotheciis aliquid depro- 
mere quod aeque reficiat mentem vestram ac vestra munuscula reficiunt corpus- 
culum nostrum f. 9. Non erratis αγ: Non erra/ratis B. IO. sed a: 
verum f. deligitis B: diligitisa. — 12. etiam atque etiam ante gratulor add. 5B. 
sanctissimae c: deo dilectae f. I4. agnoscite, virgines a: virgines 
optimae, agnoscite B. I5. delicias « : deliciarum praestigias β. vestram 
ante dignitatem add. B. non expetetis 8: ne expectatis a (expectetis LB) 
16. Adhaerete . . . simul a: Nisi te cognoueris, inquit, pulcherrima inter foe- 
minas.  Comminatur sponsus virginibus nisi agnouerint suam beatitudinem. 
Non agnoscunt autem quas instituti poenitet, quae mundi delicias suspirant. 
Cogitate quali sponso nupseritis, illi totis praecordiis adhaerete, in quo semel 5. 
18. domesticum om. B. I9. gaudent etiam «: magis etiam gaudebunt 8. 
suorum corporum f. tam sacro o: vestro 8. 20. Si senserint 
vos aemulatrices suarum virtutum quibus Deo placuerunt. Ornant illi vestrum 
sodalitium, sic illos vicissim ornabitis integritate morum vestrorum post collegio 
add. B. moria: tot suppliciis excarnificari 8. 23. gloriae consortes f. 
eum patre et spiritu sancto post qui add. 8. omnia secula a: aeternum 8. 
25. Ànno...1523 a: om. B: Dixi y. 


Unt 


- 
tx 


25 


238 LETTERS OF ERASMUS [1523 


they agree together against the other sources, and in one case (1. 253) they coincide 
in error. [tis quite possible, too, that in the points where the manuscript offers 
a different, if not a better, text than that of the Exomologesis, the divergence may 
be due, as in Ep. 325, to the laxity of the copyist. Nevertheless, in the absence of 
any clear guidance, precedence may be given to the manuscript: though there 
is no need to retain its unusual spelling. 

In all the sources the year-date is 1524; but for an obvious reason I have 
ventured to change it. 'lhe date of Nevius' death has now been conclusively 
established by Prof. de Vocht, in an article in the JMéanges Charles Moeller, 
Louvain, 1914, a8 25 Nov. 1522. It seems hardly likely that Erasmus would have 
delayed till : March 1524 to write what is not a biographical sketch like Ep. 1211, 
but a lament for his friend's death: and in fact there is nothing in the letter to 
imply a date later than March 1523 except the single sentence about Hutten 
(l. 304)—where the implication is, no doubt, that he is dead—"which may quite 
well be an interpolation at the time of printing (cf. Ep. 745), especially asit conflicts 
with the statement a little later on (1. 309) that Nevius' loss is the most recent of all. 
Furthermore, the coincidence of the opening sentences of this and Ep. 1355 seems 
to imply that that letter is the answer: though the business part of it finds no 
counterpart here. 

The year-date may therefore be changed to 1523; on the supposition that 
Erasmus altered it when he revised, and no doubt amplified, the letter for publica- 
tion in the Exomologesis, just as he altered the year-date of the Catalogus Lucubra- 
tionwm (1) on revising and enlarging it in 1524. On the same view it is easy to 
explain the disappearance of the business portion here, as being unsuited to what 
had now become a literary composition. 

For Nevius see Ep. 298 introd. ; for Gaverius Ep. 717. 21n.] 


ERASMVS ROTERODAMVS IODOCO GAVERO, VIRO PRAETER IVRIS 
PROFESSIONEM VNDEQVAQVE DOCTISSIMO, SALVTEM DICIT. 


IoANNIS Naeuii, communis amici, nunciata mors, quemadmodum 
mihi grauem moerorem attulit, ita attulit et salubrem admonitionem. 
Non enim possum non grauiter ferre tam singularis amici iacturam, 
praesertim quum ipse multis nominibus esset vita longissima dignis- 
simus. Rursum mors tam subita admonet nos omnes, ne quis in 
eo statu velit viuere in quo nolit mori. ix amicorum enim literis 
intelligo illum cum amicis hilariter ac iucunde coenasse: mox quum 
ascenderet gradus illos a me toties calcatos (nam demigrarat in cubi- 
culum meum), subito morbo correptum ad horam ferme decimam, 
το nec ab hoe paroxysmo vixisse nisi sex horas. Quanquam haud scio 

an mors ista possit videri subita, cum illi tot annis res fuerit cum 

paralysi. Ae mea sententia nimium indulsit medicinae, cuius ipse non 
erat ignarus. Nam quae pars est liberalis eruditionis, in qua vir ille 
non fuerat felicissime versatus? tanta erat ingenii dexteritas. 

τς Proinde in familiaribus colloquiis soleo nonnunquam illud in 
illum iacere, ingenium Naeuii male habitare. Profecto dignus erat 
animus ille feliciori domicilio. Rursum indigna mens erat quae 
curis humilioribus inquinaretur ; sed semel irretitus explicare sese 
non poterat. lam quae linguae felicitas, quam prompta, quam 

20 parata dicendi facultas, si de re seria dicendum esset! Qui lepos, 
quae argutia, si iocis aut salibus ludere libuisset! Tum qui morum 
candor! quae conuictus suauitas! Quam erat amicus amico, 
quam arcani crediti continens, quam non sordidus! Vnum in eo 


un 


5. tam subita mors 8. 11. ista mors B. 14. fuerit B. 17. Rursus £. 


8. cubieulum meum] For the posi- du Lis on the upper floor cf. Ep. 1209. 
tion of Erasmus' room in the Collége ^ 4n. 


1347] TO JODOCUS GAVERIUS 239 
desiderabam, ne nullus esset naeuus in Naeuio: tenacior erat 
simultatum quam ego volebam. Eas non facile quidem concipiebat, 2; 
sed semel conceptas aegre ponebat. Hac vna de re nonnunquam 
inter animos tam concordes erat, vt scis, aliqua discordia. Non 
poteram illi persuadere quam facile nonnunquam graues inimicitias 
comis appellatio solueret, quamque verum esset illud Graecorum 
prouerbium, πολλὰς φιλίας ἀπροσὴ γορία διέλυσε. 30 

Solebam illi occinere fabulam de Ioanne Coleto, viro perenni 
hominum memoria digno.  Pessime illi conueniebat cum patruo, 
viro admodum sene ac praefractis moribus. Lis erat non de lana 
caprina nec de asini, quod aiunt, vmbra, sed de magna summa 
pecuniarum, ob quantam vel filius bellum  indiceret patri. 35 
Coletus pransurus apud reuerendissimum patrem Guilhelmum 
archiepiscopum Cantuariensem iunxit me sibi in cymba. Interea 
legebat ex Enchiridio meo remedium iracundiae, nec tamen indicabat 
quur ea legeret. Accubitus ordo forte sic dabat vt Coletus sederet 
e regione patrui, vultu subtristi, nec loquens nec prandens. Archi- 40 
episcopi vero rara quaedam est hac in re dexteritas, vt curet ne quis 
parum hilaris sit in conuiuio, sermones ad omnium affectus attem- 
perans. Iniectus itaque sermo de aetatum collatione: orta est 
inter mutos confabulatio. Denique patruus senum more gloriari 
coepit, quod tantus natu tantopere polleret viribus. .À prandio 4; 
nescio quid seorsim agitatum est inter illos. Vbi Coletus mecum 
repetisset cymbam, ἡ Video,' inquit, ἡ“ Erasme, te felicem esse'. Ego 
admirabar quur hominem infelicissimum diceret felicem. Ibi de- 
narrauit quam atroci animo fuerit in patruum, adeo vt propemodum 
statuisset omnibus Christianae modestiae repagulis refractis et so 
cognationis affectu contempto manifestum cum illo bellum suscipere : 
eaque gratia cepisse meum Enchiridion in manus, vt iracundiae 
remedium quaereret, et profuisse. | Mox ex ea qualicunque con- 
fabulatione quae orta est in prandio, vtrinque dilutam amarulen- 
tiam, sic vt statim Archiepiscopo sequestro facile res omnis inter ςς 
eos composita sit. Huius generis exemplis apud illum commemo- 
randis non admodum promouebam. Sed hune naturae neuum 
quot eximiis virtutibus ille pensabat ! 

Hie non pergam te consolari, Iodoce, virum iuxta prudentem ac 
doctum, ob mortem amici. Sciebas enim te habere mortalem, 6o 
quemadmodum ethnicus ille dixit de filio, ἡ Sciebam me genuisse 
mortalem ': et ab omni philosophia videtur alienus, qui miserius 
ducit mori natum quam nasci moriturum, quum vtrunque P abra 


30. πολλὰς... διέλυσε B: pollas philias aprosegoria delyse a. 31. B8: per- 
hennia. 434. quod aiunt add. B. 36. R. P. 8. β: Guielmum a. 43. CUP nem 
itaque «a: Per eum itaque iniectus est ἢ. collatione aetatum f. orta a: 


Hine orta 7. 44. 
bellum suscipere cum patruo f. 
56. B: aput a. — 6r. ethnicus om. β. 


24. tenacior] Cf. Epp. 696, 838 

30. prouerbium] Cf. Ep. 1326. rn. 

31. Coleto] From the mention of the 
Enchiridion (Ep. 164) it follows that 
this episode cannot be dated earlier 
than Erasmus' second visit to England, 
in t 505-6. 


mutos 8 : mutuos a. 
52. Enchiridium β. 


51. cum illo bellum suscipere a : 
55. Statim a: mox f. 


37. Cantuariensem] For another oc- 
casion on which Erasmus ὑπὸ at 
Lambeth with Warham see I, p. 

48. infelicissimum] Cf. Ep. o 6n. 

56. illum] sc. Naeuium. 

6r. ethnieus ille] Anaxagoras: see 
Val. Max. 5. 1o, ext. 6. 


240 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
secundum naturam sit hominis. Verum dictu mirum quam vulgus 

65 execretur subitam mortem, adeo vt nihil frequentius, nihil vehe- 
mentius apud Deum ac diuos deprecetur quam mortem subitaneam 
et improuisam. Subito mori piis pariter atque impiis commune est. 
Herodes repente percussus ab angelo periit. Heli sacerdos, vir pius, 
e sella prolapsus obiit. Horrendum est male mori, non subito. 

7o Atque hie superstitiosus mortalium timor sibi vana fingit remedia, 
simulacrum Christophori, certas preculas ad Virginem matrem, 
voces et notulas quasdam magicis non dissimiles. Qui tantopere 
formidant mortem subitam, quanto rectius facerent si a superis 
precarentur bonam vitam! Quid enim stultius quam vitae cor- 

75 rectionem differre in mortem ? Quam vero paucos corrigit longa 
aegrotatio ! si tamen vllos corrigit. 

De nemine quidem desperandum est; sed tamen sero discit 
Christianismum, qui iam quod discit, exercere non potest; sero 
confessionis remedium adhibet, quum iam in summis labris est 

8oanima. Da mihi' inquiunt, ' veram contritionem et puram con- 
fessionem ante mortem. Et hoc petunt nonnunquam a diua 
Barbara aut Erasmo. Obsecro, quid aliud isti petunt quam ἡ liceat 
mihi male viuere, et tu da bene mori' ? Nolunt odisse commissa 
sua, nisi sub horam mortis; volunt frui peccatis suis quam diu 

8s; valent. Alioqui dicerent Christo, non Barbarae: ' Da mihi nunc 
odium peccatorum omnium, da salutiferum de commissis dolorem, 
da vt mihi semper amara sit recordatio superiorum malorum, da, 
dum valeo, sic confiteri semel vt posthac non sit opus confessione '. 
Quidam illud etiam nominatim a Deo flagitant, quo genere mortis 

oo mori velint et quot menses decumbere. Quanto Christianius est 
nihil interim aliud curare quam vt sic instituamus vitam ne, quan- 
doeunque dies ille supremus aduenerit, opprimat nos imparatos, 
reliqua summi numinis arbitrio relinquamus! Nouit Deus quid 
cuique maxime expediat. Vna nascendi ratio est omnibus; moriendi 

9; magna varietas. Eligat ille quodeunque voluerit. Non potest male 
mori qui bene vixerit. Quod si pio homini deligere fas esset mortis 
genus, nullam arbitror magis optandam quam subitaneam, quae 
velut e medio cursu bonorum operum repente subuehat in coelum. 
Tam aegrotanti, et velit nolit corpusculi malis seruienti, quantum perit 

100 temporis ab officiis pietatis! Non studet, non docet, non concionatur, 
non visit aegrotos, non laborat manibus vnde subleuet fratris 
egestatem, imo potius interim aliis est onerosus, quos charitas 
nollet grauari. 

Narrant Theodorieum Franciscani sodalitii, qui Louanii diem 


66. B: aput oe. deprecentur 8. 67. Subito... 69. subito add. H. 
72. et a: 80 B. 73. subitam mortem 8. 78. B: excercere a. 83. tu da 
a: da tu 8. 93. summi om. B. 95. magna c: mira β. 96. B: phas a. 


97. Subitaneam c : subitam £. 
interim add. B. onerosus est f. 


99. eta: ae B. IO2. B: aegestatem a. 


104. Theodoricum] Coelde (c. 1435— 
11 Dec. 1515) of Osnabruck, or Münster, 
after studying at Cologne joined the 
Austin Friars, but c. 1453 went over 
to the Observant Franciscans, and in 
process of time gained great reputation 
and influence as a preacher. During 


plague in Brussels in 1489 he distin- 
guished himself by devoted service to 
the suffering. Rod. Langius' Rosarium 
(Ep. 70. 45n) was composed at his 
suggestion, and its title describes it 
as 'instar praedicationis deuotissimi 
Fratris Theodorici Coelde'. Of the 


TO JODOCUS GAVERIUS 241 


1347] 
suum obiit, virum, vt nosti, habitum et pium et integrum, quum 
sentiret corpuseulum grauari lassitudine, vnde coniiciebat mortem 
secuturam, solitum inter suos dicere, ' Vtinam Deus, vbi visum ipsi 
fuerit, hine me subito tollat, ne morbo diutino grauis sim fratribus 
meis!' Adeo vir bonus non vult cuiquam in vita molestus esse, vt 
ne morte quidem sua velit vllum grauari. Quod optarat contigit. 
Eo die quo defunctus est, bis fuerat concionatus, peregerat rem 
diuinam, interfuerat solenni liturgiae. Accumbebat in prandio ; 
sub finem prandii petiit abeundi veniam, dicens se sentire nescio 
quid nauseae. Abiit solus in cellulam, creditus est quiescere. Vbi 
diu non prodiret, ingressi sunt fratres, et reppererunt in lecto vesti- 
tum ae mortuum, sed dormienti similem. Quis eam mortem non 
iudicaret feliciorem quam lentam aegrotationem ? 

* Sed absunt ceremoniae, aqua sacra, caereus sacer, crisma, signum 
crucis, turba acclamantium aut etiam eiulantium.' Non dicam hic 
quod haec aliquoties nihil aliud quam mortis molestiam condupli- 
cant; illud tantum respondebo, quod sic baptizatus est eunuchus 
ille Candaees reginae. Nec aliter arbitror baptizatos quos bapti- 
zauit Apostolus Paulus. Num ideo noster baptismus felicior, quia 
tot ceremoniis peragitur ?  Miserum est, inquiunt, mori solum. 
Atqui morienti sufficit vnus angelus, qui animulam elapsam deferat 
in coelum. Adsunt nonnunquam qui solatio sint morienti, sed 
frequentius adsunt qui dolorem addant et desperationem: vxor 
morosa, liberi inobedientes, sodales aleae, temulentiae ac scorta- 
tionum, concubina, inimicus qui lesit. 

Nosti senatorem illum Mechliniensem, sodalem et aequalem 
Bogardi medici ; nam vterque vixit vsque ad decrepitam aetatem. 
Gronsellus autem ille superabat etiam aliquot annis, vt ex ipsorum 
eolloquio didici. Huius hospitio sum vsus aliquando Mechliniae. 
106. mortem secuturam a : morbum sequuturum f. 


118. crisma om. B. 123. Apostolus om. B. — 127. et a: 
8: Gronselus a. 


105. nosti a: scis f. 
IO8. diutino morbo 8. 


ac B. 128. ac add. B. 131. Bogardi 8 : bocardi a. 132. 

133. aliquandiu 5. 

sanctity of his life Erasmus, who saw schrift, Bonn, i, 1875; R. Ernsing in 
him at Bergen c. 1493-4 (see App. 5 in Hist. Jahrbuch, Munich, xii, 180r, 
vol. i), gives à vivid pieture in Lond. . pp. 56-68; Hamelmann, Zllust. West- 
xxvii. 5, LB. 1230. Abp. Hermann of  phaliae viri, ed. K. Lóffler, 1908, 
Cologne had a great regard for him, ^p. 16n; and ADB. iv. 386-8. 

and in 1497 persuaded him to become 121. sic | sc. sine ceremoniis. 
Guardian of the Franciscan house newly 131. Bogardi] Cf. Ep. 932. 54n. 
founded at Brühl; whence Coelde was 132. Gronsellus] Gerardus de Grons- 


transferred as Guardian to Antwerp, 
to Bodenthal near Brussels in 1503, and 
in 1506 to Louvain, where he died. 

"Trithemius, whoknew him at Cologne, 
mentions some writings ('Trith!. fo. 
u* v9, Trith?. f. 67); the best known 
of which is à small book of devotion 
in the vernaeular, Christenspiegel or 
Manuale simplicium, first printed at 
Cologne, perhaps before 1477, and four- 
teen times later during Coelde's life- 
time, but now very rare (Hain 14968— 
70, Campbell 1585-9, Reichling 1908, 
Proctor ii. 10559). 

See J. B. Nordhoff in Pick's Monats- 


452*5 


selt (T 7 Feb. 1514), belonged to ἃ family 
which perhaps originated from Grons- 
felt or Gronsveld, s. of Maastricht. His 
father(?), Jo. de Gronsselt (T9 June 
1463), was a famous lawyer at Louvain ; 

and he himself rose to be à member of 
the Council of Malines. See Val. An- 
dreas p. 170. 

Erasmus' residence in his house at 
Malines may probably be dated either in 
1502-3, or in 1509 (cf. Ep. 216 introd.). 

133. aliquando] The reading of the 
MS. is preferable: for there is no other 
evidence to show that Erasmus ever 
made a long stay at Malines. He passed 


τος 


IIO 


115 


120 


135 


140 


145 


130 


€ 
un 
Ua 


160 


165 


170 


175 


242 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Ibi ex filiis cognoui quum iam decumberet (nam senio periit verius 
quam morbo), cognatos apud ipsum pernoctare volentes iussit abire 
cubitum : ' Nihil' inquit, opus mea causa grauari quenquam; 
facile vel solus moriar, nimirum paratus quandocunque me vocarit 
Deus'. O vocem vere Christiano dignam ! 

Quum agerem Romae, narrabant Saxonem quendam cum sodali- 
bus aliquot eo religionis gratia venisse; quumque surrexisset a 
poenitentiario apud quem exonerauerat conscientiam suam, pro- 
cubuit genibus flexis ante altare quoddam, sic innitens scipioni suo 
et complosis manibus orans. Huius sodales quum vellent abire, 
mirantur quid ille tam diu moraretur in precibus. Quum ille finem 
non faceret, vellicant hominem admonentes esse tempus abeundi, 
et reperiunt mortuum sed prorsus oranti similem.  Narrant et 
physici subitam ae vehementem affectus mutationem parere mor- 
tem: quod ferunt vsu venisse mulieri, cui moerenti quod falso 
rumore persuasum esset filium in bello perisse, repentinam mortem 
attulit filius praeter expectationem saluus ingressus domum. Idem 
videtur huie accidisse.  Praecesserat ingens dolor de commissis. 
Successerat ingens gaudium ex absolutionis fiducia. Hine mors 
subitanea. * Mortuus est ' inquiunt, ' sine lux, sine crux, sine Deus. 
At quis eam mortem non optaret vt longe felicissimam ? 

Nullum Apostolorum aut veterum illorum quos Christus vnice 
charos habuit, legimus perisse morbo, sed omnes fuisse βιοθανάτους, 
quemadmodum fuit ipse Dominus Cristus. Atque ego quidem 
arbitror hoc mortis genus magni muneris loco illis donatum fuisse. 
Tota vita impendebatur Euangelio, mors ipsa plurimum habebat 
gloriae minimumque cruciatus. Quid enim martyris morte laetius 
minusue luctuosum * Tum quam multi morbi sunt qui vincunt 
virgas, vngulas, secures et cruces! Quot annis multos discruciat 
podagra, quot excoriatio renum ac vesicae, quot calculus, carnifex 
meus! Quaecrux conferenda est cum pleuretidis cruciatu ? Leges, 
quum maxime saeuiunt, dissecant viuum in 4? partes priusquam 
attingant vitalia. At ego crediderim minus sensurum cruciatus, si 
cui membratim corpus dissecetur, quam qui sentit caleulum sub 
imis costis ac circa venarum quas meseraicas appellant medici, 
angustias saeuientem. Quanquam medici veteres inter extremos 
cruciatus, qui subitam mortem adferunt, primas tribuunt calculo 
vesicae : qui fortassis hoc est acerbior, quod fere sit immedicabilis, 
nisi velis remedium morte crudelius, atque ipsam plerunque mortem. 
Certe huie proximum malum est renum calculus, quum saeuit 
acerbius. Me vero tam subinde repetit tamque capitaliter adoritur, 
vt si quis odit Erasmum, merito iam inimicus esse desinat, nimirum 


136. quenquam grauari 8. 137. morior N. 142. ante « : ad β. 143. et 
om. 8. 148. moerenti£: merentic. 156. morbo perisse 8. β: biothanatos «c. 
157. Cristus om. B. 158. « H : nu/ meris β. 162. a N : discrutiat £. 
163. meus carnifex 8. 169. B8: angustius a. 170. a H : tribuant £. 
172. atque... mortem add. 8. 175. desinata: desinere debeat ἢ. 


through on his return to Basle in May — ofthis in any other source. 


1515 (Ep. 337 introd.); and was there 153. sine lux] Cf. Ep. 950. 29. 
ior some days in March 1519 (Ep. 927) 156. Bic0avárovs] Α corrupt form of 
and again in March 1521 (Ep. 1188). the late word βιαιοθανάτους. 


139. Saxonem] I cannot find mention 163. calculus] See Ep. 1267. tron. 


1347] TO JODOCUS GAVERIUS 243 


odio tot malis saturato, Porro cruciatum tam immitem secum 
adfert calculus, vt quantumuis validum ac robustum corpus intra 
triduum nonnunquam interimat; et si se remittat dolor, in hoc 
remittit, vt mox saeuiat atrocius. Quid hoc est aliud quam fre- 
quenter regustare mortem ? Quis autem cuperet reuiuiscere, paulo- 
post iterum moriturus ? 

Proinde graues autores non sine causa mortem repentinam 
dixerunt esse summam vitae felicitatem. Huius exempla multa 
commemorat Plinius li^ vii», capite 53. Sed multo plura quotidianae 
vitae casus suppeditant. Quanquam inter hos feliciores videntur, 
qui vehementi gaudio animam subito efflarunt. Sed longe felicissimi 
qui post multos annos feliciter actos, in re iucunda pariter et honesta 
subito defecerunt. Quemadmodum aecepimus quibusdam rem 
diuinam facientibus aut concionantibus, aut rerum coelestium 
contemplationi intentis, repentinam mortem accidisse. Sunt qui 
felicius existimant bene viuere quam diu: sunt rursus qui longae- 
uitatem in maximis bonis numerant. Ego me inter felices numerare 
non possum——vix enim arbitror quenquam viuere qui minus debeat 
fortunae: tametsi bonam malorum partem, vt ingenue loquar, meae- 
ipsius incogitantiae debeo. De longaeuitate queri non possum, iam 
enim non procul absum ab anno sexagesimo. "lantum aetatis si 
quis astrologus aut chiromantes mihi iuueni promisisset, nunquam 
fueram crediturus. Ac tum etiam mihi videor viuacior quoties me 
confero cum iis qui paucioribus vixerunt annis. Ante diem morior, 
si me conferam cum diuo Hieronymo, si cum Varrone ; qui, octo- 
gesimum agens annum, scripsit libros De re rustica, et ita scripsit 
vt ex labore videatur adhue alacri animo fuisse et studiorum 
sensisse dulcedinem. Cum iis potius me confero, qui cum me tanto 
praecesserint eruditione, tanto paucioribus annis vixerunt. Non 


iam loquar Lucanos et Persios. Vergilius anno quinquagesimo 2 


primo periit. Ouidius non multo maior. Cicero anno sexagesimo 
4". Et haec ingenia inter homines numero. 

Sed magis nos mouent exempla viciniora. Laurentium Vallam inter 
eos pono qui sempiternam posteritatis promeruere memoriam ; vide- 
tur is ante senectutem obisse diem. Hermolaus Barbarus, sed nihil 
minus quam barbarus, ad iustam senectam peruenit, at multo ante 
decrepitam excessit aetatem. Picus Mirandulanus, Angelus Poli- 
tianus (quae sui seculi decora!) vigenti adhue aetate perierunt. $i 


176. malis8: malorume. 177. quantumuis c: quamuis f. ^ 179. atrocius 
saeuiat p. 182. mortem . . . 183. felicitatem o: repentinam mortem summam 
vitae felicitatem dixerunt f. 184. multo 8: multa a. quoti- 
dianae 8 : cotidiani a, 186. subito efflarunt animam /. 187. et a N?: 
atque 8 N?. 189. coelestium rerum f. 196. . Tantum a: , quantum £. 
197. chiromantis J. ^ 199. iiso: his8. . 200. 8: Hieronimo a. 202. labore 
c, im margine additum : his B. sensisse studiorum f. 203. lisa : his B. 
tanto me £. 206. sexagesimo 49 a : 64 8: rxum N. 208. Sed om. B. 
a N: Valam pono inter eos f. 209. memoriam promerueruní f. 
a H: Videtur f. 210. ls om. p. Barbarus, sed nihil minus 
quam barbarus, om. B. 211. senectam α : senectutem f, ata: sed B. 
212. B: Policianus «a. 

192. inter felices] Cf. l. 48n. 210. Hermolaus] For these three 

196. sexagesimo] Cf. 1. 221n. scholars see Ep. 126. 128-onn. Her- 

208. Vallam] See Ep. 20. 102n. When — molaus scarcely reached 40, Picus died 
he died, he was about 51. at 31, Politianus at 40. 


R 2 


180 


190 


200 


244 LETTERS OF ERASMUS [1523 
veterum monumenta reuoluas, comperies multos in literis celebres 

215 viros ad multam vixisse aetatem, hac nostra memoria perpaucos 
reperias: siue hoc imputandum mundo vergenti ad senium, siue 
quod nunc eruditio maiore dispendio comparatur. 


Veniam ad illos quos mihi ante annos non ita multos videre 


contigit. Quum primum adirem Italiam, iam perierat Philippus 
220 Beroaldus Bononiensis. Cuius memoria tum mire celebris erat et 
gratiosa; et tamen ille decessit me, vt nunc sum, natu minor. 


Huius cognatum eodem nomine et cognomine referentem illum vidi 

Romae: iuuenem moribus candidissimis, stilo et eruditione non 

inferiorem maiore illo, multorum iudicio, vt et mihi visum est, etiam 
22; superiorem. Hunc iuuenem fata e terris eripuerunt. 

Bononiae primum videre contigit Scipionem Carteromachum, re- 
conditae et absolutae eruditionis hominem, sed vsque adeo alienum 
ab ostentatione vt, ni prouocasses, iurasses esse literarum ignarum. 
Cum eo post Romae fuit mihi propior familiaritas. Et hic decessit 

230 haud multo maior annis quadraginta duobus. 

Patauii neminem vidi celebrem (mortuos tantum commemoro) 
praeter Raphaelem Regium; hominem admodum natu grandem, 
sed eruda viro viridisque senectus. Erat tum, vt opinor, non 
minor annis Ixx ; et tamen nulla fuit hyems tam aspera quin 

235 ille mane hora septima adiret Marcum Musurum Graece profi- 
tentem: qui toto anno vix 457 intermittebat dies quin publice 
profiteretur. luuenes hyemis rigorem ferre non poterant; illum 
senem nec pudor nec hyems abigebat ab auditorio. 

Musurus autem ante senectutem periit, posteaquam ex benignitate 

240 Leonis Papae coeperat esse Archiepiscopus, vir natione Graecus, 
nempe Cretensis, sed Latinae linguae vsque ad miraculum doctus : 
quod vix vlli Graeco contigit praeter Theodorum Gazam, et Ioannem 
Lascarem, qui adhuc in viuis est. Deinde totius philosophiae non 
tantum studiosissimus, vir summis rebus natus, si superesse licuisset. 

245 Quodam die quum domi ipsius essem cenaturus, et adesset pater 

215. aetatem vixisse 8. — 221. vt nunc sum add. H. 
multorum 8.  etadd. H. 225. e add. N. 
233. viridisque 8: viridisque erat o. 
240. Papae om. B. Η: ceperat a. 
244. Studiosissimus add. 8. 


224. illo maiore, iudicio 
228. nia H : in B. 229. hic om. N. 

235. Marcum a: M. B. 239. a H: perit B. 
241. nempe a: nimirum P. 243. Deinde... 
244. licuisset superesse B. 245. coenaturus essem f. 


220. Beroaldus] See Ep. 256. 137n and 
vol. ii, p. xix. He was not 52 at his 
death. 


See a careful thesis by J. Paquier, 
1900; also Fantuzzi and Mazzuchelli. 
226. Carteromachum] See Ep. 217. 


221. vt nune sum] Erasmus was now 
56. 
' 222. Huius cognatum] The younger 
Ph. Beroaldus (1 Oct 1i472—30 Aug. 
1518) was a nephew of the elder. After 
edueation at Bologna he taught there 
1499-1502; and then went to Rome. 
His talents procured him admission 
to Papal service under Julius 11; and 
Leo x appointed him to the librarian- 
ship of the Vatican, with a brief dated 
on the actual day of Inghirami's death 
(l. 264n). His most notable work is the 
first edition of Tac. Az. i-vi, in Guil- 
leret's Tacitus, Rome, 1 March 1515. 


2n. Erasmus here underestimates his 
age; for he nearly reached 5o. 

232. Regium] See Ep. 450. 22n. His 
age is uncertain. 

233. sed cruda] Cf. Verg. Aen. 6. 304. 

239. Musurus] See Ep. 223. 4n. 

240. Archiepiscopus] See Ép. 556. 18, 
and vol. iii, p. xxvi. 

242. Gazam] See Ep. 233. 9n. 

243. Lascarem] See Ep. 269. 51n. 

245. pater seniculus] Cf. 1v. 181-3, 
which evidentlyis based on conversation 
with Erasmus. 1 cannot find anything 
further about him. At the time of this 
incident, 1508, Musurus was about 38. 


TO JODOCUS GAVERIUS 245 


1347] 
seniculus qui nihil nisi Graece sciebat, iamque in chernibe, vt fit, 
alius alii deferret, ego, vt finirem moram inutilem, arrepta patris 
manu Graece dixi ἡ ἡμεῖς δύο γέροντες. Mire exhilaratus senex 
lauit mecum. Quanquam id temporis haud multo maior eram 
Musuro. Musurus autem amplexus Zachariam, iuuenem eximie 
doctum, ἡ καὶ ἡμεῖς ᾿ inquit, ἡ δύο νέοι. 

Venetiae vidi Paulum Canalem patricium, iuueneni summis rebus 
natum nisi mors illud ingenium terris inuidisset. Is phthisi periit 
me illie agente. Aldus Manucius, hospes meus, multis post annis 
periit, haud multo minor annis Ixx, sed tamen animo ad literas mire 
iuuenili. Petrum Cottam vno prandio vidi et audiui tantum, 


aetate florenti, pari modestia atque eruditione virum. 


248. dixi graecae 5 (graece ἢ). 
251. καὶ ἡμεῖς B : et tua. 
253. H : pthisi a. 


248. δύο *épovres] For ἃ somewhat 
similar occasion with Aldus cf. Ep. 868. 
82-6. 

250. Zachariam] Legrand (i, p. cxxv) 
conjecturally identifies ^ with ^ Zach. 
Callergi of Crete, who is famous as 
a printer at Venice 1499-1500, I509, 
and at Rome 1515-23: also as a writer 
of Mss, "The last definite date in his 
life is that he completed a fine Ms. of 
Stobaeus (New College, Oxford, 270) for 
Pace at Rome on ὃ Dec. 1523. 

252. Canalem] or Decanalis (c. 1483— 
c. Aug. 1508), a 'patrician' of Venice 
where he was a friend of Augurelli, 
Navagero, and Bembo (Bemb. E., 
p- 465) and a member of Aldus' circle 
(cf. AE.) The termination of his 
career of brilliant but unremitting 
labour is lumented by Erasmus in Adag. 
1248 (—1252 in the Aldine edition of 
Sept. 1508); but Bapt. Egnatius 
almost extravagant eulogy (4Ztacema- 
Hones, Venice, Jo. Tacuinus, 5 Sept. 
1 508, capp. 6, 17) speaks of him as still 
living. Jo. Pierius Valerianus, op. cit. 
(l. 256n), pp. 30-1, credits him with 
à knowledge of Greek and Hebrew, and 
also of 'astrology* and mathematics; 
and states that he was occupied with 
an edition of Ptolemy's geography at 
the time of his death: which took 
place in the convent of the Camaldu- 
lenses at Venice, after à haemorrhage. 
In 1505-6 he made an inaccurate copy 
(Palatinus) of the Cod. Marcianus of 
Athenaeus, which was used for the 
Aldine edition of 1514, and later by 
Casaubon. ltis now in Paris. See the 
editions of Athenaeus by Schweighàuser, 
1801, vol. i, pp. lix, Ix ; and by Kaibel, 
1887, vol. i, pp. xiii, xiv. G. Agostini, 
Scritt. Viniziani, ii (1754), 549-55, gives 
a detailed life. 

254. Aldus] See Ep. 207 introd. He 
was about 66 at his death. 


δύο νέοι B : 
254. Manucius om. p. 


ἡμεῖς δύο γέροντες B: Hic Greca α. 
Hic Greca a. 252. B: Veneciae oc. 


256. Cottam] As nothing is known of 
Peter Cotta beyond the mention here, 
it seems likely that Erasmus is again 
at fault with a Christian name (cf. Ep. 
1054 introd.) and intended John Cotta 
of Verona, a friend of Aldus and 
Aleander in Jan. 1508 (AE. 56). Born 
of humble parents at Legnago on the 
Adige 25 ms. below Verona, he became 
ἃ good scholar and mathematician. 
At first he taught in a school at Lodi, 
but later went to Naples and joined the 
Academy of Pontanus (f Aug. 1503: 
see Ep. 337. 330n), where he perhaps 
met Lilius Gyraldus. Some notes by 
him on Propertius are found in an 
edition of Cat., Tib., Prop., Venice, 
Jo. de Tridino, 19 May 1500: and to 
the edition of Ptolemy's Geographia, 
Rome, Bern. de Vitalibus, 1508, he 
contributed a revision of bk. 7, ch. 6, 
on the planisphere, before 8 Sept. 
(15065. After service with nobles of 
the Sanseverino and Cabavilian families, 
by Jan. 1508 he had become secretary 
or 'canzelier" to Bart. d'Alviano, the 
famous Venetian general (AE. 56; cf. 
Sanuto vii. 408, 426) ; and his meeting 
with Erasmus perhaps took place during 
Alviano's triumphal visit to Venice 
in July 1508 (cf. Resp. ad Petr. Cursium, 
Basle, Froben, 1535, p. 19: LB. x. 
1753 A) He took part in Alviano's 
projected university at Pordenone; 
but on his master's defeat by the French 
at Agnadello, 14 May, 1509, he too was 
taken prisoner and many of his papers 
destroyed. He was allowed to act as 
messenger to negotiate for Alviano's 
release ; but died at the age of 27—8 of 
a fever, while interceding at Viterbo 
for the help of Julius rt—perhaps not 
long after 2 Aug. 1509, when his name 
disappears from Sanuto (ix. 10). A few 
of his poems were printed in collections 
with those of Sannazarius, M. Ant. 


250 


260 


26 


Un 


246 LETTERS OF ERASMUS [1523 

Romae vidi Petrum Marsum longaeuum potius quam celebrem. 
Non multum aberat ab annis Ixxx, et florebat animus in corpore 
non infelici. Mihi visus est vir probus et integer, neque potui non 
mirari industriam. In aetate tanta scribebat commentarios in 
librum De senectute, aliosque nonnullos Tulliilibellos. Licebat in 
eo perspicere vestigia quaedam veteris seculi. Ibidem cognoui et 
amaui Petrum Phedrum, lingua verius quam calamo celebrem : 
erat mira in dicendo tum copia, tum autoritas. Magna felicitatis 
pars est Romae innotuisse. llle primum innotuit ex Senecae 
tragoedia cui titulus Hippolytus, in qua repraesentauit personam 
Phedrae, in area quae est ante palatium Cardinalis Raphaelis 
Georgiani. Sie ex ipso Cardinale didici, vnde et Phedro cognomen 
additum. 15. obiit minor annis, ni fallor, quinquaginta, dictus sui 


seculi Cicero. 


259. et florebat... 
Ciceronis f. 263. quaedam omn. 8. 
268. Phaedrae H. 269. Phaedro A. 


Flaminius and others, Venice, Dec. 
1529 and 1548. 

See Jo. Pierius Valerianus (1477- 
1558), De litteratorum infelicitate, Venice, 
1620, pp. 36-7; Lilius Gyraldus (13 
June 1479—2-3 Feb. 1552) who 
knew him 'iuuenem adolescens, De 
poelis nostrorum. temporum, Florence, 
1551, p. 38; and Paulus Jovius 
(19 April 1483—11 Dec. 1552), Elogia 
doctorum virorum, Venice, 1548. "There 
are biographical notes in a reprint of 
his poems by €G. Cristofori, Sassari, 
1890. 

258. Marsum] See Ep. 152. 19n. 

264. Petrum Phedrum] Erasmus is 
again (cf. l. 256n) at fault with the 
Christian name; as also in the C'cero- 
nianus, LB. i. 993 ^4, and in the esp. 
ad. P. Cursii defensionem, LB. x. 1751 4. 
He intends Thos. Phaedrus Inghirami 
(1470—6 Sept. 1516) of Volterra, an 
ecclesiastie whose life was spent in close 
dependence on the Curia. On 7 March 
1495, the feast of 5t. Thomas Aquinas, 
he preached before the Cardinals an 
oration in praise of the saint; which 
or a similar one delivered by him on the 
same date in 1500 (Burchard ii. 245, iii. 
23)—was printed by E. Silber, Rome, 
s. ὦ. (Proctor 3914), with a dedication to 
Card. Carvajal (Ep. 239. 48n), whom in 
1496 (cf. Burchard ii. 291) he accom- 
panied on a mission to Maximilian. 
On 14 March 1497 Maximilian sent him 
from Innsbruck the diploma of a poet 
laureate. On 7 Jan. 1503 he was 
appointed Canon of the Lateran; and 
he attended the two conclaves of that 
year in the train of Card. Podocatharo, 
Bp. of Capaccio. By Dec. 1505 he was 
Librarian of the Vatican (AE. 36: οἵ. 


264. Phaedrum ἢ. 


Hieronymum Donatum tantum videre contigit per 
260. infelici add. B. 


262. Tullii « : 
265. mira erat B. 
271. B8: Hieronimum a. 


201. tanta aetate B. 


GE. ii. son), and in that position secured 
for Rome the Bobbio MS. of Cic. AZep. 
He appears as secretary to the Lateran 
Council in 1512 (Pastor vi. 427). He 
died of a fall from his mule; see 
Jo. Pierius Valerianus, op. cit., p. 25. 
His portrait by Raphael is in the Pitti 
gallery at Florence. Janus Parrhasius, 
to whom he was a kind and consistent 
patron, extols his eloquence in De rebus 
per epistolam quaesitis, Paris, 1567, 
pp. 34-5. 144-6. 

See Burchard ; Roscoe, Life of Leo X, 
cap. 21; and Gregorovius, Atome in thc 
Middle Ages, tr. A. Hamilton, viii. 
316-17. "Three orations by him of the 
years 1504-5 are printed by P. A. Gal- 
lettius in Anecdota litteraria, 1773-4, 
vols. i-iii. 

268. palatium] The Cancelleria, on its 
small piazza, sw. of the Pantheon: 
built between 1486 and 1495 by a Tus- 
can architect, not Bramante, for Card. 
Hiario. With it was rebuilt the adjoin- 
ing church of San Lorenzo in Damaso. 
See Pastor vi. 179, vii. 193, and 
Gregorovius, op. cit., vii. 654, 695—6. 

Raphaelis] See Ep. 333. 

271. Donatum] (c. 1457—21 Oct. 
1511), one of the leading ' patricians' of 
Venice, who, though much occupied in 
diplomacy, was of high attainments in 
scholarship also and theology. Hetrans- 
lated Alex. Aphrodiseus De anima, 
Bresca, Bern. de Misintis, 13 Sept. 
1495 ; and an Znarratio of Chrysostom 
on part of 1 Cor.,ibid., 1 March 1496. 
After his death his son Philip, bp. of 
Canea in Crete, dedicated to Leo x, 
in 1520, his father's treatise De proces- 
sione spiritus sancti, conira Graecum 
schisma (first printed by Mai, Script. 


1347] TO JODOCUS GAVERIUS 241 
occasionem ; nec post data est congrediendi facultas. Senex erat, 
sed corpore florentissimo ; vir ob raram ingenii dexteritatem, non 
solum ad literas verumetiam ad omnem publicorum munerum 
functionem appositus. 

Proeul abest Britannia ab Italia, sed eruditorum hominum 
aestimatione proxima est. Quam multos hic ex vetere sodalitio 
desidero! Primum Andream Ammonium Lucensem, Deum im- 
mortalem quanta ingenii dexteritate, quam fideli memoria prae- 
ditum! Tum animus quam erat excelsus, quam alienus a liuore, 
quam alienus a sordibus! Hunc et suis dotibus et omni principum 
applausu florentem, maximis rebus destinatum subita mors inter- 
cepit, natu minorem annis xl. Cuius equidem decessum non possum 
non dolere, quoties in mentem venit quam mihi fuerit iucunda eius 
familiaritas. Erat huius sodalitatis et Ioannes Sixtinus Phrysius, 
qui non multo post obiit, sed illo maior. Caeterum corpore, nisi 
qua morbi vis incidisset, in Nestoris aetatem durare potuisset ; 
ingenium erat ad omnia versatile, memoria prompta tenaxque. 
Praeter iuris vtriusque scientiam, quam habebat viatici loco, in nulla 
disciplina non feliciter versatus. Successit iis loannes Coletus, Lon- 
doniensis ecclesiae Decanus, qui decessit anno ferme liii?. Huius 
dotes eximias quid opus est recensere? quum eum in literis meis satis 
depinxerim, idque ex vero. Nam hominem multis annis domestice 
noui. Haud multopost periit Gulielmus Grocinus, praeter theologiae 


professionem in omni genere disciplinarum vsque ad morositatem . 


exacte versatus. [5 tamen vt ad multam vixit aetatem, ita nihil scri- 
ptumreliquit. Attactus paralysi plus minusannum superstessibituit. 


276. ab Italia Britania 8 (Britannia H). 
284. eius add. H. 286. nisi qua a : quod nisi si qua f. 289. loco viatici β. 
290. lis a: his B. Londoniensis ecclesiae Decanus om. B. 292. eximias 
dotes 8. | opusesta: oportet 8. 2094. B N?: Guielmus a: Guilielmus JN? Lond. 
297. superstes sibi a: ipse sibi superstes 5. 


273. florentissimo corpore 8. 


vet. noua collectio, vi, Rome, 1833), 
begun in Greek while on embassy in 
Crete and translated into Latin at 


Politian gives him ἃ handsome 
tribute in the AMiscellanea, Florence, 
Ant. Miscominus, 19 Sept. 1439, cap. 90. 


Rome; and De principatu Romanae 
sedis, ad. Graecos, to Clement vrr, Rome, 
F. M. Calvus, Jan. 1525. In the 
preface to the former he mentions also 
as unpublished a volume of letters, 
ἃ paraphrase on Arist. de qphysico 
auditu, and a letter written from Crete, 
15 July 1508, describing in detail the 
recent earthquakes there. "Trithemius 
(Trith!. f. 136 v?) credits him also with 
translations from Dionysius the Areo- 
pagite and John Damascenus (tv. 
454n) For some of his embassies to 
Rome see Burchard.  Orations deli. 
vered by him as ambassador 1501-5 
have been printed. For his conduct 
of negotiations between Venice and 
Julius I1 in 1509-1O see Sanuto and 
Creighton iv. 105-11. He died at 
Rome when on embassy from Venice ; 
see Aleander's Journal, ed. Omont, 
1895, p. 13, and ef. Jo. Pierius Vale- 
rianus, op. cit., p. 38. 


Erasmus knew him mainly from his 
letters (cf. Ciceronianus, LB.1i. 1010 DE). 
a few of which, to Pico 1484, to 
Politian 1488-9o, were included by 
Badius in /llust. vir. epistolae, (Lyons), 
N. Wolf, 13 Feb. 1.29 (ii. 8-13). "The 
works of Marinus Becichemus, c. 1504- 
6, abound with his praise, in gratitude 
for kindness received. 

See a detailed life by G. Agostini, 
Scritt. Viniziani, ii (1754), 201-39; 
which enumerates eight books dedicated 
to him. 

272. Senex] He was about 52 when 
Erasmus was at Rome. For the use 
of the word cf. Ep. 1025. 16n. 

278. Ammonium] See Epp. 218, 623, 


. Sixtinus] See Ep. 113. 

. Coletus] See Ep. 106. 

. literis] Ep. 1211. 

. Grocinus] See Ep. 118. 22n. 

. nihilseriptum]Cf. Ep. 540.82-92. 


275 


280 


290 


310 


330 


Co 
c 


248 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Ex Germanis amicis nullum desidero praeter loannem Capnio- 
nem, qui florenti quidem senectute, sed tamen iusta, defunctus est. 
Porro adhuc diu succurrere studiis publicis potuisset, nisi sic visum 
esset superis condere quaedam animantia quae nihil aliud quam 
ledunt. Bos arat, equus gestat, ouis pascit. Quid faciunt crabrones, 
cynomyae, viperae et cantharides ? Accessit his publiea bellorum 
tempestas. Vtinam liceret Huttenum in hoc catalogo ponere! 

Nunc circuitu facto Louanium redeo. Illic triduum fruitussum con- 
suetudine Christophori Longolii Brabanti: nam Mechliniae natum 
aiunt. Isnuper periit Venetiae, natus annos plus minus xxx. luuenis 
ad litteras natus, et in his mature feliciterque institutus ; inter nobiles 
futurus, si licuisset viuere. Postremus omnium nos reliquit Naeuius. 

Sie solent milites ducum nobilium commemorare facta, et ex 
illorum exemplis sibi proponere quid possit accidere. Nos itaque 
restamus. Quid dixi, restamus ἢ Ego, nam de me loquor, vltra 
colum, quod aiunt, viuo: felix si cum eorum quae expertus sum 
memoria liceret repubescere. Verum hoc vt votum est ἀνεμώλιον--- 
nam Homerico verbo libenter vtimur——-,ita nihil me torquet. Volens 
sequor quo vocat communis naturae cursus. De vitae spacio nihil 
queror, vltra spem contigit; quanquam poteram annos aliquot in 
amicorum fauoribus, quos industria mearum lucubrationum mihi 
per vniuersum orbem non paucos paraui, conquiescere, nisi, veluti 


;» mus, quod Graeco prouerbio dicitur, in picem, in hoe tragicum 


seculum incidissem. Quo minus hic obtigit felicitatis, hoc confido 
mihi melius futurum in altero seculo. Et tamen mihi fui infelix 
potius quam aliis. Sunt qui sibi nati sibi viuunt. Omnibus 
incommodi, sibi solis sunt felices, neque cuiquam bene faciunt 
nisi quum moriuntur. Ne tum quidem deest animus incommo- 
dandi. Onerant posteros parentalibus, precibus, sacris, ceremoniis, 
vestibus, nolarum strepitu, vt vel mortui negocium facessant viuis. 
Ego malim Herculanis immori laboribus. 

De mortis genere, quo non aliud cruciabilius, sic me consolor, 
quod nihil habet omnino contagii: cum leuiora etiam corporis vicia, 
quod genus sunt lippitudo aut linguae balbuties, afficiant conuicto- 
rem. Solus dolet, solus in periculo est qui laborat caleulo. Nullus 
autem est tantus cruciatus quem humana natura non ferat, si 
assueuerit, praesertim si adsit fortis animus. Nec muliebriter 
dictum est apud Euripidem ab Electra : 

Οὐκ ἔστιν οὐδὲν δεινὸν ὧδ᾽ εἰπεῖν ἔπος, 
Οὐδὲ πάθος, οὐδὲ ξυμφορὰ θεήλατος, 
^Hs οὐκ àv ἄραιτ᾽ ἄχθος ἀνθρώπου φύσις. 


300. Porro a: Poterat β. publicis studiis 8. potuisset om. p. 
302. laedant 8. a H: aequus B. 303. B: cynomiae a. His accessit 8. 
305. redeo Louanium f. 307. B: Veneciae a: Patauii N. 308. a H: 
maturae P.  31ro. nobilium ducum B. facta a: fata B. — 314. 8: anemolion α. 
315. nam add. 6. 321. obtigit hic 5. 322. melius mihi β. .324. sunt 
om. B. 326-7. vestibus, ceremoniis £. 332. Solus... calculo a (in periculo 
est a: periclitatur 8) : cui cum calculo res est, solus dolet, solus periclitatur ZH. 
333. cruciatus tantus p. 336. Οὐκ... 338. φύσις B: Hic tres versus greci a. 


303. bellorum] Cf. Ep. 986. 45-31, Bologna (Epp. 1597, 1603). Here and 


60-4. in Ep. 1597 the editors of N made the 
306. Longolii] See Ep. 914; and, necessary correction. 
for his visit to Louvain, Ep. 1023. 1n. 312. vltra colum] Cf. Adag. 567. 


307. Venetiac] Erasmus was misin- 320. mus] Cf. Ep. 256. 54,5. 
formed on this point, and in 1525 wrote 335 Euripidem] Or. 1-3. 


1347] TO JODOCUS GAVERIUS 249 


Porro, quod ad animum attinet, non solum sic cogito, mitius reddi 
malum si quis ferat aequo animo quod vitari nequit; verumetiam 340 
hoc Euangelicae debeo philosophiae, quod corpusculum hoc totum 
semel dedidi Christo, non aliter quam aegrotus ac de vita periclitans 
se credit medico vngenti, proluenti, secanti, vrenti ; persuasus quod 
quibuscunque modis ille tractauerit hoc animae domicilium, salutis 
meae causa facturus sit. Nihil illi praescribo, tantum seruet et 34; 
faciat quod velit. Scio illum nihil velle nisi quod nobis est optimum. 

Caeterum ab his remoris, quae non patiuntur alios aequo animo 
superstitibus dicere ἡ Valete et plaudite ', iam propemodum sum 
liber. Etiuuenis cibum ac potum semper ita sumpsi vt pharmacum; 
οὔ saepenumero doluit non licere sine cibo potuque perpetuo degere. 350 
Veneri nunquam seruitum est: ne vacauit quidem in tantis studio- 
rum laboribus. Et si quid fuit huius mali, iam olim ab eo tyranno 
me vindicauit aetas, quae mihi hoc nomine gratissima est. Ab 
ambitione semper abhorrui, cuius rei nunc me suppoenitet. Tantum 
honoris accipiendum erat, quantum sat erat ad vindicandum a con- 355 
temptu. Sed nec tum poteram imaginari tales esse beluas sub 
humana specie quales experior: et nunc ambire serum est quod 
obire non possim. Senectus solet ad rem attentos reddere. Huius 
morbi ne tantulum quidem adhuc attigit animum meum. Atque 
vtinam 510 liceat moderari sumptus, vt morienti nec proprium aes 360 
nec alienum supersit, praeterquam quod huic vbicunque reponendo 
corpusculo sit satis ! Porro famae sarcinam vtinam liceat et ante- 
quam corpus deponere! "Tantum abest vt me gloriae poeniteat, 
si quid tamen omnino est gloria. Nulli sunt affectus priuati, puta 
liberorum, parentum aut cognatorum, qui me remorentur in vita. 365 
Omnes amo ex aequo, qui Christum diligunt. 

Nonnihil mihi luctandum fuit cum animo meo, vt erga eos qui 
scientes et volentes destinata malicia nihil commerito, imo bene- 
merito, oblatrant, obtrectant, atque etiam exitium moliuntur, 
sumeret affectum pure Christianum. Impetrauimus et hoc, vt non 370 
solum non cogitemus de vindicta, sed ne male quidem precemur. 
Videmus hanc lenitatem etiam in militibus, quum certa mors vrget : 
quanto magis hunc affectum nobis praestare debet Euangelica 
philosophia! Nune aliquantulum in hoc luctor, vt certam fiduciam 
animo concipiam de mea salute. Atque haec de re frequenter 375 
ipse mecum confabulor, nonnunquam et cum eruditis amicis 
communico. Nec adhuc fit satis, neque a Lutheranis neque ab 
Antilutheranis. taque mihi nihil videtur consultius quam hanc 
securitatem modis omnibus ambire precibus ac benefactis a Christo, 
vsque ad supremum vitae diem, ac tum huius quoque rei iudicium 380 
illi permittere: sie tamen vt quam est minimum spei ex nostris 
meritis, tam sit plurimum fiduciae ex illius immensa erga nos 
charitate, eque promissis adeo benignis. 


340. nequit a : non potest 8. 345. et a: ac p. 350. et a: Ac f. 
365. parentum aut cognatorum a: aut parentum B. 368. et om. B. 
371. non a A : om. B, 375. animo add. B. mea o. B. 377. neque... 
neque a: nec... nec f. 378. B: Antiluteranis a. 

351. Veneri] Cf. Ep. 296. 53-5. the Zcclesiastes bk. i (LB. v. 811 E) 


362. sit satis] "This wish resembles ^ and in the preface to Jerome, 1533. 
what he records of Warham, both in 372. lenitatem] Cf. Ep. 1029. 9n. 


385 


390 


250 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 

In hac philosophia nune versor, eruditissime Gauere: ad quam 
te quoque hortarer, nisi scirem te, virum iuxta pium ac doctum, 
iam olim haec omnia fuisse meditatum.  lneusas incommodam 
tuam valetudinem, nec iniuria quereris. Erat istud ingenium 
omnino meliore dignum domicilio, sed vide ne multum adiiciat mali, 
morbi imaginatio. Deinde medicis vti laudo, indulgere non laudo. 
Salutabis diligenter veteres congerrones nostros, loannem Palu- 
danum, '"Theodorieum Alustensem, loannem Armentheriensem et 
Petrum QCurtium, qui in Naeuii vices successerunt; cunque his 
totum sodalitium trilingue. 

Basileae. calendis martiis : anno a Christo nato T 1524. 


1348. To (GEORGE SPALATINUS). 
Weimar MS. Reg. N. 163 (4). 
ZKG. ii. 130 (8). 


[The manuscript, which is in the Hauptstaatsarchiv at Weimar, is in Spalatinus' 
hand throughout. It is very likely a translation made by him (for his facility in 
this cf. Ep. sor introd.) for submission to Duke Frederick of Saxony, who appears 
to have been unable to read Latin: cf. the translation of Ep. 939, which was 
perhaps provided by Erasmus, though the manuscript of it is, like this, in Spala- 
tinus' hand. 

This translation was first printed by O. Waltz in ZKG. ii, 1878, p. 130 (8), from 
a modern copy by Neudecker (t 1866), now Gotha MS. chart. A. 1289. 1, 258, 
which except for one reading and some trifling differences of spelling agrees entirely 
with a, and probably was derived from it. 

There is no definite mark that the letter is addressed to Spalatinus; but as he 
was the intimate friend and counsellor of both Luther and Duke Frederick, and as 
the manuscript is in his band, the ascription 15 most probable. The contents—the 
view that Henry's attack on Luther had been made under pressure, the advances 
to Luther, the talk of coming to Saxony—are so confidential that itis not surprising 


391. B : 


Dasle. 
11 March 1523. 


387. tuam om. B. 388. dignum meliore 8. Theodericum «c. 


394. nato a H : om. B. 


390. Paludanumj See Ep. 180. 
391. Alustensem] See Ep. 263. 8n. 
Armentheriensem] John  Heems 

of Armentiéres (f 1 July r560), priest, 
was Prof. of Medicine at Louvain 
23 Nov. 1525, M.D. 25 April 1526, and 
Rector of the University four times 
between 1529 and 1550. He succeeded 
Nevius at this time as head of the 
Collége du Lis, in some way jointly with 
Peter Curtius (l 392n) | See Val. 
Andreas pp. 42-3, 222, 232, 262 ; and 
Prof. H. de Vocht in the JMélanges 
Charles Moeller, Louvain, 1914. 

392. Curtium] or de Corte (c. 1491— 
17 Oct. 1567) of Bruges, after passing 
second in the Arts promotion at Lou- 
vain in 1513, lectured on physics and 
dialectie at the Collége du Lis, and was 
elected ἃ member of the University 
Councilin 1518. He turned to theology 
(Lic. 7 June 1526, Dr. 12 July 1530) 
and in 1529 succeeded Wm. of Vianen 
(Ep. 650. 4n) as professor of theology 
and therewith giebamus of St. Peter's 


church. He was Rector of the Univer- 
sity in 1530, 1538, 1548. In [1540 
Charles v made him Inquisitor for the 
Netherlands, and he was charged with 
supervision of the Latin, French, and 
Flemish Bibles which were officially 
issued, 1547-50. After taking a con- 
siderable part in the foundation of the 
new sees created by Paul 1v in the 
Netherlands, he was consecrated first 
bp. of Bruges, 8 Feb. 1561. His rela- 
tions with Erasmus were always 
appreciative and friendly; cf. Ep. 1537 
and EE?. 12. He is not to be confused 
with Petrus Cursius of Carpi, who in 
1535 composed a Defensio pro [talia ad 
Erasmum, which impelled Erasmus to 
a Responsio. 

See BN. iv. 915-18; Val. Andreas 
pp- 42-3, 78 (cf. 99), 166-7; GC. v. 249; 
de Jongh pp. 53*, 55* ; and Horawitz 
v. 30. For a time he was undivided 
head of the Collége du Lis (cf. EE?. 12), 
but resigned in 1531 and received a pen- 
sion: see Prof. H. de Vocht, op. cit. 


TO «GEORGE SPALATINUS) 251 


1348] 


that Erasmus never published it, 'The fact that it is in German almost disposes 

of any suspicion as to authenticity, for no one could have fabricated a letter in 

Erasmus! name except in Latin: unless Spalatinus was completely imposed upon. 
The year-date needs no confirmation.] 


Drg Selickeit. Es ist zwischen dir vnd mir keyn vneynickeit 
furgefallenn. Sonder was gescheen ist, das ist vngeferlich gescheen. 
Ist auch vnser freuntschafft nicht von noten gewest. Hat auch dem 
Euangelio nichts zugetragen, welehs ich meyner art nach meins 
vermogens treulicher furdere dann villeicht etliche meynen. Wir 
treyben eyn sachen, aber die arbeyt seind vngleich. Vnd wolt Gott 
das es alles Christus zu seinem preyse wende! Dann daran leigt 
vnser selickeit. 

Von des Luthern geist hab ich nye durn vrteilen, aber ich hab οὔ 
besorgt, so grosse ansehen der hoffart vnd so grosse frecheit zu 
schelten mochten dem Euangelio, das gluckseliglich wider δαΐ- 
wechst, schaden zufugenn. Was ist so grosser lesterung von noten 
gewest wider den Konyg von Engellandt, den frummsten Fursten 
diser Zteit ? Es sey ferr von mir der verdacht der schmeichlerey. 
Ich hab nichts von im, so beger ich nichts von im. Er hat ged- 
rungen geschriben, vnd hats dafur gehalten die sach sey gantz 
heilig. Hats dafur geacht der Luther sey das allerbost thier, vnd 
ist von den vberredt worden, von welchen nicht wunder ist das ein 
konyg betrogen wirt. Dann ich gib nu nach das er betrogen sey 
worden. So nu der Luther sein gemut gepruft hett, das warlich : 
Cristlich ist, so er im von hertzenn die scheldtwort vergeben hett, 
die der Konyg nicht wider den Luther sonder wider den so er 
vberredt fur ein solehenn gehaltenn geschriben. 5o er on beleydi- 
gung konyglicher wird mit argumenten starck vleissig vnd lautter 
geantwort hett, so hett er wider ein so grossen fursten wider in 2 
bewegt, noch so vil Leut im abfellig gemachet. Vnd wolt Gott das 
er noch senfftmutiger wurd. Aber was ist das fur ein Vorred mit 
welcher er des Melanchthon Vertzeichnus lobeth ? "Wie wil hoffart 
hat sie ! 

Ich forcht des Luthers nicht, sondern zwey ding bewegen mich. 30 
Wenn der Luther solt zu poden geen, so wurd wider keyn Gott noch 
keyn mensch mit den munchen kunnen auszkummenn.  Folgend, 
so kan der Luther nicht vmbkümmenn on das es vergee dann mit 
im ein grosser teyl der Euangelischenn lautterckeit. Ich hab seiner 
sendbrief eynen zu den freunden wider mich gesehen, die vil bit- 35 
trickeit in sich hat. Ich weissz das etlich seind die den man reitzenn. 


Cen 


μι 


o 


μι 
Un 


t 
Oo 


(σι 


17. allerbest β. 

Io. hoffart] Waltz eps. Ep. 1342. 784. 

12. lesterung] Cf. Ep. 1308. 9n. 

15. hab nichts] Cf. Ep. 1342. 796n. 

16. geschriben] See Ep. 1227. 5n. 

24. wird] sc. Würde. 

27. Vorred] For Melanchthon's Anno- 
tationes (Verzaichnung in the German 


Jerome, and Origen, with especial con- 
tempt for the followers of Aquinas. 

35. sendbrief] Probably  Luther's 
[Iudicium de Erasmo  Roterodamo αὐ 
«micum (a letter to Caspar Borner, pro- 
fessor at Leipzig: LE?. 535, 28 May 
1522), printed with —Melanchthon's 
De 


edition) on JAom., Cor., Nuremberg, 
Jo. Stuchs, 23 Oct. 1522, Luther wrote 
a preface, 29 July (LE. 424 — LE*. 
564) : in which he lauds Melanchthon's 
work and disparages that of Aquinas, 


Erasmo εὐ Luthero Elogion and 
Luther letter to Capito (LE?. 479, 
17 Jan. 1522), s.l. el a., both in Latin 
and German, about this time: cf. 
Epp. 1342. 815n, 1374. 69, 1496. 26-7. 


252 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Aber das wer ein Euangelische clugheit gewest, das man von mir 

vnd wider mich keyn vrteyl gesprochen hett ; man hett denn zuuor 

die warheit erfarenn. Wenn ich nach weltlichen dingen trachteth, 
40 so wolt ich nichts serer wunschenn dann das er zusampt den seinen 

aufs allerbitterst wider mich schribe. Aber die sach wirts selbs 

erweisen wie gar ich nichts der gleichen nicht furhabe. Wolt ich 

wider das Euangeiüium gehandelt haben, so hett ich itzo guldene 

berge. Domit ich aber solchs nicht thetth, hab ich allerley geliden 
45 vnd gethunn. Des Luthern freunde bedencken wenig in vil sachen 
was zuthun von noten sey. So folgen sie auch keynem rat. Ich 
wolt dem Luthern selbs schreiben, wo ich die arbeyt nicht vergeblich 
thun, vnd doch darneben mein schaden vnd fertreyben wurd. 
Darumb allein bitt ich Christum das er welle vnser vnbedechtickeit 
vnd torheit zu seynem lob wendenn. Ich wolt auch zu euch kum- 
menn, wenn der wege nicht so grosz were, so leydeth mein kranck- 
heit schier gar keyn reyse. 

Ich bitt dich du wollest mich vnserm Gnedigsten Hern, dem 
durchlauchtigsten Churfursten zu Sachssenn, mit vleis beuelen : 
mit dess. C. G. ich ein ser grosz vnd hertzlichs mitleiden trage. 
Gehab dich wol. Geben zu Basel. den nechsten tag vor Sant 
Gregorien tag Anno domini xv*.xxiii. 


o 


5 


σι 
-ι 


Erasmus. 
1349. ΤῸ FRANCIS AÁSULANUS. 
Vatican MS. Reg. Lat. 2023, f. 160. Basle. 
de Nolhac p. 107. 18 March 1523. 


[An original letter, autograph throughout: torn at one place (l. 23). The year- 
date is confirmed by the mention (l. 10) of the new Froben edition of the Adagia, 
which appeared in Jan. 1523. As the preface in Froben's name is dated 1 Jan. 
1523, the book had no doubt been printed for the most part * anno proximo '. 

The letter of Francis Asulanus and Erasmus' first reply are lost; but this 
second reply shows that Asulanus' complaint was concerned with the enlarged 
Adagia, of which the Aldine firm had printed the first issue, when Erasmus was at 
Venice in 1508 (Ep. 211). Froben had reprinted it without authorization in 
Aug. 1513 (cf. Ep. 283. 153): but since then there had been Froben editions, 
amplified and edited by Erasmus in (15155, Nov. 1517-18, and Oct. 1520. In the 
world of letters there was as yet little opportunity of establishing copyright. 
Printers wished strongly for some protection (cf. Ep. 1341) ; but in the absence of 
means to obtain it pirated one another's productions without hesitation (cf. T'rans. 
of ihe Bibliographical Soc. xii, 1913-15, 318-21). Nevertheless there seems to 
have grown up a sense that the author at least ought not to encourage such piracy 
(cf. Ep. 732. 19-23). 

Without Erasmus! knowledge (l. 16) the Asulani had reprinted the Froben 
edition of Nov. 1517-18 in Sept. 1520: only to find it superseded at once by the 
enlarged Froben edition of Oct. And now they may have heard of the new edition 
just completed. But their remonstrance with Erasmus was probably based not 
so much on their recent disappointment as on the general ground that they 
had published the book originally, and were therefore entitled to consideration 
from him.  Erasmus' reply was to ofier to let them pirate the new edition 
forthwith, with further additions from his pen ; his only condition being that they 
should produce it within the next year. The additions offered were probably 
some of those incorporated in the Froben edition of Feb. 1526 (cf. BEr?. pp. 106-8) : 
to which in spite of the disclaimer in ll. 11-12 Erasmus afterwards proceeded.] 


43. wider das Euangelium] Cf. Ep. 56. Sant Gregorien] 12 March. Spala- 
I213. 42n. tinus notes in the margin, correctly, 
51. kranckheit] See Ep. 1267. Ion. ' Donnerstag nach Oculi *. 


TO FRANCIS ASULANUS 253 


1349] 

S. Francisce mi, arbitror tibi redditas litteras meas, quibus tuis 
illis litigatricibus respondeo. Nec oblitus sum nostre pristinae 
consuetudinis, nec, si velim obliuisci, sinat caleulus, quem isthic 
primum collegi ; meque subinde repetens Venetiae commonefacit. 
Nee eum Frobenio nec cum vllo typographorum foedus habeo, 
tantum abest vt in vestram perniciem coniurarim. Et fateor, quum 
isthine abirem, patrem admonuisse vt si quid haberem, ad ipsum 
mitterem : sed eo vultu dicebat vt mihi videretur ridere risum 
Sardonium. 

Frobenius anno proximo excudit Prouerbia rursus locupletata. 
Ego habeo postremam manum; nam arbitror iam satis impensum 
huie operi. Plurimaque sunt ex bonis autoribus adiecta. Si vestra 
diuendita sunt, mittam exemplar absolutum et emendatum, cuius 
nulli (prius) facturus sum copiam quam tibi: si modo tibi fuerit in 
animo intra annum excudere. Nam quod parum feliciter excuderitis, 
mihi non potestis imputare, quum me inscio factum sit a vobis. Hac 
igitur de re facite me quamprimum certiorem quid habeatis animi. 
In Bibliis aeditis fateris et ipse vos vsos exemplaribus parum 
emendatis. Et ego multa deprehendi praesertim in Prouerbiis, 
Ecclesiastico ac similibus. Recte itaque fecerit pater, si ex emenda- 
tioribus rursus nobis dederit idem opus. Si excuderit opera Chryso- 
stomi Grece, praesertim ea que versa non sunt, esse(n»t vt maxime 
vendibilia ; aut si quid esset Origenis Grece. (Munj»dus insanit in 
libros sacros, nec est periculum ne quis aemuletur magnum volumen. 

Hic iuuenis cupit artem vestram discere. JDispicietis an vobis 
possit esse vsui; nam orauit vt se vobis in hoc commendarem. 
Bene vale cum tuis omnibus, quibus me diligenter commendabis. 

Basileae. 15. Cal. April. An. 1523. 

Erasmus tuus. 


Erudito viro D. Francisco Asulano. Venetiae. 


1345]350,,., FROM HERMAN LETHMATIUS. 


Breslau MS. Rehd. 254. 96. 
EE? 14. 


Malines. 
18 March (15235. 


[An original letter, autograph throughout.] 


S. P. Omnes omnino vere docti ardent, Erasme, desiderio videndi 
tui Augustini, et vno omnes ore te rogant ne hac spe eos frustres 


diutius. Egmondanus me quoque palam celebri theologorum con- 
1349. 5. isthic primum] In a passage 21. excuderit] Nothing came of 
inserted in Adag. 1001 (LB.ii.405 c) for either of these suggestions. Erasmus' 


the edition of Feb. 1526 Erasmus says 
that while working on the 4dagie at 
Venice, 'interim mihi cum calculo, 
malo nondum noto, res erat ". 

. abirem] In Dec. 1508 ; cf. Ep. 212. 
Wien returning Northwards c. July 
1509 (see ἘΠ». 216 introd.), Erasmus 
could not turn aside to Venice, though 
he had some compositions to offer to 
Aldus (AE. 76). 

patrem] Andr. Asulanus ; Ep.212. sn. 

18. Bibliis] See Ep. 770 introd. 


publications of parts of Chrysostom in 
Greek begin in 1525. 

23. in libros sacros] Cf. Ep. 1400. 
Mo : 

25. Hie iuuenis] Possibly Hovius 
(Ep. 867. 177n), who left Erasmus at 
some time in IsI9-24 and went to 
Ttaly. The absence of real commenda- 
tion here accords with Erasmus' dis- 
satisfaction with him (cf. Ep. 1437. 102— 
5).  Seealso Ep. 1387. 4n. 

1350. 2. Augustini] Bee p. 117. 


un 


MT 


5 


20 


25 


30 


IS)! 


IO 


20 


254 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
uiuio connumerauit Lutheranis : in quam opinionem et alios aliquot 
ex eodem collegio facile pertraxit. Precor te vt adhuc de muneribus 
ac donis vel accipiendis vel recusandis aulicum preceptum mihi 
prescribas. Commendatio mei apud summum Pontificem sit, precor, 
ἀκρηβεστέραᾳ. Contulit mihi mense Septembri prebendam sanctae 
Mariae Traiectensis, sed et lucellum illud quod ei venisset ex bullis, 
mihi condonauit. Et ni fallor, ego omnium quibus contulit sacer- 
dotia, plane ordine primus. Et hec omnia proprio, vt vocant, motu. 
Quorsum hec tendant, ignoro.  Auunculus meus, fretus veteri 
eaque in scholis primum nata amicicia, scripserat ei epistolam 
commendatitiam nostri. Ea mihi eius boni prima origo. 
Reuerendissimus, dominus meus nunquam non iactitat abs te 
Hilarium dedicatum sibi. Frater eius huc appulit ex Burgondia 
nuper, qui te colit, si quis alius. Is animo est plane liberali, vt haud 
dubitem, si tantum ei honoris impendisses quantum hic impendisti 
Panormitano, sentires, et vere sentires, nihil mentiri me dum 
predico eius liberalitatem. Dominus meus alio ingenio est. Illius, 
si forte queris, nomen Ferry Carondelet. Est Archidiaconus pri- 
marius insignis ecclesiae Bizontinae, eius vrbis que ἃ Basilea distat 
itinere duum dierum. Habet preterea innumera alia eademque 
opima sacerdotia et insuper pensiones multas et abbatiam. Nati 


5. collegio] The Theological Faculty 
at Louvain. 

12. Auunculus] I cannot identify. 

16. Hilarium] Ep. 1334. 

21. Carondelet] Ferry (c. 1473—27 
June 1528), fifth son of John Caron- 
delet, the Chancellor of Burgundy 
(Ep. 803. 12n), was born at Malines, and 
named after St. Ferjeux, one of the 
apostles of Besancon. He matriculated 
at Dole, 21 Sept. 1498, and after serving 
in Maximilian s household, married 
6. March 1501; but his wife, Digna de 
Baux, died 18 Oct. 1503, leaving him 
with a son Paul (1501-81). At some 
time before 7 March 1502 he was read- 
ing law at Bologna (cf. Ep. 928. 36n) ; 
and after his wife's death he resumed 
his studies and proceeded LL.D. In 
1509 Erasmus met him in Rome (Ep. 
I359) On 12 May i510 Ferry was 
appointed proctor for Maximilian and 
Prince Charles at the Papal Court (cf. 
Jünig p. 41, 15 Oct. 1511); and in 
this capacity he attended Julius τὶ at 
Bologna till May r511r, and afterwards 
at Rome till May 1513, when he was 
recalled. "The description of him in 
the record printed by Jàánig as ' archi- 
diaconus Buscoducis! is no doubt an 
error: for though he afterwards 
acquired a  provostship at  Furnes 
16 Nov. 1513, his main preferment was 
the Archdeaconry of Besancon; which 
he received in 1504. With this was 
conferred upon him c. July 1511, im 
commendam, the Abbey of Mont- 


Benoit, which in 1520 he began to 
restore with great magnificence (see 
J. Gauthier in Aéunion des Soc. des 
Beaux Arts des Départements, xxi, 1897, 
236-47). After 1513 he went back 
again to Italy and resided at Viterbo 
till c. 4 May 1520, when he returned to 
take charge of Mont-Benoit. In April 
1524 Erasmus visited him at Besancon : 
and in 1528 dedicated to him an edition 
of Faustus Regius De Gratia Dei, 
Basle, Jo. Faber Emmeus. ἃ portrait 
of Ferry painted by Raphael at Rome, 
later presented by the States-General 
of Holland to the Earl of Arlington 
(1618-85), is now in the possession of 
the Duke of Grafton. Another portrait 
may be seen in a picture painted by 
Fra Bartolommeo at Viterbo, 'La 
Vierge des Carondelets, which Ferry 
presented to the Cathedral of Besancon 
in 1517-18. 

See Chenaye-Desbois, JDict. de la 
Noblesse, iii, 1771, pp. 522-3; Nic. 
Ant. Labbey de Billy, Hist. de l'Univ. 
de Bourgogne, 1815, ii. 229 ; A. Castan 
in Mém. Soc. d? Emul. du Doubs, iv. 8, 
1873, pp. 129-56; BN. iii. 350: and 
GC. xv. 233. Twenty-one of Ferry's 
dispatches from Italy to Margaret of 
Austria, 1510-12, are printed from the 
Archives at Lille in Bull. hist. et phil. 
of the Comité des Travaux historiques 
et scientifiques, Paris, 1895, pp. 97-134. 
by M. Léon de la Briére; who has 
written also a short life, Evreux, 1894, 
which I have not seen. 


I350] FROM HERMAN LETHMATIUS 255 


sunt patre cancellario. Superstites sunt fratres quinque, omnes 25 
praediuites et gratiosi. 

Fae, precor, optime Erasme, ne postbac tot menses nos crucies 
expectatione tuarum litterarum, quot proxime cruciasti. Inter- 
ea hi Erasmomastiges somniant quod optant, et eiusmodi somnia 
audent etiam spargere in vulgus perinde atque res veras. Illis semper 3o 
somnia falsa, tibi perpetuum vita incolumis, alacris et leta ! 

Mechlinie 18? Martii. 

Humanitatis tuae discipulus obseruantissimus, 
Hermanus Lethmatius Goudanus. 


1351. FRoM PETER WYCHMAN. 
Leipzig MS. Malines, 
EE. 13. 22 March 1528. 


[An original letter, autograph throughout. Erasmus' letter, which it answers, 
is not extant. It is surprising that he should have so far doubted the loyalty 
of his old friend and host (see Ep. 1231) as to write and charge him with hostile 
criticism. The interpretation of the year-date is given in the text ; and this is 
confirmed by the reference to Ep. 1324.] 


S. Haud vnquam veritus fueram fortunam sie aliquando (etsi 
plerunque vires eius expertus) in me seuituram, vt ea me nota 
afficeret qua tuis litteris adurere videris; quod haudquaquam 
fecisses si morum meorum quis tenor memorie tue inhésisset. Zelo 
enim solido concitatiorem (qui nunquam fide caret) me esse con- 
staret, quam vt fictus inconstantia in amicitiam ipsam indexteritatis 
quid admitterem. Quid, queso, vermiculus rusticanus et ipsa 
nullitate nullior, etiam impendio offensus, in te Athlantem possem ? 
Carperemne tua scripta, quibus, vt ansam omni maledico tolleres, 
tam succincte aperteque contra Sanctium Carazangam quid sentias 
absoluis ? At hec orbi innotescentia Pontifex suo diplomate, quod 
reliquum Ecclesie est (que in contemptum venisse deplangitur) in te 
collocans, ad sidera tollit. Et certe aliud nichil, cum totus (nichil 
nisi littere sis, de te humano iuditio patet. Quare haud lubet tam 
notorie impudens mendatium explodere diffusius. 16 

'Neansa detur malis ',hoc mescire voluisti. Vices tibi reddo, teque 
scire hisce volo, quod stimulanti caritati centies haud absque lucta 
ingenti restiti, in Grapheo ac suo collega apud cucullatos detentis, 


Un 


M 


Oo 


1351. r3. nichil addidi, in fine lineae. 


1350. 25. fratres quinque] The eldest — four: cf. Epp. 1320, 1345. 
son of the family, Claude (1467—31 May 1351. 1o. Carazangam] See Ep. 1277. 


1518), head of the Council of Regency — 24n. 
when Charles went to Spain in 1517, 1r. Pontifex] See Ep. 1324. 
was now dead. But besides John (Ep. I3. nichil nisi littere] Cf. Mich. 


803. 12n) and Ferry, the third, fourth, | Hummelberg to Beatus Rhenanus, 
andsixthsons werestillliving; William 23 March 1522 (BRE. 217), asking for 
(f 1526), who had beenin the household | news de rebus Erasmicis, hoc est 


of Philip and Charles; Charles(T 1539),  literariis' ; see also Ep. 1366. 8-10. 


master of the household to the Princess 18. Grapheo] Cf. Epp. 1087. 355n, 
Eleanor; and Philip (11547), esquire  r291 introd. 

to Margaret of Austria. See Chenaye- collega] Nie. of Hertogenbosch: 
Desbois, op. cit., iii. 520-2; and see Ep. 616. 14n, and cf. Ep. 1358. 32. 
BN. iii. 340-1, 350. eueullatos] Perhaps the Francis- 


27. tot menses] Between three and cans of Brussels, to whose charge Jac. 


20 


to 
ai 


35 


40 


256 LETTERS OF ERASMUS [1523 
pluries a fratribus inuitatus, quin per consulem quendam in libera- 
tionem dicti college stimulatus (taceo detentos) vel locum ipsum 
(sincere agere volens, ansamque auferre omnem) aliquando inuiserim. 

Sed ' significant perlitteras amici'. Ingenue fateor, cum preteriti, 
presentis ac futuri seculi homines omnes demerueris diuinis tuis 
scriptis. Pauculos tamen comperio qui sub hoc turbine (demetior 
neminem) tui memoriam in publico effrene faciant. Sunt Sucketus, 
Adrianus Wielius secretarius, Dauidis Martinus sua modestia. Hiis 
me tertium aut quartum adderem, nisi extra calculum amici able- 
gassent. P. Egidio super biblioteca semel locutus sum ; Gockleno 
tertio, de te inquirens; Dorpio, sub mortem lohannis Sucketi; 
medico, Iohannis Sucketi pie memorie filie marito, qui, vbi me viderit, 
de tua valetudine compellat; Hermanno Panormitani, munifi- 
centissimi domini, familiari. Cum nullo alio verbum habui, nisi cum 
domino magistro Francisco Vander Hulst. Ast nemo horum, si diis 
placet, hec tibi de me, ni fallor, scripsit. 

Contineo bilim ; sed vnum restat. De tuorum numero me dele, 
aut, quod pro tua maiestate debes, hos michi amicos insinua, vt vel 
non amicos aut mendaces (sint qui sint) conuincam. Ego tamen 
michi constabo, non quia (quos vis tuo calamo viuificas ac mortifi- 
cas) Erasmus sis, fuisti aut eris, sed eo solum nomine, quo totum 
tibi me dedicaui, profitebor, amabo, colam. Bene vale. 

Machlinie hac xxii? Martii, 1522 stilo gallicano. 


E. d. deditissimus Petrus Wychmannus, presbyter, rusticanus ille 
tuus hospes, et, quia indignus haec nota, penam immeritam pendens. 
Super Pontificis diplomate gaudeo. Si tamen me de tuis censeres, 


Praepositus (Ep. 980. 54n), arrested at 
the same time, had been committed. 

19. consulem] O. Clemen, Joh. Pupper 
von, Goch, 1896, pp. 274-5, suggests the 
* Consul Vrselius', through whose aid 
Grapheus was finally restored to Ant- 
werp: see J. C. Dierexsens, Antuerpia 
Christo nascens, 1773, iii. 365. 

25. Sucketus] Ant. Sucquet; see Ep. 
1331: 15D. 

26. Wielius] Adr. Wiele of Brussels 
was now secretary to Charles v in the 
Council of Brabant: a position which 
he had earned by Court service. In 
à letter from Malines, 5 April 15:07, to 
John Marnier, secretary to Margaret 
of Austria (printed by Le Glay: see 
Ep. 175 introd.), he describes himself 
as 'custos et pedagogus adolescentu- 
lorum regiorum  archiduecum , and 
complains that a certain Robert of 
Ghent was trying to displace him from 
being * pedagogus'; though the joint 
office * quod sic adhaeret vt commode 
dissociari nequeat", had been conferred 
upon him by Margaret. In 1513 he 
was * maistre d'escole ' to Charles! pages 
(Henne v. 45n) On 27 July 1521, 
when Christiern of Denmark (Ep. 1228. 
3on) visited Bruges and received an 


oration of welcome from Cranevelt 
(Ep. 1145), Wiele delivered a reply in 
the King's name: see Geldenhauer's 
Collectanea, ed. J. Prinsen, 1901, p. 121. 
In 1530 he was at Augsburg for the 
Diet: hisletter thence (EE. 142) shows 
anxiety for the future of his eight 
children. See EE. p. 446. 

Dauidis] See Ep. 532. 32n: also 
Epp. 1258, 1280. 

28. biblioteca] Books which Erasmus 
had left behind in the Collége du Lis, 
under the care of Jo. Nevius: cf. Ep. 
1355. 18—20. 

Gockleno] See Ep. 1209 introd. 

29. Iohannis Sucketi] Perhaps a 
brother of Ant. Sucquet (!. 25). 'lhere 
was a master of requests of this name 
in the Archduke Philip's household in 
1501 (Gachard i. 371). Evidently he 
was just dead. 

30. medico] Perhaps cf. Ep. 1355. 11. 

31. Hermanno] Lethmatius: see Ep. 
1320. 

Panormitani] Jo. Carondelet: see 
Ep. 803. 12n. 

33. Vander Hulst] See Ep. 1345. 39n. 

42. E. d.] Eidem dominationi. 

43. nota] Cf. 1. 2. 

44. diplomate] Ep. 1324. 


1351] FROM PETER WYCHMAN 25 


suaderem eius foliis ac fructubus externis delitiose luxuriareres, abs 45 
tamen eo quod nucleo dentes fixius imprimeres. 
Litterarum monarce, domino Erasmo Ro", 


1381352. 'To ApRIAN VI. 


Opus Epistolarum p. 607. CBasle.» 

N. p. 578: Lond. xviii. 20: LB. 649. «(22 March 1523.» 

[The suppression of the end of this letter was perhaps intentional. Erasmus' 
avowed purpose in writing was to convey to Adrian's private ear (cf. 1]. 22-3, and 
Ep. 1386) his proposals for dealing with the Lutheran trouble, in compliance with 
the requests made to him from Rome. "These proposals he describes in letters of 
this period as a * cohortatiuncula . . . ad Christianam concordiam ' (Ep. 1358. 3-4), 
or ' consilium * (Epp. 1329. 12, 1376. 7; cf. Ep. 1408. 16). In spite of the promise 
given in Ep. 1358. 5 this letter was not published till 1529. Even then it may have 
seemed undesirable to print in full à document which was designedly confidential. 
But if the abridgement was intentional, it is noticeable that Erasmus managed to 
cut it off at à point which allowed some indication ot his opinions to appear 
(ll. 147 seq.). Adrian never sent any reply : cf. Ep. 1384. 25n. 

The month-date can be assigned precisely from Ep. 1353. 240. For the bearer 
see Ep. 1358. 4on.] 


ADRIANO SEXTO ERASMVS ROTEROD. S. D. 


BEATISSIME Pater, qui has perfert, vt mihi visus est vtcunque 
certus, ita praeter expectationem oblatus est a prandio, postridie 
diluculo profecturus. Itaque parum abfuit quin consultius ducerem 
ad tantum Principem de re tam ardua nihil omnino scribere quam 
ex tempore scribere. 'Tamen quoniam vtroque diplomate—nam s 
vtrumque redditum est—sic vrget, obtestatur aec propemodum 
adiurat tua sanctitas vt, si quod habeam consilium his tumultibus 
sedandis, pro mea virili conferam, et tua compulsus autoritate et 
tua vere Pontificia mansuetudine fretus, vel ex tempore scribam, 
scripturus copiosius simul atque dabitur et ocium et grammato- 
phorus certior. 

Tutius simul et commodius erat haec coram agere, planeque erat 
animus, quo sane quam amantissime inuitat tua benignitas. Sed 
cogor edictis saeuissimi tyranni parere. 'Cuius' inquies? Longe 
Mezentio et Phalaride crudelioris; calculus illi nomen est. Atque τς 
istic quidem remisit se pestis, remisit hyems ; sed longum est iter, 
vt iam tutum sit, per niuosas Alpes, per hypocausta, ad quorum 
solum odorem exanimor, per sordida et incommoda diuersoria, per 
acria vina, ad quorum gustum ilico periclitor. Si valetudo suppe- 
teret, tutius esset iter per Galliam ; verum id fiet vbi volet Dominus. 
Interin Dominum lesum testem facio huius conscientiae, me 
quiequid scripturus sum, simplici synceroque animo scribere. Nemo 
mortalium leget hanc epistolam nisi nos duo. Si quid placet, vtere ; 
si quid displicet, puta non esse scriptum. 


A 


o 


to 
o 


1351. 46. dentes] Cf. Hor, $. 2. 1.77,8. — 1020. s4n), and then perhaps on by 


1352. 5. vtroque] Epp. 1324, 1338. sea: as Sadoleto, travelling from Rome 
15. caleulus] See Ep. 1267. ron. to Carpentras in April 1:27, went by 
16. pestis] See Ep. 1324. r13n. sea from Civitavecchia to Nice (Sad. 


17. hypocausta] Cf. Ep. 1248. ron. E. ii. 65). Cf. also Herminjard 483. 
20. per Galliam] i.e. by Marseilles, — The roads, too, between France and 
through Lyons and Avignon (cf Ep. Italy had been greatly improved of 


452:5 8 


vi 


un 


258 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 


Vtinam adessent mihi praesidia quae mihi tribuis ad cohercendum 
hoe dissidium ! non dubitarim huius vitae iactura publicis mederi 


malis. 


Primum stylo vincor a multis, nec haec res stylo geritur. 


Eruditio longe est infra mediocritatem ; et si qua est, ex vetustis 


autoribus hausta est, vt aptior sit concioni quam pugnae. 
huius homunculi quae possit esse autoritas ? 


Iam 
An apud hos valeat 


autoritas Erasmi, apud quos nihil habet ponderis autoritas tot 
academiarum, tot principum, ac summi denique Pontificis ? Gratia 
si qua fuit, aut sic refrixit vt pene nulla sit, aut prorsus interiit, aut 
in odium etiam versa est. Qui antea sexcentis epistolis describebar 
'ter maximus heros", | princeps literarum ', ἡ sydus Germaniae ', 
* sol studiorum ', t antistes bonarum literarum ', ἡ vindex syncerioris 
theologiae, nunc aut sileor aut longe diuersis coloribus depingor. 
Nihil moror inanes illos titulos, quibus nihil aliud quam grauabar. 
Quibus conuiciis multi nunc debacchantur in caput meum, quam 
amarulentis libellis incessunt, quibus minis territant! Nec enim 
defuerunt qui mihi exitium denunciarent, si quid me commouerem. 
At interim alii clamitant mihi conuenire cum Lutheranis, clamitant 
me nihil in illum scribere: sed qui vehementer fauent Luthero, 
fremunt me nimium frequenter incessere Lutherum, et amarulentius 


quam decet. 


Quiritatur hoc ipsum Lutherus in suis ad amicos 


epistolis. Late patet Germania, et abundat excellentibus ingeniis. 
Nec hane tamen solum hic habet affectus ; non ausim scribere in 
quam multis regionibus, quam penitus, popularibus animis sit 


infixus Lutheri fauor et odium Pontificii nominis. 
zo aliquis quanta sit ingeniorum peruicacia—constantiam vocant ipsi. 


Porro vix credat 


Nec abhorret ab his bona pars eorum qui deamant politiores literas. 
Haee dolens ae gemens refero, beatiss. Pater, et vtinam vana! 
Cum omnibus eruditis erat mihi iucundissima sodalitas ; hae sola 


possessione videbar mihi felix. 


caput meum. 
adhue huius animi me poenitet. 


Pene mori maluissem quam tot 
;; amicitiis renunciare, ac mundi, prope dixerim, odium concitare in 
Et tamen hoec malui quam videri factiosus ; nec 
Non hie commemorabo quantam 


tragoediam, fortassis immedicabilem, potuerim excitare, si quorun- 


dam affectibus me praebuissem. 
6o arcanum effutire. Nec hoc nomine mihi posco gratiam, quod a male- 


Malo fraudari hac gratia quam 


fiio .temperaui, vtcunque diuersa pars pietatem appellat. Si 
valetudinis ac senectutis excusatione tantum conquieuissem in hoc 


late: see a letter of Alex. Minutianus, 


I Jan. 1521 (Milan MS. Brera AD. xi. 
31,f. 159 v9). Cf. also Bun. EK. p. 59. 
31. tot academiarum] Cf. Epp. 1030. 
IÓn, 1141. IQn, 1165. I3n. 
35. ter maximus] Cf. Epp. 319. 1, 
344. 8, 1353. 289. 
princeps] Cf. Epp. 357. 27-8, 380. 1. 
sydus] Cf. Ep. 463. 78. 
G?rmaniae] Cf. Epp. 303. 13-14, 
359- 27, 374- 41, 376. 24, 391. 53, 482. 
26. 510. 17, 612. IOn, 866. 41-2. 
36. sol] Cf. Ep. 1260. 148n. 
bonarum literarum] Cf. Epp. 355. 
47: 404. 22, 674. 3. 


37. theologiae] Cf. a letter of Mu- 
tianus to Jo. Lang, 24 May 1520 (MR E. 
634, MRE*. 590), with a long eulogy 
beginning *Scimus nos omnes qui 
restitutae ab Erasmo theologiae gratu- 
lamur, quantum prosint Erasmi diuina 
in rem Christianam merita: see also 
Ep. 980. 53n. 

45. Lutherus] For recent criticisms 
of Erasmus in his letters cf. LE?. 45s, 
525, 535. 

58. quorundam affectibus] Perhaps 
those who wished him to take a leading 
part in the defence of Reuchlin: see 
Ep. 1041. 1 1n, and cf. Ep. 1155. 18n. 


1352] TO ADRIAN VI 259 


negocio, habenda, opinor, erat gratia. Nunc tot epistolis, tot libellis 
aeditis testatus sum me esse alienissimum a foedere Lutherano ; 
omnem spem mei ademi omnibus, aec ne nominis quidem mei 65 
praetextu passus sum illos vti apud vulgus. Publice dehortatus 
sum a seditioso negocio, priuatim quoscunque potui vel cohercui 
vel reuocaui, vel certe moderatus sum. Neque nihil profeci: sunt 
qui mihi pro fidelibus monitis agunt gratias. Quoties palam 
Lutheri maledicentiam detestatus sum ! Quis tulit indignius quam 7o 
ego, Regis Anglorum nomen tam irreuerenter attactum ? 

Atque interim dum haec ago apud Germanos, Rhomae traducor 
furiosis ae plus quam famosis libellis. In Brabantia non iam in 
conuiuiis tantum ae vehiculis, sed in publicis concionibus ac solen- 
nibus praelectionibus praedicor haereticus, haeresiarcha, schisma- 75 
tieus ac falsarius; haec neque raro facta sunt, neque clam vt 
ignorari possint. Sciscitetur a populo tua sanctitas, audiet a quouis 
illorum nomina. Habet Lutheri factio quosdam qui 510 promouent 
illus causam, quasi deuouerint seipsos nisi illam modis omnibus 
subuertant. Et isti sibi videntur Pontificis causam humeris suis 80 
sustinere. lactant nihil esse pestis in libris Lutheri quod idem non 
sit in meis. Nee vllus adhuc articulus proferri potuit qui mihi cum 
Luthero conueniat. Sed isti interpretantur quaedam : verum, sed 
deprauatissime, suspicantur, sed maliciosissime. Sic ego centum 
locos colligam ex Paulinis Epist., qui congruunt cum his quae 85 
damnata sunt in Lutheri libris. O graue exemplum eorum qui sibi 
credi postulant in negocio fidei! Quid enim isti aliud proficiunt, 
nisi quod dum palam seruiunt suis priuatis affectibus, et fidei causam 
perdunt et sibi autoritatem abrogant, et vulgi odium in Pontificem 
exacerbant ! 90 

Multa scripsi prius quam suspicarer Lutherum esse natum, aut 
priusquam quisquam somniaret hoc seculum exoriturum.  Praeci- 
pitaui fateor pleraque omnia—nam hoc mihi vicium est genuinum ; 
doctorum tamen ac praesertim Ecclesiae iudicio me semper submisi. 
Multos rogaui, monerent si quid inesset in lucubrationibus emendan- 95 
dum ; et qui tum vel obticuerunt vel approbabant, exorto Luthero 
damnant quod approbauerant. Nihil non calumniantur. Sub omni 
lapide, quod aiunt, cubat scorpius ; hoc suspectum, hoec scandalosum, 
hoc irreuerenterdictum. Etquum nullius academiae, nullius episcopi 
censura, in me prodita sit, tamen quidam priuata autoritate clami- 
tant haereticum, haeresiarcham. Quem animum quantumuis con- 
stantem haec iniuriae non propellerent in factionem ? Me tamen 
nulla vis ἃ recto deflectere potuit. Et tamen sic primum impulsus 
est Arius, sic Tertullianus. 

Quare dispiciat tua sanctitas an hune animum dignum iudicet τὸς 
qui dedatur quorundam impotentibus odiis, tum an hoc expediat 
negocio quod est in manibus. Qui bene volunt Pontificiae causae, 


8 


Io2. haee ἢ : hae N?, 


63. epistolis] Such as Epp. 939, 961, 72. Rhomae] By Stunica (App. 15) 


967, 1033. and Carranza (Ep. 1277. 24n). 
66. Publice] e. g. in the Consilium of 92. Praecipitaui] Cf. 1, p. 3. 6-11, and 
1520 : see Ep. 1149 introd. Epp. 269. 29, 54-6, 402. 2, 421. 58, 842. 
67. priuatim] See Ep. 1275. 21n. I, 918. 4-6, 935. 33-4, 1479. 56, 1482. 44. 


71. attactum] Cf. Ep. 1308. 9n. 98. scorpius] Cf. 4dag. 334. 
j Bg 


260 LETTERS OF ERASMUS [1523 


dant operam vt ex haereticis reddant orthodoxos, vt alienatos 
reuocent, vacillantes confirment ; quod tua quoque sanctitas non 
iro minus prudenter quam Christiane fieri suadet. At isti religionis et 
Ecclesiae nutantis Atlantes, vacillantes impellunt, amicos alienant, 

ex orthodoxis faciunt haereticos, bene dicta deprauant. An non 
merito deplorem senectutem meam, quae velut in picem mus, vt 
aiunt, in hoe seculum inciderit ? Multos euexit ac ditauit Lutherus, 

i15 nonnullis profuit esse Lutheranis. Mea conditione quid infelicius, 
qui dum omnium commodis meo victu sumptuque noctes ac dies 
inseruio, nihil aliud refero praemii quam quod vtrinque dilaceror ? 
Sed ostendit tua S. horum malorum remedium. ' Confer" inquis, 

'te Rhomam, aut scribe quam odiosissime in Lutherum ; indicito 

120 bellum omnibus Lutheranis'. Primum quum audio ἡ Confer te 
Rhomam ', quid aliud fit quam si quis cancro dicat ἡ Vola^? Re- 
spondit cancer ' Da alas'. Dicam et ego ' Redde iuuentutem, redde 
bonam valetudinem '. Vtinam hie esset mihi minus iusta excusatio ! 
Prolixum esset commemorare causas quae mihi persuaserunt vt 

125 hactenus manerem Basileae. Illud semel ausim deierare : si quid vi- 
dissem vtilius reip. Christianae, me vel cum vitae periculo facturum 
fuisse. Nunquam defuit perficiendi voluntas, sed proficiendi spes. 
Quid autem stultius quam mouere malum bene quiescens, si nihil 
speres nisi maius incommodum * 

130 Etiam atque etiam te rogo, permittas hane veniam ouiculae tuae, 
vt aliquantisper liberius loquatur apud suum pastorem. Vt liceat 
per valetudinem, quid profecturus sum Rhomae Ὁ Abfuturus sum 
a consortio Lutheranorum ? Iam nunc absum maxime. Nihil enim 
mihi cum illis commercii. Itaque mihi quidem nihil est periculi ab 

135 illis, quod ad animum attinet. Porro quod attinet ad illos corri- 
gendos, citius profecero vicinus quam procul remotus. Quid faciet 
medicus aegrotis, si se procul abducat ? Quum hie increbuisset 
rumor me Rhomam accersitum, qui statim fremitus extitit iactan- 
tium me isthuc ad praedam aduolare! Quid igitur habiturum est 

140 ponderis, si quid isthinc scripsero, praemiis corruptus, quemad- 
modum isti sibi persuaserunt ? Agam isthic aut scribam fortasse 
tutior; at istue est mihi consuluisse, non causae. Si moderate 
ciuiliterque scripserim in Lutherum, videbor cum illo ludere: sin 
ipsius stylum imiter, si bello lacessam Lutheranos, quid aliud quam 

145 crabrones iritaro ? Hactenus, fateor, alui quibus potui modis 
doctorum hominum amicitiam. Sic enim video me plus proficere. 

Sed hactenus, inquies, nihil audio praeter querimonias ; consilium 
expecto. Et haec quae hactenus dixi, consilii pars est. Caeterum 
vt aggrediar, video multis placere vt malum hoc sanetur austeritate ; 

1:0 sed vereor ne rerum exitus doceat olim hoe inconsultum fuisse 
consilium. Plus enim video periculi quam vellem, ne res exeat in 
atrocem caedem. Non iam disputo quid istis dignum est, sed 
quid expediat tranquillitati publicae. Latius serpsit hoc malum 
quam vt sectione aut vstione sanandum sit. Fateor, sic olim 

15; apud Anglos regum potentia oppressa est factio Vuycleuitarum, 
sed oppressa verius quam extincta. Et tamen quod tum in eo 


113. mus] Cf. Epp. 256. 54—5, 1347. 27. 1408. 25, 1417. 14. 
320-1. 155. Vuycleuitarum] Cf. Epp. 843. 
114: ditauit Lutherus] Cf. Epp. 1397. — 323-4. 1367. 76n. 


I352] TO ADRIAN VI 261 


regno licuit, quod totum ab vnius nutu pendet, nescio an hic liceat 
in tam vasta regione inque tot principes dissecta. Certe si stat 
sententia carceribus, flagris, confiscationibus, exiliis, censuris, 
mortibus obruere malum hoc, nihil hic opus fuerit meo consilio. 
Quanquam video tuae mansuetissimae naturae diuersum placere 
consilium, qui mederi malis quam punire. d fuerit non ad- 
modum difficile, si omnibus adesset idem animus qui tibi; vt 
sepositis, quemadmodum scribis, priuatis affectibus synceriter con- 
sultum vellent gloriae Christi et saluti populi Christiani. Quod si 
suo quisque commodo priuatim intentus est, si theologi suam 
autoritatem vndique sartam tectam haberi postulant, si monachi 
suis commodis nihil patiuntur decedere, si principes omne ius suum 
mordicus retinent, difficillimum fuerit in commune consulere. 

Primum erit explorare fontes vnde hoc malum toties repullulat : 
his ante omnia medendum. "Tum autem non inutile fuerit, si rursus 
ostendatur impunitas his qui ex persuasione aut impulsu alieno 
errarunt ; vel potius omnium malorum superiorum ἀμνηστία, quae 
fato quodam accidisse videntur. $Si sic quotidie nobiscum agit 
Deus, omnium obliuiscens admissorum quoties ingemuerit peccator, 
quid vetat quo minus idem faciat Dei vicarius ? Et tamen interim 
per magistratus ac principes coherceantur nouitates, quae minimum 
faciunt ad pietatem, plurimum ad seditionem.  Optarim, si fieri 
possit, et libellorum proeudendorum licentiam cohiberi. Ad haee 
praebeatur mundo spes mutandorum quorundam, quibus non 
iniuria se queritur grauari. Ad libertatis dulce nomen respirabunt 
omnes. Huic modis omnibus consulendum erit, quatenus salua 
pietate licet ; consulendum est explicandis hominum conscientiis, 
sed interim nihilo secius consulendum dignitati principum et 
episcoporum. Verum haec dignitas aestimanda est his rebus in 
quibus vere sita est illorum dignitas, quemadmodum aestimanda 
est et populi libertas. 

Dicet tua sanctitas, 'Qui sunt isti fontes, aut quae sunt ista 
mutanda ?' Ad harum rerum expensionem censeo euocandos e 
singulis regionibus viros incorruptos, graues, mansuetos, gratiosos, 
sedatos affectibus, quorum sententia 


1353. To UÜrnicH Zasrius. 
Epistola de delectu ciborum, fo. A7, Basle., 
ZE. 202. (23 March) 1523. 


[This letter was printed for the first time in 1574, with the title, D. Erasmi 
Roterodami ad. Vdalricum Zasiwm Epistola de delectu ciborum in ieiuniis ab Ecclesia 
Catholica indictis, edita per Hilarium Pyrckmaier Landishutanum. |. Antea nunquam 
excussa (a): a very rare volume of which I know of only one copy, in the University 
Library at Freiburg. It has no printer's name; but a preface by Pyrckmaier, 
dated 16 Nov. 41573 ?» from the house of the Knights of St. John at Schlettstadt 
and addressed to Erasmus Sutter, Commander of that Order for Strasburg (cf. Ep. 
305. 260n) and Schlettstadt, states that the original—which may have been the 
letter actually received by Zasius—had been supplied to Pyrekmaier for publica- 
tion by John Hartung (1504-79), professor of Greek at Freiburg, and of Protestant 
sympathies, with whom he had recently been staying. 

In the Berne Town Library (B. 50, f. 1) is à xvii^ ws. (8), perhaps copied from 
a, Since it reproduces the title as far as ?ndictis—a heading which is found again 
above the letter, on f". Αἴ of a. From it J. R. Sinner supplied a transcript c. 1773 


160 


165 


170 


175 


180 


190 


262 LETTERS OF ERASMUS [1523 


to Riegger for ZE (^), imagining it to be an autograph original (ΖΕ). p. 30oon). 
J. Neff, U. Zasius, ii, 1891, p. 35, prints a collation of 8 and γὙ; which is, however, 
not exhaustive. An examination of the variants recorded below shows that the 
text of a, though often better than that of &y,is by no means accurate throughout. 
In some places the writer of 9, while copying, has corrected it; and in others 
Sinner has made some drastic emendations, besides correcting sporadic deprava- 
tions which appear in 8. "The insertion of Varenbuler's name (l. 236) and of two 
other passages (ll. 23, 242), together with a number of improved readings elsewhere, 
perhaps denotes that the writer of 8 had access to the original manuscript from 
which a was printed ; but as a is undoubtedly prior in time to £,it may take 
precedence here. In view of its evident inaccuracy I have not hesitated to emend 
it still further. 

The connexion with Epp. 1343, 1344, 1352 confirms the year-date; and there 
is a clear reference (l. 160) to the morrow after Passion Sunday (but see l. 162n). 
Besides thus showing the month-date, this reference also gives demonstrable 
evidence (instead of inferential: cf. Ep. 480 introd.) of a case of the error of writing 
in the date the present instead of the coming month. 

'This letter was written shortly after a visit which Erasmus paid to Freiburg, 
in response to pressing invitations received : cf. Epp. 1252, 1316. 37. He was not 
Zasius' guest, but stayed in the Ship Inn; where the University authorities on 
9 March sent him a present of a silver cup (H. Schreiber, Gesch. d. Univ. Freiburg, 
1868, ii. 28n). "The magistrates also made him some complimentary offering 
(l.304n). In the colloquy ZcAhthyophagia (first printed in Feb. 1526: LB.i.805 B-E) 
he states that the visit lasted only a few days; and describes with evident amuse- 
ment, as here, the excitement created because Zasius, entertaining him at his 
house before departure, set before him chicken to eat, although it was Lent. By 
11 March he had returned to Basle (Ep. 1348). 

Erasmus' reason for not publishing this letter may perhaps be found in the 
freedom with which he handles subjects of acute controversy, and especially in 
his very outspoken utterances about his master, the Emperor (ll. 103-10).] 


ERASMVS ROTERODAMVS SVO ZASIO. 


ApvOLAVIT huc aurula quaedam rumoris, vani, vt arbitror, te 
vocatum in ius, coactum fuisse causam dicere, quod Erasmo pullum 
appararas ; et cum tantus sis iureconsultus vt possis etiam in 
difficillimis causis patrocinari reis, tamen non alio colore absolutum 
fuisse quam quod per diploma Pontificis id facere liceret. Proinde 
scire cupio verumne sit quod huc perlatum est. Nam mihi sane 
non fit verisimile. Primum enim miror quis corycaeus sycophanta 
nidorem eius pulli detulisset ad Senatum. Deinde non arbitror 
quenquam in Senatu esse tam inciuilem vt, cum ego isthuc profectus 
10 sim honoris vestri gratia, non semel inuitatus etiam magistratus 

nomine, mihi voluerit hoc labis aspergere, et hoc velut honorario 

munere donatum dimittere. Tu sentiens, opinor, me periclitari de 
caleulo et ideo maturare abitum, clam ae me inscio domi tuae 
pararas pullum gallinaceum. Hoc vnicum erat humanitatis tuae, 
15 qua non minus admirandus es, mi Zasi, quam eruditione, qua cum 
paucis es suspiciendus. Ipse tamen, vt scis, abstinui, teque obiur- 
caui quod plus satis humanus id mea causa fecisses, vnde nasci 
poterat nonnihil tragoediae. Sentiebam me calculo grauidum, et 
omnino decretum erat abire ; et ideo, ne rursus multis confluentibus 
20 cogerer diutius accumbere in conuiuio et mox ventre onusto equitare, 


Un 


I. vani scripsi, cf. v. 216: . Nam ay: , Nam f. vt arbitror a8 : audio y. 
3. apparares £ : appararis γ. 4. reis aB : aiunt y. magis ante absolu- 
tum add. B : magis te add. γ. 6. y: prolatum ag. 7. quis By : quod a. 
I3. inscio «8: nescio w. 16. suspiciendus «y : suscipiendus 5. 


] 5. diploma] granted to Erasmus; 7. corycaeus] Cf. Ep. 12 36. 114u. 
cf. ll. 56, 83-5, 215. I8. calculo] See Ep. 1267. 1on. 


1353] TO ULRICH ZASIUS 263 


volebam domi tuae sumpto ouo et vini cyatho protinus equos 
conscendere, ne me isthic Lucinae labores oceuparent. Praesentimus 
enim nixus nostros, non minus quam mulieres grauidae. 

Nee me fefellit animus meus. Quarto post reditum die enixus 
sum ingenti cruciatu caleulorum et arenae vim incredibilem, sed 2; 
vnum caleulum immani magnitudine. Et isthuc veneram adhuc 
à partu languens, nec alio consilio veneram nisi vt agitato corpore 
aut morerer aut durescerer; et ad robur quidem profuit agitatio. 
Caeterum ambulatio illa sub coenam longior, tum coena prolixior et 
vina mutata, reuocarunt calculi malum : quod qui norit quam sit 3o 
capitale, quam habeat carnificinam, crudelissimus sit qui exigat 
& quoquam vt ob ciborum superstitionem in tantos cruciatus ac 
manifestum vitae discrimen semet coniiciat. Nam, vt verum 
fatear, inter omnia quae in vitam Christianam irrepserunt, nihil 
minus facit ad veram pietatem, nihil Iudaismo vicinius est 35 
quam ciborum delectus. Nec is tam comprobatus est ab episcopis 
quibusdam, vt morbis ac doloribus exeruciemur, sed vt corporis 
aestus temperetur. Itaque qui coactus tanta necessitate vescitur 
cibis accommodis corpori suo moderate cum gratiarum actione, non 
peccat aduersus constitutionem pontificum, etiamsi nullum habeat 40 
diploma ; peccaturus aduersus legem diuinam, si superstitiosa 
ciborum abstinentia sciens ac prudens sibi mortem conscisceret, non 
minus quam si in die ieiunii se fame enecaret ne violaret edictum 
Pontificis. 

An is Christiani pectoris esse videatur, qui cum constet aliquem 45 
ob piscium esum de morbo comitiali, de paralysi, apoplexia, aut his 
omnibus crudeliore calculo periclitaturum, cogat miserum vesci 
piscibus ? Non ista religio est, sed crudelitas ; nec haec tendunt 
ad Christianam disciplinam, sed ad homicidium ; nec hoe est 
parere pontificum constitutionibus, sed aduersus pontificum men- 5o 
tem vel suae vel aliorum seruire superstitioni. Nam Hhomanus 
Pontifex nihil minus vult quam ob suas constitutiones vel interire 
quenquam vel in manifestum capitis discrimen deuenire; et, si 
vellet, ne ius quidem habet constituendi quod perniciem adfert 
homini, non salutem. Mihi semper periculosus fuit piscium esus 5 
ob imbecillitatem corpusculi, et ob id iam olim diploma paraui. 
Nune accessit aetas, semper aliquid deferens viribus, accessit 
caleulus subinde recurrens, malum morte formidabilius. Adde 
nune laborum sarcinas, etiamsi nihil aliud quam tot epistolis ex 
omnibus mundi plagis aduolantibus respondere. Et tamen ob 6o 
infirmos saepe periclitor, metuens ne quis, meum  praetexens 
exemplum, id faciat ad luxum quod ego nonnunquam cogor dare 


un 


28. durescerem ». 31. habeat a: atrocem 8: atrox wy. carni- 
ficina vy. 36. tam comprobatus scripsi : tamen, cum probatus αβγ. est 
scripsi: sit a8: non sit «. 37. «y: excrucientur f. 38. omnes 
stringit, nullo discrimine facto post temperetur add. w. 45. ls add. jy. 
esse om. By. 50. constitutionibus a : om. B : statutis v. 53. vel 

. deuenire add. Bx. 60. responderem f». 6r. quis om. vy. 
cien fón . . . 62. faciant v. 


24. Quarto... die] 12-14 March. 
35. ludaismo] Cf. Ep. 1006. 142n. 
56- diploma] See Ep. 1079. 5n ; and cf. l. 5. 


264 LETTERS OF ERASMUS [1523 


necessitati. Est hoc quidem immodicae cuiusdam charitatis et 

superfluae, tuo incommodo vitare periculum infirmi proximi. Sed 
65 quae tandem charitas est exigere vt ob huius vel illius infirmitatem 

de vita periclitetur proximus * Ego quod apud te non ausus sum 

facere, mi Zasi, non dubitassem facere apud hune Pontificem ; 

tametsi non prorsus alienum ab huiusmodi superstitione, sed non 

vsqueadeo vt ab Erasmo aut Erasmi similibus sit exacturus 
7o carnium abstinentiam. 

Quanto rectius faciunt Romae, imo in tota Italia! ac nunc etiam 
Basileae venduntur carnes palam in macellis, ne desint quibus est 
opus. ᾿ Sed interim vescuntur quibus non est opus. Tolerabilius 
est sexcentos vesci quibus non est opus, quam vnum hominem vita 

75 dignum ob ciborum delectum interire. Mirum autem est cur hac 
potissimum parte Christianismum aestimemus. 5i negotium faces- 
situr iis qui non abstinent a carnibus, multo iustius est puniri qui 
non abstinent a caena. 'Sed scandalum" inquiunt ' vitandum '. 
Crudele scandalum est si ob huius aut illius iniquam superstitionem 

8o cogatur mori proximus. Imo hoc docendus est populus assidue 
quod docet Apostolus, ne quis iudicet fratrem suum in cibo aut 
potu, et in bonam partem interpretetur quod recte fieri potest. 
"Sed absque diplomate nefas. Imo praesens necessitas non ex- 
pectat diplomatis praesidium. Vrget morbus laethalis, et e Roma 

85 accersetur diploma, quod succurrat mortuo ? quanquam non probo 
qui publicam consuetudinem, qualis qualis est, temere seditioseque 
contemnant. 

Audio vestrum Senatum hac in parte superstitiosiorem esse. 
Quod si verum est, non tam ipsis imputo quam Pharisaeis quibus- 

90 dam, qui, cum nihil habeant verae religionis, titulis, coloribus, 
vestium formis vindicent religionis imaginem. Alioqui totum 
mundum in illis reperias. Sunt luxus auidi, irae tenaces ac vindices, 
elati, feroces, sibi placentes, inuidi, auari, vacui affectu omni verae 
charitatis, gloriae ventrisque mancipia. Quid haberent isti pietatis, 

95 si detrahas vestem et ciborum discrimina ? Nimirum hoc Pharisai- 
cum genus huiusmodi superstitionem instillat in animos principum, 
qui spiritualium rerum imperiti, putant hoc esse sanctum quod 
docent religionis insignibus commendati. Porro quo simplicior est 
principum ingenuitas, hoc minus nouit de aliena fraude suspicari, 

100 atque hoc facilius imponitur. Laudandus est zelus, licet non 
secundum scientiam ; sed zelus iudicio carens ad verae pietatis 
studium corrigendus est. 

Non possum non probare religiosum Caesaris animum, qui, per- 


63. et superfluae scripsi: ex superfluo afw. 64. tuo a: suo By. 65. vel 
a: aut Bw. 66. Ego a8: Et γη. 67. ay: Ponficem 8. 68. alienum 
ay: aliorum f. 70. a*: abstinentia B. 71. tota ay: sola B. 74. Sex- 
centis By. 84. e om. wv. ay: Romo f. 85. accersitur y. 87. con- 
temnat By. 89. tam ay: tum f. 9o. titulis αγ: situlis 8. 91. vindicant 
Bv. 93. verae a: fere fw. 100. lisdem ante imponitur add. γ. 102. 


Y: corrigendum a. 


71. ltalia] Cf. the De esu carnium ^ bus, ne quid desit aegrotis aut iis qui 
(LB. ix. 1206 r): ' Proinde mihi non aegre carent esu carnium. Nec quis- 
displicet mos apud Italos, iuxta quem — quam notat ementem aut vescentem, 
etiam in Quadragesima publice in etiam si nihil morbi prae se ferat. 
macellis venduntur carnes vitulorum, 78. à caena] Cf. Ep. 1211. 309n. 
hoedorum et agnorum, sed a pauciori- 81. Apostolus] Rom. 14. 


1353] TO ULRICH ZASIUS 265 


suasus a Dominicastris et Franciscanis, credit in hisce rebus magnum 
esse momentum Christianae religionis. Sed aliter sapiet vbi aetas 
et rerum vsus auxerit iudicium. Atque vtinam qui hanc religionis 
scintillam in iliius animum potuerunt immittere, docuissent et 
persuasissent alia, quae magis conducunt vtilitati publicae ! Non 
dubito quin ad haec quoque se docilem praeberet optimo prae- 
ditus ingenio iuuenis. Quanta magistratuum vbique corruptela, 
quanta praedandi licentia, quantae calamitates innoxiorum agri- 
colarum, quam crudelis expilatio populi, quam impii bellorum 
tumultus, quot eaedes hominum ! Haec quomodo vitari possent, 
monere debuerant, qui ob esum carnium coelum terrae miscent, et 
in nugis excitant tragoedias. Itaque non possum adduci vt credam 
viros graues, prudentes et rerum vsu peritos, cuiquam exhibituros 
negotium, si quis ob manifestam corporis necessitatem domi suae 
quocunque die vesceretur iis quae valetudo postularet. At si quid 
superstitionis hauserunt ex Pharisaicis magistris, laudandus est 
illorum animus. Sed a tui similibus, doctis et integris viris, corri- 
gendum est iudicium. 

Quod si eo res deuenit, vt& per prophanos magistratus cogendi 
simus ad pietatem, vtinam ab his potissimum arceri possit populus, 
quae verae pietatis pestem inuehunt!  Quantorum malorum 
magistra est temulentia! Sed velin die Parasceues licet ad vomitum 
ac syncopen inebriari, et aegroto ae periclitanti de vita vesci pullo 
capitale est. Olim magistratus, si quando se demittebant ad 
humiliorum rerum curam, illa prospiciebant, ne minuerentur per 
fraudem pondera suae mensurae, ne rerum precium supra quam 
par esset intenderet venditor, ne monopolia fierent inter rerum 
venditores, ne vina vitiarentur, ne carnes piscesue morbidi putresue 
venderentur, ne conuiuia fierent sumptuosiora quam expediret, ne 
quis aedificaret aut vestiretur sumptuosius quam pro modo facul- 
tatum. Haec enim, tametsi minutiora, pertinent tamen ad ciuium 
vtilitatem. Caeterum quid quisque domi suae biberet aut ederet 
pro valetudinis necessitate, medici praescribere solent, non magi- 
stratus. 

Quod si pium est ciuiles magistratus suis rationibus adigere 
populum ad humanarum constitutionum obseruationem, multo 
magis id fieri conueniebat in his quae praescripsit Deus. Moechamur 
impune valentes, et aegrotis non licet impune vesci quae conducunt 
valetudini. Quodsi prophano magistratui non est cura diuinarum 
constitutionum nisi cum libet, cur in humanis constitutionibus non 
seruant ius aequum ? imo cur placet ordo praeposterus ? Passim 


108. publicae βγ, vt in Epp. 1358. 39, 1365. 120: Reipublicae a. IIO. By 
praedito a. 112 quam a: quae y. quam cg: qui y. 113. possunt Bw. 
II4. terra γ. 117. quis a8 : quos y. 118. die a8: tempore w. 
120. tui a: sui Bw. 122. y: congendi a. 123. simus a : sumus βγ. 
124. quae gy: qui a. verae scrips?i: veram ay. pietatis y: 
veritatis af. inuehunt £4: inuehit a. Quantorum y: Quantum ag. 
126. ac ante syncopen a5 : ad y. 127. ay: demittebat B. 130: cy: 
essent p. I35. ay : quisquam f. 136. ay: praescriberi B. 139. consti- 


tutionum « : institutionum By. 

104. Franciscanis] Such as his con- 124. verae pietatis] Cf. ll. 35, 101; 
fessor, Glapion; see p. 47, and cf. and Pyrcekmaier's preface, fo. A* v^: 
LE?. 548. 24-6. Seealso LE*. 352, quo- — "ebrietas, quae etsi est verae pietatis 
ted in Ep. 1141. τς, and Ep. 1148. gn. pestis... 


105 


IIO 


IIS 


140 


145 


- 
Sa 


I5: 


a 


IOO 


I65 


170 


180 


5 tium. 


266 LETTERS OF ERASMUS [1523 
caenatur impune, et ouum non gustatur impune : atqui vtrumque 
interdixit authoritas pontificum. Palam aurigae nautaeque im- 
portant et exportant diebus Dominicis, et calceario non est fas 
consuere caleeum. Equites diebus festis obequitant nonnunquam 
ad praedam, et ob solum carnium esum mouemus tragoediam. 
Nulli exhibetur negotium quod in die sacro non audierit sacram 
concionem, atque hoc potissimum facit ad Christianam pietatem, 
et huius rei gratia primo basilicas et dies Dominicos instituit 
Ecclesia. Ac saepenumero fit vt sacerdote ad rauim vsque clamante 
in templo, in vicino lupanari temulentis concionibus obstrepant . 
ganeones; et hoc permittente magistratu licet impune. Haec quid 
aliud arguunt quam nos esse praeposteris iudiciis, qui seuerius ea 
persequamur quae praescribunt homines quam quae praecipit Deus, 
ac tenacius haeremus iis quae minimum habent momenti ad pie- 
tatem quam his quae suapte natura sancta sint et honesta. 

Heri, hoc est Dominico die qui vocatur Passionis, valetudinis 
gratia cum amico quodam eques expatiabar sub coenam, et inuitabat 
mira coeli serenitas. Occurrit nobis magna vis iuuenum, quorum 
nullus sobrius, plerique vacillantes ambulabant, alii subinde 
cadebant, et mox ebrii ab ebriis subleuabantur, alii sie ducebantur 
vt reliquo corpore nixi baiulis aegre mouerent pedes. Quidam 
seniculus in morem sarcinae sublimis gestabatur humeris, prono 
corpore, sic vt pedes occurrerent, caput ab illorum tergo penderet, 
identidem conuomens gestantium tibias. Sic olim, opinor, effere- 
bantur ad sepulturam. Nec multo magis erant sobrii qui gestabant 
quam qui gestabantur. Potarant, vt aiebant, in viculo proximo. 
Deus praecepit sobrietatem ac vetuit temulentiam ; homines 
praeceperunt obseruationem dieifesti. Hic vtrunque violatum erat, 
et nemo putat commissum esse flagitium. Si quis vel videat 
Carthusiensem plus satis potum, nemo putat esse admissum flagi- 
Si idem gustarit carnes, piaculum est aeterno carcere 
dignum. Quid his iudiciis magis praeposterum ? 

Atque interea dum hoe mirabile spectaculum detinet oculos 
nostros, erat in prospectu praedium suburbanum Sigismundi, qui 
nuper atrocissimo supplicio periit. Ea domus erat, in qua hoc ipso 
ferme tempore ante annum celebratum est illud infoelix conuiuium. 
Nec desunt qui factum hoc inter praecipua facinora numerent, ob 
quae tam horrendas poenas luit miser. Equidem temeritatem eius 


145. atqui»: atque af. vtrumque «y: vtrinque £. 


149. ad ag : ob v. 
154. Py: tumulentis a. 157. cy: praecepit 8. 


159. suapte αβ : Sua "y. 


161. eques scripsi: equis a: equo fw. 
obambulabant 5. 
mouens By. 170. potarunt B». 
Charthusiensem f. 177. ay: Atq B. 
182. Equidem £y: Et quidem a. 


145. caenatur] Cf. Ep. 1211. 309n. 

148. diebus festis] For  Erasmus' 
liberal views on the observance of 
these cf. Epp. 1039. 180-96, 1274. 14n. 

160. Passionis] 22 March 1523. 

162. Occurrit nobis] This incident is 
fully described also in the colloquy 
Ichthyophagia (LB. i. 803 A-c) ; and is 
said there to have occurred on Palm, 
not Passion, Sunday. Though not 


167. illorum ag : horum y. 
173. esse commissum fy. 


163. plerique ag : plurimique ». 
168. conuomens a : com- 
174. «Y: 


βΎ: occulos α. 179. £y: hocipse a. 


published till Feb. 1526, the ZcAthgo- 
phagia was perhaps composed as early 
as 1524. But even so, this letter, 
written on the day after the event, is 
the better authority for the date. 

174. Carthusiensem] Erasmus' respect 
for the Order (cf. Ep. 1196. 425n) is 
reflected even here. 

178. Sigismundi] Steinschnyder : see 
Ep. 1274. 14n. 


1353] TO ULRICH ZASIUS 267 


facti non possum non improbare; tametsi qui norunt hominem, 
praedicant lunaticum fuisse, et non nisi ex interuallis animo con- 
stitisse. "Tanta ex occasione subibat animum factum illud; vnde τς 
graues tragoediae sunt excitatae, et cum praesenti spectaculo con- 
ferendae. Quod cum frequenter ac solenniter fiat, nemo putat vlla 
dignum animaduersione, cum simul violetur dies festus, cum 
praetereatur cultus ac sermo diuinus, cum contra diuinum prae- 
ceptum committatur. Ebrietas rixarum, caedium, adulteriorum et 190 
omnium pene flagitiorum mater, adeoque pestifera disciplina 
reipublicae vt& nunc apud Saracaenos sit ebriis poena capitis. Sed 
interim sacerdotes libenter amplectimur quod prophani principes 
fauent authoritati nostrae, vindicandis nostris constitutionibus ; 
immemores interim illius prouerbii, Mutuum muli scabunt. Cogimur τὸς 
enim illis vicissim fauere, cum ius et opes nostras sibi vendicant, 
cum immunitates adimunt, cum occupant sacerdotia, cum exactioni- 
bus grauant: nimirum hoe est vti fauore principum in rebus 
ecclesiasticis. ^ Aequum est autem gloriari tandem religioni 
Christianae belle florescenti ; si, cum omnis vita nostra plena sit 200 
ambitione, ferocia, auaritia, rixis, pugnis, homicidiis, bellis, prae- 
dationibus, simultatibus, vsuris, simoniis, fraudibus, periuriis, 
adulteriis, libidinibus, furtis, hoc potissimum nobis vindicemus 
pietatis opinionem, cuius contemptu primum Apostoli declararunt 

se fortiter Christianos. Petrus antequam exuisset totum TIudaismum, 20s 
abhorrebat a cibis quos Mosaica lex interdixerat. Caeterum vbi 
caelitus doctus concepit firmitatem Euangelicam, vescitur cibis 
quibuslibet. 

Atque haec dixerim, eruditissime Zasi, non vt animum addam 
stultis, qui se putant Euangelicos viros si citra necessitatem ves- 210 
cantur carnibus aduersus Ecclesiae vel constitutionem vel consuetu- 
dinem, sed vt ostendam vulgi praepostera iudicia. Quanquam non 
arbitror vestros magistratus, viros cordatos et seueros, adeo super- 
stitiosos esse v& negotium velint facessere si quis coactus valetudinis 
necessitate vescatur quibuslibet, etiam si nullum habeat diploma 215 
Pontificis. Itaque hunc rumorem habebo peruanissimum, donec 
tuis literis factus ero certior. Caeterum quod ad animum meum 
attinet, adeo non tangor luxu vt cupiam perpetuo rapis et caulibus 
vesci, si modo hoc cibo liceat tueri valetudinem corpusculi. Tantum 
illud doleo, mihi hac in re tam bonam esse causam. Malim enim 220 
decies episcopis dare poenas gustatarum carnium quam semel 
calculo dare poenas ob esum piscium. 

Quo die huc reuersus sum, redditum est a Romano Pontifice 
diploma alterum, priore multo tum honorificentius tum blandius. 
Praeterea literarum a candidissimo theologo, Theoderico Hescio, 22 
primo Pontificis secretario, exemplaria ad te mitto, ne quid ignores 


n 


185. tanta a8 : Data w. 186. et om. pw. conferendae a: con- 
ferre By. I9I. disciplinae γ. 192. imposita post capitis add. γ. 195. Mu- 
tuum a8: mulum ». 197. cum ante immunitates add. B». 199. religione 
Christiana γ. 200. florescenti « : conflorescenti £y. 203. hoc ag: hane w. 
204. Apostoli primum f. 206. By: &dhorrebat a. 216. habeo £y. 
peruanissimum «: persuasissimum 5 : falsissimum ». 217. quod ad a» : 


quoad 8. 225. Theodorico 8y. ^ Hescio a: Hessio 8: om. vy. 


203. hoc] sc. ciborum delectu. I382. 5: 
224. diploma] Ep. 1338; cf. Ep. 225. literarum] Ep. 1339. 


. 268 LETTERS OF ERASMUS [1523 


rerum Erasmi tui.  'Triduo post allatum est priuilegium, quod 
à Ferdinando meis literis impetraui Frobenio. Epistola nostra venit 
in tempore: nam postridie parabat abitum. Princeps nec erat 
230 venturus in concilium, nisi vt diceret vale proceribus. Epistolam 
auide legit, protinus agnoscens Erasmi sui nomen. Postridie rem 
ipsam in consessu proposuit, non sine honorifica mentione mei. Con- 
cordibus suffragiis decretum est morem gerendum Erasmo, nec his 
contentus optimus Princeps mandauit diligenter Cancellario, ex- 
235 pediret eodem die diploma, quo posset ante abitum sua manu sub- 
scribere. Expeditum est ab Vdalrico Varenbuyle, viro nobis amico 
candidoque, idque gratis, praeter morem aulicorum. Mox redditae 
sunt literae Ferdinandi quibus mihi gratias etiam agit, et promittit 
se pensaturum officium. Suspicor easliteras abipsofuisse compositas. 
240 Summo Pontifici eiusque secretariis heri respondimus per hominem 
certum quidem (nam habet aula Caesaris certa negotia apud 
Pontificem, et nobis ex animo amicus est) sed properantem ; ausi 
tamen sumus vel ex tempore scribere, praesertim cum ille suis 
literis flagitaret celerem responsionem. Propemodum decretum est 
245 hie commorari vsque ad proximum Augustum, tune vel Italiam 
petituri, quo cum Pontifice vocant eruditi complures, vel Galliam ; 
nam pacis odor quidam naribus affulsit meis. Idipsum ex me 
coniectaram : et vtinam me non fallat coniectura! Dabitur quod 
exactum est, et foedus inter principes coiit. Satius est perire rem 
ex parte, quam bello perire vitam cum re. Malo pacem emptam 
quam bellum pluris constaturum. 
lam dices, scio, Homo germane Germanus, quid tibi cum 
Gallis ?*' Imo mihi saepe res est etiam cum capis et gallinis. Sed 
extra iocum, e Germania me propellunt hypocausta, et in Galliam 
inuitant vina, quorum hic non est certa copia. Etiam nunc abiissem, 


t2 
Uni 
Oo 


to 
Un 
αι 


227. postadd. By. 228. impetraui « : impetrauit 9^. .Frobenio a£: 
Frobenius. y. 232. mela: nominis mei £y. 235. βγ: possit ac. 236. ay: 
Vldarico 8. Varenbuyle 8: Varenbuyler «4: N. a. 238. gratiam £v. 
239. ipso a: eo fw. 242. et nobis... est add. B. B*: . Sed properanti a. 
244. esta: erat fw. 246. cum a8: ὃ w. vocant scripsi: vocentur a: vo- 
cantur £y. ^ complures 4: quam complures a. 249. rem perire fw. 25I. 
constiturum ». 253. capris wy. 255. cy: abissem 8. 


227. priuilegium] See Ep. 1341. 1on. jest. lt appears in the earliest draft 
228. literis] Ep. 1323 and alettercon- ^ of the Collog. Formulae, as composed 
temporary with Ep. 1341; cf. Ep. 1344. ἴῃ Paris c. 1497 (see Epp. 130. 92n, 909 
IIID. introd.): Íf9. h^ of Froben's edition, 
Epistola] The narrative at this March 1522, LB. i. 664 cp. Cf. also 
point evidently is based upon the infor- ^ Cat. Luc. (τ, p. 11. 1,2). 
mation given by Pirckheimer in Ep. 254. me propellunt] This determina- 
1344. tion to leave Germany was fortified by 
236. Varenbuyle] See Ep. 867. 36n. the continued attacks made upon him 
For the reading of a cf. Ep. 1127 tit. n. from the side of the Reformers. It 


238. literae] Ep. 1343. lasted strongly throughout the year (cf. 
240. respondimus] Ép. 1352. Epp. 1359. 16, 1364. 20-2, 1376. 8-9. 

hominem] See Ep. 1358. 40-1. I385. 12, 1386. 12-13, 1388. 13), and 
242. est] sc. homo certus. marks the unsettled condition of his out- 
244. flagitaret] Ep. 1338. 41-3. look at this time. On 22 June (15235 


246. vocant eruditi] The letter an- ^ Basil Amerbach writes from Basle to 
swered by Ep. 1349 very likely con.  BonifaceatAvignon, ἡ D. Erasmus Rote- 


tained an invitation. rodamus sub Septembrem alio migrare 
Galliam] Cf. Ep. 1319. 3n. habet in animo" ( Basle MS. G. TI. 13. 145). 
252. Germanus] Cf. Ep. 1147. 28n. hypocausta] Cf. Ep. 1248. ron. 


253. capis] Erasmus was fond of this 255. vina] Cf. Ep. 1316. 24n. 


I353] TO ULRICH ZASIUS 269 


nisi vir optimus Nicolaus, decanus et officialis Episcopi Basiliensis, 
mihi tertium iam vas vini Burgundiaci dedisset. Ac fefellit me 
hominis benignitas. Primum vas ipse miserat, id donatiuum esse 
voluit. Id passus sum, quoniam existimabam me tantum benigni- 
tatis vel sustinere posse vel reponere. Iussit alterum aduehi velut 260 
soluturo. Vbi venit, reiecit precium. Rursum cum sentiret me 
periclitari, curauit aduehendum tertium. Obtuli oeconomo precium 
antequam abiret nuntius ; respondit id fore, vbi vinum venisset. 
Vbi venit, conabar obtrudere precium pro duobus. At ab illo non 
quitum est impetrari vt vel teruncium acciperet. Itaque me noua 265 
et insperata benignitas hominis erga me nihil promerentem magno- 
pere solicitum facit, qua ratione possim tantis beneficiis respondere. 
Quod si iudicatis interesse studiorum vt viuat Erasmus, si non est 
ingrata haec mea apud vos mora, debetis et vos Decani liberalitati. 
Malum hoe est immedicabile, sed cum aetate semper ingrauescit. 270 
Varia sunt medicorum remedia. lllud ipsa me docet res, praecipuum 
mali praesidium esse a vino, et hoc nomine foelicior est Gallia. 
Partiar tamen me duabus nationibus. Animus habitabit apud 
Germanos, corpus apud Gallos. Neutri alteri inuidebitis, cum 
ipsum etiam vocabulum testetur vos inter vos esse fratres. 

Quum isthic essem, excipiebas annuli mei signum, ex quo nescio 
quid ariolor, te nostra insignia depicta velle alicubi figere. Quod 
si recte diuino, quaeso te, mi Zasi, per amicitiam nostram, 
sinamus ista vulgaria et doctis viris indigna. ^ 5i quid ad rem 
faciunt insignia, sat insignium expressum in libris meis. Praeterea 280 
semel atque iterum tibi excidit nomen Principis et Herois. Non 
me fugit ista, mi Zasi, non aliunde proficisci quam abundan- 
tia quadam amoris erga me tui. Sed tamen debet et hoc impe- 
trare abs te amor in me tuus, vt abstineas ab his quae vel 
ridiculum praebeant vel inuidiosum reddant amicum.  Impetrat 28 
hoec amor a parentibus vt amori suo temperent, nec affectui, quo 
feruntur in filium, indulgeant, ne corrumpatur amore quem oportet 
seueritate corrigi. lampridem rideor et traducor inter nasutos 
Ter Maximus. Satis est hoc, etiam si non ridear posthac Princeps 
Studiorum et Heros. Ego quantulus quantulus sum, sedulo prae- 290 
stabo quod potero. Ista magnifica nomina in te competunt, qui 
sic omni genere literarum ornatus es, excultus et absolutus, vt nihil 
putem deesse ad summam foelicitatem, nisi quod tibi non contigit 
in celebri quapiam vrbe nobilique Academia versari. Quanquam 
vbieunque Zasius est, suis dotibus magnus est. Refert tamen ad 26: 
gloriam, dignitatem et opes parandas, Athenis agas an Seriphi. 


t2 
Ml 
Ut 


un 


o 
σι 


256. vir y: vix af. Basileensis γ. 257. me fefellit 8. 258. hominis 
aB: horum wv. 265. quitum a : quod conuentum ». impetrari B : impe- 
tratum a: impetraul wy. teruncium £y: ter nuncium a. 266. et add. Bw. 
272. nomine a8: non vy. 274. Neutris v. 277. alicubi a8 : alibi y. 
279. sinamus af : abiiciamus vy. 281. Non me £4: Nomen a. 282. quae 
etsi post Zasi a : om. βγ. proficisci B^: proficiscuntur a. quam αβ : quam 
ex wv. 287. corrumpant γ. 288. et a: ac Bw. nasutulos . 289. £y: 
TER MAXIM. a. 294. quapiam a: quadam P. 296. Seriphi a8 : Syracusis y. 


256. Nicolaus] of Diesbach: see Epp. — Ep. 604. 2n. 


1258. 28n., 1342. 459-61. 280. in libris meis] Cf. Ep. rior. 
275. vocabulum] sc. Germani. 7n. 
276. annuli mei] No doubt Terminus, 289. 'Ter Maximus] For these flatter- 


given to him by Alex. Stewart: see ing titles cf. Ep. 1352. 35-7. 


300 


30 


I 


270 LETTERS OF ERASMUS [1523 

Saluta mihi dominum Rectorem, eumque hoc omnes istius 
Gymnasii proceres et alumnos. Scio quantopere debeam vniuersis. 
Si non erit facultas referendae gratiae, certe non deerit opportunitas 
testandi memorem animum. Christus optimus maximus tuam vene- 
rabilem senectutem diu conseruet incolumem sanctis moribus et opti- 
mis studiis. Bene vale, Basileae decimo calend. 1 Martii. Anno, 1523. 

Erit et hoc humanitatis tuae, submonere literis, si quid videbitur 
in quo putes me gratum facturum isti magistratui. Hoc quod 
praestitit, erat supra meritum meum. Qui curauit vt ageretur de 
nouo munere, fortasse fecit amico amicus, mihi tamen parum rem 
gratam fecit. Idem erat futurum Basileae, cum hue proxime 
redirem ; sed re ex Bero cognita, manibus ae pedibus obstiti ne 
quid fieret vltra vinaria xenia. Rursum vale. 


1354. FRoM CLAUDE MOoRELET DU MvusEkAU. 


Breslau MS. Rehd. 254. 103. Dijon. 
EE?, 160. «March 1523 ?» 


[An original letter, in the same hand throughout: presumably autograph. 
As there is some authority (cf. L. Delaruelle, G. Budé, p. 89n) for spelling the name 
of the Dijon family of Morelet du Museau with an a, the writer is probably the 
Morletus of Ep. 1370. s. lf so, this letter must be prior to Erasmus' of 1 April 
{1523 ?», in which he informed Budaeus that he was prepared to welcome the 
young man (Ep. 1570. 1—6). 

Of this Claudius Marletus Diuionensis I know nothing more than that he 
composed Orationes duae Valentiae habitae. vna in laudem diui Sebastiani, altera 
im funere generosissimà adolescentis Antonii Palmerii ex tempore recitata, Lyons, 
S. Gryphius, 1523 (Panzer vii. 345) ; ἃ volume which I have not seen. A letter 
from him, ' docteur és droits à Dijon ' is entered in the Archives communales of 
Besangon, 3 June 1534 (BB. 17, f. 102 v9). 

A member of the family, possibly the same person, was nephew to the liberally 
minded bishop of Meaux, William Briconnet (Ep. 1407. 118n), and a pupil! of Nic. 
Beraldus (Ep.925); in1524 was chamberlain to Francis r, andin correspondence with 
Oecolampadius, under the style * Maurus Musaeus' (Oec. E., f. 176: Herminiard 
108) ; 1534-7 was in exile at Basle and Geneva because of his religious opinions, 
until pardoned and recalled by Francis (ibid. 475-6, 478 ; cf. 1018 — VE. 1188); 
1541-3 was French ambassador to the Protestants of Germany and Switzerland.] 


S.P. Miraberis forsan quod homo ignotus ad te scribat. At 
desine iirari, iam non est ignotus, tuus est; iampridem enim me 
tibi addixi. Quo factum est vt magno supramodum tui videndi 
desiderio tenerer, etiamnum Iussello nostro succenserem, quod te 


1353. 304. gratum me βγ. 306. fortassis B». 1354. 4. etiamnun MS. 


1353.297. Rectorem] Theobald Bapst ^ Zasius. By his will he left a large sum 


(c. 1497—4 Oct. 1564) of Gebwiler in 
Alsace, or of Ensisheim. His life was 
spent at Freiburg University: matric. 
I2 Jan. 1515, being already in orders, 
B.A. 1516, M.A. 1517, and thereafter 
professorof Rhetoric. After a somewhat 
lively youth he settled down, and was 
elected Rector in Oct. 1522—a half- 
yearly office which he held fourteen 
times. For ἃ time he was at the Uni- 
versity of Dole, but in 1528 resumed 
his chair at Freiburg. In 1535. he 
received one of the chairs of Law, and 
in 1542 succeeded to that now held by 


of money, which about the end of the 
century was applied to the foundation 
of the Collegium Theobaldicum. See 
H. Schreiber, Gesch. d. Univ. Freiburg, 
1868, ii. 332-5. 

301. senectutem] Cf. Ep. 1025. 16n. 

304. quod praestitit] Evidently some- 
thing more than the customary offering 
of wine: cf. also 1v. 357-64. 

307. proxime] In Sept. 1522; see p. 
1531: 
^1354. 4. Iussello] Theobald Bietricius, 
parish-priest of Porrentruy (Ep. 1391), 
writes to Erasmus in Oct. 1526 of 


1354] FROM CLAUDE MORELET DU MUSEAU 271 
conuenisset me absente ; videbatur enim michi preripuisse laeticiam 5 
congressus nostri quae inter nos ex compacto communis esse 
debebat. Namque inuicem te visere pepigeramus: quod etiam 
adhue summopere desidero, nec michi erunt aurae faciles quousque 
te viderim, vtque tui michi, sic fiat tibi copia nostri. Post vero, 
quandoquidem per ocium te visere non licuit, quam maxime deside- 1o 
raui ad te scribere ; sed veritus ne id michi temeritati verteretur, 
continui quantum vix credas fuisse auidi animi. 

Tandem tui desiderio victus, differre non potui quin protinus ad te 
scriberem, coactus famae dispendio desiderio meo satisfacere. Sed 
tamen tantum abest factum hoc a penitentia, vt nichilli ducam quid t5 
quisque loquatur, prae tua amicitia. In hae enim michi erit prae- 
sidium abunde magnum, siquidem si me hac non dedignaberis : 
ad quam cum vnumquemque aspirare videam, magis conniti debeo 
vt hae quoque dignus sim, atque in contubernium illud, venerandum 
tuae amicitiae contubernium, cum aliis admittar. Quod tantopere 29 
desideraui, vt michi nusquam non personaret Erasmus, Erasmus, 
exoptatissimus Erasmus. Etsi quis Erasmi fuit studiosus, huius ego 
quoque studiosus fui ; vnoque hoe nomine michi visus sum perquam 
eruditus, quod michi placerent tua scripta, quod te impendio 
amarem. Et fiet in posterum vt te semper amem, tuumque nomen 
iam satis tuapte doctrina commendatum vbicunque predicem, 
collaudem, efferam. 

Bene vale Diuione ad multam noctem. 

Tuus Claudius Marletus, discipulus obsequentissimus. 


to 


Desiderio Erasmo Roterodamo, domino venerando, Basileae. 3o 
13571355. FRoM Jopocus GaAVERIUS. 

Leipzig MS8. Louvain. 

EE. 5. 27 March 152$. 


[An original letter, autograph throughout.] 


S. Vnicum literarum decus atque omnis eruditionis princeps. 
Neuii mors, qua nihil mihi luctuosius, nihil tristius grauiusue accidere 
potuit, admonet me quidem, qui abhinc ferme octo annos simili cum 
eo valetudine laborauerim, ne quid agam, ne quid cogitem, vnde 
altissimo Domino rationem reddere non sim mox paratus. Quod 
vero ad res tuas attinet, vetus amicitia expostulat necubi tuis rebus 
commodisque desim ; quare tibi persuasissimum habeas mihi fore 
gratissimum si quando tibi gratificandi occasio arriserit. Porro ad 
ea que literis tuis postulas, operam sum nauaturus pro mea quidem 
virili, ne boni viri offieium, ne amici, desiderare valeas. Sed non ro 
tota res ex me pendet, cui et alii coniuncti sunt, medicus atque 


un 


in-law of John Sucquet: see Ep. 1351. 31. 
12. Officialis Brugensis] I am obliged 
to Monsieur I. Warichez of Tournay for 


no other trace of the name. A Hugue 
Jussez, ' licencié es lois et curé de Por- 


rentruy ' (t 29 March 1538) is found in 
the Liber vitae of the confraternity 
of St. Michael at Porrentruy; see 
L. Vautrey, Jura Bernois ii, 1868, p. 
261. 
1354. 9. copia nostri] Cf. Sil. 2. 30. 
1355. rr. medicus] Perhaps the son- 


the suggestion that this may be DBal- 
thazar de Cordes (f1:529), who was 
Officialis of Tournay at this time and 
perhaps also of Bruges. In the will of 
Jac. of Thielt (Ep. 1094. 46n and vol. 
iv, p. xxx), dated 24 Nov. 1541, Adam 
de Ballon is mentioned as Officialis of 


272 LETTERS OF ERASMUS [1522 


omnem facultatem abrogandi potestas, cum hereditatem adire 
voluerint: a qua hactenus periculi metu manus abstinuere, timentes 
15 ne es alienum grauius sit defuncti bonis. Gens autem est non solum 
non opulenta, sed tam inops vt pecuniam, qua misere apud nos 
victitant finem expectantes, mutuo sumpserint, ideo ad predam 
magis auida atque more impatientior. 
De bibliotheca, rumor per Neuium sic sparsus erat vt omnes 
20 conulctores suam esse crederent, preter documenta modica que 
inuenimus ; futurum tamen spero, simulque dabo operam ne de ea 
re tibi questio moueatur. De ciatis vero, tuos fuisse certo mihi 
constat; at non contineri syngrapha illa posteriori, qua nihil inter 
vos reliquum esse preter mutuam beneuolentiam testatur, quo pacto 
25 hominibus illis auidissimis persuadeas, aut non eque sicut es quo illi 
te ex conuictu obligatum ferunt, quod ciatorum pretium illorum 
sententia superat ? Quod si documentum aliquod liquidius haberes 
de victu soluto, illud potius exhibendum censerem. De vino, tibi 
dono missum esse non me latet, qui sepius audierim pro sola vectura 
3o quatuordecim florenos aureos exoluisse ; sed quid (quod ex ministris 
intellexere) si acuisse dicant, quo modo Regenti periisse conuincetur ? 
Sellas duas opere Bruxellen(sis» inuenimus, sed vtraque diuendita est 
priusquam tue adferrentur litere. Lecticam quam scribis nondum 
vidi, mensam vero longam inuenimus ; atque vtinam hec omnia (que 
3; amici tua facile esse credimus) apud te potius quam apud illum 
inuenta essent! Ego vero omnem operam meam tibi polliceor in 
hane rem ; sed vt amicis commodius satisfacere valeamus atque 
improborum hominum loquacitati, si quid apud te sit quod huic 
negotio conducere possit, vel ad nos vel Coclenium potius vel alium 
40 quempiam amicum transmittas. Vale, eruditorum princeps. 
Louanii sexto Calendas apriles anno 1522. 


Tibi addictissimus I. de Gauere. 
Non theologorum modo sed omnium doctorum principi, D. Erasmo 
Roterodamo, mihi semper colendo. Basilee. 


1356. To UrnicH HvurTEN. 


Epistolae Floridae p. 142. Basle. 
K. p. 146: N. p. 1061 : Lond. xxvii. 3: LB. 672. 3 April (15235. 


[In all sources the year-date is curiously inaccurate. "The correction is obvious, 
as the letter falls between Hutten's visit to Basle in Dec. 1:22 (l. 7) and his 
death c. 31 Aug. 1523 (Ep. 1388. r2n). After leaving Basle on 19 Jan. (cf Ep. 
1331. 57n.) he was now at Mulhausen, and Eppendorff (Ep. 1122 introd.), going 
to and fro from Basle, was carrying messages between him and Erasmus. For two 
fragments of letters which Hutten wrote to Erasmus early in 1523 see P. p. 295, 
LB. App. 346, 1735 BC; cf. also Spongia (LB. x. 1635 E-36 C, 1669 Bc — HE. 
333, 88 42-9, 383-6). "The same source (LB. x. 1633 pn-r: $8 18-21) shows that 
Hutten replied to this letter promptly, and promised that the Expostulatio (l. 63n) 
should follow shortly. 

Tt is surprising that after the chagrin which Erasmus had suffered in connexion 


Bruges: see G. Caullet, Musiciens de — Ep. 902. 


Courtrai, 1911, p. 61. 31. Regenti] Naevius. 
I9. bibliotheca] Cf. Ep. 1351. 28. 32. Sellas] For Erasmus' purchase of 
22. ciatis] sc. cyathis. these see Epp. 616. 16, 637. 11. 
25. es] sc. aes. 39. Coclenium] See Ep. 1209. The 


30. ministris] For one of these see initial c (small) is indubitable. 


I356] TO ULRICH HUTTEN 273 


with the settlement with Eppendorff in 1527-8—at which his relations with 
Hutten had been discussed in mortifying detail—, he should have cared to rake 
the matter up again by producing this letter, which certainly does him no credit, 
for publication in J.] 


ERASMVS ROTER. VDALRICHO HVTTENO S. 


HN. EPPHENDORPIVS, nostri non instudiosus, certe tui amantissi- 
mus, subindieauit mihi te non satis amico in me animo esse, adeo vt 
nescio quid mordacioris scripti mediteris. Quod ego sane eo magis 
sum admiratus, quod de meo in te animo, quem hactenus in te gessi 
vt si in quenquam alium amantissimum, nihil adhuc immutarim, 
etiamsi pristinam familiaritatem nobis inuidit ad tempus fortuna. 
Nee dedignatus sum te alloquio, quum hic adesses, sed humanissimis 
verbis per Epphendorpium rogaui vt abstineres, si tantum esset 
salutatio, propter inuidiam qua grauatus sum iam diu vsque ad 
capitis periculum. Quod autem consilium est lucrifacere inuidiam, 
quum nihil prosis amico ? Ego te, mi Huttene, in tali statu, si 
fuissem Huttenus, vltro rogassem Erasmum ne sibi frustra accerseret 
odium. Et tamen admonui Epphendorpium, si posses abesse ab 
hypocaustis, quae ego nullo pacto ferre possum, mihi non ingratum 
fore tuum colloquium. 

Fortasse non sunt mea in te officia quae commemorem, et si qua 
essent, ineptum sit ea a me commemorari. Hoc possum vere prae- 
dicare, me veteris beneuolentiae semper fuisse tenacissimum ; nec 
vnquam Huttenum a me vel dicto vel facto fuisse laesum. Ego sum 


huius animi, vt tantam amicitiam, quantam inter nos conciliarunt 2 


bonae litterae, vix etiam parricidium dirimere debeat. Sunt for- 
tasse qui te instigent in me, hoc agentes vt tuo stilo abutantur ad 
animi sui saturandum odium. Quod si feceris, illud scito, primum 
facies in immerentem— non enim dicam bene meritum-——, certe in tibi 


bene volentem : deinde rem facies Iacobo Hoechstrato, Nicolao : 


Egmondano aliisque compluribus, quos tu pro summis hostibus 
ducis, longe gratissimam ; caeterum summopere molestam bonarum 
litterarum cultoribus, quorum te profiteris propugnatorem. Quo- 
modo repubescent illa portenta, si senserint Huttenum illam sic 
adamatam Erasmo ingenii vaenam, illum toties praedicatum Erasmo 
stilum, in Erasmum stringere ? 

Quare fuerit hoc tuae prudentiae, priusquam tollantur signa, 
priusquam rauco crepent cornua cantu, priusquam tuba terribilem 
bello sonitum taratantara dicat, veluti missis patre patrato ac 
feciale, secretis litteris ad me libere et amice perscribere quid de me 
tibi delatum sit, aut quid omnino sit quod exulceret animum tuum. 
Nam ipse, ità me Deus bene amet, non possum diuinare. Non 
dubito quin tibi per omnia sim satisfacturus, nisi prorsus alius esse 
coepisti quam olim fueris. Vtinam, mi Huttene, non haberes alios 


Un 


τα 
Un 


t2 
Un 


hostes quam Erasmum! Vtinam haberes quicquid hic inimicus tibi 40 


optat! Puta hoc tibi de tripode dictum. 


TIT. VDALRICO XN. 25. Hochstrato N. 


7. alloquio] When Hutten visited 33. cornua] Cf. Verg. Aen. 8. 2. 
Basle in Dec. 1522 : see Ep. 1331. 57n. tuba] Cf. Enn. A4mmn. 4:2, ap. 
14. hypocaustis] Cf. Ep. 1248. ron. Prisc. ; and Verg. Aem. 9. 503. 


4525 T 


2714. 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 


Iam si te ab instituto reuocare non potest nec veteris amicitiae 
religio, nec studiorum communium ratio, nec hostium voluptas, 
cogita hoe non mediocriter ad tuam quoque existimationem perti- 


45 nere. Quis enim non desideraturus est humanitatem et genere et 


litteris dignam in Hutteno, si nulla lacessitus iniuria ferrum letali 
veneno tinctum stringat in amicum ? Nec fortasse defuturi sunt qui, 
perpendentes quo in statu res tuae sunt in praesentia, suspicentur 
istis artibus praedam vndicunque peti; et periculum est ne apud 


5o multos haereat coniectura, nimirum in profugum, obaeratum, et ad 


extremam rerum omnium inopiam redactum. Non es ignarus quae 
fabulae vulgo de te ferantur, neque nescis quamobrem tibi succenseat, 
quidque tibi minitetur Comes Palatinus, qui de famulo tuo sumpsit 
capitis supplicium. Proinde nolim interpreteris hanc meam admoni- 


55 tionem vel a metu vel a mala conscientia proficisci potiusquam ab 


amore tui, meque nune meum negocium agere magis quam tuum. 
Vt odiosissime scribas, primum nec horum malorum insolentem 
impetes, nec omnino mutum. Deinde vt obticescam, tamen grauius 
laeseris tuam ipsius existimationem quam meam. Quare etiam atque 


6oetiam vide, mi Huttene, vt hic tuam prudentiam in consilium 


adhibeas, potiusquam obsequare leuissimorum hominum cupiditati. 
Bene vale, Basileae in die parasceues. t 1527. 


Expecto tuam expostulationem. 


1357. 


Vienna MS. Pal. 97378, f. 3. 
Horawitz i. 5. 


To BERNARD or Cres. 


Basle. 
5 April 1523. 


[An originalletter, autograph throughout: untilthe beginning of the nineteenth 
century, as my friends, Sir Aurel Stein and Sir Thomas Arnold, discovered for 
me in Oct. 1909, preserved in the episcopal archives at Trent, but subsequently 
transferred to the Statthalterei at Innsbruck, and later to the Nationalbibliothek 


62. 1527 J : M.p.xxvil K : M,r.xxun N. 


53. Comes Palatinus] Ludwig v 
(2 July 1478—16 Mareh 1:544), who 
succeeded his father, Philip, as Elector 
Palatine in 1508: see ADB. xix. 575-7. 
He had executed one of Hutten's ser- 
vants for molesting three abbots who 
were passing through the Palatinate; 
cf. Ep. 1445. 41-2, 1, p. 28. 14-16, and 
P. p. 295, LB. App. 346, 1735 4. 

63. expostulationem] This word per- 
haps suggested to Hutten the title 
which he gave to his attack on Erasmus 
(HE. 310). It was written after seeing 
Ep. 1342 in print, probably therefore 
in April or May; and was printed by 
John Schott at Strasburg during the 
summer, not long before Erasmus' reply, 
the Spongia (Ep. 1378), which followed 
it quickly. For the circumstances of 
the composition and publication of the 


Expostulatio see the Spongia (LB. x. 
1633 E-16344 — HE. 333, $$ 19-21); 
also Ep. 1383. 1-9, and LB. App. 346, 
1735 CD. "Though Melanchthon con- 
demns Hutten's action as early as 
3 July, he did not see the book till 
August (ME. 245, 247, 253-5 ; cf. 273, 
291); buta copy had certainly reached 
Zurich by 13 July (VE. 353) For 
Melanchthon's attitude in the matter 
see his letter to ^ Oecolampadius, 
8 Sept. 1523, quoted in Ep. 1384. 53n: 
cf. also Epp. 1429, 1432, 1437, 1477, 
and r, p. 29. 3-5. 

It is evident from Epp. 1378. το- 
21, 1384. 59-60 that Erasmus was now 
expecting a written document, to be 
sent to him privately : cf. Spongia (LB. 
X. 1633 D-F — HE. 333, 88 17—19), and 
Brunfels' Responsio (H E. 334, pp. 327-8). 


AN. M, D. XXIIII. 


Woodeuts of Erasmus from books of 1523-4. 


ΕΝ 
4 


ἡ 


1357] TO BERNARD OF CLES 275 


at Vienna. It was first printed by B. Bonelli, Monwmenta ecclesiae Tridentinae, 
1765, iii. 2, p. 192. 

The year-date is amply confirmed by the mention of the Paraphrases. 

Bernard of Cles (29 Mareh 1485—29 July 1539) was now Ferdinand's most 
trusted adviser. He came of an ancient family, who were lords of the castle of 
Cles or Gless in the Val di Non, 20 ms. x. of Trent. After education for three 
years at Verona, he matriculated at Bologna in 1504, was proctor of the German 
nation 1308, and Dr. of Laws 15 May 1511; having taken deacon's orders in 1509, 
and afterwards received ἃ canonry at Trent. He returned from Bologna to enter 
the service of the Bishop of Trent, and by 1512 was Archdeacon there and proto- 
notary apostolice, In 1514 he was summoned to Innsbruck as councillor to Maximi- 
lian (cf. EE. 164, BRE. 288) ; and on 12 June was elected Bishop of Trent, though 
the Dean, Banisius (Ep. 700), contested the see. In r516 he was appointed Im. 
perial Governor of Verona. His political ability rapidly made him one of the fore- 
most statesmen of his day. Ferdinand, whose service he entered, relied upon him 
completely from the first; and made him President of his Privy Council in 1526 
and Supreme Chancellorin 1528. His later years were largely spent in diplomatic 
negotiations, Clement virt created him Cardinal! in March 1530; and in Jan. 1539 
he was appointed administrator of the see of Brixen. He beautified the town of 
Trent and enlarged the castle; and his care for its government is shown by 
& volume of Statuta civilia ciuitatis Tridenti, Trent, M. Fracacinus, ro Dec. 1528, 
issued under his direction (see J. A. Tomaschek in Arch. f. Kwnde ósterr, Gesch.- 
Quellen, xxvi, 1861, 71-33). 

To Erasmus he was a consistent patron; wishing him to come and live with him 
at Trent, Erasmus responded by dedicating to him an edition of Irenaeus, Basle, 
Froben, Aug. 1526. From other scholars, too, he received numerous dedications : 
Clement's Recognitiones, Basle, Bebel, Aug. 1526, from Sichardus, whose research 
for manuscripts he sedulously fostered ; Prouerbiorum Symmicta, Vienna, Vietor, 
March 1529, from J. A. Brassicanus (Ep. 1146); Tacitus, Basle, Froben, 1:33, 
from Beatus Rhenanus (BRE. 288) ; Balbus' Oratio from Sauromanus (Ep. 1342. 
323n) ; and other books from Ursinus Velius, Cuspinianus, Geo. Sibutus and Seb. 
Munster. His household at Trent is described by Sichardus as * an Academy ' ; 
and his interest in learning is shown by ἃ manuscript of historical miscellany, 
including the Notitia Dignitatum, which he had copied from one in the Chapter 
Library at Spires, when there with Ferdinand for the Diet in 1529 (Lat. 3102,3 
in the Nationalbibliothek at Vienna: see Endlichers catalogue, 1836, nos. 
331,22) Much of his correspondence survives in ms. in the Staats-Archiv at 
Vienna: seean article by K. Stógmann in Sitzungsberichte of Vienna Academy, 
xxiv, 1857, 159-239, on his letters from Andrea del Burgo (Ep. 1297. 53n), 1515- 
33. Other letters 1533-8, are printed in NE, bks. iv-vii; also in EE and OE. 
For an indication of his reputation see Bl. E. 145. 

See ἃ contemporary life by Janus Pyrrhus Pincius, De vitis pontificum Triden- 
tinorum, Mantua, V. Rufinellus, 1546 ; Ciaconius iii. 516-17; Knod 1150; and 
ADB. iv. 324,5.] 


SALVTEM plurimam, ornatissime Praesul. Serenissimus princeps 
Ferdinandus suis ad me litteris postularat vt ad se mitterem libellum 
Paraphrasis in Euangelium Ioannis, ipsius dicatam nomini. Id feci, 
adiecto libello Paraphrasis in Mattheum, quam Caesari Carolo 
pridem dedicaram. Visum est autem loanni Fabro, canonico et ; 
vicario ecclesiae Constantiensis, homini docto, pio, et Romano 
Pontifici; quum his dotibus, tum praecipue ob mirum quoddam 
studium restituendae tranquillitatis Christianae gratissimo, vt 
nostrum munusculum per te serenissimo Principi exhiberetur: sic 
enim fore commendatius, si a probatissimo viro calculus aliquis 
accederet. Quod si facere dignabitur T. R. D., non illibenter debe- 


- 


2. litteris] Ep. 1343. the Papacy cf. Epp. 1260. 75, 9o-107, 
3. Paraphrasis] Ep. 1333. 1335. 36-53, 1382. 67—72; and, for 
4. in Mattheum] Ep. 1255. Adrian's high opinion of him, see Ep. 


5. Fabro] For his championship of 1324. 120-4. 
T2 


o 


Unt 


un 


20 parum vtiliter irrepserunt. 


576 


bimus illi; cui cupimus esse chari ac propius noti. 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
Quod idem 


optat Faber, tuae dignitatis admirator vnicus ac praedicator 
candidus: quam diu nobis seruet incolumem Christus Opt. Max. 
Basileae. Nonis. April. An. 1523. 
Erasmus Rot. E. R. D. T. addictissimus. 


Reuerendo in Christo patri ac domino D. Bernhardo, episcopo 


' Tridentino. 


1358. 
Opus Epistolarum p. 802. 
N. p. 766: Lond. xxi. 1: LB. 653. 


[The year-date is confirmed by the contents. 


To PETER BanBiRIUS. 


Basle. 
17 April 1523. 


For Erasmus! relations with 


Barbirius at this time see Epp. 1342. 638-43, 1386 introd.] 


ERASMVS ROTERODAMVS PETRO BARBIRIO, ADRIANI PONTIFICIS 
A SACRIS, S. D. 

PvrcHnE nobis depingis sanctissimum Pontificis) animum. Eam 

epistolae partem, mi Barbiri, magna sane cum animi voluptate legi. 

Aedam breui cohortatiunculam ab his impiis contentionibus ad 


Christianam concordiam. 


In ea sic exprimam pium et syncerum 


Pontificis propositum, vt sperem eam commendationem ad negocium 
conficiendum non mediocre momentum habituram, praesertim si 
Germani senserint eius animum non abhorrere a submouendis his 
quae grauant etiam pios homines, quae illaqueant conscientias 
omnium ob quaestum paucorum ; denique si senserint eum nec in 
Lutherum fore iudicem inclementem. Nam quae Lutherus scribit 
de tyrannide, auaritia, turpitudine Romanae curiae, vtinam, mi 


Barbiri, essent falsa ! 


Ego adhue misere metuo ne res exeat in 


tumultum.  Praetexitur Euangelica libertas, verum non omnes 


eodem spectant. 
seruiendi carnis affectibus. 


Sunt qui hoc fuco quaerunt insanam licentiam 
Sunt rursus qui inuident opibus sacer- 


dotum ; et sunt qui vt sua fortiter profundunt vino, scortis et alea, 
ita rapinis inhiant alienorum. Sunt denique quorum res in eo statu 
sunt vt tranquillitas illis tuta non sit. Sunt in his tamen aliqui qui 
cuperent absque tumultu, si fieri possit, corrigi quae in Ecclesiam 


Rebus itaque confusis, vt solet in 


incendio, quisque rapiet quod affectarat. 

In primis igitur cauendum ne tumultus semel exoriatur: quod 
audio factum Erphordiae, vbi singulis diebus occiduntur aliqui. 
Apud nos, tametsi stulta inclementia Ecmondani et illius collegae 


1358. 3. cohortatiunculam] See Ep. 
1352 introd. 

8. grauant] Cf. Ep. 1344. 165-8. 

23. Erphordiae] The troubles there 
had their origin in the conflict of Papists 
and Reformers: see F. W. Kamp- 
schulte, Die Universitàt Erfurt, ii (1860). 
168-75. | Eobanus and his friends 
deplored them as leading to the decay 


2; quidam indigne tractati sunt, tamen gaudeo nondum ventum ad 
manus; alioqui finem nescit mutua laniena. 


Cornelius Hoen, vir 


of the University (EHE. pp. 83, 87, 88, 
90, 294): see C. Krause, ZHelius 
Eobanus, 1879, i. 330-42. 

24. Ecmondani] See Ep. 878. 13n. 

collegae] Hulst: see p. 235. 

26. Hoen] Corn. Henrici Hoen (ἃ. 
April 1525) was ἃ lawyer attached to the 
Council of the Hague. He was perhaps 
the author of an Zpisiola íractans 


1358] 


TO PETER BARBIRIUS 


271 


optimus, vt audio, fuerat restitutus per aulam. Eum arte retraxe- 
rant in arcem quandam : ibi conuicissent illum haereseos—nam hic 
Ecmondanus felicius argumentatur quam in scholis—, verum ilico 


liberatus est per Hollandiae proceres. 
ausus 510 cum Ecmondano disputare. 


Cornelius restitutus est, sed 


diu passus indigna. Nune demum restitutus est et Nicolaus noster, 
virintegerrimus. Nec dubito quin his succurrerit Pontificis aequitas ; 
rectius tamen factura, si tales, qui suis moribus cunctis et bonis et 
malis inuisi sunt, exarmaret, praesertim in tam arduo negocio. 3; 
Quaeso te, Carmelitam istum tanta armare autoritate, quid aliud 
erat quam furioso tradere gladium ? Ego constanter sic me geram, 
vt exitus declaraturus sit me nihil aliud spectare quam Christi 


gloriam et publicam vtilitatem. 


Nuper quoniam oblatus erat Praepositus quidam, canonicus apud 4o 


diuum Donatianum Brugis, homo certus sed mox abiturus, scripsi 
plus quam ex tempore Pontifici, satis libere et haud scio an temere, 


certe animo syncero. 


Vix erat ocium relegendi quod scripsissem. 


Bona spes est illius humanitatem boni consulturam hanc simplicis 
animi fiduciam. Hic mihi visus est parum certus: vnde paucioribus 4; 
ago, plura scripturus vbi contigerit cui tuto possimus fidere. Bene 


vale, vir optime. 


Basileae 15. Calen. Maias, Anno Μ.}.Χ ΧΙΠ. 


ER91350- 


Gouda MS. 959. 
LB. App. 324. 


To HERMAN LETHMATIUS. 


Basle. 
17 April 1523. 


[This letter is the companion to Ep. 1345, but unhappily the original has not 
survived,—only Henry Lethmatius' copy at Gouda (a!: see p. 234) ; from which, 
since he reproduces the evident depravation in l. 14, Almeloveen, in his Amoen:- 
lates, 1694, p. 65 (a?), must have printed: his addition of the surname in the 
address notwithstanding. "The Staatsbibliothek at Munich (Cam. 33, f. 173) has 
& late copy (8), the variants of which have no value; but which in the absence 
of the original, may serve to confirm the text—if the copy was not made from α", 
with which it agrees in the depravation of l. 14. LB. reprints a*.] 


coenam Dominicam(LE?. 552), which was 
shown to Luther by Hinne Rode (of. 
Wesseli Opera, 1617, ff. **9 vo, * *") 
c. 1522 and rejected by him ; but was 
printed by Zwingli (Zurich, Froschover, 
1525» (cf. O. Clemen in ZKQG. xviii, 
1898, pp. 347-8) In Feb. 1523 he 
was arrested on a charge of heresy, and 
transported by Hulst (l. 24); but was 
released in March through the inter- 
vention of Margaret of Austria (Frede- 
rieq iv, no. 125), only to be retained in 
eustody at the Hague, until let out on 
bail by the Council in Oct. (ibid., nos. 
152, 172 ; cf. Ep. 1394. 10-12). Corn. 
Gerard of Gouda (Ep. 17 introd.), who 
was an intimate friend, addressed to 
him during that period a letter of 
comfort, De Patientia (NAKG. ii, 
1902, pp. 32-5); and later Qc. Sept. 


1524» forwarded to him his Apoca- 
lypsis for safekeeping. Gerard's accom- 
panying letter (printed by C. Burmann, 
Hadrianus v1, 1727, f9. Hh*) shows 
that Hoen had long been a friend of 
Erasmus; and thus gives ground for 
identifying him with the person 
addressed in Ep. 1166: cf. also Ep. 
1044. 69n. See LE?. 552n; De Hoop 
Scheffer, Kerkhervorming in Nederland, 
1873; and BWN. 

31. Cornelius] Grapheus (Ep. 1087. 
355n: cf. Ep. 1394. 10. 

32. Nicolaus] of Hertogenbosch: see 
Epp. 616. 14n, 1299. 89, 1302. 86. 

40. Praepositus] He was a friend of 
Erasmus (Ep. 1353. 242), but I cannot 
identify. See also Ep. 1352. 1,2. 
Hardly Fevinus (Ep. 1012). 

41. Scripsi] Ep. 1352. 


Hic haereticus erat, quod 30 


Un 


10 


278 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 


S. P. Linguae hominum nobis in manu non sunt: vt quae recta 


sunt sequamur, in manu est. 


Ecmondano Pontifex iussit imponi 


silentium ; atque vtinam exarmaret hominem palam furiosum ! 


Gratulor tuae fortunae: 


non deerunt dignitates et opes. 


Tu 


animum tibi para magnis rebus parem, sincerum, rectum atque 


omnia postponentem gloriae Christi. 


Munera ne capta sordida. 


Quemadmodum JDelphius, saepe recusa, sed ciuiliter: est enim 


aliquid recusare bene. 
famae. 
captandus est. 


A magnis accipere magna nihil omnino nocucrit. 


Ea res pariet tibi plus et lucri et honestae 


Animus 


R. D. Archiepiscopus mihi abunde satisfecit quod opus probat : 
nihil enim aliud captabamus quam ipsius fauorem. Dominum 


Fredericum Archidiaconum etiam Romae noui : 


culus animo non 


ero ingratus. Profectus est Bisontium in Augusto Hilarius, maxime 
vini causa ; in quo mihi spes vitae. 


Iam taedium me cepit seditiosae Germaniae. 


'Tu ne verere in 


negocio Lutherano sequi aequitatem, et aliorum iniquitate oppressos 


liberare bonos. 
litteris. 


Vult hoc ipse Pontifex, vt intelliges ex certis eius 
Bene vale, mi Hermanne, et me vere tuum esse iudica. 


Basileae. r5 Kalendas Maii anno 1523. 


Erasmus ex tempore. 


Absolutissimo theologo Harmanno Goudano, apud Archiepisco- 


pum Panormitanum. 


1360. FnRoMw TuHoMas LursET. 


Leipzig M5. 
EE. 14. 


Constance. 


21 April (1523). 


[An original letter, autograph throughout and complete: evidently of the 


same period as Ep. 1361. 


Lupset was now on his way to Italy. 


Ep. 1362. 44-5 


suggests that in passing through the Netherlands he had seen Vives at Bruges. 
For some of the work that he did in Italy see Ep. 388. 173n.] 


QvaAM sit tui studiosus Botzemus, si alias nunquam, certe hoc 
tempore abunde satis declarauit: qui nos ex tuarum literarum com- 


1359. 2. Ermondano f. 
8. tibi pariet β. I2. captamus β. 
Burgundiae coni. LB. 


1359. 2. imponi silentium] There is 
no mention of this, not unnaturally, 
in Epp. 1338,9; but the information 
had no doubt been conveyed orally 
through either Hezius or Barbirius 
(cf. Ep. 1358. 1,2). See also Epp. 1383. 
23—4, 1433. 13, I481. 63, 1515. 15, 1518. 
27; and t, p. 25. 26-8 (added in 1524). 

7. Delphius] The reference is perhaps 
to the wonted refusal of the Delphian 
Oracle to give any clear answer to 
inquirers; rather than to any verse- 
composition by Aegidius of Delft (Ep. 
456. 87n). Or cf. Ep. 1446. 21-2. 

14. Hilarius] This emendation, for 
the impossible reading of all the sources, 


5. atque a : 


15. mihi a: nihil β. 
1383. 17: Hermanno Laethmatio αὐ : Hermano 8. 


vt B. 6. gloriae a: gratiae B. 
14. Hilarius, scripsi: Hungariae af : 
22. Harmanno αἱ, cf. Ep. 
Gaudano β. 


seems easier than that of LB. I cannot 
trace the movements of Hilary Bertulf 
(Ep. 1257. 13n) in Aug. 1:22, after his 
return from the Netherlands (cf. Ep. 
1 306. 5—7). But when Erasmuscame back 
from Constance (see p. 131), the wine 
was awaiting him; and the emphasis 
that he lays on his wish not to receive 
it as a gift (Epp. 1342. 459, 1353. 260—5) 
suggests that he had sent to fetch it. 

16. taedium] Cf. Ep. 1353. 254n. 

18. liberare bonos] Cf. the recent 
deliverance of Erasmus' friends (Ep. 
1358. 26-33). 

I9. litteris] Ep. 1338. 

1360. 2. literarum] Not extant. 


1360] FROM THOMAS LUPSET 219 
mendatione ita susceperit vt, si frater aut pater esset, non video quid 
potuisset amantius. Me primo statim congressu ad prandium 
traxit, nec iam alia aut dixit aut fecit quam si aduenissem expectatus 
hospes, antiqua consuetudine illi coniunctissimus ; aegre passus est 
me alio diuersorio vti preter eius domum. Heri mihi et mea causa 
D. Fabro cenam magno apparatu exhibuit. Nihil profecto habeo 
quod conferam eum eius humanitate. D. Faber diligenter curauit 
omnia que ad iter pertinent. Orator Sanctissimi in dies expectat 
Pacei huc aduentum. Est Suetius quidam, quem Hilarius Thomae 
socio commendauit, qui nescio quo anii fos persequitur. Basileae 
expectabat discessum nostrum, nec hinc prius quam nos est abiturus; 
queritur se miserum esse, nihil habere. Videtur miles confidens ad 
quiduis paratus: ab hoc comite nihil boni nobis polliceor. Optime 


valebis, doctissime preceptor. Constantiae xxr, Die April. 
Seruulus tibi merito deditissimus Lupsetus. 


Doctissimo optimoque viro D. Erasmo Roterodamo, domino ac 
praeceptori meo plurimum obseruando. Basileae. 


1361. 


Hist. eccl. Supplementum p. 860 (a). 


LB. App. 325. 


FnRow Tuowas LursET ΤῸ Jouw BorzukiM. 


Innsbruck. 
27 April (15235. 


[One of the two letters concerning Erasmus in Fecht's Historiae ecclesiasticae 
seculi xvi Supplementum, 1684 (see vol. iii, p. xxiv), which are not derived from 
the Rehdiger MS. at Breslau. 1 cannot find any earlier source than Fecht. The 
year-date is supplied, correctly, in LB ; from the mention of the Paraphrase.] 


SALVTEM plurimam, reuerende Botzeme, vir omnium quos hac- 


tenus in hac vita reperi, humanissime. 


Vsus sum loanne tuo ad 


Enispontem vsque ; qui morum suauitate facile mihi probauit te illi 
aliquando fuisse dominum. Dn. Hier. Balding ex tua commenda- 


1361. 4. Hier. LB: Heer a. 


1360. 3. non video] The punctuation 
given is that of the ws. PForstemann 
and Günther, to smooth the construc- 
tion, print .Non. 

8. D. Fabro] See Ep. 1357. 5-8; and, 
for Botzheim's opinion of him now, 
Ep. 1382. 67—72. 

IO. Orator Sanctissimi] Filonardi,who 
had just settled at Constance; see 
Ep. 1282 introd. 

ir. Paeei] For his business in Italy 
see Ep. 1342. 322n. He was now 
detained at Venice (Brewer iii. 2870, 
3023, 3140) ; but in June it was still 
hoped that he would come to Constance 
(ibid. 3103). On τὸ April Filonardi had 
written to Henry vir, expressing his 
desire for Pace's support in dealing 
with the Swiss (ibid. 2941). 

Suetius] I have no clue to the 
identity of this Swedish adventurer. 

Hilarius] Bertulf; see Ep 1257. 
3n. 


Thomae socio] Very likely Thos. 
Winter (rigrir?—p. 25 May 1543), 
Wolsey's natural son. After studying 
at Louvain under Maurice Birchinshaw 
(Brewer ii. 4692, iii. 525 ; perhaps cf. 
Epp. 1256. 9on, 121, 1303. 50), Winter 
was old enough to begin the accumula- 
tion of ecclesiastical preferment, with 
Wolsey's aid, in 1522-3, and by 1526 
to be Provost of Beverley and Dean 
of Wells. He wasin Italy in Dec. 1523 
(Brewer iii. 3594), and at a later date 
was with Lupsetin Paris. 5o that he 
may quite well have been sent now to 
Italy in Lupset's company. In Sept. 
1524 he had perhapsreturned to Louvain 
(Epp. 1486. 18, 1491. 20) In Aug, 
1:25 Lupset reports a project for his 
marriage (Ep. 1595). For Winter's 
life see A. F. Leach, Beverley Chapter 
Act Bookii, 1903, pp. xov-ix. 

1361. 2. Ioanne] Évidently a servant. 
4. Balding] See Ep. 400. 


5 


μι 


- 


Oo 


D 


280 LETTERS OF ERASMUS [1523 


5 tione non alium se mihi praestitit quam tu ex Erasmi. Statim 
designauit publicum vrbis nuncium, qui sine meo sumtu dux esset 
itineris. His meritis quam arcte me teneas deuinctum, tunc demum 
scies cum venerit occasio qua vel opera vel diligentia vel facultatibus 
possim aut tibi aut tuis commodare. 

10 Est quod cupio significari Dno. Erasmo: mihi hoc tempore 
minime vacat, tu pro tua in Erasmum obseruantia non grauaberis 
id quam primum Ífacere. Nudius tertius primum delatum est ad 
Ferdinandum Opus Paraphraseos in loannem, sine epistola, sine 
vlla commendatione. Princeps tamen benignissime suscepit et 

!5 dedit Hieronymo tuo muneri. Is pollicitus est mihi curaturum se vt 
ornate concinnatum volumen reddatur Principi. Nisi agnouissem 
Erasmi manum, non credidissem ab Erasmo missum ; nec potest 
fieri quin hae parte nuncius, quisquis is fuerat, si non perfidia aut 
inuidia, certe negligentia plurimum peccarit : cum nunc tandem sit 

20 oblatum opus, quod ideo, ni fallor, ita vt erat, inconcinnatum misit 
Erasmus, vt Princeps primus omnium noua eius foetura frueretur. 

Ioanni tuo pro sua erga me fide et diligentia gratias ages. Ego ea 
laboro rerum inopia vt praeter viaticum nihil habeam quod donem. 
Bene vale, Enisponti e lecto, xxvi. die April. 
25 Tui obseruantissimus Tho. Lupsetus. 


Doctissimo viro D. doctori Botzemo Abstemio, patrono communi 
studiorum. Constantiae. 


1362. FRoMw Jounw Lovis VivEs. 


Viuis Opera, 1555, ii, p. 967 (a). Bruges. 

Vi. E., f. 76 (Q): Lond. Viv. 11: LB. 654. 10 May 1523. 

[For the sources see Ep. 1222. Since his last extant letter to Erasmus (Ep. 1306) 
Vives had made his fruitless visit to England (cf. Ep. 1311. 40-4); and now he 


was contemplating returning to Spain (cf. 1. 102n). "The new paragraph at 1. 78 
shows that, like Ep. 1281, this letter was not written continuously.] 


VIVES ERASMO. 


DE ratione, ne fallatur Frobenius, res sic habet. Franciscus 
dederat antequam liber exiret, Xx aureos florenos; sub finem 
Ianuarii dedit sex. Hanc summam ipse accepi tum et tres libros. 
Aiebat iussum esse a Frobenio dare mihi xxxii florenos aureos, sed 
ex his detraxisse octo, qui debebantur tibi. Quae ille de me ac meo 

5 nomine ad vos scripsit, nihil me mouerunt. Nemo magis est, si qua 
est fides, imperitiae meae conscius me ipso, nec minus dissimulator ; 
idcirco leuiter angor gloriam non contingere, cum non meruisse 
sciam. Ita velim mihi propitium Christum, vt credo assecutum me 
nominis opinionem meritis maiorem, et tam immodice fauere mihi 

τὸ famam saepenumero admiror. Itaque quod ille dixit non aegrefero, 


1361. 9. LB: possum a. Is. muneri scripsi: munere a. 18. fuerit LB. 
1362. rrr. a Lond.: VIVES D. ERASMO ROT., PRAECEPTORI SVO, S. B. 


1361. 13. Paraphraseos] See Epp. sent unbound cf. Ep. 1442. 1-6. 


1333, 1376. 12-16. 1362. r. Franciscus] Berckman. 
" 15. Hieronymo tuo] Baldung; see 2. liber] The Augustine: see Ep. 
iu: 1300. 

20. inconcinnatum] Foranother book 5. debebantur] Cf. Ep. 1303. 31. 


1362] FROM JOHN LOUIS VIVES 281 
cum in hac parte felicius succedat quam optare me par est, incorrup- 
tius mea aestimantem. Quid, quod si maxima mihimet ipse de me 
persuasissem, et me optimos ac doctiss(imos» libros scribere arbi- 
trarer, non ignoro tamen peculiarem genii fauorem esse, a quo vita 
monumentis literariis inspiratur; et fortunam esse quae rebus 
precium et aeternitatem donet, nosque consilia praestare, non 
euenta : ideo sapientis esse, postquam quae in manu sua sita sunt, 
quam possit industrie ac diligenter disposuerit, fortuitis aequabilem 
se praebere ; siquidem aliud in vita praestandum non est bono viro, 
praeter culpam. 

Haec quidem me consolarentur, si in vera eruditione ac sapientia 
obscurus essem : nunc autem et clarior sum quam plerunque vellem, 
ne meam a rebus omnibus inopiam tam multi spectarent ac scirent. 
Et imperitiam meam tantam esse video, vt illam profiteri prae 
pudore cogar, vt quod alii deprehensuri sunt, ipse minore culpa prae 
me feram. Scripsi tamen primum aetatis calore impulsus, deinde 
quia 

tenet insanabile multos 
Seribendi cacoethes. 


Sed meum sanabo, vt spero. Nam simul vt primum emisero librum 
quem his diebus ad Reginam Angliae composui, in longas me 
abdam ferias et ocium innoxium, tum quod hoc ad pinguem vitam 
beatamque compendiosius, tum ne me toties voce prodam mea 
velut sorex, et lacessam fortunae atque existimationis aleam ; 
postremo quod, vt Atilius consulebat, satius est cessare quam 
nihil agere. Tum nemini facessam negocium ex istis qui nomina 
nostra quaestibus suis metiuntur et censent. Et haec quidem, 
vt maxime verum Franciscus scripserit: nam an ita sit, tempus, 
vt spero, declarabit, et potest Frobenius ab Hilario sciscitari. 
De Augustino scio illum vendidisse plurima exemplaria, et ipse 
noui qui emerint. Qui vero de Londino audet tam impudenter 
mentiri? vbi ipse fassus mihi est se paucis diebus supra triginta 
Augustini exemplaria distraxisse. Certe Lupsetus negabat se in 
Anglia vidisse Augustinum vllum meum venalem. In eadem Anglia 
supra quadringenta mea Somnia affirmauit mihi vendidisse se. 
Forsan non vendibile putat nomen, quod confert cum tuo aut Budaei. 
Quid ? nusquamne est hic alius quem socium sibi Frobenius adiun- 


26. cogor Lond. 36. Atilius scripsi: Appius a. 


29. tenet insanabile] Juv. 7. 51,2. the witticism as ' melius est studiis 


31. librum] De institutione foeminae 
Christianae, Antwerp, M. Hillen, 1524, 
' impensis honesti viri Francisci Byrck- 
man, ciuis Coloniensis' : with Vives' 
preface to Queen Catharine, s April 
1523, Bruges. The long interval 
between preface and publication sug- 
gests that Vives for a time tried to get 
the book printed without Berckman's 
aid, but at last was obliged to have 
recourse to him. 

36. Atilius] Cf. Plin. Zpp. τ. 9. 8. 
The Thesaurus (i. 1381. 61-4) explains 


litterarum per otium quam inanibus 
in vrbe negotiis incumbere ἡ. 

40. Hilario] Bertulf; see Ep. 1257. 
I3n. 

ei Augustino] See Ep. 1309. 
illum] F. Berckman, who is fre- 

quently referred to below, either as N. 
(cf. Ep. 1306. 38n) or without specifica- 
tion (ll. 46, 47). Seealso Ep. 1388. 24n. 

44. Lupsetus] See Epp. 270. 6on, 
1360 introd. 

46. Somnia] See Ep. 1108. 202n. 
Froben had reprinted it in March 1521. 


20 


Un 


30 


35 


40 


45 


282 


gat ? 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 


O miseram ingeniorum gloriam, si aliter constatura non est 


so nisi eiusmodi nebulonibus libuerit! Ego vero et gloriae iam nunc et 


studiis omnibus renuncio, si haec necessario eundum sit. 


Pudet 


literariae conditionis, si exiturus liber non sit nisi illiteratorum 
auaritiae approbetur : vt Kemponum et Brechtorum et Torrentino- 
rum plena sint omnia, Ciceronem vix vnus habeat. Nunquam Deus 
ss immortalis tam inique cum studiis egerit, vt aliter exerere se 
nequeant nisi per N. quaestum : quem ego puto in me esse inclemen- 
tiorem, quod cum Antuerpiae me aliquot dies latitando elusisset, 
nescio cuius pecuniae quae de ratione supererat gratia, dixi ministris 
illius defessum esse iam me perferendis ipsius praestigiis et elusioni- 
6o bus, quibus me tam impudenter ludificaretur.  Valeat gloria, si 
tantam importat seruitutem vt vnicum verbum loqui libere non 
sinat; cum ii qui gloriam non sectantur, dicant quicquid libet. 
Vellem scripsisses an sit Frobenius illa Opuscula impressurus : 


55. exerere « Lond. : exercere p. 


53. Kemponum] Kempo 'hessalien- 
sis Hollandie (of the island of Texel) 
was M.A. of Paris: of his life there his 
Carmina et Epigrammata, Zwolle, P. van 
Os, (4c. 1500» : Copinger 3446) contain 
reminiscences, one being an epitaph 
for Corn. Oldendyck, principal of the 
Little Sorbonne (121 July 1492). His 
principal work was à commentary on 
bk. ii of the Doctrinale of Alexander de 
Villa Dei (Ep. 31. 37n); the earliest 
known edition of which was printed 
at Cologne, H. Quentel, τ July 1:505, 
'iam dudum edita'. ΑΒ this appeared 
in conjunction with the commentary 
of Torrentinus on bk. i, it seems 
likely that Kempo was teaching with 
him at Zwolle. His Carmina were 
printed again, revised, in an edition 
of his commentary, Deventer, Th. de 
Borne, 24 May 1513: so that he was 
perhaps still living at that date. See D. 
Reichling, Das Doctrinale des Alexander, 
1893, pp. eclii, ceclxxvi, cocvi. 

Brechtorum] See vol. iii, p. xxvi. 

Torrentinorum] Herm.  Torren- 
tinus (ἢ Beeke) of Zwolle (Tc. 1520) is 
said by Hamelmann to have been a 
pupil of Hegius at Deventer (p. 1483). 
He joined the Brethren of the Common 
Life, and taught in the fifth class of 
their school at Groningen; where he 
came under the influence of Wessel 
(14 Oct. 1489). For the support of 
his mother he left the Brethren, and 
returned to Zwolle; where he became 
rector of the school. In his later years 
his eyesight failed (cf. his letter of 
19 March (15085, from Zwolle, printed 
by Murmellius in the second edition 
of ἃ commentary on Jerome's Ép. ad 
Niciam, Deventer, Th. de Borne, 1515); 
and Alb. Hardenberg (1510-74) records 
having seen him led about the streets 


by ἃ pupil (Wesseli Opera, 1617, fo. ** 
v9). lt seems that in consequence of 
this, Gerard Listrius (Ep. 495) suc- 
ceeded him at Zwolle before his death. 

He produced many small books for 
use in schools, mostly printed at 
Deventer: commentated editions of 
Vergil's Buc. 1492, and Georg. 1496, of 
Sabellicus! Carmina 41498», and the 
Hymni et Sequentiae, 8.8.; an Eluci- 
darius poelicus 1498, with explanations 
—added in an edition of 1505 (Panzer 
vi. 32)—from the Greek (based on 
Craston's Lexicon), Hebrew, and Arabic 
—aàá work so successful that it was 
re-edited at Utrecht in 1787, and 
ltalian translations appeared in 1649 
and 1712; Je generibus nominum, s. a. 
(for all these see Campbell); and 
Orationes familiares ex Ouid libris, 
Cologne, Quentel, rg10. But his most 
notable work is à commentary, sug- 
gested to him by Wessel, on bk. i of 
Alexander's Docírinale ; the third but 
earliest known edition of which was 
printed at Zwolle, A. Kempen, 1 March 
1504. In this the severity with which 
he excised great numbers of lines, was 
much resented by the conservative : 
his Apologia, addressed to his brother 
John, provost of the Praemonstraten- 
sians at Haarlem, is printed at the end 
of his commentary. Murmellius (Ep. 
838. 2n), who was an intimate friend, 
dedicated to him Politian's Rusticus, 
Munster, L. Borneman, 1510. 

See Butzbach, quoted in Bócking, 
pp. 484-5; Trith*. p. 460; Reichling, 
op. Cit., pp. lxix, xci, cexlvi, ecev-vi, 
and J. Murmellius, 1880; BWN. and 
ADEB. ii. 245. 

56. N.] sc. Francisci: see l. 41n and 
cf. Ep. 1388. 24n. 

63. Opuscula] No Froben edition of 


1362] FROM JOHN LOUIS VIVES 283 
alioqui significa per primas literas ; mittemus alio. Neque vero tam 
me immodice ipse amo vt cum damno Frobenii velim ex eius officina 65 
prodire quicequam meum : non est sic ille de me meritus. Itaque ne 
putet me sibi iratum fore, si mea non ediderit ; faciat quod maxime 
in rem suam esse credet. 

Sed nimio plura de nugis et ad te. De titulo (, vereor ne liber 
meus recedat aliquantum ab ins/tituto». Ego vero sexcentos com- 7o 
misero in scribendo soloecismos bene adultos, etiam Egmondano 
ridiculos, modo ne Βασιλεὺς vnum in dando : non tam misere gram- 
maticos metuo. Romae non dubito quin sis omnia reperturus com- 
mota et turbata, praesertim Rhodo capta. De Turca timent omnes, 
ne impetum conuertat in Siciliam et Italiam. De Budaei munere non 75 
tam laetum est quam de valetudine eius triste ; ad illum his diebus 
scripsi. 

Quum haec scripsissem, factus literis amicorum certior Opuscula 
mea non esse a Frobenio excusa, et N. dicere te authore reiectum 
a Frobenio librum : qua de re scripturum te mihi per famulum, quem 8o 
paucis diebus huc mittes. Et quanquam non magni tua refert quid 
ipse de hoc facto credam, tamen, si qua est mihi apud te fides, velim 
existimes me illud non credere, non etsi quis dixisset spectatiss(imae; 
fidei, quanto minus a N. profectum. Tantum adieci, vt scires 
N. nondum mutasse mores. Si dicam me non aliquantum doluisse, 8; 
mentiar; sed minus forsan quam alii eiusmodi rebus soleant. Ex 
tuis literis aliqua erat spes ; nam scribebas Frobenium libentius mea 
impressurum, si N. acciperet societatem, quasi subsignificares 
impressurum. Nunc intelligo nec me nec mea esse tanti vt in tanta 
librorum varietate locus sit tam exiguo libro vllus, nisi ad primam 9o 
praeconis vocem vendatur : etsi illum vendibiliorem fecisset Frobenii 
officina, v& Somnium fecit, et in Germania tam lata tamque differta 
studiosis, in qua quid non distrahitur ? Opuscula quaedam mea 
curauit istic Beatus edi; quorum ne vnum quidem exemplar hic 
vidimus. Equidem falsum me opinione comperio. Nam qui vt me 
non in orchestra sedere sciebam, sic ad quatuordecim ascendisse iam 
vel arbitrabar vel cupiebam, nunc in plebeiis de postremis me esse 
sentio. Ο quam vere censu distinguuntur ordines, etiam huius 


69. ad a: de Lond. 
92. differta LB: diserta a. 


De titulo: ego a. Liquel deesse aliquid. 


Martens! volume (see Ep. 927 introd.) is 
known. 

71. Egmondano] See Ep. 878. 13n. 

72. Βασιλεὺς] Henry viru; from 
whom Vives evidently expected a pre- 
sent in return for the dedication to the 
Queen (cf. 1. 31n). 

73. Romae] For Erasmus! firm 
resolve to leave Germany cf. Ep. 1353 


2 


- 


4n. 

74. Rhodocapta] Rhodes wasinvested 
by the Turks in June 1522 and fell 
28 Dec. (Brewer iii. 2324, 2841). 
Rumour of this reached Rome 3 Jan. 
1523 and Antwerp 15 Feb. (ibid. 2758, 
2833) The loss was regarded very 
gravely in Rome. On r3 Jan. a letter 


thence to Wolsey reports that 'if that 
island were taken, the Pope could not 
stay in Rome, nor could any prince be 
in tranquility, as it is the key of 
Christendom ' ; and on 20 Feb. Cam- 
pegio gloomily forecasts 'Sicily will be 
the next place attacked (ibid. 2771, 
2839). 

75. Budaei] Cf. Ep. 1328. 3, 55nn. 

77. Scripsi] The letter is not extant. 

92. Somnium] Cf. 1. 46. 

93. Opuscula] A selection from Mar. 
tens' volume (cf. Ep. 927 introd.), con- 
taining the Ad. Pseudodialecticos (cf. 
Ep. 1108. 7n) and Pompeius fugiens, was 
printed at Sehlettstadt by L. Schurer, 
June 1520. 


284 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
ciuitatis! Hem, huccine reciderunt illa tam magnifica, * Clarissimus 
roo et vndequaque doctiss(imus»'. Sed haec quoque viderit fors; cum 
qua qui minimum habent negocii, hi demum foeliciss(imi» sunt. 
Ego nulla ratione subtrahere me potui Hispanico itineri, quod 
puto me cras aut perendie ingressurum : quod velit Christus mihi 
prospere succedere. Per Britanniam proficiscar, et ibi et in patria 
105 amici in te hominis officium praestabo. Christum precor vt te seruet 
diutissime incolumem et laetum : vbicunque fuero, illinc te de meis 
rebus certiorem faciam. Vale, mi praeceptor, et memineris semper 
amicitiae nostrae; meque Christo, cui tam gnauiter seruis, com- 
menda. Beatum saluta mihi et Frobenium. x. Maii. 1523. Brugis. 


1363. 
Vatican MS. Lat. 6559, f. 79. 


To ENwNiIO FILONARDI. 

Basle. 

25 May 1523. 

[This and Ep. 1364 are copies in a xvi€ secretarial hand, in ἃ miscellaneous 
volume containing a number of letters written to Filonardi (for whom see p. 61) 
and his nephew Antony. "They were first printed by Dr. J. A. F. Orbaan in his 
Bescheiden (n Italié i 1911, pp. 56,7. "The year-date is confirmed by Filonardi's 
movements (l. 1n), and by the contents of Ep. 1364. It is noticeable that on 
other occasions Erasmus' correspondence with Filonardi goes in pairs: see Epp. 
1423, 1424 and 1441, 1442.] 

S. P., reuerendissime Praesul. Gratulor mihi te nobis esse reddi- 
tum : quod si tuo quoque commodo factum est, tibi quoque gratulor. 
Precor autem vt sit quur merito gratuler. Qui has perfert, cupit 
eximi numero malorum monachorum, quorum vbique magna est 

5 copia, et inseri consortio bonorum virorum. Mihi predicatus est 
dignus fauore tuo, qui faues bonis omnibus. $i idem tibi videtur, 
tractabis hominem humaniter. Bene valeat T. R. D.: cui me 
semper exhibebo mancipium addictissimum. 

Basileae Postrid. Penthecostes. An. M.D.xxiii. 

10 Erasmus E. R. T. D. deuotus cliens. 


Reuerendo in Christo patri ac domino D. Ennio, episcopo Veru- 
lano, nuntio Apostolico. Constantiae. 


1364. ΤῸ Exwio FILONARDI. 


Vatican MS. Lat. 6559, f. 79. Basle. 
25 May 1523. 
[For the source see Ep. 1363 ; with which this is plainly contemporary.] 


REVERENDISSIME Presul. Ignoscet mihi tua humanitas quod te 


1362. roo. vndiquaque Lond. ΙΟΙ. minimum ὦ : nimium Zond. 1363. 5. 
gratuler scripsi: gratulor MS. 


1362. ro2. Hispanico] In response to 


the invitation to Alcala. But finding 
employment in Oxford, he never reached 
Spain; see Ep. 927 introd. 

1363. τ. redditum] After visiting 
Rome in Nov. 1522, to pay homage to 
Adrian vr, Filonardi had been sent back 


to Constance in April 1523: see his 
life by Wirz, pp. 58,9. 

3. Qui has perfert] Possibly Antony 
of Ep. 1388. 18. Ep. 1364. 3,4 shows 
that he was a German, and unknown to 
Erasmus. The nature of Filonardi's 
reply is given in Ep. 1392. 14—15. 


1364] TO ENNIO FILONARDI 285 


nugacibus meis literis interpellem. Hodie commendaui tibi quen- 
dam ex aliena predicatione, vt spero non vana. Et sic est Germa- 
norum ingenium, vbi quid vehementer cupiunt, non ferunt sibi 
negari. Nec perpendunt quid possit is a quo flagitant commenda- 5 
tionem, sed quid optent ipsi. Ceterum hune iuuenem Conradum 
Heresbachium ex meo ipsius animo commendo tue celsitudini : 
quid autem velit, ex ipso cognosces. Friburgi honesto salario 
profitetur Graecas literas. Ingenio est foelicissimo, doctrina rara, 
iudicio magno, stilo mire felici ac parato, nec vlla affectatione 
molesto: tum moribus adeo puris vt nihil optari possit nec suauius 
nee modestius nec candidius. Aut me plane fallit animi presagium, 
aut hie aliquando inter magnos et celebres futurus est. Opinor non 
esse magni momenti quod abs te petet; in quo velim te talem 
experiatur qualem ego te iudico predicoque. Optarem mihi dari 
occasionem qua me declarem vnum esse ex eorum numero qui 
sublimitati tuae cupiant per omnia gratificari. 

Nescio quis rumor sparsus est apud Germanos me stilum acuere 
in Lutherum : quod ego sane nec facio, nec vllum video fructum 
si faciam, nisi quod tumultus incrudesceret. Et iam nune adeo? 
fremunt quidam vt mihi decretum sit Germaniae supremum vale 
dicere : quanquam et hoe et ante decretum erat. Si peto Italiam, 
istic aliquot dies fruar humanitate tua : quod, quum essem proxime 
Constantiae, per morbum non licebat. Ego nullum video finem 
huius tumultus, nisi si principes ostendent se breui equa sequuturos, 
ac sublaturos ea de quibus mundus merito queritur. Hac de re 
seripsimus nonnihil summo Pontifici; et Caesaris edictum quod 
nuper aeuulgatum est, tale quoddam videtur ostendere. Dominus 
Iesus R. T. D. seruet incolumem. 

Datum Basileae Postridie Penthecostes An. M.D.xxiii. 30 


- 


Oo 


- 


5 


3 
o 


t3 
Un 


1365. ΤῸ ALBERT OF BRANDENBURG. 


Ratio verae Theologiae, (1523), f^. A? v^, Basle. 
LB. 655. I June 1523. 


[A preface written for a new edition of the Ratio verae T'heologiae (see Ep. 745 
introd.), to which Erasmus had perhaps been impelled by Beatus' ill-timed issue 
at Basle with the dedication to John Faber (cf. Epp. 953, 976). 

In the summer of 1524, when revising his Catalogus Lucubrationum for a new 
issue (cf. Ep. 1474 introd.), Erasmus added a list o; his works, arranged in order 
for a collected edition; and specified among them, evidently as the final text, 


7. Horesbachium MS. 25. ostendent scripsi: ostenderet 778, 
2. quendam] Cf. Ep. 1363. 3. 1654, pp- 515-26 : cited by J. C. Wirz, 
7. Heresbachium] See p. 131. Ennio Filonardi, 1894, pp. 29-30, 
8. quid autem velit] Perhaps some — 108-9. 
title of honour; just as Jerome Froben 21. vale dicere] Cf. Ep. 1353. 254n. 
and Nic. Episcopius went to Chur in 23. istic] at Constance ; cf. Ep. 1363. 
Jan. 1520 to obtain the degree of M.A. τη. 
from Ant. Pueci (BRE. 149, 152). For proxime]in Sept. 1522 : see p. 131. 
the powers of a ' legatus de latere" to 27. scripsimus] Ep. 1352. 
confer degrees and to create poets edictum] The Imperial Edict of 


laureate, * milites aurati papal nota- 6 March 1:523, which embodied the 
ries, and acolytes, see a. Brief of Leo x — conclusions of the Diet of Nuremberg 
to Filonardi, 8 Oct. 1514, printed by — in answer to Adrian vr: see Creighton 
J. H. Hottinger, Dissert. misc. Ilevrás, ^ v. 225. 


286 LETTERS OF ERASMUS [1523 


which he wished to be adopted, * Methodus verae Theologiae ex aeditione anni 
1523 apud Michaelem Hillenium' (1, p. 40. 29-30). The year-date of Hillen's 
edition he corroborates earlier in the same Catalogus (1, p. 21. 25-6), by adding the 
words 80 rursus anno proximo" to a statement that he had previously revised 
and enlarged the Methodus (or Ratio) in 1522. "Toe dates of this preface may 
therefore be regarded as adequately established. 

But of an edition by Hillen in 1523, or in any other year, no certain indication 
has been found. Even the Ghent bibliographers, after their far-reaching researches, 
have none to mention in BEr?. The earliest of this recension that they cite, is 
a Cologne edition—no doubt only a reprint—by H. Alopecius, Dec. 1523: which 
contains at the end also a letter to some nuns at Cologne (Ep. 1346). They give, 
however, another edition, s. 7. e£ a., containing the text revised and enlarged— 
* postremum ab ipso autore castigata et 'ocupletata, cui exactior castigatio cum 
noua elegantique praefatione «this letter» accessit'—together with Ep. 1346: 
an item which is not mentioned on the title-page and which appears to have been 
inserted for the purpose of filling the final sheet. "This undated volume is in italic 
type, closely resembling—especially in linked letters, i or u with s, u with m or n, 
and many others—the italic Froben was using at that date, e.g. in the second 
issues of the Spongia (Ep. 1389) and of the Catalogus Lucubrationum, and in the 
Exomologesis (Ep. 1426). Of its five initial letters, cLNQs, some—in the actual 
letters, though not in the backgrounds—are like the initials to be found in Bebel's 
books alittle later. I have therefore adopted this undated edition as the archetype 
for this preface and for Ep. 1346, conjecturing that it was printed for Hillen by 
one of the Basle printers: an arrangement of which T know no other example, 
but which has some corroboration in the insertion of Ep. 1346 as a supplement— 
as would only have been easy if the book were being printed within reach of 
Erasmus. 

'There was no other authorized issue of the Ratio verae T'heologiae during Erasmus 
lifetime. This preface was therefore not reprinted ; and is not even found in the 
Basle Opera v; 1540—probably because Hillen's edition had been so small that there 
was no copy then available at Basle. 

Just at this time Archbishop Albert (Ep. 661 introd.), under stress of the attacks 
made upon him (see Ep. 1241 introd.), was losing his liberal sympathies and ranging 
himself with the Papal party: see P. Kalkoff, Capito, 1907, ch. 9.] 


REVEREND.IN CHRISTO PATRI AC D., D. ALBERTO S. E. R. TITVL. 

S. CHRYSOGONI CARDINALI, MOGVNTINENSI AC MADENBVRGEN. 

ARCHIEPISCOPO, PRINCIPI ELECTORI, PRIMATI, ETC., ADMINI- 

STRATORI HALBERSTADIENSI, MARCHIONI BRANDEBVRGENSI, 
ERASMVS ROTERODAMYVS 5. D. 


Qvop Paulus Apostolus non improbat quidem nuptias, verum 
denunciat fore vt qui sese inuoluerint matrimonio, habituri sint 
afflictionem iuxta carnem, videlicet eas sollieitudines subindicans 
quas parentes sumere coguntur in gignendis, alendis, educandis, 
elocandis prouehendisque liberis, mihi videtur ad nos quoque perti- 
nere, qui, tametsi corpore steriles, tamen subinde pro liberis aliquid 
librorum gignimus; nisi quod nostra conditio videri potest haud 
paulo durior. Siquidem illis nihil aliud denunciat Paulus quam 
afflictionem carnis ; nos duplex sequitur afflictio, carnis et spiritus. 
10 Neque enim haec facimus mediocri dispendio tum rei tum vale- 

tudinis: quanquam haec quidem quota portio sunt, si ad animi 

euras expendantur? Proinde non solum hoc nomine miserior est 
conditio. sceribentium quam gignentium, quod duplici sarcina 
grauatur, verum quod in vtroque genere nostra praeponderant 
15 incommoda. - 
Quanto facilius est mulieri concipere foetum quam nobis idoneum 


1. Paulus] 1 Cor. 7. 28 — Erasmus quotes his own translation. 


un 


1365] TO ALBERT OF BRANDENBURG 987 


argumentum ! Quanto minore periculo illa enititur quam nos 
aedimus! Quod si quae parit infeliciter, hoc est foetum mutilum 
aut alioqui monstrosum, vulgus non puerperae imputat, sed vel 
astris vel vicio corporis vel casui vel Deo. Si quid in ingenii nostri 20 
foetibus vicii conspicitur, nulla venia est. Nobis solis imputatur 
qui genuimus, et ob foetum vocamur in capitis periculum. Adde 
quod mulier ob eundem partum non nisi semel experitur Lucinae 
nixus, nos toties eundem foetum parturire cogimur. Ac mihi sane 
euenit plerunque—nam de caeteris non pronuncio—quod puerperis 25 
solet, quae, dum praepropere matres esse student, aborsu foetum 
immaturum eiiciunt ; vel potius quod nonnullis animantibus, quae, 
quoniam informes massas edunt, coguntur diu lambendo fingere 
quod pepererunt: quo quidem in genere sunt vrsi. Hoc vicii sic 
mihi video cum nonnullis esse commune, vt tamen ipse culpam 39 
meam hie insigniter agnoscam. Sic sum, ferre gestandi tedia non 
possum. [ta fit vt, dum celerius studeo liberari à labore, saepius 
idem labor sit deuorandus. 

Adde his quod qui gignunt corpore, puellam vnam vni gignunt 
sponso: quae si nacta sit cui placeat, non refert quam placeat 35 
caeteris. Nos populo gignimus, hoc est beluae multorum capitum ; 
cuius oculis quum diuersa placeant, ne fieri quidem potest vt per 
omnia placeas, etiam si gignas quod suapte natura formosissimum 
sit. Huic tam moroso proco nobis seruiendum est. Quod his sane 
temporibus longe difficillimum est ; in quibus sic variant hominum 49 
studia vt quod vni parti blandiatur, necesse est vt alteri vehementer 
displiceat. Ac saepe fit vt non aliam ob causam displiceat aut 
placeat liber, nisi quod displicet aut placet autor. 

Quin et illud accedit nobis incommodi, quod cum proci soleant 
ambire fauorem parentum, nobis exambiendus sit fauor multitu- 45 
dinis, .cuius vtilitati nostro victu seruimus : hac in parte aliquanto 
infeliciores histrionibus—satis enim de puerperis dictum arbitror—, 
qui cum mercede conducti saltent, nemo tamen vnquam habuit 
theatrum tam morosum aut iniquum vt lapidetur actor si parum 
feliciter cesserit actio. Extrema calamitas est exibilari atque 59 
explodi e proscenio. Nobis capitis nostri periculo peragitur fabula, 
idque nostro etiam sumptu. 

Scio dicet iamdudum tua celsitudo, * Ohe, satis iam parabolarum ; 
rem paucis expedi !' Faciam. Iam anni complures sunt quod 
hune libellum de Ratione Theologiae rudem adhue emiserim : 55 
sic v& commentarius verius esset quam liber. Quum autem sie 
etiam incultus inueniret procos quibus placeret, addidi cultus non- 
nihil, et adiecto tui nominis lenocinio velut dote quadam eandem 
filiam rursus elocaui. Id quum semel atque iterum factum, tuo 
ni fallor genio, satis feliciter cesserit, hoc demum anno 1523 reuocaui 6o 
sub manus ; ac tantum impensum est operae vt iam propemodum 
inter libros numerari possit. Quanquam quod legitur, quod teritur 
manibus studiosorum, id totum tui genii esse duco. Quod si quibus 
displicet, horum temporum fatis imputo, in quibus sie ardent hinc 


24. toties... parturire] Cf. Ep. 1248. — Methodus ; cf. Ep. 1372. 42n. 
6. 59. rursus] In the first separate 
55. emiserim] Tn the Nowwm Instru- edition, by Martens, Nov. 1518: see 
mentwm, 1516, f€. bbb, with the title — Ep. 745 introd. 


288 LETTERS OF ERASMUS [1523 


6s atque hine contraria studia, vt nihil scribi possit tam insulse aut 
etiam impie, quin inueniat qui pollice faueat: rursus nihil tam 
feliciter aut circunspecte, vt remedium sit aduersus sycophantae 
morsus. Fuit hoc infelicitatis meae, vt mea senectus in hoc 
seculum inciderit. Orandus est Dominus lesus vt, qui solus id 
70 potest, suo spiritu animos Christiani populi vertat in amorem pacis 
et concordiae. Etenim quam diu spiritu nostro tumultuabimur, 
quo magis adnitemur nosmet explicare, tanto magis inuoluemur. 
Quam aliis arrideat hoe seculum nescio, mihi certe magnopere 
displicet. Sic feruent partium studia vt non possit esse syncerum 
75iudieium. lurgiorum et rixarum plena sunt omnia. Penitus 
sublata est illa libertas ac suauitas studiorum, imo neglectis bonis 
autoribus nihil placet nisi quod seditionem sapit. Interim quanta 
clades concordiae Christianae! Quam vix vsquam reperias syn- 
ceram illam ac simplicem amicitiam, non aliquo fermento viciatam ! 
80 Coniuratos reperias, amicos nequaquam. Quid autem est nostra 
religio, si tollis pacem ? Nimirum ea rerum facies erit, quasi si 
tollas solem e mundo. Malim ego vel holitor esse, tranquillitate 
Christiana fruens ac spiritus Luangelici simplicitate gaudens, 
quam terque quaterque maximus theologus huiusmodi dissidiis 
85 inuolutus. Ego certe, quod ad me pertinet, hoc ago totis viribus, vt 
hoc fermentum ex intimis animi mei fibris reuellam, meque 
restituam  simplicitati  tranquillitatique — spiritus — Euangelici, 
meque componam in eum habitum mentis, quo bona cum fiducia 
comparere possim apud tribunal Iesu Christi: quo fortasse cras aut 
9o perendie sim accersendus. Quanquam omnibus eodem veniendum 
est, neque cuiquam haec vita longa potest esse, etiamsi esset certa. 
Nune quum incerta sit, sic oportet omnes viuere quasi eadem 
nocte sit a nobis anima reposcenda. 
Lubens autem adhorter omnes vt seriis studiis pro se quisque 
os agat quod ago. Gradus aliquis fuerit ad sarciendam concordiam, si 
quisque syncere ac veluti coram Deo suum animum expurget 
a fermento odii, liuoris et contentionis. Simplex oculus nihil 
spectat nisi gloriam Christi. Qui concionantur apud populum, 
sermonem Euangelicum pure syncereque tractent, nulli quidem 
roo assentantes, sed interim quantum fieri potest temperantes ab his 
quae spectant ad seditionem magis quam ad aedificationem. 
Absit aduersus proximum aut etiam iniquum iudicium. Sie 
vnusquisque de scriptis alienis pronunciet vt vellet pronunciari de 
suis. Caeterum eorum quae necessario cogantur omnes credere, 
ros definitio contrahatur ad paucissima ; quod quidem licebit salua 
synceritate professionis Christianae. Reliqua vel prohibeantur 
inquiri, vel suo cuiusque iudicio relinquantur. Ea res non solum 
efficiet vt posthae exoriantur pauciora dissidia, verum etiam ad id 
conducet, vt religio Christiana facilius per omnes orbis nationes 
iro propagetur. Tum autem corrigantur ea de quibus iam pridem 
mundus merito queritur. Etenim si iudex ille impius in Euan. Luc. 
non omnino contempsit interpellationem oppressae viduae, quanto 


77. Seditionem] Cf. Ep. 13:9. 16. 97. Simplex oculus] Cf. Matt. 6. 22, 
93. anima reposcenda] Cf. Luke 12. ^ Luke rr. 34. ἐξξ 
20. 111. iudex] Luke 18. 2-6. 


1365] TO ALBERT OF BRANDENBURG 289 


minus oportet negligere clamorem eorum pro quibus sanguinem 
suum fudit Dominus Iesus Christus! Neque enim pro magnatibus 
tantum mortuus est; et humiles ac pusillos sibi peculiariter habet 
curae. Hos omnium primos allegit, per hos ortum ac prouectum 
est regnum Euangelicum. 

Haec fient etiam absque tumultu, si monarcharum ac principum 
autoritas, semotis interim humanis affectibus, toto pectore seruierit 
vtilitati publicae et gloriae principis omnium lesu Christi, 
sique submoueantur ab hoc negocio quos mundus iam nimium diu 
tulit, suae gloriae, sui ventris suaeque tyrannidis negocium 
agentes; qui regnum suum non putant posse consistere, si populus 
quicquam habeat vel mentis vel cerebri. Pulsandus est igitur 
communibus precibus lesus opt. max. vt hane mentem vtriusque 
status primoribus impartiat: inter quos tu, vt praecipuum 
locum tenes, ita plurimum  adiumenti poteris adferre ad 
restituendam Ecclesiae tranquillitatem. | Quod te gnauiter 
facturum atque etiam facere confido. Bene vale. 

Basileae Calendis Tuniis. Anno. 1523. 


1366. FRow PornvponE VERGIL. 

Gabbema p. 5. London. 

LB. App. 326. 3 June 1523. 

[First printed in Epistolarum ab illustribus et claris viris scriptarum centuriae tres. 
Quas passim ex autographis collegit ac edidit S. A. Gabbema, Harlingen, 1663. 
Many of Gabbema's papers are now in the Provincial Library at Leeuwarden ; but 
Dr. S. A. Waller Zeper, Librarian of the Friesch Genootschap there, has had the 
kindness to inform me that the original of this is not to be found among them. 

The letter was no doubt sent with Ep. 1367. It appears that Erasmus, in 
sending Algoet (l. 6) to England, had commissioned him to inquire through 
Zach. Deiotarus (l. 1), whether Polydore had seen Ep. 1175, which had now been 


over a year in print. As with many of Pirckheimer's letters (cf. Ep. 1085), I have 
transferred the heading to the address; in view of the direction to Basle.] 


Mir Erasme, salue. Nudiustertius noster Zacharias salutem mihi 
tuis verbis nunciauit, significauitque te meorum libellorum famae 
profuisse, ac de me postremo quaesiuit an illud scissem. Ego ad 
ea respondi me certum habere studium erga me tuum, et id esse vt 
perinde tu mei vt ipse tui, et amantissimus et studiosissimus sum. 
Postea heri ille duxit ad me puerum tuum, a quo particulatim 
intellexi quonam pacto tecum ageretur, id quod summae mihi fuit 
voluptati ; nam quod viuis, quod vales, illud maxime ex republica 
nostra literaria est, cum perSpicuum sit naturam te omnium vnum 
ad eam locupletandam peperisse. 

Quod tua in me officia continenter confers, ago gratias; ita 
respondes amori, ita ius necessitudinis, quae iampridem mihi tecum 
intercessit, nauiter seruas. Ego itidem facio, qui tuae maximae 
laudis haudquaquam detractator existo ; id quod testatur epistola 


1365. 122. ventris] Cf. Ep. 1166. 16. see Ep. 1373. 1. 
1366. τ. Zacharias] Deiotarus: see 9. literaria] Cf. Ep. 1351. 13n. 


Ep. 1205. 1n. I3. tuae ... r4. laudis] In the Apolo- 
3. profuisse] Cf. Epp. 1:175. 5-8,  giaof29 April 1:24 (I. 15n) after praising 
113-10, 1210. I-9. the learned men who were teaching in 
6. puerum tuum] Livinus Algoet: [Italy and England, Polydore continues : 


452-5 U 


5 


IO 


290 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 


15 nostra ad nostrum Cuthebertum Londinensem Episcopum, cui 
nuper duas sacrorum adagiorum centurias dedicaui. Scripsi item, 
postquam hinc proxime discessisti, ad te literas, easque nostro 
Moro dedi; sed quia nihil responsum est, postea mihi eatenus 
tacendum putaui, quoad vsu veniret vt vspiam vna essemus; 


20 quod tandem aliquando fiet. 


Interim si tibi vsui esse possum, 


vtere Polydoro tuo, qui te etiam pecunia iuuare cupit; cuius rei 
cum posthae periculum feceris, spes non fallet, vti de puero tuo 


scire poteris. 


Vale Londini. rri. Nonas TIunias. M.D.xxrit. 
Saluta, quaeso, meis verbis Ioh. Oecolampadium, si istic agat, 


et nostrum Beatum Rhenanum. 


Reuerendo domino Erasmo, amico charissimo. 


1367359 
Opus Epistolarum p. 881. 


N. p. 834: Lond. xxii. 22 : LB. 656. 


Tuus Polidorus Vergilius. 
Basileam. 


FRoMw CuTHBERT TUuNSTALL. 


London. 
5 June 1523. 


[The year-date is confirmed by the mention of Luther's book against Henry vri 


(l. 3). 


'The change in the month-date in N is no doubt ἃ mere depravation.] 


CVTBERTVS TONSTALLVS, LONDINENSIS ECCLESIAE MINISTER, 
ERASMO ROTERODAMO S.D. 


Dict non potest quantopere sum gauisus lectis tuis literis, prae- 
sertim his quibus tum ad Regem, tum ad Legatum scriptis, his te 
suspitionibus liberas, quas de libello à Luthero in Regem edito, 


* At nemo mehercle homo magnificen- 
tius id officii suis praestitit quam noster 
Des. Erasmus Roterodamus ; cui post- 
quam nonnullas suo excellenti ingenio 
auxerat artes, nihil potius fuit quam 
suam Germaniam, minus olim literarum 
peritam, longe doctissimam efficere : in 
qua sane re tantum profecit vt nusquam 
gentium hodie hominum ingenia magis 
eruditione floreant '. Cf. Ep. 1406. 211- 
12. 

1366. τς. Cuthebertum]  Tunstall, 
who had been consecrated Bp. of 
London 9 Oct. 1522, in succession to 
Fitzjames (see Ep. 1211. 365n) The 
letter mentioned here was probably 
designed as a preface for an addition 
to Polydore's Adagia sacra, which, to 
the number of 431, had already been 
printed, with a dedication to Pace, 
5 June 1519, in Froben's edition of 
July i521 (cf. Ep. 1175. 4, 117nn). 
I cannot find that the 200 were ever 
added, or the preface printed: it is 
not in the second Froben edition, June 
I525. But from the definiteness of 
Polydore's statement it may be inferred 
that the * accession" (cf. Ep. 1494. 29) 


was sent to Tunstall in ms. ; and the 
preface to him, in which Erasmus is 
extolled (cf. l. 13n), was perhaps con- 
verted into an Apologia to the reader— 
dated from London, 29 April 1524, and 
appended to the Froben volume of 
June 1525, fv. b?—in which Polydore 
defends himself for having introduced 
some Christian adages into the edition 
of 1521. 

17. proxime discessisti]In April 1517: 

see Ep. 577. 

literas] Not extant. Tt was perhaps 
written in the summer of r520 to in- 
vite Erasmus to recommend Polydore's 
Adagia to Froben : cf. Ep. 1175. 115n. 

25. siistic agat] For the uncertainty 
of Oecolampadius' movements since his 
arrival at Basle (Ep. 1335. 65n) cf. Ep. 
1401. 22n. 

1367. r. literis] Not extant. "They 
were probably written about the end 
of April (cf. 1. 103n) and carried by 
Levinus Algoet(Ep. 1373. 1). For men- 
tion of the answers see Ep. 1:383. 
27n. 

2. Legatum] Wolsey. 

3. libello] See Ep. 1308. 9n. 


1367] FROM CUTHBERT TUNSTALL 201 


tanquam aliquid inesset tuum, hic subortas esse nonnulli tibi 
rettulerunt: non quod animis hominum tam alte insederat haec 5 
suspitio vt tuis literis fuerit reuellenda, quandoquidem sic totus 
liber contumeliis scatet, sic singulis pagellis Lutherianum virus 
spirat, vt ex qua officina prodierit, ille ipse lectus prodat ; verum 
ea re sum laetatus vehementer, quod ex his intellexi tibi cum 
Lutherianis male conuenire, teque a Pontifice Maximo rogatum vt 1o 
congrediendi cum Luthero prouinciam susciperes, iam exoratum 
prope in procinctu esse. Id quod omnes amici tui magnopere et 
expectant et cupiunt, vt cum illo Proteo, imo verius Atheo, tandem 
congrediare. 

* Caeterum ex Luthero" inquis, ἡ οὐ Lutherianis male audiam. 15 
At non peius quam Deus ipse, quem ille maliciae omnis autorem 
facit, dum liberum tollit ab hominibus arbitrium, atque omnia 
statis necessitatis legibus fieri prorsus contendit, vt liberum cui- 
quam non sit, si velit, bene facere. Et Christi causa iniecta probra 
plus tibi laudis nimirum parient quam omnia omnium quantumuis 20 
elaborata encomia. Quocirca nihil est quod eo nomine terreare. 
Mihi quidem videris hoc patriae tuae in primis debere: quae, nisi 
quam primum occurratur, pestilente hac contagione, sese latius 
sparsura si nemo obuiam prodit, infici periclitatur. 

Nemo vnquam in sacris eruditus literis, eorum qui hactenus 25 
fuerunt, sua aetate perniciosam ortam haeresim vidit quam non 
impugnauit. Quo, quaeso, nomine tuus Hieronymus celebrior 
habetur quam quod haereses sui temporis acerrime confutauit ? 
Non illum sacri Moseos et Prophetarum libri ad Hebraicam veri- 
tatem restituti, non multiplices commentarii magnis desudati 3o 
laboribus clariorem reddiderunt quam quod aduersus Heluidium, 
Iouinianum, Luciferianos, Vigilantium, Pelagianos in harenam sese 
dedit. Vbi maior Origenis elucet eruditio quam contra Celsum ? 
vbi maior Basilii quam contra Eunomium ? Cyprianus dum 
eontra Demetrianum, Nouatianum et Nouatum acrius inuectus est, 35 
quantam laudem rettulit! Quanta Hilario contigit Constantium 
impugnanti! Quae vero Augustinus contra Pelagium, contra 
Iulianum, contra Arrianos, contra Manichaeos, contra Gaudentium, 
contra Petilianum, contra Faustum, contra Fulgentium scripsit, 
tantopere illius viri sanctum ardorem exprimunt, vt nesciam an eius 40 
vel flagrans in Dei Ecclesiam charitas, vel magna in sacris literis 
eruditio, ex vllis aliis scriptis sit dilucidior. Porro, quis vnquam 
in Ecclesia paulo eruditior post ortam nouam haeresim reticuit ? 
Ea demum vera militia Christiana est, haereses expugnare. An 
barbaros in fines nostros irrumpentes pauxillumque abigentes 45 
praedae persequi pulchrum putamus, haereticos de religione atque 
aris nobiscum decertantes aequo animo ferimus ? quando multo 
est praeclarior de his quam de illis victoria, quod his deuictis 


aeternus in coelis datur triumphus, illis summotis breuis admodum 
in hae vita eloriola. 


50 
7. Lutheranum LB. Io, I5. Lutheranis LB. 
4. hie subortas] Cf. Ep. 1383. 25-6. 17. liberum . . . arbitrium] See Ep. 
For similar suspicions of Erasmus at an — 1419 introd, 
earlier date see Epp. 1218,19. 22. patriae tuae] sc. Germaniae ; cf. 


IO. a Pontifice] See Epp. 1324, 1338. — Ep. 1366. r13n. 
υ 2 


292 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Te vero vel maxime mouere debet, quod quam multis lucubra- 
tionibus in Ecclesiae vtilitatem sumptis gloriam parasti, praeripere 
tibi Lutheriani parant, dum in suorum numero falso te recensent. 
Adde quod aemuli, si qui sunt, qui tuam corrodunt famam, quando 

:; non alio magis nomine tibi nocere possunt, in illam factionem te 
asscribunt. Quantus autem accedit stimulus, quod Adrianus, 
summus Pontifex et tuus conterraneus, et de grege Domini tam 
sollicitus, tantopere te inuitat vt eam prouinciam desumas! ad 
quam cum illius atque omnium iudicio videris in primis idoneus, 

60 tum etiam non rogatus sponte nomen dare debes : cum eas haereses 
suppullulare videas, quibus tandem adultis tota ruet Ecclesia. 
Neque enim vna aut altera perniciosa nouitas ingeritur, sed ad 
ingentem Vuicleficarum haeresum cateruam noua accedunt arma, 
nempe conuicia, contumeliae, probra, linguae veneno tinctae, vt 

6s plane videri possit venenum aspidum sub eorum labiis ebullire. 
His telis Ecclesiam, quam alia ratione non possunt, expugnare 
parant. Quae autem ab Apostolis instituta post Christum incarna- 
tum in Ecclesia catholica semper obseruata sunt, istis vniuersa 
displicent, traditiones sanctorum Patrum, Ecclesiae ritus, sacra 

7oomnia: in quorum locum quid ipsi statuere velint, nondum inter 
eos conuenit. Omnes namque Christianos viros iuxta ac foeminas 
ex aequo sacerdotes esse, Stoica quadam morosophia contendunt, 
omnes etiam ex aequo reges ; nam eo tendit libertas illa Christiana, 
quam nullis hominum legibus asserunt obnoxiam. Quo quid aliud 

7; quam anarchiam parant? iametsi Germaniae principes nondum 
id persentiunt. 'lTentatum id aliquando a Vuyclefianis in hoc 
regno fuit; coactumque ab his coniuratorum exercitum com- 
misso praelio vix tandem regia potestate fusum fugatumque annales 
nostri testantur. Lutherus De abroganda Missa, quam nunquam 

8o intellexit, libellum est ausus aedere. Quid tandem superest amplius, 
nisi si de abolendo Christo scribere destinauit ? nam huc hominis 
insania tendere videri potest: quandoquidem diuam Virginem ab 
eius sequacibus iam explosam audimus. "Tantane impietas vltra 
sustinenda est ? 

85 Per ego te Christi tot exhaustos mortali corpore labores, per 
illum sanguinem quem in mundi precium moribundus profudit, per 
illam gloriam quam in coelis decursa hac vita expectas, te obsecro 
atque obtestor, Erasme, imo vero te orat atque obtestatur Ecclesia, 
vt cum hae hydra tandem congrediare. Aude tantum, et orbis 

go spondet tibi victoriam. Quantum etenim tibi culpae non abs re 
impingi potest, si tuae patriae periclitanti, si Ecclesiae collabenti 
quam primum succursurus non aduolas, tantum immortalis gloriae 
te manebit, si abs te patriae tuae conseruata religio, si tuis lucubra- 
tionibus Ecclesia suffulta erit. Denique, illi ipsi labores quos in 

95 sacris literis exornandis sumpsisti, non parum te excitare debent : 


53. Lutherani Lond. 653. haereseen Lond. 64. tinctae N : tincta H, necnon 


N? in quibusdam exemplaribus. 76. Vuiclefianis Lond. 
65. venenum] Ps. 13. 3, 139. 4. 79. De abroganda Missa] See Ep. 
72. morosophia] Cf. Luc. A/ez. 40. 1342. 753n. 
76. & Vuyclefianis] In 1413-14: see 83. explosam] This rumour, as far as 


P. Vergil, Angl. Hist., Basle, J. Bebel, ^ Luther's immediate followers were con- 
1534, ῬΡ. 435-5, and cf. Ep. 1352. 155. — cerned, appears to be quite baseless. 


1367] FROM CUTHBERT TUNSTALL 293 
quando quas tu multis sudoribus expolire curasti, foedis haeresibus 
ab istis pollutas vides, qui non impoliti sermone cupiunt ipsi videri. 
Quo fit vt nitorem in sacris literis plerisque inuisum reddant. Qua, 
quaeso, in re melius animam iam per aetatem sensim deficientem 
ponere potes, quam dum Cerberum istum, diro latratu in omnes 
ecclesiasticos ordines insultantem, gladio Spiritus abactum in 
antrum suum coges? [ἃ quod te facturum eo magis confidunt 
omnes, quod ipse nuper aedito libello expectationem iam omnium 
de ea re concitasti. 

Vale Londini Nonis Iunii Anno Millesimo quingentesimo vigesimo 
tertio. 


1368. FRow WorrcANG FABRICIUS CAPITO. 


Basle MS. Ki. Ar. 25 a. 100. 

Hess ii. 555. 

[A contemporary copy, endorsed | Copia ad Eras. Rot. ex Argentina 18 Iunii 
anno &ec xxiii. "The year-date is confirmed by the mention of Hutten's Zrpo- 
stulatio. Ep. 1374. 1-3 shows that for lack of a messenger this letter was delayed 
in dispatch. 

Capito had been at the Diet of Nuremberg with the Archbishop of Mainz. After 
their return thence in Feb. 1523, he took leave and went to Strasburg ; where 
the influence of his friends now decided him to abandon his position in the Arch- 
bishop's court and throw in his lot with Reform as it was developing around him.] 


S. D. Quod nihil hactenus scripserim, in causa est reuerentia 
tui ac meae imbecillitatis conscientia. "Tot negotiis, tot technis, 
tot insidiis iactatus plusquam dimidium animi amisi: qui quidem 
alioqui tenuiss(ime)» superfluit. Iam vero iterum noua tragedia. 
Lutherani picturis ac libellis famosis me vehunt. Pontificii contra 
emptis testimoniis aut certe eblanditis Ro(mae) faciunt, si diis 
placet, Lutheraniss(imumy. Et sunt qui talibus sycophantiis 
libenter aures praebeant, quamuis ne literam quidem de eo negotio 
scripserim, neque etiam consiliis meis illorum causam adiuuerim 
qui studeant impensius rebus nouandis: sicut etiam nihil pressi 
istorum partes qui omnia sacra prophanaque commiscent, questus 
sui causa. Lucri enim satis abunde mihi putaui vtrinque abesse, 
quoniam vtrique odiis plusquam fatalibus tumultuantur. 

Vocat me Cardinalis meus tribus nuntiis: ego vero, quia in hunc 
modum traducor, hae hora missionem efflagitaui, et ita efflagitaui 
vt honeste aut commode negare nequeat. Praeterea praeposituram 


1367. 105. Iunii Z : Iulii N. 


. 1367. 103. aedito libello] Cat. Luc., in JE, LE, or ME. But on 21 May 
April 1523, mentioning the projected — 1523 Hedio(p. 479) wrote to Capito from 


Strasburg. 
18 June 1523. 


dialogues about Luther (1, pp. 34. 22— 
35. 3); also containing Ep. 1342, in 
which Erasmus, while refusing to con- 
demn Luther, made it plain that in 
many points he disagreed with him, 
especially deprecating the attack on 
Henry viu. The volume was very 
likely sent to England with the letters 
mentioned in ll. 1-2. 

1368. r. nihil hactenus] Cf. Ep. 1374. 

2-3. 

5. Lutherani] I find no trace of this 


Mainz (Kraflt p. 53): * Nesenus e Wit- 
tenberga hodie scribit in haec verba, 
* De Capitone ne sis sollicitus. Caui 
pulchre apud Lutherum ne quid horum 
fiat quod tu metuebas"', See also 
Ep. 1374. 96-9. xta 

6. Romae] No doubt under instiga- 
tion from Capito's rivals for the pro- 
vostship (l. 16n). 

14. Cardinalis meus] The Abp. of 
Mainz. 

16. praeposituram] Of St. Thomas' 


IOS 


Un 


294 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
aiunt decretis contra me executorialibus Adrianum ademisse, quam 
tot molestiis viuente Leone tutatus sum. Atqui nondum mihi 
insinuate sunt; neque de tanto Pontifice, qui pauperes literarum 

20 amatores euehendos suscepit, credere id libet: nisi quod male 
metuo et Romae fortassis locum esse sycophantis. Scio miraris 
consylium meum, qui exclusus praepositura etiam tali aula me 
excludo, quasi obstinate velim ad pauperiem affectare viam, cum 
ne teruntius quidem supersit. Atqui sententia sedet nihil velle 

2; amplius experiri tam  inconstantiss(imam) fortunam  aulicam. 
Malo egregie esurire quam toties mutare vultum. Tu me data 
occasione Pontifici commendes. 

Hutteni libellum excusum aiunt. Nescio quid homini in mentem 
venerit vt te, autorem cum renascentium literarum tum redeuntis 

3o pietatis, impetendum statueret. Fortassis homini dolet moderatio 
ista: quam existimant alii callidiorem quam vt hoc seculo prodesse 
possit, qum omnia ad nouitatem spectent, neque spes sit omnia 
hactenus recepta eque valitura apud posteros. Vale in Domino, 
obseruandiss(ime) praeceptor. 

3; Argentinae 18 Iunii Anno xxiii. 


1371369 ΤῸ CuTHBERT TUNSTALL. 
Opus Epistolarum p. 883. DBasle. 
N. p. 836: Lond. xxii. 23 : LB. 793. (June fin. 1523.» 


[That this letter answers Ep. 1367 is clear both from its position in H and from 
the verbal quotations, e.g. in ll. 38, 53. It is inconceivable that Erasmus should 
have waited two years to reply to such a letter: so that the year-date given in H 
must be wrong. An approximate month-date may be assigned. 

The firmness with which Erasmus maintains his mediating attitude against 
the suasion of his English patrons is noticeable.] 


ERASMVS ROTERODAMVS CVTBERTO TONSTALLO, EPISCOPO 
LONDONIENSI, S. D. 


IsrvD tam pium studium, tam flagrantem erga Ecclesiam Dei 
zelum non possum equidem non vehementer probare, Praesul cum 
primis obseruande ; nec dubito quin istum mentis impetum iudicio 
susceperis. At mihi meique similibus circumspiciendum est ne, 
quod scribit Apostolus, zelum habeamus, sed non secundum 
scientiam ; ac, iuxta Parmenonis comici dictum, metuendum ne 
nimium calidum hoc sit modo. Siquidem video quibusdam vsu 


Unt 


1368. 33. volitura MS. : corr. Hess. 


at Strasburg. For rival claimants to 
it see P. Kalkoff's Capito, 1907, ch. 1. 
Adrian vr had secured it to Capito, 
probably in 1522, with the express 
expectation that he would definitely 
side with the Church against Luther: 
see a letter of Aleander to Capito, 
printed by Friedensburg (ZKG. xvi, 
1896, p. 499), and a passage deciphered 
subsequently, in Kalkoff, op. cit., p. 129. 
Cf. also Ep. 1374. 72. Of the sequestra- 
tion herereported 1find noconfirmation. 


1368. 17. executorialibus] sc. literis ; 
cf. Ep. 1374. 73. 

19. literarum amatores] In announc- 
ing the grant of the provostship 
Aleander had writtea (see l. 16n): 
*neque Pontificem esse tam a bonis 
literis beneque literatis viris alienum 
quam nonnulli pingunt. See also Ep. 
1166. 105n. 

28. libellum] See Ep. 1356. 63n. 

1369. 5. Apostolus] Rom. 10. 2. 

6. Parmenonis] Ter. Eun. 380. 


1369] TO CUTHBERT TUNSTALL 295 


venire vt, dum maiore studio quam iudicio rem gerunt, non solum 
vna cum Zzizaniis euellant triticum, quod Christus in Euangelio 
fieri vetuit, verum etiam pro zizaniis euellant triticum ; dum vel :o 
prius damnant quam intelligunt, vel quod pie dictum est inter- 
pretatione deprauant: idque videri volunt zelum religionis et 
haereseon odium, quum haec praecipua sit pestis et pietatis et 
concordiae. Sie qui vehementer amant quempiam, nihil in eo non 
laudant; qui vehementer oderunt, nihil non damnant. In Lutheri :; 
scriptis quaedam audio reprobari, quae, si sobria collatione inter 
eruditos et integros disputarentur, nonnihil conferrent ad spiritualem 

et Euangelicum vigorem, a quo mundus nimium profecto degenerauit : 
idque eorum opera potissimum, qui apud ltalos ius pontificium 
professi sunt, magna quidem cum laude tum ingenii tum industriae, 20 
sed vtinam pari fructu verae pietatis. Constitutiones hominum, 
quoniam imperitae multitudini fere parantur, hoc agunt, vt minus 
peecetur: Christi philosophia longe altius vocat, et aliis rationibus 
ingreditur. 

Fateor esse verissimum quod tu non minus eloquenter quam 25 
erudite disseris, priscos Ecclesiae proceres nusquam magis declarasse 
quid ingenio, doctrina facundiaque valuerint, quam in conflictibus 
aduersus haereticos, nec aliunde plus verae laudis retulisse ; et huc 
me prouocas splendidis sane exemplis, Origenis, Basilii, Cypriani, 
Hieronymi, Augustini. Verum vbi me cum his confero, me miserum, 30 
protinus, v& Homerice dicam, παραὶ ποσὶ κάππεσε 6vpos. Vtinam 
eas vires quas mihi sermone tribuunt multi, re itidem dare possint ! 
Hoc vnum polliceor, me pro mea qualicunque portione non defu- 
turum Ecclesiae negocio. Vtinam de exitu rei tua te fallat diuina- 
tio! Mihi non admodum sagaci iam dudum idem subolet. Quod 3; 
si eueniat, vereor ne pro excussis pontificibus, episcopis et principibus, 
sordidos quosdam dominos recipiamus multo illis inclementiores. 
Nam ἀναρχίαν iam pridem mussant ii quos Anabaptistas vocant: 
aluntur et alia dogmatum monstra, quae, si proruperint, efficient 
vt Lutherus propemodum orthodoxus videri possit. Mussatur et 4o 
illud, baptismum nec in adultis nec in paruulis esse necessarium. 
Quod si persuaserint, id quod moliuntur quidam, in Eucharistia 
nihil esse nisi panem et vinum, non video quid nobis reliquum 
faciant de sacramentis ecclesiasticis. Extitit aliud insaniae genus ; 
prophetae volunt videri, sed ridentur ab omnibus. Nulla quidem 4; 
adhue exorta est secta quae de Christo praedicet impie: multis 
tamen hic opinionum tumultus addidit animos, vt ausint non 
solum de Christi diuina natura blasphema loqui, verum etiam de 
Seripturae totius autoritate dubitare. Ita fit, quoties semel 
effractis repagulis sese in licentiae campum effudit hominum so 
temeritas, nullum facit insaniendi finem, donee omnia secum 
inuoluat exitio. 

Istis, vt verissime scribis, omnia displicent ; sed quidam e diuerso 
omnia mordicus retinent, nec ea quidem mutari volentes quae 


13. haereseen Lond. 


9. in Euangelio] Matt. 13. 24-30. prophets' (Ep. 1258. r2n) repudiated 
31. Homerice] 77. 15. 280. infant baptism : but this name does not 
38. Anabaptistas] An early example — seem to have been applied to them. 

of the use of this name. "The ἡ Zwickau 53. Scribis] Ep. 1367. 68—9. 


296 LETTERS OF ERASMUS [1523 


55 perperam irrepserunt in Ecclesiam, et vnde scatet praecipua 
Christiani populi corruptela. Quumque dicimus illis vehementer 
iniquum esse ob hominum vicia conuellere quae recta sunt, respon- 
dere solent, vt sunt linguaces, eos quorum arbitrio gubernatur 
Ecclesia, nec Dei timore nec Scripturarum admonitu nec principum 

6o autoritate tot iam seculis hactenus corrigi potuisse, nec aliam esse 
viam medendi nisi perturbatis omnibus.  Vtraque pars ad se trahit 
funieulum contentionis. Malum hoc immedicabilius reddit prin- 
cipum pertinax discordia: quod ita velim radicitus extirpari, ne 
ad tempus repressum paulo post maiore exitio rebulliat.  Resti- 

65 tuendae Ecclesiae formam nobis depingit liber Esdrae. Bona 
spes esset, si Dominus nobis talem principem mittere dignaretur 
qualis fuit Esdras; talem pontificem qualis fuit Iosue; talem 
prophetam qualis fuit Aggeus; talem populum vt, dum reclamat 
impiis dogmatibus, correcta mala vita bonis operibus aedificet 

7o ciuitatem ac domum Dei. Sic enim legimus, Vna manu faciebat 
opus, et altera tenebat gladium.  Aedificantium enim vnusquisque 
gladio erat accinctus renes, et aedificabant, et clangebant buccina. 
Nunc si in clamoribus aliquot theologorum ac monachorum parum 
Sobriis, si in armis et copiis episcoporum et cardinalium tota spes 

75 nostra est, demirabor si per ea poterit sanari malum, vnde praecipua 
scatet occasio mali. Sed nondum promeremur vt afflatu Spiritus 
expergiscantur orbis primates. In Domino confido, qui non 
irascitur in perpetuum ; et nunc merito cum Psalmographo dicere 
possumus, Reppulisti nos et destruxisti nos. "Vtinam liceat et illud 

80 accinere, Iratus es, et misertus es nostri! Illud certe licet, Com- 
mouisti terram et conturbasti eam ; sana contritiones eius, quoniam 
mota est. 

Sed nae ego sum insigniter impudens, qui haec ad te! Dominus 
pietatem tuam sospitet ac prosperet in aeuum, Praesul ornatissime. 
8s Datum Basileae Anno Millesimo quingentesimo vigesimo Tquinto. 


1370. FRoMw WiLLIAM BUDAEUS. 


Budaei Epistolae Latinae, 1531, f. 127 (4). (Paris. 

Budaei Opera, 1557, i. 379 (8). €c. June 1523.5 

[From the same sources as Ep. 1328: clearly later, since Budaeus has written 
before of his appointment to be a Master of Requests (ll. 31-2). M. Delaruelle 
(BE*. 140) dates early in 1523; but the wording οὗ ]. 3 seems to imply a longer 
interval. 1I therefore prefer to place this in the summer of 15235, supposing that 
Erasmus' letter of 1 April (ll. 1-2) belonged to the same year. As Budaeus 
appears to write from Paris (ll. 82-3), a date must be chosen before the end of 
July, when the Court went off to the provinces (Actes de Francois I**, viii, p. 440).] 


BVDAEVS ERASMO. 


CoMMODVM literas a te acceperam cum hane epistolam scripsi : 
erant autem eae scriptae primo Calend. April. Quod ipse miratus 
sum, qui post eum diem bis, vt opinor, ad te scripsissem : sed sic 
fit interdum incuria literas reddentium. Gratias tibi habeo ob 


1369. 83. sum om. Ν. 1370. TIT. S. post ERASMO add. B. 
1369. 56. illis] sc. isti, of l. 53. 79. Reppulisti] Ps. 59. 3, 4. 
70. Vna manu] Nehem. 4. 17. 1370. τ. literas] Not extant: nor 


78. irascitur] Cf. Ps. 102. 9. Budaeus' two since 1 April. 


1370] FROM WILLIAM BUDAEUS 
Morletum, Quaestoris filium, quem causa mea comiter admittere 
institueras: etsi nondum eum vidi, ex quo ipsi literas dedi ad te 
commendatitias. Μακαρίζω σε, ἄνερ δαιμονιώτατε, immo vero inuideo 
plane tibi e renibus laboranti, ego e principatu animi laborans. 
᾿Εγὼ μὲν οὖν ζηλῶ σε λιθιῶντα μὲν ἐσθ᾽ ὅτε, βαθεῖαν δὲ σχολὴν ἀεὶ καὶ 
εὔθυμον ἄγοντα, καὶ εὐψύχως δὴ ἔχοντα, ὡς πρόδηλον ἐξ ὧν συ διατελεῖς 
εὐδοκιμούντως συγγράφων : cum ego τρισάθλιος e capite iam olim, e 
praecordiis nuper omnique sensu animi laborare coeperim vsque 
ad deliquium. Quem ipsum animum alternis prope horis despon- 
dere soleo ; curarum etiam agmine ita obrutus sum atque oppressus 
vt respirare nequeam, nedum amores meos liberaliores interuisere, 
quibus conglutinatus esse ante consueueram. Nam quid me tute 
tandem occupare censes temporis lectioni literariae, cum totus 
nunc sim, atque etiam ἡμιόλιος, affixus in ergastulo munerum pub- 
licorum ? eui me Deus nexui, vt arbitror, animaduersionis ergo 
addixit. Cum autem duorum alterum virilem sibi operam poscat, 
alterum etiam plena virilique maiorem, duntaxat hoc tempore, 
sesquioperam ambobus, vt possum, impertio, ἐν τοσούτῳ γε τὸν 
θυμὸν χαλεπῶς àvÜeAkopevos.  ' Hei' inquis ' miserae menti tuae, 
cum ne curando quidem corpori iam affecto laxamentum habeas ! ' 
Sed sic plectuntur fere qui in nexum sese dedunt inscientes im- 
prudentesque. Nimirum fatalis mihi fuit huius temporis conditio, 
atque adeo huius biennii intemperies rationum mearum contur- 
batrix extitit: earum quidem certe, quas cum literis habeo. 
Verum haec studiorum calamitas cupiditatis vitione vertatur, 
operae erit precium rem a capite cognoscere, ita sententiam ferre. 
Mihi supplicum libellorum magisterium liberalitate vel bonitate 
potius regia obuenerat: vt scribere ad te memini. Domi enim tum 
eram, Rex autem erat cum comitatu Lugduni; vnde me ante 
mensem circiter subduxeram, commeatu non impetrato, vt qui 
vltra ferre desiderium τῶν παιδικῶν non possem τῶν ἡμετέρων : 
nec mihi eam reuisendi veniam indulgere Rex voluerat. Sub id 
tempus contigit vt vnus e collegio nostro demortuus illinc nun- 
ciaretur, et simul plerique mihi hunc honorem omine famae destinari 
dicebant. Ego qui ita ex aula me proripuissem, vt neminem aut 
stipulatorem aut suffragatorem reliquisse me scirem nisi Principis 
humanitatem et fidem (iamdiu enim mihi eum honorem pollicitus 
fuerat), propior tamen spei solo mentis augurio atque expectationi 
eram, tametsi dissimulabam. Nee tamen cum res satis diu in 


5. Morletum] See Ep. 1354. 


ruelle, G. Budé, pp. 88,9. The family 
Quaestoris] A Morelet — du 


was Burgundian, from the neighbour- 


Museau, who was 'tribunus aerarius ' 
for the French Government at Milan in 
I510-II (Legrand ii, p. 333 — ΒΕ)", 1). 
'The Actes de Frangois I*" show him as 
*trésorier des guerres' and ^ général 
des finances? ; as married to Marie 
Briconnet, and with a son Antony (see 
also Ep. 1354); and as fa.15 Nov. 
1529. Possibly, too, as ambassador 
to Switzerland from 1:522 onwards, 
Ta.May 1529 : unless thisis his brother, 
John Morelet, the scholar and secretary 
to Louis xtti, for whom see L. Dela- 


hood of Dijon: for two later members 
of it see P. Papillon, Bibl. des auteurs 
de Bourgogne, 1745. 11. 94. 
II. iam olim] Cf. Ep. 1073. 6n. 
27. bienniiintemperies] For Budaeus' 
. dislike of Court life cf. Vp. 1066. s2n. 
31. magisterium] See Ep. 1328. 3n. 
32. tum] At the time of appoint- 
ment. 
33. Lugduni] See Ep. 1328. 75n. 
ante mensem] Cf. Ep. 1328. 74n. 
37. vnus e collegio] John Caluau : 
see Ep. 1328. 81n. 


- 


5 


20 


25 


30 


35 


40 


45 


Una 
Ux 


60 


65 


M 
Un 


8o 


oo 
unt 


298 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
suspenso fuisset (propterea quod Rex ad Allobroges digressus 
venandi causa animique fuerat, comitatu interim cum Regis matre 
Lugduni existente), quisquam mihi persuadere potuit vt in aulam 
scriberem, ne quidem homini mihi amico illieque praepotenti. 
Quoad cum iam plurimi existimarent incuria mea rem euanidam 
abiisse, nonnulli etiam id affirmarent, ecce fasciculum literarum ab 
armillato tabellario allatum, in quo codicilli erant regii cum epistola 
eiusdem ad me. Voluit enim Princeps humanissimus literarumque 
admirator codicillos etiam domum ad me vltro mitti: quod raro 
fieri solet. Id vero decus non mediocre, non tam Budaeo quam 
nomini atque nationi in vniuersum literarum bonarum studia 
colentium, delatum esse omnes interpretabantur: fortunas tamen 
nostras fastigiolumque non quolibet modo aucturum. 

Collegium est octouirorum, quorum functio atque opera latissime 
in repub. patet: siquidem in praestantissima fere quaque parte 
magistratuum locum primarium ac numerum obtinet hic magi- 
stratus, in quem beneficio Principis adoptatus sum, primum in 
magno Principis consilio, in curia centenaria, atque in omnibus 
denique curiis summis, quae causarum vltimam disceptationem 
habent, sedendi honestissimo loco et secundum Praesides ius habet, 
nisi si principes aut pontifices adsint. Sententiae etiam dicendae 
locum antiquiorem obtinet omnibus consiliariis: Magnum autem 
consilium vocatur curia aulae comes. Quam velut cohortem 
quandam iurisconsultorum, asseclam regiae et praetorii dicere 
possis, euius coryphaeus est Cancellarius 6 νομοφύλαξ, Huius 
tamen octouiratus praecipuae atque antiquissimae partes sunt vt 
Principi praesto sint collegae e cubiculo prodeunti postulationi- 
busque supplicum vacaturo. Cuius officii vices in orbem binis et 
saepe singulis cedunt: cum alioqui ordinariam sessionem habeamus 
in illa aequi et boni, vt ita dicam, officina, quam cancellariam nostri 
vocant; in qua locus est dicatus disceptandis rescriptis princi- 
palibus, quae ex bono ipsa aequoque postulari solent aduersus iuris 
summi exactique seueritatem. Quibus rescriptis accedunt preces 
eorum supplices qui in legem Corneliam de sicarüs quippiam 
admiserunt aut alias capitalem rem aduersus leges ausi sunt; 
quibus veniam regiis verbis dare solemus, poenam suppliciter 
deprecantibus, si quidem venia ac misericordia digni esse videantur. 
Regias autem venias dare possumus et bini et singuli, si singulos 
nostrum sedere contigerit ; quod quotidianae est functionis in hac 
vrbe, et ad aulam in aedibus Cancellarii. 

Hae porro functiones quamlibet multiplices, honorarias tamen 
magis atque voluntarias vices habent quam necessarias atque 


81. Regias a : 


44. ad Allobroges] During the resi- 
dence of the Court at Lyons in the 
summer of 1522 (cf. Ep. 1328. 75n) 
Francis was twice absent; between 
8 and 13 June at Crémieu, x. of Lyons, 
and between 14 and 21 July in the 
country E. and sr. of Vienne: see his 
Acles viii, p. 437. The latter occasion 
must be meant here, as Budaeus had 


Regiis B. 


been ἃ month away from Court 
(Hl. 33-4). . 

45. Regis matre] Louise of Savoy, 
1476—14 Sept. 1531. 

61. curia centenaria] The Parliament 
of Paris, which, in imitation of the 
Roman senate, had nominally roo 
members: see F. Aubert, Hist. du 
Parlement de Paris, 1894, i, p. 10. 


1370] FROM WILLIAM BUDAEUS 299 


hominum vendieatrices ; nisi si maiores ad causas argumento- 
siorisque instrumenti aduocemur: quod non saepe euenit. Eo fit 
vt eum honorem gerere possim sine luculento ocii literarii dispendio. 
Verum cum eam ob causam mihi viri amici literarumque amantes 
gratularentur, quasi expetendus mihi maximopere honos accom- 
modatissimusque in sinum non flagitanti cessisset, qui immunitatem 
semper amplexus essem, ecce autem ex transuerso alterum munus 
municipale inuasit necopinantem, quod mihi absenti honoris gratia 
omnibus pene punctis delatum (solet enim plerunque praetextatis 
hominibus primique subsellii deferri) me e vado in aestum vehe- 
mentem turbulentumque abripuit. Quod cum alterum decus 
quasique fortunae iam in me munificae corollarium esse homines 
existimarent, plaudendumque ducerent et fphilologiae nostrae 
propinquis et necessitudine coniunctis atque affinitate, eo res breui 
vertit vt curarum scaturiginem domum me admisisse intelligerem, 
aut segetem quandam angorum animique perturbationum con- 
duxisse, biennium metendam (est enim biennii magistratus), nisi 
mihi humanitus interim quid acciderit. 

Hie status nos excepit haud ita multo postquam e secessu ali- 
quando prodiimus, vt scenam ironiae longissimo interuallo re- 
uiseremus, euocati quidem ipsi a principio aliudque agentes ; 
sed tamen sensim sacramento adacti aereque stipendiario subinde 
auctorati sub auspiciis honestae ambitionis. Huius autem nunc 
munia detrectare si institerim, fore video vt homines ciuilis ingenii 
et qui fortunae nitidioris in candida vrbanitatis petitores sunt, 
rustico me genio praeditum esse cauillentur, de literisque humani- 
oribus ac de mea familia male et absurde ac praepostere meritum. 
Non enim philosophiam sequi, sed vinculis legitimis vitae ciuilis 
nexuique ingenuo animum non ftam seruitutem exosum quam 
inertem, in laboreque et sole fatiscentem, subducere videbor: id 
quod tum demum laudabile futurum est et plausu dignum, si 
quando velut emeritis stipendiis causarii iam et in aula aliquan- 
tulum gratiosi facti missionem exorabimus. Sin aliter rem inter- 
pretari cum paucis institeris, vide num misericordia saltem dignus 
sim, si minime plena venia: qui ob libertatem vtcunque addictam 
seruilibus iam suppliciis affectus sim ac bestiis saepe obiectus. 


Vale. 


1371. To HeNnY ErPENDORFrFF. 


Nuremberg MS. (Basle.» 
(June 1523 ?» 


[An original letter, autograph throughout: in the Germanisches Museum at 
Nuremberg. "The notes of the late Dr. Max Reich give the recent history of the 
manuscript. In the middle of the last century it was in the collection of Dr. Karl 
Fischer of Prague. In the seventies it was bought by the firm of O. A. Schulz 
at Leipzig (see their 16th Catalogue of Autographs): from whom it was acquired 
by the Germanisches Museum in 1883. 

Evidently an answer to a letter from Eppendorff complaining that two of the 
servants of the house in which Erasmus was living had defamed him, in some 


97. munificentiae 8. 114. £; nexuque a. 


93. municipale] Cf. Ep. 1328. 55n. IIO. in candida] sc. veste. 


90 


95 


IOO 


IOS 


IIS 


300 LETTERS OF ERASMUS [1523 


matter connected with a horse. Erasmus' rejoinder is that the house was not 
his, and that he had no power over its retainers ; but that he had dismissed the 
servant of his own concerned in the affair, and was prepared to do the same by 
à certain * Hannouiensis?, who was known to Eppendorfi. This person may be 
the quidam veste coriacea, quem mihi persuaserat (Epp.» esse nobilem, quum 
mox compertum sit illum fuisse coquum cuiusdam magnatis ruri; et paulo post 
fugit e diuersorio, furatus equos aliquot" (P. pp. 296-7, LB. App. 346, 1737 C). 

À precise date is not easy : perhaps in the period when Eppendorffs quarre! 
with Erasmus was beginning (cf. Epp. 1376, 1377).] 


S. Ab equite de re equestri epistolam equestrem accepi, homo 
a nulla re alienior quam a negociis equestribus. "Tui candidissimi 
mores et studium quoddam erga me praeter omne meritum meum 
non vulgare faciunt vt toto pectore faueam existimationi tuae : 

s quanquam hae in re non arbitrer eam periclitari. Quos meos 
appelles nescio. Sie mei sunt vt nihil in eos habeam iuris, quum 
vix vllum habeam in famulos. Edes hae Frobenianae sunt, non 
meae. 1t si meae essent, in eum quem opinor te sentire, non est 
aliud iuris nisi σὺ admoneam aut etiam obiurgem supra ius meum : 

i0 id quod factum est antequam de equo esset mentio. Nune idem 
factum est odiosius. 

Si quid hoc ad rem facit, Hannouiensem vidi nunquam, nec vlla 
oceasio(ne» mihi notus fuit, nisi quia mihi minime gratus esse 
cepit. Et hac de causa potissimum vnum e famulis ablegaui, 

τς quum alioqui me nihil offenderit ille Hanouiensis : qui tibi dome- 
stico etiam conuictu notus est. Quare tute videto quid in illum 
statuas. Ego meos cohibebo, quod quidem in me erit. Ille sane 
meus non est. Et si nostra Margareta nonnihil effutiret, num tua 
prudentia postularet vt id a me praestaretur ? Et tamen ille 

208ancte deierat a se rumorem non esse sparsum. Quod si quid 
peceasset meum mancipium, id quod tu non obiicis, tamen iuxta 
priscum ius licebat noxae dedere. JDedo igitur tibi totum Hano- 
uiensem et alterum cui irasceris, quod quidem in illos mihi iuris est. 
Si sparsus est rumor, quo modo poterit a me cohiberi ? Si non 

25 poterit abire Hannouiensis nisi probata re, quo modo poterit 
supprimi negocium ? In summa monui non semel, obiurgaui 
odiose. Ille deierat. Scribe quid aliud possim, et faciam. 

Bene vale, clarissime Epphendorpi. 


Clariss. D. Henrico Epphendorpio. 


1372. FRow BARTHOLOMEW VILLANUS. 


Leipzig MS. Locarno. 
EE. 15. 3 July 1523. 


[An original letter, autograph throughout. I cannot confirm the year-date 
but there is nothing to impugn it. 

Bart. Villanus of Pontremoli, which is in the Apennines on the road between 
Parma and Spezia, seems not to be otherwise known. He was perhaps a canon in 
the collegiate church of St. Victor at Locarno. The family of Villani is found at 
Pontremoli from xivt*-xvii&: see an introduction by Aless. d'Ancona (pp. x, xi) 


1. equite] For the significance of this 18. Margareta] Evidently Erasmus' 
word to Erasmus cf. Ep. 1168. 19n. housekeeper : perhaps the Rottpergerin 
7. Edes] See Ep. 1316. 38n of Ep. 1374. 109. 


1372] FROM BARTHOLOMEW VILLANUS 301 


to a reprint in Scelia di curiosità lellerarie, no. 187, Bologna, 1882, of a poem by 
Frane. Villani, La Guerra di Pontriemoli, Florence, 1556.] 


Nisr michi persuasum foret, germanissime Christiani nominis 
assertor idemque totius literaturae nostro aeuo facile princeps 
(patiatur, obsecro, tua modestia, quid animus meus de te sentiat, 
paulisper exhalare),—nisi, inquam, persuasum mihi plane foret 
vitam tuam ac mores stilo doctrinaeque tuae respondere, non 
auderem inpraesentiarum his meis ineptiis altissimas occupationes 
tuas interpellare. Noui siquidem dudum cum ex sermonibus 
multorum, tum exactius ex libris qui sub tui praeclari nominis 
auspicio per vniuersam, vt verisimile est, Europam foeliciter 
obambulant, quanta sit Erasmicae eruditionis opulentia, quam 
multiplices illius omnigenarum scientiarum diuitiae. Vnde non 
immerito admonitus quantum supercilii soleat humana ista cognitio 
possessorum suorum frontibus affigere, nedum scribere sed nec de 
scribendo quidem cogitare praesumpsissem, ni quantum hine 
terrebatur mea pusillitas, tantum inde confortata fuisset audentia, 
existimans quantus Erasmus ipse in Christiana phylosophia phylo- 
sophus existeret : cuius sane professionis id in primis esset peculiare, 
vt ex lupis agnos, ex anguibus quoque columbos efficeret. Hae 
igitur fiducia fretus, amplissimae praesentiae tuae per incultas 
has literulas meas accessum non expaui. Quibus id ante omnia 
perspectum illi velim, me iugiter omnipotenti Deo gratias agere, 
quod tempestate ista virum talem producere dignatus sit, per 
cuius incomparabilem vereque coelestem operam Euangelica seges 
tot tamdiu superfluis herbis obruta, tot spinosis vepribus implicata, 
tot damnosis zizaniis labefactata occetur, explicetur, expurgetur, 
adeo vt ex illius farina quotidianum panem sibi quisque conficere 
commodissime queat. Ego enim (vt de me tantum loquar, sitque 
mihi testis in hoc ipse Deus, quod non mentior), etsi non asimbolus 
omnino quarundam humanarum facultatum, vt pote qui in dia- 
lecticis perplexitatibus aliquantisper versatus sim, Aristotelici 
Platonicique gurgitis vnda nonnihil aspersus, Hippocratica vestigia 
dietim imitans (licet eorum cognitio genio meo gratior continuo 
quam exercitium extiterit), religiosae cuiusdam vitae cupidus, 
theologicae veritatis pabulum inhiantissimo spiritu semper appetii ; 


verum deterrebar ab ingressu ob vepricosam sepem, quam vulga- ; 


tiores isti theologi tam laetae segetis campo circumduxerant. 
Nulla enim, vt videbatur, per illorum superstitiosam curiositatem 
semita remanserat, quae non tota prius soluendis quibusdam 
anxiosissimis parumque ad rem facientibus quaestiunculis exhan- 
clanda foret, antequam ad carpendos suauissimos messis illius 
fructus per diuturnam etiam aetatem perueniri posset. 

At modo tu, vir excellentissime, Compendium nobis veluti digito 
praemonstrasti, quo ad [ad] verissimae theologiae culmen, ad 
certissimae phylosophiae soliditatem facillime percurramus. Haec 
est, coelestis illa et vere Euangelica Christi doctrina, tam leni, tam 


42. Compendium] As first printed in — reprinted in the N. Test., 1519, the 
the N Instrumentum, 1516, the Ratio  title-page has Ratio seu Methodus com- 
verae Theologiae (see Epp. 745, 1365)  gpendio perueniendi ad veram Theologiam ; 
is entitled simply JMethodus. ln Mar- and the book is headed Ratio seu Com- 
tens! edition, Nov. 1518, which was pendium verae Theologiae. 


un 


^ 
Un 


t9 
vt 


30 


C2 
'Ji 


40 


45 


302 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
placido tamque aperto stilo per te nuperrime paraphrastice expla- 
nata, vt quilibet etiam semipaganus in summum theologum modicis- 
simo labore breui possit euadere. Gratias igitur immortales agere 
debemus omnes immortali Deo; tibi autem, vti in hoec Diuinae 

zo Prouidentiae organo, teneri quamplurimum, non secusque, immo 
magis, gratulari quam Romani veteres illis olim solebant qui 
subactis alienis regnis triumphantes patrium nomen mundanae 
gloriae fumo consecrabant. Quid caeteri hac in parte acturi sint 
nescio; quo autem ad me attinet, sciat Erasmus me tantum 

:; nomini suo deditum esse, vt inter legendum opera sua, Methodum 
praesertim, centies mecum verba illa repetierim, * Inueni hominem 
secundum cor meum". Ne despexeris itaque, homo clementissime, 
venientem ad te hominem non magnae opis sed bonae mentis. 
Christianus Christianum suscipiat pio sane et candido affectu 

6odispositum : qui in tertio illo tuo circulo nulli adhue mundano 
astrictus vinculo vagans, expectat auidissime quinti illius etiam tui 
temporis refrigeratam charitatem recalescere, prolapsumque statum 
in melius reformari. Qua in re Erasmicam industriam totis viribus 
desudare necesse est, nec timeat quin Christus, cuius negocium 

6s agitur, pientissimos eius bonorumque omnium conatus adiuuet. 

Interim memor ipsa sit mei, si quo in angulo domus Domini vas- 

eulum meum vsui esse possit ; spondeo certe pro tam diuino opere 

spiritum exhalare. Valeex voto, vir Euangelice, et me in tuorum 

asseclarum numero numera.  Locarni quinto Nonas Iulii M.D. xxiii. 

Barptolaemus Villanus Pontremulen. 


Praesentes has dedimus perferendas ad te Quaestori. Has in 
partes Basileae eidem poterit et tua dignatio, si vacabit, (si non 
prorsus dedignabitur), suas commendare ; promi[s]sit enim se trans- 
missurum ad nos. Vale iterum, felix, etc. 

7; Apud nos insusurratum est nonnihil de concilio Argentinae 
celebrando ; id quam verum sit, ex te libentissime scirem. 

Celeberrimo viro domino Desiderio Erasmo Roterodamo, etc. 
Basileae. 


79 


1373. 


Breslau MS. Rehd. 254. 53. 
EE? 21. 


[An original letter, autograph throughout. "The year-date of the manuscript 
is corroborated by L. Algoet's visit to England (ll. 1-2).] 


FRow AwTONY CLAVA. 


Ghent. 
5 July 1523. 


54. quo MS. (α 5, sicut in vv. 43, 66) : quod EE. 


56. Inueni] Acts 13. 22. 

60. tertio . . . circulo] Cf. Rat. ver. 
Theol., Nov. 1518, f^. f? v^: * Tercium 
cireulum promiscuo vulgo dare licebit, 
ceu crassissimae huius orbis quem 
fingimus parti? (LB. v. 880); also 
Ep. 858. 292,3. 

6r. quinti . . . 62. temporis] Ibid. 
ff. f* v?^, f*: *Quintum tempus facere 
licebit Ecclesiae prolabentis ae dege- 


nerantis & pristino vigore Christiani 
Spiritus: ad quod opinor pertinere 
quae dicit Dominus in Euangelio, quod 
abundante iniquitaterefrigescetcharitas 
multorum' (LB. v. 888: cf. Matt.24. 12). 

71. Quaestori] Apparently the finan- 
cial official of the province in which 
Locarno was situated. 

75. Argentinae] I can find no trace of 
any origin for this rumour. 


1373] FROM ANTONY CLAVA 303 


E 


ANTONIVS CLAVA CLARISSIMO THEOLOGO DES. ERASMO 
SALVTEM PLVRIMAM DICIT. 


Nrnm mihi gratius facere potuit tuus iste Leuinus quam quod ex 
Anglia rediens ad me diuertit salutemque tuo nomine dixit. Hunc 
cum sine literis nostris abire nolui, nihil tamen occurrebat quod 
scriberem, nisi illud vnum, me scilicet illum esse tuum Antonium, 
semperque fore, quo vti poteris quibusque in rebus. Me tibi 
omnia leta quotidie prosperaque precari, desiderare tamen maiorem 
in modum tuum ad nos optatissimum aduentum, si modo id sine 
molestia incoommodoque tuo fieri queat. Sin nequeat, aut aliter 
vel tibi vel superis visum fuerit, nos tamen semper, vt hactenus 
fuimus, ità cum Erasmo nostro manebimus ; hoc est quotidie, 
quantum licebit, versabimur inter facundos sermones orationesque 
disertissimas ceteraque tua preclara opera ac perquam salutaria. 
Que nobis cum pridem plurima reliqueris, non desinis tamen plura 
maioraque quotidie cudere atque emittere; adeo de vniuerso 
genere humano benemeritus, vt immortales tibi gratias non habere 
tantum, sed et agere quisque pro sua virili et referre etiam debeamus, 
quieunque tantorum beneficiorum non immemores esse censeri 
velimus. Ego me tibi, Erasme clarissime, quanto possum studio, 
etiam atque etiam commendo. Vale, decus nostrum. 


Gandaui ex aedibus nostris Tertio Nonas Iulii anno salutis 1523". 2 


Idem ille dignitati tue deditis(simus? Anto. Claua. 
Clarissimo theologo Des. Erasmo Roterodamo, patrono suo 
plurimum venerando. Basileae. 


1374. FRow Worraawe Fannicrus CAPrTO. 


Basle MS. Ki. Ar. 25 a. 123. Strasburg. 
Hess ii. 557. 6 July 1523. 
[A contemporary copy, perhaps by a secretary of Capito; another letter from 
whom follows on the lower part of the second leaf (f. 174). This letter is clearly in 
sequence with Ep. 1368, which had not yet been dispatched. It marks the beginning 
of Capito's critical attitude towards Erasmus; for though he was now annoyed 
with Luther, and anxious to remain in favour with the Pope in order to secure his 
provostship, it was not long before he went over definitely to Reform. For the 
embitterment of Erasmus' relations with him in the next year see Ep. 1485. 
Hess' text is inaccurate in many points, and omits the postscript altogether.] 


CAPITO ERASMO. 


S. D. Frequentiores habeo nuntios ad remotiss(ima» loca quam 
ad vnam Basileam ; nam quas ad proximas tuas respondi, adhue 
mecum sunt, quod non esset cui darem perferendas. "Tacui autem 
tam diu neutiquam offensus, sed conscientia tantum inscitiae meae 
atque tuae reuerentiae. Hoc enim triennio ingenii succum, qui 
alioqui fuit, vt scis, intra. modum et valde exilis, exhauserunt 
molestissimae illae occupationes aulae, quas indies etiam atque 


1374. 3. essent MS.: corr. Hess. 4. insticiae MS.: corr. Hess. 


1373. τ. Leuinus] Algoet (Ep. 1091) 1374. 2. respondi] Evidently Ep. 
cf. Epp. 1366. 6, 1367. 1n, 1383. 27. 1368. 


unt 


HM 


[9 


3 
o 


5 


304 LETTERS OF ERASMUS [1523 


etiam grauiores experiebar, maxime autem dum affectarem mis- 
sionem impetrare. Nihil temporis vt vel caelum libere suspicerem, 
10 ab opere aulico suppetebat, quanquam per interualla interim quae 
publica studiorum facies, si quando vacabat, noscitare non omisi * 
quod quidem in luce hominum et in publicis vndis negotiorum 
iactato non omnino difficillimum fuit, cum ex vulgi sensu publicoque 
iudicio quam sententia eruditissimorum potius dependeat. Offendi 
15 quaedam ceu futurae tragediae incitamenta hinc et hine emicantia, 
quorum bona pars interesse tua plurimum videbatur. Atqui 
monere pro officio pudor vetabat, cuius sensum tam acrem com- 
mouit praeter vsum rerum censura de me tua ; qui velut αὐλικώτατον 
et a bonis studiis abalienatum iure ferebaris apud congerrones 
20 tuos deridere, si quando mei inciderit mentio. Certe ridendi me 
omnibus intempestiuo officio praebere ansam silentio caui; quan- 
quam de mea barbarie voluptatem tibi nihil inuideo, facileque fero 
citra suspicionem diminutae amicitiae, minime impatiens coram 
etiam audiendae veritatis, nisi, quatenus animo refrixi, minus sum 
25 ad tantam familiaritatem sustinendam repertus idoneus. 

Ad haec deterruit et iudicii mei debilitas, qui de tua prudentia, 
quae spem meam superent, sustineo facile sperare. Quid igitur ? 
Cogitaui mecum, ' Erasmusne tempora haec et subnascentem 
posteritatem non habet cognita, perspecta meditataque ? "Tune 

30 illius monitorem agas ? "lune praeibis tantae sapientiae ? ' Soripsi 
tamen communibus amicis quibusdam, ne cautione nimia in peri- 
eulum incurras, periculum esse, idque timere amicos me pruden- 
tiores; qui quoniam non pertulerunt ad te quod res est, opinor, 
riderunt nimirum nihil videre Capitonem. Et profecto ne nune 

35 quidem, nisi tot literis prouocatus, auderem subire tantum impro- 
bitatis et monitoris impudentiam.  Exerit autem caput, mi Erasme, 
fere nostra Germania, sed ad licentiam prope. Si qui boni interim, 
ad Scripturae latitudinem  Christianismi libertatem  astringunt ; 
quorum caleulus, quod potior est, incipit obtinere. Illis tu in 

40 Suspitionem venis mutatae sententiae, qui tuapte sponte Luthe- 
ranum nomen aliquotenus aspergens, maiest(atem) Pontificiam 
argute excogitatis laudibus cohonestatam non semel attollis. 
Quanquam id equidem cum paucis ópoV5($os» prudentiae tribui, 
cum fere modum tractandi, non materiam et rem argumentorum, 

45 incessas. [lli vero ad impietatis contumeliam processisse aiunt, 
qui scripseris multa impie Lutherum monuisse; quod quidem 
nondum videre contigit. 

Rumor editi dialogi per te, quo quae fidei tribuuntur ferebaris 


8. affectarer MS.: corr. Hess. 21. silentio Hess: silentii MS. 
23. , minime scripsi : , miae MS. : nostrae, Hess. 25. repertus scripsi: 
refectus MS. 40. tuapte scripsi: suapte MS. 41. aspergens scripsi : 
asperso MS. 43. ópoy E—MS. : ὁμοφύχοις Hess. 

18. αὐλικώτατον] Cf. Ep. 1158. 19-20; 45. aiunt] This criticism was quite 


which Capito had doubtless seen in F. —íalse. For Erasmus' repeated defence 
For his real dislike of Courtlifesee Epp. οἵ Luther see Ep. 1143. 15n. 


1241. 46n, 1308. 16—17. 48. editi dialogi] This rumour was 
44. modum tractandi] Cf. Epp. 947. — perhaps based on the new edition of the 
35, 980. 38-9, 1033. 50-3. Colloq. Formulae : see Epp. 1262, 1296. 


non materiam] Cf.Ép.1033.140-2. 24Π. 


I374] FROM WOLFGANG FABRICIUS CAPITO 305 


nominatim impugnare, Norinbergae a magnis viris iactabatur ; 
sed vanus rumor, vt res docet, fuit. Mirum autem qua(njtum te so 
degrauarit inuidia vtcunque leuis aurula ; quam suspiciose fecerit 
etiam amicos de te tum loqui tum sentire : quae causa non postrema 
fuit Norinb(ergae) silentii. Postquam vero hue applicui, eundem 
rumorem accepi haud paulo constantiorem.  Putaui ineptum 
Epimetheum agere post rem ; sed vt silentio periclitantem vindi- s; 
carem amicum, ad quod iampridem totus propendebam, sententia 
fuit. Erant quae, si cum venia licebit, hoec est si ineptientem 
(audire? forte iuuabit, aliquando monebo libere, fortassis non 
inutilia, asserendae opinionis contra Lutheranorum insultus, quibus 
tum etiam angebar(is». Es enim in orbis theatro constitutus, 60 
velis nolis : amicum esse et haberi veritatis manifestum, aut huius 
dissimulatorem oportet, vt nunc sunt tempora. 

Vide, mi Erasme, quanto consultius Capitoni tacuisse! Haec 
dum loquor, scribens, adeo de me stulticiam comprobo, quem 
tantus aulae vsus expoliri non potuit. Nequeo enim fucis niti, 6; 
ad amicum et patronum praesertim. Lutheri virulentiam, qui 
a nemine praetextu Christianismi abstinet, ad te quoque pertinere 
ex animo doleo, non minus vice publicorum studiorum quam tuo 
nomine. Libellus istius, vt audio, modo hie prostat venalis. 
Leue est ac ridiculum, quod me, si est vt aiunt, tanto fastidio con- 7o 
temnit. Bono tamen id mihi erit apud Pontif(ücem)», opinor. 
Nam de praepositura exturbare Curtisani iam pergunt, et in hoc 
literae executoriales, quae decretae fuerant post fata contra 
antecessorem meum, proxime insinu(a»tae sunt mihi; quibus 
equidem exerceor, vehorque iam in ore omnium, non sine labe 7; 
Pontificii nominis. Aduletur, aiunt, quisquam in posterum Romano 
Pontifici, qum Capito ille perpetui triennii blandissimam operam 
atque oleum omne perdidit. Assentetur et palpet, sed commode ; 
alioqui peiora, sicut ille, sentiet experturus. Tametsi ad pacem 
ego publ(ice» citra hominis alicuius respectum et constanter et 8o 
moderate consilium semper miscui, quemadmodum prudentiae 
tuae fortassis constare potest, et Imperii Status attestari possunt. 
Adeoque illie olim, sed sero, vereor, sentient non inane fuisse, 
quod mea paruitas in medium toties asseuerauit ; et ne nune 
quidem, nisi blande quam commode consulentem malint, propterea 85 
odisse poterunt. 

Remisi nuncium aulae, reuocatus a Principe tribus epistolis ; 
idque spe recipiendi animi a curis profanis, etiam magis a turbarum 
molestiis, excludendo me nimirum omnibus facultatibus. O me 


56. amicum scripsi: ociü MS. 6r. amicus MS.: corr. Hess. 7o. fa- 
stigio MS. 78. omne Hess: oem MS. 79. sentiat MS. 85. maluit 
MS.: corr. Hess. 86. adisse poterint MS.: corr. Hess. 88. a scripsi 
post magis : 3 MS. (et). 89. molestiis scripsi: orituris MS. me 
Hess: mihi MS. facult/tatib. MS. 

49. Norinbergae] Capito evidently 5860 Ep. 1348. 34n. 
had heard this at the Diet; cf. Ep. 72. praepositura] See Ep. 1368. 16n. 
1368 introd. 74. antecessorem meum] Jac. Fabri 


53. silentii] Cf. Ep. 1368. 1, and 1.3 (1 6 June 1520) of Reichshofen, Nw. of 
supra. Hagenau ; a friend of Wimpfeling. See 
69. Libellus] The /udicium de Erasmo: — P, Kalkoff, Capito, 1907, pp. 7-3. 


452:5 X 


306 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
90 miserum Capit(onem) ! cui durum erit esurire, durius carere tecto, 
duriss(imum?» eiectum fortunulis hisce exulare, obaeratum prae- 
sertim tanto aere alieno. Quod si subsidio esse voles apud Ponti- 
ficem et reuerendissimum D. Fran. Cheregatum, auguror fore 
tranquillitatem. | Habes ergo iam quod vere scribere potes gratiosum 
95 Romanis. 

Libellis et picturis famosis traducunt me Lutherani. Extat 
epistola Lutheri, extat Hutteni; extat imitatio passionis Domini, 
qua me faciunt proditorem Iudam, et pictura satis acerba, cui 
praescriptum ' Capito silet".  Adhaec dialogi aliquot. Qui tanta 

100fero, nihil recipio gratiae, sed exilium cogor subire. Sed haec 
paulo perturbatius : intra pelliculam, quod aiunt, desidens affectus 
sum. Nam pauperiem neque admodum hine expecto, si rem 
propius expendere datur; neque obruentem tam íÍracto animo 
videor laturus. Hutteno, si tibi visum, forte respondebo, sed ex 


105 re ostendendo quo ingenio quae commoda tu praestiteris orbi; 


uUi 


exagitata interim hominis istius ingratitudine et impudentia. 
Vale in Domino. 6. Tulii. Anni. 1523. 


Oecolamp«adius» Trucksessen (remuneretur) de 10 aureis quos» 


Cratander numerabit. 


1375. 


Basle MS. G?, I. 36. το. 
Vischer p. 3r. 


Salut(em» Rottpergerin,' Cratandro. 


FRoMw FnAwcIs I. 


St. Germain-en-Laye. 
7 July 415235. 


[An original letter, partly autograph: until recently in the box which contains 
Epp. 333. 335, 338-9, 517-18, 586. Against ll. 8-10, which are written in an ample 
space between the date and the Treasurer's name, Erasmus notes in the margin, 


* Hee Rex scripsit propria manu ἢ. 
Rhenanus when he wrote 1v. 336-9. 


93. Cheregatum] See Épp. 639, 1336. 
Capito had perhaps made his acquain- 
tance at Nuremberg; cf. Ep. 1368 
introd. 

97. epistola] LE?. 479 ; cf. Ep. 1348. 
35n. 

Hutteni] In the Expostulatio: HE. 
310, 8 85-7. 6 

99. * Capito silet?/] Cf. the Hoch- 
stratus owans (Ep. 1165. 22n: Bócking, 
Eov. 480). After intimating that the 
provostship of St. Thomas' (see Ep. 
1368. 16n) was a papal bribe to Capito 
* quo minus cum caeteris latret', it con- 
tinues: *magis itaque mutus erit quam 
piscis, subducet se ex eruditorum causa 
et fortissimum hostem illis aget '. 

108. Trucksessen] This postscript 
seems to refer to the payment of a 
debt. A letter of Capito (LE?. 685: 
30 July 1523) is addressed to a certain 
Jac. Truchsess, who is not otherwise 
known. 

109. Cratander] Ándrew Hartmann 
(Cratander or Cartander) of Strasburg 
(fe. 1540 fin.) was perhaps living in 
Basle as early as 1505. In April 1513 


The manuscript evidently was before Beatus 


he was working as compositor for 
Schürer at Strasburg ; and in r516 he 
contributed prefaces for books printed 
by A. Petri at Basle, the Sentences, 
17 Jan., and a ZHepertorium or index 
prefixed to an edition of Ambrose, 
IO Aug. From 1518 to 1536 he was 
publishing, mostly learned works. at 
Basle; where in 1519 he was admitted 
citizen. When Oecolampadius came 
to Basle, 17 Nov. 1:522, Cratander 
received him into his house (Oec. E. i, 
f. 208; cf. Zw. E*. 252) and employed 
him as corrector ; and later S. Grynaeus 
too corrected for him. Among Capito's 
papers at Basle are two letters from 
Cratander, 20 Sept. 1521 and 4 May 
1524 (Ki. Ar. 25. a. 48, 49); the earlier 
of which shows friction between him 
and Froben arising out of competition 
(cf. Ep. 1341. ron) See C. C. Ber- 
noulli in Basler Büchermarken, 1895, 
pp. xxiv-v. It is possible, though not 
probable, that in 1520 Erasmus allowed 
Cratander to print one of his prefaces 
for the first time : see Ep. 1oro introd. 
Rottpergerin] See Ep. 1371. 18n. 


"o 


ΕΟ EE, Du YN ov eee err Aor dert um 


SU A ^f ME poene Se rA SUR Lt St . 


PERSE: CN A^ rnv íi ἌΣ νην pm HP P 


Ce move f A S "nai; Ao os J 
- E ef. 5d (uM Pit, ὌΝ ἐμὰν 
aloud [37 "« A; C ITE v9 f: / lig i5 Y 

rt E e M 


S awe Jo E ἡ. SA 1: € e siia (- 


vod l (s 
v) pow «bct ἐπ ἢ «e 9" deae | WI (22 gui 
Leto ey ; 


fen pr que be e nus " Uu ZU 


ure jf j ᾿ 


[Invitation to Erasmus from Francis I. 
Basle MS.: Ep. 1375. 


FROM FRANCIS I 307 


1375] 


This is without doubt the letter mentioned in the pass»ge quoted by Vischer 
from the Spongia (LB. x. 1665 Ὁ — HE. 333, $337): ' Rex Galliae toties ad honestis- 
simas conditiones inuitat, literis etiam propria manu descriptis, id quod negant 
eum ter a corona suscepta fecisse '. "The year-date can be assigned from theitinerary 
of Francis r, in the Catalogue of his Actes viii, 1905, p. 439.  Vischer, misled by 
a wrong year-date for Ep. 1343, inclines to 1522 : but in July of that year Francis 
was at Lyons. 

For earlier negotiations for Erasmus to go to France see Ep. 1319 introd.] 


CHER et bon amy. Nous auons donne charge ἃ nostre cher et 
bien ame messire Claude Cantiuncula, present porteur, de vous 
dire et declairer aucunes choses de par nous; desquelles vous 
prions tresaffectueusement le croyre, et y adjouster entiere foy, 
comme feriez a nostre propre personne. Cher et bon amy, nostre 


Seigneur vous ait en sa garde. 


Escript a Sainct Germain en Laye le vii"* jour de Juillet. 


Je vous auertys que sy vous voules venyr, que vous seres le 


byen venu. 


Francoys. 


Robertet. 


Α nostre cher et bon amy, maistre Erasme Roteradame. 


1376. 
Pirckheimeri Opera p. 275. 


To WILLIBALD PIRCKHEIMER. 


Basle. 
19 July 415235. 


[Between Epp. 1343, 1352 and the death of Hutten in Aug.—Sept. 1523 (see 


Ep. 1388. 12n).] 


S. Durero nostro gratulor ex animo ; dignus est artifex qui 


nunquam moriatur. 
perfecisset ! 
nato. 


Coeperat me pingere Bruxellae : 
Nos eodem in statu fuimus quo ille, malo ex re nihili 
Persentiebam animo voluptatem quandam, quod ex hoe 


vtinam 


1376. 1. S. P: BILIBALDO SVO ERASMVS S. P. Lond.: BILIBALDO ERASMO SVO S. P. ΟΣ, 


1375. 2. Cantiuncula]See Ep. 852.80n. 

7. Sainct. Germain] The well-known 
castle and palace of the French kings, 
founded in xii€; above the Seine 
8 ms. w. of Paris. Francis r enlarged 
it 1539-48. See Vivien de St. Martin. 

11. Robertet] Florimond  Robertet 
(c. 1461—29 Nov. 1527), Treasurer of 
France, who since the death of George 
of Amboise in rsro had been virtual 
head of the government under first 
Louis xir and then Francis I: see 
BE*. 94, 95, 161nn. 

1376. τ. Durero] The celebrated artist 
(21 May 1471—6 April 1528) had met 
Erasmus at Antwerp and Brussels in 
1520-1 (Epp. 1132, 1136 introdd., 1189. 
5n) with pleasure on both sides; and 
though his invocation to Erasmus after 
Worma is often regarded as a proof of 
disillusionment, friendly relations be- 


tween them continued. In 1525 the 
projeet for a painting of Erasmus by 
Dürer (cf. ll. 273) was revived ; and the 
well-known engraving was completed 
in 1526 (Epp. 1603, 1729), not entirely 
to Erasmus' satisfaction. For high 
praise of Dürer see also the preface, 
I4 March 1525 (Ep. 1558: Jortin 
ii. 451) to Erasmus' edition of Chryso- 
stom De sacerdotio, Basle, Froben, May 
1525 ; and the De Pronuntiatione, ibid., 
March 1528 (LB. i. 928 c-r). 

2. Bruxellae] See Ep. 1136 introd. 

3. eodem in statu] Erasmus was ill 
in July with a severe attack of stone, of 
which he nearly died: see Epp. 1411, 
1422, 1426, 1434. For Dürer's illness 
about the same time see his letter of 
4 Sept. 1523: no. 25 of his Briefe, ed. 
M. Thausing, 1888, tr. W. M. Conway, 
Literary Remains of Dürer, 1889, p. 128. 


X2 


Ut 


IO 


308 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 


5 turbulentissimo seculo migraturus essem ad Christum. Gliscit 


indies haec pestis, nec vllum video exitum. 


eonsilium meum ; 


Scripseram Pontifici 


sed Ececius scribit suum consilium maxime 


placuisse, seque apud Pontificem valere plurimum. Ego me ab his 


contentionibus abduco, et ad tranquilliora. 


In Paraphrasibus 


10 tractandis videor mihi fieri melior, et nemo laeditur. 

Grauamina reddidit mihi Syluius Aegranus, sed nondum perlegi. 
Si tu recte vales, est quod magnopere gaudeam. Vt video, alius 
sibi sumpsit partes reddendi libros meos Ferdinando, vt aliquid ab 


eo extorqueret. 


Misi post libellos inauratos. 


Ferdinandus et 


15 litteris humanissimis gratias egit, et centum florenos aureos dono 


misit. 


Emoriar, mi Bilibalde, si crediturus eram in vniuersis Germanis 
esse tantum inhumanitatis, impudentiae, vanitatis, virulentiae, 


quantum habet vnus libellus Hutteni. 
20 est a me. 


mendatus est. 
quam a me verbo laesus est. 


Τοῦ testimoniis ornatus 


Toties per me suo Cardinali ac ceteris principibus com- 
De nullo candidius sentiebam et loquebar. 


Nun- 


Imo cum hic esset, obtuli colloquium, 


si quid esset rei seriae; detuli ei officium, si quod a me praestari 


vellet. 


Nihil minus expectabam quam hunc assultum ab Hutteno. 


25 Multis coniecturis adducor vt credam Henricum Epphendorpium 


huius fabulae artificem : 


velim illi respondere. 


adeo ille subito factus est Huttenianus. 
Ego tamen non desinam esse similis mei. 


Nondum statui an 


Furit, nec habet cuius iacturam faciat. 


Fugitat ac latitat nune apud Eluetios, non absque periculo. Fouet 
3o illum Zwinglius Thurregii, sed clam. Bene valeat meus Bilibaldus. 


Reliqua cognosces ex Egrano. 


Basileae 14. Cal. Aug. Anno 11522. 


Erasmus vere tuus. 


Clarissimo D. Bilibaldo, Caesareo consiliario. 


II. O?: Aegrarius P. 


31. O0? : cognoscis P. Aegrano O?. 


7. consilium meum] Ep. 1352. 
Eecius] I cannot find any specific 

composition which could be called his 
Consilium. But he had recently pro- 
duced Je Poenitentia et Confessione 
secreta semper in Ecclesia Dei obseruata, 
contra Lutherum, 5.1. et a., addressed 
to Adrian vi, with ἃ preface, 13 Nov. 
1522, Ín which he urged that Luther 
must be combated by the appeal to 
antiquity. | A second edition was 
printed at Rome, Ja. Mazochius, 24 May 
1523. Eck also published at Rome, 
with M. Franck, May and June 1523, 
a defence of Henry viirs book against 
Luther (Ep. 1227. 5n); and De Purga- 
torio, dedicated to Hezius (Ep. 1339). 

9. abduco] Cf. Ep. 1353. 254n. 

II. Grauamina] See Ep. 1344. 165n. 

* Aegranus] See Epp. 872. 12n, 1377. 

13. Ferdinando] Cf. Ep. 1361. 

15. litteris] Ep. 1343. 


I5. egit O?: agit P. 


29. Heluetios O?, 
32. Erasmus... 33. consiliario om. O*. 


dono] Cf. Ep. 1386. 36—7 ; and 1, 
p- 44. 16-19. For the expectation 
underlying this gift see Ep. 1382. 29—30. 

I9. libellus] The Zzpostulatio: see 
Ep. 1356. 63n. 

20. suo Cardinali] Albert of Branden- 
burg; for Erasmus' commendation see 
Epp. 745. 15-18, 67, 968. 20-2, 1009. 
67-71. 

ceteris principibus] Cf. Ep. 967. 
105-1I; and Cat. Luc. (1, p. 27. 26-31). 

22. cum hic esset] See Ep. 1331. 57n. 

25. Epphendorpium] See Epp. 1122 
introd., 1371, 1377. 

28. respondere] For Erasmus' reply, 
the Spongia, see Ep. 1378. 

30. Zwinglius] Cf. Huttento Eobanus, 
21 July, from Zurich (EHE. pp. 290,1 — 
HE. 317): 'Abstulit in Eluetios fuga 
me. . . Cum scribes vero, aut huc mitte 
ad Zuinglium, aut Basilaeam ad Oeco- 
lampadium': also Zw. E?. 307, 310. 


1377] 309 


1377. Το Jouw SvLvivs EGRANUS. 


Zwickau MS. «Basle.» 


(July 1523 ?) 


[A contemporary eopy, not an autograph: in the Ratsschulbibliothek at 
Zwickau. Reproduced in facsimile by M. Richter, Desiderius Erasmus und, seine 
Stellung zu Luther, 1907, and again by O. Clemen, Handschriftenproben aus der 
Reformationszeit, 1911, no. 18 ; printed by J. G. Weller, inaccurately, in Altes aus 
allen T heilen der Geschichte, Chemnitz, 1760, ii. 156, the miscellany from which 
Ep. 1305 also comes ; and more recently by O. Clemen in Mit. des Altertumsvereins 
für Zwickau vii, 1902, p. 32. 

The letter does not admit of a precise date, but may be placed conjecturally in 
the period when Eppendorff's quarrel with Erasmus was in full progress (cf. Epp. 
1371, 1376). Egranus, for whom see Ep. 872. 12n, appears to have been in Basle 
at this time ; cf. Epp. 1376. 11,31, 1383. 1.] 


AEGRANO SVO. 


S. Plura scripturus eram, sed hic subito discessit. Eppendor- 
pius negat omnia de libello edito. Missis ad me literis denunciauit 
mihi monomachiam, mox alteris denunciat laqueum. Scribit se 
natum ex nobilissimis parentibus, et malle milies mori quam habere 
vnam guttulam sanguinis mercatorii. lrascitur tibi quod nescio 
quid de ipso scripseris. Dixit Hieronimo, filio Frobenii, ' Credo * 
inquit, illum confossum a fratre meo'. Habet ille talem fratrem 
qui 510 confodiat homines ? Bene vale. Plura non vacat. 

Erasmus tuus. 


1378. Το UrnicH ZwINGLI. 


«Basle.» 
(August init. 1523.5 


Spongia, f^. a?, 
LB. x. 1631. 


[The preface to Erasmus' Spongia aduersus aspergines Hulteni, Basle, Froben, 
Sept. 1523. The chronology of the composition can be ascertained with precision. 
The Ezpostulatio (Ep. 1356. 63n) was in circulation in the first half of July. By 
19 July Erasmus had not yet made up his mind whether he would reply or not 
(Ep. 1376. 27-8); yet in spite of his recentillness (Ep. 1376. 3n) he completed the 
book before the end of the month (Ep. 1389. 69-70), in six days' work (Spongia 
fin., LB. x. 1672rF). In Ep. 1437. 68—71 (cf. 1, p. 27. 7-8) he represents that the 
decision to publish this defence of himself was taken on the advice of his friends. 
As Froben's presses were occupied, the printing did not start till 13 Aug., and was 
not completed till 3 Sept. (Ep. 1389. 75-6; cf. Ep. 1383. 13-14). This preface was 
probably written later than the book; but from the continuous pagination 1t seems 
likely that it was not, like many prefaces, deferred till after the book was set 
up in type. It may therefore be placed early in August, a date which accords 
with the many verbal resemblances to Ep. 1379. í [os 

Bócking (HE. pp. 83*-84*) cites more than one issue of the first edition; and 
Ep. 1397. 3-4 probably implies that a great number of copies were printed. 
Almost immediately came the news of Hutten's death (see Ep. 1388. 12n) ; which 
impelled Erasmus in a new edition to substitute a new preface (Ep. 1389) in place 
of this. A year later, in reissuing Cat. Luc. (cf. Ep. 1437. 143n), he inserted a long 
explanation of his reasons for writing the Spongia (1, pp. 27-9, 30-1).] 


2. libello] Very likely — Hutten's 


nius *ab Eppendorfi ex Eppendorfi ', 


Expostulatio: see Ep. 1356. 63n. 

7. fratre] In 1529 he seems to have 
been resident at Joachimstalin Bohemia 
(EE. rrr)  Cristofflerus and Antho- 


who matriculated at Leipzig in 1521-2, 
15 years later than Eppendorff him- 
self, were perhaps his sons: but I can 
find nothing else about him. 


Unt 


I 


1 


20 


τὸ 
Un 


30 


310 LETTERS OF ERASMUS [1525 
ERASMVS ROT. ERVDITISSIMO VLRICHO ZVVINGLIO, APVD 
INCLYTAM HELVETIORVM CIVITATEM THVRREGIVM 


CONCIONATORI, S. D. 


QvoNrAM isthue primum hine allatum est venenum, Zuuingli 
doctissime, visum est conuenire vt eodem primum iret antidotus, 
non quod metuam ne apud te aut vllos cordatos viros laederet 
existimationem meam Huttenica criminatio, sed vt his quoque 

5 mederer qui vel mihi parum sunt aequi, vel naturae vitio libentius 
ea credunt quae laedunt famam hominis quam quae commendant. 

Quis enim vir bonus aut cordatus non detestetur hoc exemplum, 

quod Huttenus, nec verbo nec facto vnquam laesus a me, sed sic 

toties etiam aeditis voluminibus a me praedicatus, vt nemo neque 
obenignius aut candidius neque crebrius, toties meis literis apud 

primates viros commendatus, subito velut ex insidiis talem libellum 

emisit in amicum, etiam tum candidissime atque amantissime de 

ipso praedicantem, quum ista scriberet, nihil omnium minus 

suspicantem quam vt ab Hutteno nasceretur aliquid tragoediae ? 
5 Quid excogitari potuit alienius ab omni humanitate fideque Ger- 
manica, quid optatius aut gratius bonarum literarum hostibus, quid 
ipsis bonis literis incommodius, quid Euangelico negocio perni- 
ciosius, aut, si libet, etiam Lutherano, cui se iactat fauere ? Bellum 
indixerat Romanensibus, et amicum syncerissime amantem, nulla 
expostulatione praemissa, tam amarulento libello inexpectantem 
aggreditur, vt in nullum hostem adhuc scripserit virulentius. 
Et interim auxit, vt audio, libellum, quasi parum ibi fuisset veneni ; 
nec videtur vnquam facturus finem, posteaquam semel bellum 
indixit et Musis et Gratiis. 

Equidem non inuideo ilii Heluetiorum humanitatem, qui con- 
cedunt latebras, quo tutus sit interim ab his qui venantur illum ad 
supplicium. Sed tamen curandum est ne sic abutatur Heluetiorum 
humanitate, vt apud eos tuto latitans tales libellos eiaculetur in 
capita quorumlibet de studiis publicis benemerentium, interim nec 
Pontifiei parcens, nec Caesari, nec Germaniae principibus, ac ne 
Heluetiae quidem gentis integerrimis viris; quorum de numero 
est Lodouiceus Berus. Haec quoniam scribit apud  Heluetios 
latitans, metuendum est ne quid hinc olim inuidiae aut incommodi 
perueniat ad hanc gentem ; quam optamus publica tranquillitate 


8. nec verbo] Cf. Ep. 1379. 6. 29-30. nec Pontifici] Cf. Ep. 1379. 11. 


II. commendatus] Cf. Ep. 1376. 32. Berus] He and John Gebwiler, 
20n. canon of Basle Cathedral, are described 
15. fideque Germanica]Cf. Ep. 1225. — in the Ezpostulatio (HE. 310, $ 139) as 
361n. * duas exitiabiles Basileae pestes, auari- 
17. Euangelico] Cf. Ep. 1379. 16. tia perditos, ambitione  occoeeatos. 
20. expostulatione] Cf. Ep. 1356.  curtisanorum teterrimos, et qui soli 
63n. in ea vrbe renascentibus literis ac 


inexpectantem] Cf. Ep. 1 306. 12n. 

22. auxit] For this report Erasmus 
had the authority of Oecolampadius 
(Ep. 1384. 76—7), who was in Hutten's 
confidence (Ep. 1376. 301): cf. also 
Ep. 1389. 25. 

26. latebras] Cf. Ep. 1376. 3on. 

27. abutatur] Cf, Ep. 1379. 14. 


emergentibus bonarum artium studiis 
pertinacissime diu iam  obsistunt '. 
They had been very active in endea- 
vouring to prohibit the printing of 
Luther's books in Basle: see a letter 
of Cratander, 13 Nov. 1520 (Basle MS. 
G.sH:(29. 71): 

34. ad hane gentem] Cf. Ep. 1379. 18. 


1378] TO ULRICH ZWINGLI 811 


cunctisque bonis esse florentissimam. Nihil autem facilius quam 3 
serere dissidia, quum difficillimum sit mederi malo semel nato. 
Bene vale. 


1379. ΤῸ THE TowwN CouwciL or ZURICH 


Zurich MS. E. i. 1. 98. Basle, 
Hess ii. 572. IO August 1523. 


[A contemporary copy, in the Staatsarchiv at Zurich: printed by E. Egli in 
Actensammlung zur Gesch. d. Zürcher Reformation, 1879, p. 245; and earlier, 
but less accurately, by Hess. The year-date is evidently correct: though 
Egli misread it into 1524, when Hutten had been dead nearly a year. The 
letter, as it stands, must have been translated for Erasmus, for transmission to 
the Council; from an original draft in Latin, bearing considerable resemblance 
to Ep. 1378. 

Within a few days Hutten also addressed the Council, with an autograph letter, 
15 Aug. 1523 (Zurich Staatsarchiv, E. i. 1. 61: Hessii. 574, HE. 324) ; saying that 
he had heard of Erasmus! letter attacking him, and asking to be informed of its 
contents. ] 


ERASMVS VSS (BASEL) 

Vin heils, grossmechtigen mine Herren. Ich acht wol ir 
wüssind wie ich bisshar nitt allein von des gemeinen nutzes vnd 
gütter künsten, sonnder ouch der Euangelischen ler wegen flissig 
gearbeitet hab, mit yedermans, nutz vnd niemas schaden. Vnd 
ist gechlingen herfür gewüscht Vlrich von Hutten, dem ich allwegen 5 
güts gethan, vnd inn nie, weder mit worten noch wercken verletzt 
hab, der selbig hatt ein büchlin wider mich lassen vssgan, nit 
allein min lümbden antreffend, sonnder ouch dobechtig follen 
offenlicher lügen vnd bübscher schelckungen, darnebent ouch 
ander gütt menner, diser schmechung vnwirdig, begriffende, darinn 
er ouch weder dess Bapsts noch Keisers schonet. Diss schrib ich 
aber nit darumb, das ich im verbume, dass vwer güttikeit inn 
also by veh ladt wonen, damit er nit inn siner vflsetzigen finden hend 
komme, sonnder das er die selb vwer güttigkeit nit missbruche 
zü einem geilen vnd müttwilligen schriben, das da treflenlich 
schadet dem Euangelischen handel, andren güten künsten, ouch 
gmeinen sitten ; darzu ouch das nit vss dess vngezempten Frefen- 
heit vwerer landtschafft villicht in zükünfftigem etwas schadens 
oder schand entspringe ; dann er ietzmal gar nüdt züuerlieren hatt. 


[2 


- 


5 


o 


5 


Darumb so ir sin muttwilligkeit ein wenig zemen, werdent ir mir 20 


nit as ein grossen dientst vnd nutz, als andren künsten, die er befleckt, 
bewyssen. Ir werdent ouch vwer landtschaflt ein vast nutzlich ding 
thün, die ich allweg in grossem wesen zusin beger. 

Gott behüt vch, wolgeachten mine Herren ; vnd ist etwas darin 


ich vch dienen kan, wil ich willig erfunden werden. 2 


Basileae Natali Laurentii Anno ete. xxiii?. 


Den grossmechtigen vnd  vbertreflenlichen Herren, Herren 
gwalthaberen vnd regenten der statt Zürich. 


1379. 6. weder mit worten] Cf. Ep. 14. missbruche] Cf. Ep. 1378. 27. 
1378. 8. 16. Euangelischen] Cf. Ep. 1378. 17. 


1I. weder dess Dapsts] Cf. Ep. 1 378. 29. 18. landtschafft] Cf. Ep. 1378. 34. 


312 LETTERS OF ERASMUS [1523 


1380. Fnow CHARLES V Tro MARGARET OF AUSTRIA. 


Brussels M5. Valladolid. 
22 August 1523. 


[An original document in the Royal Archives at Brussels, Archives de l'Audience : 
printed by A. Pinchart in MSH. 1858, p. 394, and again in his Archives des Arts, 
Sciences et Lettres 11, 1863, p. 43. As with Ep. 691, Pinchart's original cannot 
now be found.  Gachard's itinerary (ii. 34) confirms Charles' presence at 
Valladolid at the date given. 

Erasmus' imperial pension had not been paid since his departure from Louvain in 
Oct. 1521: see Epp. 1319. 18, 1585. His earlier reminders to his Court patrons 
may be read in Epp. 1273, 1275, 1276 ; but of the later petitions which reached 
Charles himself and moved him to send these instructions no trace survives, fee, 
however, Ep. 1585. It seems as though Erasmus had heard of this letter by 
Jan. 1524: see the references in Epp. 1408, 1409, 1417, 1418, 1422, to Charles 
directions that he should return to Brabant. But the first definite mentions 
of it are in Epp. 1434. 27-8, 1466. 53-4. For subsequent negotiations about his 
pension see Ep. 1645 introd.] 


DE PAR L'EMPEREVR. 


MaDAME, ma bonne tante. Chiers et féaulx. De la part de 
nostre bien amé maistre Érasme de Roterdame nous a esté remonstré 
que de la pension que par ci-deuant luy auons ordonné prendre et 
auoir de nous par chascun an, il ne peult auoir ne consuyr solucion 
ne payement, quelque diligence qu'il ait de ce fait faire, nous 
supliant vous en escripre; par quoy et que désirons icelui Érasme 
estre fauorablement traictié par raison de ses grandes doctrines et 
littératures, vous requérons et ordonnons le faire payer et satisfaire 
de ce que iusques oires luy peult estre deu de sadicte pension, 
io affin que à faulte d'icelui payement il n'ait occasion de laisser 

nostre service. 

Donné en nostre ville de Validoly, le xxiiv iour d'aoust xv^ xxiii. 


Ux 


Charles. 
1381. To Hrxwnx VIII. 
Paraphrasis in Euang. Lucae, f9. Aa?, DBasle. 
Lond. xxix. 70 : LB. vii. 271. 23 August 1523. 


[The preface to Erasmus' Paraphrase on St. Luke. Unlike the two earlier 
Paraphrases on the Gospels (Epp. 1255, 1333), this did not appear first in one of 
Froben's handsome folios, but in & small octavo (cf., however, Ep. 1414: but there 
the choice of the octavo issue to be sent first to Clement was no doubt due to the 
convenience of carriage by post-horse) dated 30 Aug. 1523 (a) Other Froben 
editions, each described as * per autorem recognita ', are an octavo of 1523-4 (B), 
folios of 1524 (y) and 1526 (δ), an octavo of 1534 («) and a folio of 1535 (ὦ ; and 
these are followed by two issues in vol. vii of the collected Opera, 1540 (3) and 1541 
(0). This preface appears to have been written in haste, and set up in a without 
much care; for a good deal of correction was necessary in 8, and one faulty con- 
struction (l. 171) survived to be corrected as late as y. But after 8 tho variants 
are mainly sporadic. From those in ll. 262, 284, 401, 419, it is clear that Lond. 
was printed from 6. It is noticeable that in his citations here from the New 
Testament, Erasmus contrary to his custom (cf. Epp. 1304. 430n, 1365. 1n, 1400. 
o8n: also Ep. 858. 53on) gives the Vulgate rendering instead of his own, except in 
1l; 102, 227,235: 

The απ correspondence shows tbat Erasmus had already begun upon 
the Paraphrase by 23 April (Basle MSS. G. II. 13. 136, 29. 119) and that on 22 June 
the printing was in progress (G. ILI. 13. 145). It seems almost as though on the 
material side of his dedications, Erasmus was not as punctilious as might have been 
ex pected in one who on paper certainly knew how to show himself a good courtier. 


1381] TO HENRY VIII 313 


Not only was the book for Henry allowed to appear in a comparatively unimposing 
form; but, though Ep. 1385 was written to accompany the presentation, the 
apology with which Ep. 1430 opens, suggests that there was some delay in the 
delivery of the book. For similar unaccountable carelessness on. Erasmus' part 
see Epp. 835. 5, 939. 12, 1393 introd.; and the fiasco connected with Ep. 1333. 
Another case was with the C'iceronianus : see the letter to Vlatten, 19 March 1528 
(Lond. xix. 68, LB. 947).] 


INVICTISS. ANGLIAE ET FRANCIAE REGI, DOMINO HYBERNIAE, 
CATHOLICAE FIDEI DEFENSORI, HENRICO EIVS NOMINIS 
OCTAVO ERASMVS ROTERODAMVS S. D. 


Mrrro tibi Lucam medicum, generosissime Rex, non alium quam 
antehac habebas, sed Latinis auribus explanatius fusiusque lo- 
quentem. Nec hic mihi puto sumendam operam vt placem istos 
qui nobis occinere solent recte proditam a doctissimis viris sen- 
tentiam, in muneribus dandis illud imprimis esse spectandum, vt 5 
apta sint quae donamus. Factum est hoc nuper a nobis, quum 
Carolo Caesari dicaremus Matthaeum ; et ante nos ab eruditissimis 
hominibus demonstratum est ex praescriptione vetustae consuctu- 
dinis, quoduis argumentum recte dicari principibus. Quos etiam 
si sciamus nunquam lecturos, tamen hinc ea capitur vtilitas, quod 
illorum titulis opus studiosorum affectibus commendatur : quemad- 
modum non inscite scripsit Plinius, quaedam ob hoc ipsum summo 
haberi in precio, quod sint templis dicata. Est autem quorundam 
erga nuper natos libros tanta morositas vt prius reiiciant quam 
degustent. Itaque perit et scriptori speratus fructus et lectori sua ! 
vtilitas. Ab his illud saltem impetrabit praefixus in frontispitio 
voluminis summorum principum titulus, ne damnent, ne fastidiant, 
ne conspuant, priusquam legerint. Quanquam et alioqui quorundam 
principum pietas facit ne videatur absurde facere qui Regi dono 


- 


Oo 


mittit Euangelium. Quandoquidem mihi retulerunt homines 29 


minime vani, et Carolum Caesarem, si quid in tantis rerum tumul- 
tibus datur ocii, id in Euangelico codice libenter consumere; et 
illustrissimum Principem Ferdinandum, huius fratrem, Paraphrasim 
in Ioannem quam ipsi nuper dedicaui, frequenter habere in mani- 


bus ; atque inclytum etiam Danorum regem Christiernum, id quod 25 


tibi quoque notum esse potest, Christianos libellos frequenter 
habere in manibus, nostramque in Matthaeum Paraphrasim cupide 
legere. Quur igitur videatur inepte mitti Euangelium iis qui 
tractant et amant Euangelium, quod certe ab omnibus tractandum 


est qui se meminerunt esse Christianos ? Quanquam autem iuxta 39 


rationem humanam hoc potissimum donandum est quo maxime 
eget cui mittitur, tamen iuxta regulam Euangelicam habenti 
donandum est, vt exuberet. 


TIT. ET FRANCIAE o» ὃ DES. ante ERASMVS add. 4. 3. mihi hie €. 


6 Factum est hoc] See Ep. 1255. to befriend them. Leaving Malines on 


35—IOO. 5 June, they were in London at the end 
12. Plinius] H. N. praef. 19. of the month, and by 6 July had reached 
24. in Ioannem] See Ep. 1333. Gravelines on their return journey. See 


25. Christiernum] See Ep. 1228. 3on. Brewer iii. 3075, 3141-2, 3153, 3155, 
26. notum esse potest] The King and . 3165-6. 
Queen of Denmark had visited England 32. Euangelicam] Cf. Matt. 13. 12, 25. 
recently, and Henry had been persuaded 29; Mark 4. 25; Luke 8. 18, 19. 26. 


35 


40 


45 


50 


55 


60 


65 


7;9 


75 


314 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Proinde videbar mihi facturus congruentissime si tibi medicum 
hune Euangelicum mitterem, qui sacras literas adeo non fastidias 
vt, quod tua seripta testantur, in his etiam vltra mediocritatem 
profeceris, v& qui tibi donet aliquid huius generis, non tam munus 
dare videatur quam officium reponere. Quid quod et coniunx tua 
nobilissima, vnicum hoc aeuo verae pietatis exemplar, fastiditis 
nugis muliebribus bonam diei partem collocat in sacris libris ? 
cum alias principes foeminas, quae maximam temporis partem 
in fucando, in alea similibusque lusibus conterunt, admonens quid 
ipsas deceat; tum nobis nostram exprobrans ignauiam vel impie- 
tatem potius, qui maximam vitae partem in prophanis literis 
absumimus. lam si hoc imprimis curae est, vt in monarcharum 
aulis semper adsint exacte docti perspectaeque fidei medici, qui 
curam agant regii corporis; quanto magis conuenit illic versari 
Lucam medicum, qui non scammonio aut elleboro tueatur corporis 
bonam valetudinem, sed coelesti pharmaco liberet animum a morbis 
ad aeternam mortem pertrahentibus! qui sunt ignoratio veri, 
diffidentia erga Deum, amor huius mundi, ambitio, auaritia, luxus, 
odium, inuidia. Nam his morbis obnoxia est omnis vita mortalium, 
quemadmodum ait loannes Apostolus, deplorans totum mundum 
in malo positum esse, nec aliud in eo regnare quam concupiscentiam 
carnis, concupiscentiam oculorum et superbiam vitae. Ab his 
morbis hoc plus est periculi summis principibus, quo maior est 
indulgentia fortunae et quod libet faciendi licentia. 

Videor autem mihi non inanem operam sumpturus, si tibi primum 
Lucam medicum, deinde pharmacum quod adfert, paucis com- 
mendaro; tametsi non dubito quin vtrunque sit, vt esse debet, 
tuae pietati commendatissimum. Nimirum hic est ille Lucas patria 
Antiochensis. (Est autem Antiochia ciuitas olim adeo celebris ac 
potens vt ei parti Syriae quae Ciliciam attingit, nomen dederit ; hoc 
ipsa quoque homa felicior, quod hie primum sedem habuerit 
Apostolorum princeps Petrus, quodque in hae Paulus et Barnabas 
Apostolici muneris dignitatem acceperint.) Fuit autem familiaris 
Apostolorum omnium, sed praecipuus assectator Pauli, atque etiam 
peregrinationis illius indiuiduus comes. Ex conuictu Apostolorum 
scripsit Euangelium ; ex his quae Paulus ipso teste gessit, scripsit 
volumen cui titulum fecit Acta Apostolorum. Eam historiam 
produxit vsque ad secundum annum Pauli Romae commorantis, 
hoc est vsque ad quartum Neronis Caesaris: vnde coniiciunt eadem 
in vrbe librum esse scriptum. Satisque constat inter eruditos, hunc 
esse cuius toties in epistolis meminit Paulus Apostolus: velut in 
epistola ad Corinthios secunda, ἡ Misimus etiam cum illo fratrem 
nostrum, cuius laus est in Euangelio per omnes ecclesias '. hursum 
scribens ad Colossenses, 'Salutat inquit vos Lucas, medicus 
charissimus '. Rursum in epistola ad Timotheum secunda, * Demas 


41. principes 8: principis a. 46. perspectae w. 74. Apostolus aà: 
om. γε. 77. 8: Collossenses a. 

36. scripta] See Ep. 1227. 5n. 53. loannes] 1. 2. 15-17. 

37. profeceris] Cf. Ep. 1227. 24n. 75. Corinthios] 2. 8. 18. 

38. coniunx] Cf. Epp. 1028. 4n, 77. Colossenses] 4. 14. 


1313. 77, 1404. 24. 28. Timotheum] 2. 4. 10, 11. 


1381] TO HENRY VIII 315 


enim ἡ inquit ' me reliquit, diligens hoc seculum, et abiit l'hessaloni- 
cam, Crescens in Galatiam, Titus in Dalmatiam: Lucas est mecum 8o 
solus. Quin et illud proditum est a veteribus, quoties Paulus vocat 
Euangelium suum—velut ad Timotheum, ' Memor esto Dominum 
Iesum resurrexisse a mortuis, ex semine Dauid secundum Euange- 
lium meum —, eum sentire de Euangelio Lucae; quod quemad- 
modum Mareus ex autoritate Petri, ità Lucas ex autoritate Pauli 8; 
conscripserit historiam Euangelicam. 

Hieronymus arbitratur eum Graecae literaturae caeteris fuisse 
peritiorem ; et ob id exactius contexuit narrationem historicam, ab 
ipsa loannis Baptistae conceptione exorsus, permulta referens de 
natiuitate deque infantia, quaedam etiam de pueritia Iesu, multas go 
etiam parabolas ac miracula, quae caeteri breuitatis studio prae- 
termiserant. Quumque caeterorum nullus egressus sit tempus 
Domini assumpti in coelum, hic solus altero volumine nascentis et 
gliscentis Ecclesiae prosequutus est historiam. Addunt et illud, 
quemadmodum Matthaeus Euangelium, Petrus Epistolas scribit 95 
ludaeis potissimum, ita Lucam Euangelium potissimum scripsisse 
Gentibus ; nimirum discipulum Pauli, qui vt doctor erat Gentium, 
ita ad Gentes scripsit omnes Epistolas, praeter vnam ad Hebraeos, 
de cuius autore semper est dubitatum. Scripsit post Marcum, sed 
ante Ioannem ; vnde et Discipulus praefertur Apostolo. Denique, roo 
quod medico congruit, traditur fuisse longaeuus. Nam sequutus 
consilium Pauli, qui scripsit * Bonum est vxorem non attingere ', 
vixit coelebs octoginta quatuor annos. Ossa defuncti ex Achaia 
translata sunt Constantinopolim vna cum reliquiis Andreae Apostoli, 
anno Constantii vicesimo. 105 

Habes medicum ex medico, Apostolorum familiaritate com- 
mendatum, Pauli Apostoli non vno testimonio laudatum, denique 
ecclesiarum omnium consensu comprobatum. Quum enim mul- 
torum Euangelia reiecta sint, hic consentientibus omnium suf- 
fragiis receptus est, vt expleret sacram illam ae mysticam tetrada ::0 
quam olim designauit Moses, exponens nobis quatuor fluuios ex vno 
Paradisi fonte scatentes, qui irrigant vniuersam terram ; post vidit 
Ezechiel, quum nobis depingit animalia mystica quatuor et quatuor 
rotas in vna. 

Nune de pharmaco quod nobis dedit, paucis, si videtur, dicamus. τας 
Ex Hippocrate sumere consueuerat remedia quibus corporum 
morbos leuaret; caeterum ex Apostolis qui Christum viderant ae 
audierant, imo ex ipso Spiritu sancto, hausit hoc pharmaeum quo 
nostris animis mederetur. Apud priscos medicos erat quoddam 
medicinae genus efficacissimum, ex variis et exquisitis rebus arte i20 
commixtum, quod illi vocabant θεῶν χεῖρας, hoc est deorum manus. 
Verum nullum adhue pharmacum repertum est a medicis quod 


113. depingeret 5. 129. arte a(: ante c. 
82. Timotheum] 2. 2. 8. Ep. 1171. 7-9. 
88. contexuit] sc. Lucas. 102. Pauli] 1 Cor. 7. 1. 
99. dubitatum] In the preface to his 106. medicum] sc. Euangelicum. 
Paraphrase on Heb. (Ep. 1181) Erasmus 111. Moses] Gen. 2. 10-14. 
does not raise this question; but he 113. Ezechiel] 1. 5 seq. 


had already expressed his opinion in 121 θεῶν xeipas] Of. Adag. 206. 


316 LETTERS OF ERASMUS [1323 


omnibus corporum morbis medeatur, quantumuis iactent efficacem 
illam sed nulli notam panaceam. Certe senectus morbus nulli cedit 

12; medicinae. Sed haec vere manus est Dei, quae per synceram fidem 
semel aufert omnes animorum morbos, et, quod solius est Dei, 
confert immortalitatem. 

Nee inscite dictum est Graecorum prouerbiis, Animi laborantis 
medicum esse sermonem. Neque defuerunt qui crederent et cor- 

130 porum morbos conceptis verbis, magicam vim habentibus, propelli 
posse. Dominus lesus medicus erat, qui, dum viueret in terris, 
sermone pellebat morbos corporum quamlibet atroces aut inuete- 
ratos, sermone mortuos excitabat ad vitam. Non enim erat sermo 
magicus, sed omnipotens Sermo Patris omnipotentis. Idem ser- 

13; mone profligat morbos animorum, quum ait * Fili, remittuntur tibi 
peccata ', et * Vade, fides tua te saluam fecit". Proinde et prophetia 
Christum medicum promiserat. Dicit enim in libro Sapientiae, 
* Etenim neque herba neque malagma sanauit eos, sed tuus, Domine, 
sermo qui sanat omnia '. Haec nimirum est illa vera panacea. 

140 Psalmus item mysticus sie habet, * Misit sermonem suum, et sanauit 

eos ab interitionibus eorum '. Sermo Patris viuus Christus est. 

Miserat Mosen et Prophetas; per hos curata est Iudaeorum natio, 

sed non est sanata. Solus Sermo Patris efficax fuit sanandis homi- 
num morbis, non solum leuioribus verum etiam loetalibus. Loetales 
morbos agnoscis, quum addit Propheta 'ab interitionibus eorum '. 

Quum ita collapsus est stomachus vt fastidiat ac reiiciat omnem 

cibum, aegrotus ad mortem tendit. ''ali morbo laborabat vniuersus 
mundus ante medici coelestis aduentum : id quod paulo superius 
dixerat, Omnem escam abominata est anima eorum, appropinqua- 

150 uerunt vsque ad portas mortis ἡ. 

Miscuerant varia. pharmaca philosophi Pythagorici, Acade- 
mici, Stoici, Epicurei, Peripatetici, promittentes animi sanitatem 
ac felicitatem etiam. Multa miscuit Moses, praescribens varias 
religionis ceremonias, multa Prophetae ; sed inualescentibus morbis 

155 nihil profuit medicina, nisi quod auxit morbum et prodidit. Animi 
stomachus prauis cupiditatibus velut humoribus noxiis corruptus, 
et auersabatur philosophorum elaborata praecepta ; et Mosi prae- 
scriptis superstitiosiores reddebantur, non meliores. Non sapiebat 
amara Prophetarum obiurgatio, et horum promissis non est habita 

r60fides. Id videns Pater coelestis, nihil volens perire eorum quae 
condidit, emisit Sermonem suum, qui coelesti medicina liberaret 
vniuersos ab omnibus animorum morbis, tantum vt morbum 
agnoscamus et fidamus medico. Quemadmodum autem amici 
medici, si quando non licet semper adesse aegrotis, relinquere solent 
pharmacum aliquod quo sibi possint esse medici qui laborant, si res 
ita postulet ; ita Dominus lesus in coelum reuersus reliquit nobis 
per Apostolos suos pharmacum Euangelicum, facile quidem et cuiuis 
I24. B: panacen a. 


14 


Unt 


I6: 


ι 


128. prouerbiis] Cf. Adag. 2100. super Psalterium: 'Dauid qui fecit 
134. Sermo Patris] Cf. Ep. 384. 46n. — Psalmos, saltem pro maiori parte, non 
137. Sapientiae] 16. 12. solum dicitur propheta, sed etiam 
140. Psalmus] 107. 20. eximius prophetarum '. See also Epp. 
45. Propheta] This titleis applied to 1324. 81, 1334. 864. 

David by Jerome and Augustine. Cf. 148. superius] Ps. 107. 18. 


Nie. de Lyra's preface to his Postilla 158. reddebantur] sc. homines. 


1381] TO HENRY VIII 317 


expositum, sed efficax si quis vt oportet sumpserit: vt autem 
vtiliter sumas, praecipue praestat fiducia erra medicum. Nec satis 
est gustasse; traiiciendum est in viscera, vt stomacho receptum 
per omnes venas vim suam diffundat. 'Tum demum incipit concutere 
totum hominem odio pristinae vitae: sed hane perturbationem 
sequitur magna animi tranquillitas. 

Habent corporum medici empiricos et pharmacopolas artis suae 
ministros, ipsi praescribunt quid dandum sit aegrotis. Ita Christus 
vnus est qui praescripsit salutis aeternae remedium. Apostoli et 
horum successores episcopi tantum ministri sunt, miscent, terunt, 
admouent non sua pharmaca sed Christi ; tingunt aqua, sed Christus 
abluit animum ; docent quae Christus ipsis tradidit, sed Christus 
ipse facit vt sermo illorum sit efficax. Corporum medici frequenter 
variant et in morborum iudiciis et in praescribendis remediis, non- 
nunquam et pro remediis praescribunt venena, iuxta dictum Graeci 
poetae : 

Φάρμακα πολλὰ μὲν ἐσθλὰ μεμιγμένα, πολλὰ δὲ λυγρά. 
Vnicum autem Euangelicae medicinae praescriptum est, quod a nullo 
mortalium corrumpi debeat aut mutari. Denique simplex est, vt, 
si cessent hii quos oportebat huius pharmaci ministros esse, sibi 
quisque possit sumere, modo adsit animus fidens, syncerus et salutis 
auidus. Nam et summus ille medicus qui solus totum hominem 
sanare potest, aliquando per se conferebat sanitatem, nonnunquam 
et per Apostolos ac Discipulos. 

Iam tota medicorum ars duos potissimum scopos habet: primum 
vt morbis, et ab his quae gignunt morbos, corpora liberent—hanc 
partem therapeuticam vocant; deinde vt bonam valetudinem 
tueantur ac robur addant—eam in ratione victus collocant. Neque 
enim medici semper vrunt aut secant, non semper infundunt scam- 
monium quo corpus exhauriant, propemodum occidentes vt viui- 
ficent, sed aliquando ministrant quae cor exhilarent, quin et pascunt 
benigniter. lta nobis primum administratur potio fidei, quae 
poenitentia perturbat animum et inaniens nos exonerat peccatis. 
Mox additur pharmacum consolationis, exhortationis ac doctrinae 
perfectioris. Etenim si medicus, posteaquam corpus inaniit, subito 
destituat aegrotum, periculum est ne vacuum ac viribus defectum 
maior aliqua morbi vis inuadat, velut paralysis aut apoplexis aut 
phthisis. Ita posteaquam poenitentia nos prostrauit, exagitato 
morbo baptismus nos vacuos reddidit ab omnibus peccatis, adhi- 
bentur ea quae iam bene vacuum animum salubriter impleant. Ex- 
hausta est iracundia, infunditur lenitas et mansuetudo.  Exhausta 
est inuidia,subiicitur candor. Exhausta est rapacitas, succedit libera- 
litas. Exhaustus est ardor bellandi, succedit studium pacis. Exhau- 
stus est amor voluptatum carnis, succedit amor rerum coelestium. 

Vis audire scammonium fEuangelicum ? — Poenitentiam agite. 
* Iam securis ad radicem arboris posita est.' Et Omnis arbor quae 


171. vim suam diffundat y: vis illius diffundatur a. 181. in ante morborum 
a0: om.«. 187. hiia: hi y. 193. liberet 8. — 204. aut ante apoplexis om. 8. 


183. poetae] Hom. Od. 4. 230. Luke. 3. 9. 
213. lam securis] Cf. Matt. 3. ro. Omnis arbor] Matt. 7. 19. 


170 


- 


75 


185 


190 


195 


200 


205 


318 LETTERS OF ERASMUS [1523 


non facit fructum bonum, exciditur. Itidem Paulus,  Mortificate 
21; membra vestra quae sunt super terram ; scortationem, immundi- 
ciem, libidinem, concupiscentiam malam et auariciam'. Ac mox, 
* Expoliantes vos veterem hominem cum actibus suis'. Exhausit; 
quomodo rursus implet? *'Induite vos', inquit, (sicut sancti Dei 
et electi, viscera misericordiae, benignitatem, humilitatem, modes- 
220 tiam, patientiam, supportantes inuicem et condonantes vobis inter 
vos, si quis aduersus aliquem habet querelam, sicut et Dominus 
donauit vobis. Super omnia autem haec charitatem habete, quod 
est vinculum perfectionis, et pax Christi exultet in cordibus vestris." 
Huiusmodi domum mundatam scopis et talibus ornamentis vndique 
225 plenam non rursus occupabit spiritus malus, reuersus cum aliis 
septem ipso peioribus. Habet igitur Euangelica medicina suum 
vinum, quod emordeat saniem vulnerum nostrorum. | Abi post me, 
Satana, non sapis ea quae Dei sunt, sed quae sunt hominum, 
vinum est. Nune vide oleum: | Confidite quia ego vici mundum ' ; 
230 ' Capillus capitis vestri non peribit'; ' Nolite timere, pusille grex, 
quoniam vestrum est regnum coelorum. Paulus habet cibum quo 
fouet nuper conuersos ad Christum, ne relabantur in morbos adhue 
imbecilles ; habet et solidum cibum, qui corroboret eos semper 
proficientes vsque ad mensuram plenitudinis Christi. Robur col- 
235 legerant de quibus scriptum est in Actis Apostolicis, * Ibant gau- 
dentes ἃ conspectu consilii, quod digni habiti essent pro nomine 
Iesu contumeliam pati'. Robur collegerat qui dixit, * Omnia possum 
in eo qui me fortem reddit '. Proinde Dominus Iesus in Euangelio 
hortatur ad esum panis e coelo profecti, cuius esus praestat im- 
240 mortalitatem. Hortatur ad esum carnis suae, ad potum sanguinis 
sui: nimirum de doctrina sua sentiens, quae vt panis vegetum ac 
robustum reddit animum, vt vinum efficax inebriat vsque ad huius 
vitae contemptum, vt caro solidam habet alimoniam, vt sanguis 
vitalem habet vim. Quanquam autem omnis diuina Scriptura vim 
245 habet medicam, tamen nullum pharmacum habet efficacius quam 
Euangelicum. Idem in omnibus est spiritus, sed in his esse voluit 
in quo praecipue vim suam exereret, ne nullum esset discrimen inter 
ministros et Dominum, inter lacunas et fontem. 
Operaeprecium est autem considerare quanta sit vis huius phar- 
250 maci. Respubliea corpus quoddam est. Huius pestes ac morbi 
sunt mali mores : quibus diuersis regionibus praecellentes sapientia 
virileges ceu remedia quaedam opposuerunt ; velut apud Athenienses 
Solon, apud Lacedaemonios Lycurgus, apud Cretenses Minos, apud 
Romanos decemuiri. Nullus tamen horum potuit efficere vt leges 
255 quas condidisset, aliae quoque nationes amplecterentur. Ac ne 
tentauit quidem hoc illorum quisquam, ne praeter inanem operam 
impudentiae quoque lucrifaceret opinionem. Solon decenni exilio 
leges suas obtrusit vni ciuitati. Plato, vir tam doctus ac perinde 


232. adhue add. B. 236. concilii y. 247. vim β : viam a. 
214. Paulus] Col. 3. 5. 229. Confidite] John 16. 33. 
216. mox] Col. 3. 9. 230. Capillus] Luke 21. 18. 

218. inquit] Col. 3. 12-15. Nolite] Luke 12. 32. 
224. 8copis] Matt. 12. 44, Luke 11. 25. 235. Actis] 5. 41. 


227. Abi] Matt. 16. 23, Mark 8. 33. 237. Omnia possum] Phil. 4. 13. 


1381] TO HENRY VIII 319 


facundus, nunquam persuasit vt Athenienses reciperent ipsius leges. 


Neque dubitandum tamen est quin omnes sibi persuaserint leges 260 


quas condidissent esse veras, et optasse, si fieri potuisset, vt totus 
terrarum orbis eas amplecteretur. Ac ne Mosi quidem leges vltra 
nationem vnam propagatae sunt, quanquam Pharisaei magna 
ambitione proselytos aliquot venarentur. Denique ne Caesarum 
quidem violenta autoritas extorquere potuit vt ipsorum leges apud 
omnes gentes haberent pondus. Et quod hii conati sunt proditis 
legibus, idem conati sunt philosophi praeceptis suis, magno iudicio 
summaque cura proditis. Quorum nemo tam eloquens fuit aut tam 
eruditus vt vnicuipiam nationi persuadere potuerit: adeo phar- 
macum quod adferebant, vim habebat dilutam et inefficacem. 

Sola veritas Euangelica intra paucos annos cunctas totius orbis 
regiones occupauit, peruasit ac vicit; Graecos ae barbaros, doctos 
et indoctos, plebeios ac reges ad se pertrahens. "Tam efficax erat 
huius veritatis pharmacum, vt tot hominum milia, relictis patriis 
legibus, relicta maiorum religione, relictis voluptatibus ae vitiis, 
quibus ab incunabulis assueuerant, nouam ac peregrinam doctrinam 
amplecterentur, et ex diuersis linguis, diuersis institutis, in humilem 
quandam philosophiam consentirent: praesertim quum nulla aetas 
magis fuerit instructa, vel eruditionis facundiaeque praesidiis vel 
monarcharum potentia; quumque mundus omnibus suis praesidiis 
pugnaret aduersus inermem Euangelii veritatem, tamen efficere 
non potuit quin ea, primum occupata Graecia, Neronis vrbem et 
aulam inuaderet, moxque per omnes Romani imperii prouincias 
sese spargeret vsque ad Gades et Indos, vsque ad Afros ac Scythas, 


Et penitus toto diuisos orbe Britannos. 


Hae gentes linguis, legibus, ritibus, moribus, institutis, diis, reli- 
gione, forma plurimum inter se dissidebant. Mox ex tanta discordia 
facti concordes eandem cantionem canere coeperunt, Iesum Christum 
vnicum orbis Dominum Seruatorem laudibus vehentes. 

Interim direptio bonorum, exilia, carceres, cruciatus, mortes, 
nihil aliud erant quam profectus Euangelii. Quis vnquam inuentus 
est qui pro Solonis legibus aut Zenonis decretis mortem oppetere 
sustinuerit ? Pro simplici Christi doctrina quot senum ac iuuenum, 
quot matronarum ac virginum milia suas ceruices praebuere secan- 
das! Et tamen quanto sunt admirabiliora magisque a sensu com- 
muni abhorrentia quae docet Euangelium, quam paradoxa philoso- 
phorum! Et illorum doctrinam nemo principum oppugnauit, et 
tamen sua sponte euanuit; quemadmodum et leges et magia et 
ritus sacrifieiorum. Quis enim nune sacrificat diis ethnicorum aut 
mactat ludaicas victimas ?-: Quis nune nouit Zoroasten ? Quis 
Pythagorae aenigmata pili facit ? Quis Apollonii Tyanaei vitam non 
veluti somnium quoddam legit ? imo quis legere dignatur? Nam 
quod Aristoteles hodie celebris est in scholis, non suis debet, sed 
Christianis: perisset et ille, nisi Christo fuisset admixtus. Aduersus 


262. eas a LB : om. 0. 264. B: venerarentur «. 265. violenta αδ: 
om. ^y. 266. hiia: hix. 272. peruasit a: persuasit B. 284. aca LB: et 0. 
292. oppetere a5: opportere e. 297. B: doctrina a. 301. Tyanei 8. 


285. Et penitus] Verg. E. r. 67. 


265 


270 


275 


280 


285 


290 


295 


3co 


320 LETTERS OF ERASMUS [1523 


3o; Euangelicam philosophiam adhue teneram ac nascentem statim 
eoortus est mundus omnibus suis praesidiis ; per Iudaeos praetextu 
religionis aduersus omnis religionis fontem pugnantes, per philoso- 
phos omni doctrinae genere pollentes, per sophistas disputandi 
pertinacia inuictos, per rhetores eloquentiae viribus admirabiles, per 

310 tyrannos omni genere saeuitiarum armatos, per reges, praesides, 
magistratus, per magos ac praestigiarum artifices, per daemones 
huius mundi dominos. 

Hos omnes tumultus, velut inundans malorum pelagus, Euange- 
licae veritatis vis excepit, sustinuit, perrupit, deuicit. Ad lucem 

31; enim. Euangelicam aequum erat omnia humanae potentiae simula- 
chra euanescere. Emicuit Euangelium illud simplex et humile, quod 
omnes moliebantur obruere. Libri eorum qui summo ingenio, 
mirabili eruditione, exquisita facundia scripserunt aduersus Euange- 
lium, ceu somnia quaedam vltro euanuerunt, adeo vt ne extent 

320 quidem, nisi si qua fragmenta seruata sunt a Christianis. Reges 
quod prius impugnabant, adorant; magica vis euanuit, daemones 
eiulantes eiiciuntur. Philosophia confessa est suam inscitiam, et 
relicta stulta hominum sapientia, amplexa est sapientem stulticiam 
crucis ; rhetores scribunt encomia Iesu Christi, poetae deos veteres 

325 exibilant, et pro innumeris vnum Iesum Christum decantant. Haec 
tanta mundi mutatio paucis annis a Christo passo per totum orbem 
fieri coepta est, ac nullis praesidiis humanis semper increuit in 
maius, donee fermentum admixtum farinae satis tribus totam 
afficeret conspersionem, donec granum sinapis terrae infossum per 

33o Asiam, per Africam et Europam late panderet ramos suos. 

Accedit huc quod qui veritatem Euangelicam oppugnabant, non 
solum habebant varia terriculamenta quibus mascula quoque 
pectora possent labefactari, edicta, tribunalia, confiscationes, pro- 
seriptiones, exilia, carceres, eculeos, virgas, secures, cruces, ignes, 

33; bestias, mortes; verumetiam illecebras varias quibus animus 
quamuis continens posset corrumpi. Dicebat Caesar, ' Abnega 
Christum, et esto inter proceres meos primus: ni facis, confisca- 
buntur omnes tuae facultates, saeuiam in vxorem ac liberos, ipse 
bestiis obiicieris '. Quis hie persuasit tot hominum milibus vt cum 

340 gaudio acciperent honores ademptos, facultates direptas, vt con- 
spicientes eos quibus nihil habebant secundum Deum charius, rapi 
ad immania supplicia, gratias agerent: vt ipsi demum quum liceret 
effugere, quum liceret tantis potiri commodis, vltro se praeberent 
excarnificandos ? Nulla vis humanae facundiae id potuisset; sed 

345 diuina veri vis potuit, quae latebat in grano sinapis. 

Nec philosophorum doctrina caruit lenocinio. Stoici libertatem, 
veras diuitias, sanitates, regnum aliaque dictu magnifica pollice- 
bantur. Epicurei voluptatem auribus hominum commendabant. 
Peripatetici corporis bona cum virtute copulabant. At Euangelica 


311. per magos post artifices itera! α : om. B. 326. passo a: occiso f. 
345. veri a0 : vere e. 


323. stulticiam crucis] Cf. τ Cor. 1. Luke 13. 21. Satum(— σάτον) denotes 
18, 23 and Ep. 337. 497; also Ep. 8 Hebrew measure. 
1400. 62-4. 329. granum sinapis] Cf. Matt. 13. 31- 
328. fermentum] Cf. Matt. 13. 33, 2, Mark 4. 30-2, Luke 13. 18-19. 


1381] TO HENRY VIII 321 


doctrina, vt nullis terroribus humanis quenquam pertrahebat, ita 350 
quam nihil habebat in speciem plausibile, imo quam multa prorsus 
incredibilia ! Annunciat quendam lesum suffixum cruci, qui morte 
sua liberasset genus humanum: hune esse Deum et hominem, 
natum ex Virgine, qui reuixisset a morte sederetque ad dextram Dei 
Patris; qui docuisset esse beatos qui hic ob sui nominis profes- 355 
sionem lugerent, sitirent, esurirent, affligerentur, male audirent et 
occiderentur, olim reuicturos omnes : tum ipso iudice pios sortituros 
immortalitatem, impios perhennes gehennae cruciatus. Quis philo- 
sophus ausus fuisset haec tam paradoxa, tam non plausibilia pro- 
ponere ? Et tamen haec ita persuasit humilis Euangelii sermo, vt 360 
insanus habeatur qui non credat, vt tot hominum milia vitam citius 
deserant quam veritatis Euangelicae professionem. 

Et per quos tandem haec tanta mundi mutatio nata est ? per 
paucos discipulos, ignotos, humiles, tenues, idiotas. Quid attinet de 
reliquis dicere, quum Petrus horum princeps piscator fuerit et idiota, 365 
Paulus sutor coriarius, nullus omnium diues aut potens aut nobilis ? 
Aut nihil habebant huius mundi, aut si quid habuerant, relinquebant. 

Et quomodo tales rem tantam praestare potuerunt ? nimirum 
adferebant pharmacum in vili pyxide, sed diuina vi potens et efficax. 
Simplex et inconditus est Euangelii sermo ; quem si quis expendat 370 
ad Thucydidis aut Titi Liuii historiam, multa desiderabit, multis 
offendetur. Quam multa praetermittunt Euangelistae! quam multa 
tribus verbis attingunt! quam multis locis non conuenit ordo! quam 
multis locis inter se videntur pugnare! Haec poterant lectoris 
animum alienare ac fidem abrogare lectioni. Contra, qui scripserunt 375 
humanas historias, quam solliciti sunt vnde rem exordiantur! quam 
eurant ne quid praeter decorum, ne quid parum probabile, ne quid 
inconsistens aut absurdum narrent! Tum qua euidentia rem 
subiiciunt oculis, quibus delitiis deliniunt aec retinent animum lecto- 
ris, ne quid obrepat tedii! Atqui horum elaborata monumenta 380 
magna ex parte interciderunt, et quae supersunt, nec ab omnibus 

et sine fideleguntur. Quis est enim vsque adeo credulus qui confirmet 

in Tito Liuio nihil esse falsae narrationis ? Verum tot hominum 
milia reperta sunt, quae mallent decies mortem oppetere quam 
admittere in Euangelicis literis vnicam esse falsam sententiam. Ex 385 
his an non palam agnoscimus rem non esse potestatis aut prudentiae 
humanae sed virtutis diuinae ? Latens vis est in pharmaco, quod, 
semel infusum corpori, se sparsit per vniuersas orbis nationes veluti 
per omnia membra. Habemus causam quur Euangelica veritas 
intra tam paucos annos per homines humiles, omni seuitiae genere 390 
rebellante mundo, sese sparserit per vniuersum orbem. Nune vero 
subierit alicui demirari qua ratione factum sit vt propioribus seculis, 
quum mundus haberet principes Christianos, episcopos doctos, 
opulentos magnaque autoritate praeditos, sic in angustum contracta 

sit ditio Christi. Nam huius rei comperta causa, fortasse citius 395 
inueniretur remedium. 

Sed ego iamdudum oblitus mei, praefationis excedolimites. Redeo 
nune ad nostrum medicum Lucam ; quem, vt tibi non dubito fore 
commendatissimum, ita velim per te omnibus reddi commenda- 


352. B: Annunciant a. 355. sui nominis a: nominisipsius B. 5363. mundi 
Oii. €. 365. eta; om. 6. 392. propioribus seculis add. B. 


452'5 Y 


322 LETTERS OF ERASMUS [1523 


400tiorem. Ait sapiens Eoeclesiasticus, Honora medicum propter 
necessitatem. Quanto magis huic medico suus habendus est honos, 
qui tam efficax pharmacum exhibuit, quod nulli non est necessarium, 
nisi si quis est qui vacat omni crimine, nec opus habet vt seipso 
melior euadat! Erit autem et efficax, si pertaesi morbos nostros, 

405 pharmacum hoc frequenter arrodemus, si assidue commandemus, 
Si traiiciemus in stomachum animi nostri, si non reuomemus 
quod sumptum est, sed in animi stomacho continuerimus, donec 
explicet vim suam, nosque totos in se transformet. Expertus sum 
hoc in meipso, parum esse fructus ex Euangelio si quis oscitanter 

410 ac perfunctorie legat. Sed si quis iugi et accurata meditatione in 
eo versetur, vim quandam sentiet qualem in nullis aliis libris. 

Iam, vt hominum suspitionibus occurramus, quod singulas 
Euangeliorum Paraphrases singulis principibus dicauimus, casus est, 
non ambitio; siquidem idem nobis hic euenit quod in Epistolis 

415 Apostolicis. Quum sceriberemus in Matthaeum, nihil minus ex- 
pectabamus quam vt flagitaretur Ioannes ae mox Lucas. Nune ne 
qua lacuna vacua videatur inter Euangelistas, addemus et Marcum. 
Quanquam qui diuersa Euangelia diuersis dicat, nihilo videatur 
facere absurdius quam diuus fecit Hieronymus, qui Prophetas etiam 

420 minores diuersis attribuit. Admonuimus alias ac rursus admone- 
mus lectorem, ne plus tribuat nostrae Paraphrasi quam tribueret 
aliorum commentariis. Non enim in hoc scribimus Paraphrases, vt 
Euangelium excutiamus e manibus hominum, sed vt commodius 
et maiore cum fructu legatur : quemadmodum condiuntur cibi, quo 

425 libentius ac iucundius sumantur. Quin et illud mihi monendus est 
lector crassior, me nusquam in Paraphrasi loqui ;^ne quod sub 
Euangelistae persona modeste vereque dicitur, sub*mea videatur 
arroganter dici. 

Impartiat tibi Dominus lesus spiritum suum, Rex inelyte, vt 

430 Sub principe vere Christiano indies magis ac magis regnet floreatque 
veritas Euangelica. 

Basileae, decimo Calen. Septembris Anno w.p.xxrr. 


1382. Fnow Jouw BorZzuxiM. 

Leipzig MS, Constance. 

EE. 16. 24 August 1523. 

[An original letter, autograph throughout The year-date is amply confirmed 
by the contents.] 

S. Congratulor tibi, suauissime praeceptor, ex animo, te esse 
pro quo habendo atque fouendo certent capita mundi et reges terrae, 
missis ad te vndequaque et diplomatis et muneribus, maiora prae- 
stituri si volueris. Non est de nihilo natus fauor Anglorum erga te, 


1381. 401. a LB: est habendus 6. 406. animi nostri a: in intima pectoris f. 
407. continuerimus a: continebimus 5. 410. quis om. €, ?n fine lineae, 
419. fecit diuus 0. 424. maiori 4. 432. BReptemb. δ. 

1381. 400. Ecclesiasticus] 38. r. 1382. 2. certent capita mundi] Evi- 

415. Matthaeum] See Ep. 125ς. dently Erasmus had written in the same 

416. Ioannes] See Ep. 1333. strain as in Ep. 1386. 

417. Marcum] See Ep. 1400. 4. fauor Anglorum] Cf. Epp. 1383. 


420. alias] Cf. Ep. 1255. 38n. 28—9, 1386. 49n. 


1382] FROM JOHN BOTZHEIM 323 
cum tu etiam maiora ab illis merueris, tametsi plerumque pessima ; 
merces contingat a quibus optime sis meritus; sed memineris 
aliquid diuinae misericordie relinquendum esse quod remuneret vel 
condonet. Scribis numerosam multitudinem amicorum tibi et ab 
antiquo fuisse, et his aliquot accessisse. Scias hos omnes esse 
paucissimos, si comparaueris his quos venturis subinde seculis es 
habiturus. Inuitant te plures pro odiosissimo negotio tractando, 
Periculum est ne ferueat affectus, vt plus velint vindicatam iniuriam 
sui Regis quam auctam gloriam Christi. 

Secretarii consilium placet. Is, quisquis est, consulit studio tuo 
salutari et quieti quam vbique praedicas.  Dicéris conductum : 
organum multorum papistarum, nee sine graui periculo tuorum 
librorum, qui vellicabuntur passim a quouis etiam cerdone. Meo 
consilio suspendes omnes illos ad vnum aut alterum annum, vt 
solebas hactenus ; nisi ralis esse signum, ad quem plurimi mittant 
spicula. Monitore non eges, cui plus satis est ingenii pro eo 
negotio. 

Placet quod de theologis Louanciensibus) scribis; redigentur tan- 
dem quo digni sunt. De adeundo Gallo consule noctem. Olfacio 
esse quosdam ex Germanis apud Cesarem qui tibi male faueant, ex 
quibus vnum esse putant quendam Balthasarem, praepositum in 
Vualdkirch et canonicum Constanctiensem», qui nune in Hispaniis 
agit in aula. D. Margarita furit in negotio Lutherano, id quod apud 


τὸ 


12. iniuriam sui Regis] Cf. Ep. 1308. 
9n. 
14. Secretarii] Very likely Hezius: 
cf. Ep. 1339. 76. 

16. papistarum] Cf. Ep. 1459. 94n. 

18. suspendes] In the sense of Hor. 
A. P. 388. 

19. Bolebas hactenus] Botzheim was 
perhaps thinking of the unpublished 
works mentioned in Cat. Luc. (1, p. 34. 
16-22): which he had received a few 
months before. Earlier in the same 
(p. 3. 5-11) Erasmus had confessed 
that slow composition was not his 
practice. 

22. de theologis] Probably such in- 
formation as is given in Ep. 1383. 23-4. 
23. adeundo Gallo] See Ep. 1375. 

consule noctem] Perhaps cf. Man. 
3. 194-8, Ov. A. A. 1. 251-2. 

25. Balthasarem]  Balth.  Mercklin 
(c. 1479—28 May 1531) of Waldkirch, 
in the Elz valley, ΝῈ. of Freiburg. 
After education at Schlettstadt (see 
J. Gény, Die RHeichsstadt ScHlettstadt, 
1900, pp. 91-3) he obtained à canonry 
in St. Simeon's at Tréves in 1495 (J. N. 
Hontheim, ἢ ἰδέ. Trewiren. ii, 1750, 
p. 546); and later became Dean. In 
1498 he matriculated at Bologna, and 
on 14 Aug. rs00 proceeded Decr. Dr. 
On returning home he obtained a 
eanonry at Constance, and in 1507 
was appointed one of Maximilian's 


nd 


councillors. "Phe rest of his life was 
spent in Imperial service, and in 1527 
he was Vice-Chancellor (VE. 479). In 
July 1520 he was at Vienna (VE. 204); 
in Sept. 1521 he tried ineffectually to 
get Lutheran books burnt at Constance 
(Bl. E. 35). From 1522 to 1527 he was 
with Charles in Spain; in 1528-9 he 
was sent on a mission to S. Germany 
and to attend the Diet of Spires; and 
in r530 he accompanied Charles to 
Italy and the Diet of Augsburg. He 
acquired much preferment; including 
the provostship of Waldkirch 1:508, 
a canonry at Brixen, the administration 
of Hildesheim, and the see of Malta 
1527. On 18 Sept. 1527 the Chapter of 
Constance elected him coadjutor-bp., 
and on 9 March 1529 he succeeded to 
the see on the resignation of Hugo οἱ 
Hohenlandenberg (Ep. 1316. 12n). 

See Knod 2362, and ADB. xxi. 445. 
His eorrespondence, which is detailed 
with care in EE, shows that he was 
a friend of Vadianus, Zasius, and Pirck- 
heimer. Erasmus had some acquain- 
tance with him later, and dedicated to 
him an edition of Algerus of Liége, 
Freiburg, Jo. Faber Emmeus, 1530. 

27. D. Margarita] In spite of acts of 
mercy (cf. Ep. 1358. 26n), she was pro- 
bably regarded as generally supporting 
Hulst and Egmondanus at this time : 
cf. Ep. 1383. 21-3. 


2 


-— 


Un 


3 


un 


A 
o 


t 


50 


Un 


un 


324 LETTERS OF ERASMUS [1523 
nos facit Faber et per hune aliquot episcopi et principes; sunt 
tamen ex his qui pili faciant. Certo scio illum extorsisse pecuniam 
Ferdinandi ad te missam vt corrumparis ; nam integer nolueras. 
Metitur Erasmum ex se, qui tanto Iudae constantior est quod non 
reiitiat pecuniam receptam, sed indies augeat mercedem suae 
pertinatiae. Isascitus estin aulam Ferdinandi. Reuersus nune agit 
Const(antiae» quoad res suas componat. Nam multo aere alieno 
grauatus est, vt etiam superet Eppendorphium. 

Coneoquitur apud nos denuo tragoedia de reiiciendo Vannio, non 
sine tumultuoso murmure, tametsi in secretis inter paucos res 
agatur. Proximis litteris intelliges. Populus et maior pars senatus 
fauent Vannio ; fidunt Faber et sui plurimum auxiliis et Verulani 
Episcopi et aliorum qui Caesaris nomine hie agunt Constantie. 
Subodoratur tumultus, sed intra quindecim dies, si quid agetur, 
scies. De disputatione Oecolampadii hactenus scire non potui finem ; 
nec dabatur oportunitas conueniendi eum qui litteras tuas reddidit. 

Ad solennem diui Barptolomei receperam hospitio Cronebergium 
aduenam, nec prius a me visum nec cognitum. Is abiit Tygurum : 
eui adhibueram ducem viae meum Martinum eo die. De exustis 
tribus monachis Bruxellae delata est nuda historia Norimberge 
exeusa, quam audio propediem prodituram accuratissime conscri- 
ptam. De Hutteno sedando placet institutum ; cetera placebant 
omnia. Nuntius eadem hora qua tuas reddidit, extorserat litteras 
meas, si quas ad te haberem mittendas. Nune audio Tyguri con- 
uenisse legatos Eluetiorum omnium pro tractando negotio Lutheri. 
Lucernenses insaniunt contra Tygurinos; vellent esse perditos. 
Intellexi tamen Bernenses, Suitenses, Glarianos, Basilienses, Schaft- 
husenses colludere cum 'Tygurinis; nam hii non pessime fauere 
negotio dicuntur.  Expectabimus quid sit futurum. — Postquam 
Frobenius quicquam absolnerit, cura vt habeam. 

Quid hoc est, mi Erasme, quod dicis, ἡ Si propius abesses, in- 
uiserem te ' ? Si vales et faues Botzhemo, iter erit breue ; si secus, 


further details to 


28. Faber] Cf. VE. 354 and Zw. E?. 
310. 

29. pecuniam] See Ep. 1376. 14-16. 

33. in aulam] This appointment, of 
which there is no mention in a letter 
from Constance, 27 July 1523 (Zw. ἘΣ. 
310 — Bl. E. 56), had no doubt been 
announced recently. In a letter of 
; July, printed by Friedensburg from 
the Vienna Archives in Arch. f. Ref.- 
Gesch. v (1908), 314-16, Faber answers 
Ferdinand's invitation, practically ac- 
cepting it and sending an agent to 
negotiate the conditions. Cf. Ep. 1388. 
8-9. 

34. aere alieno] As the result of his 
visit to Rome in 1521-2; see I. Staub, 
J. Fabri, 1911, p. 170. The position 
was perhaps not unusual; for Erasmus 
was not ashamed to confess to it 
under somewhat similar cireumstances 
(Ep. 1434. 24. 59). 

36. Vannio] See Ep. 1335. 44n; and 
Bl E. ss. In ἃ letter of 28 Aug. 


Botzheim gives 
Vadianus (VE. 360). 

39. Verulani] See Ep. 1282 introd. 

42. disputatione] See Ep. 1384. 49η. 

44. Cronebergium] See Ep. 1331. 56n. 

46. meum Martinum] Another ser- 
vant; cf. Ep. 1361. 2. 

47. historia] See Ep. 1384. 2n. 

49. sedando] By replying to the 
Expostulatio. A draft of the Spongia 
had perhaps been sent to Botzheim. 

cetera] Perhaps the application 
to the authorities at Zurich : Ep. 1370. 

51. conuenisse legatos] This informa- 
tion was incorrect. Α national council 
to consider the religious situation 
had recently been suggested by Nic. 
Wattenwyl (Ep. 1264 introd.; see Zw. 
E? 311); but nothing came of the 
proposal. The invitations to the second 
Disputation at Zurich were not issued 
till 12 Oct. 1523: see B. J. Kidd, 
Documents of the Continental. Reforma- 


tion, 1911, pp. 408-9. 


1382] FROM JOHN BOTZHEIM 325 
quoduis, quantumuis proximum, erit longissimum. —Expectat te 6o 
mansio tua superne cum fumario fabrefacta.  Expectat te tuus 
Botzhemus; qui, si posset, imperaret profectionem tuam Con- 
stantiam. Vnum est vini periculum ; cetera pro tua humanitate 
boni consulta fore non diffido. Vale felicissime. 


Ipso Barptolomei solenni. 1.5.2.3. 65 
Tuus Botzhemus. 

Faber sub die Corpori Christi dicato volens Lindaui habere con- 
cionem ad populum, postquam conscendisset pulpitum seu sug- 
gestum, coepit strui turrim inuincibilem contra aliquot doctrinas 
Lutheri, qui, dum vehementius propugnat, plausibilius irridetur. 7o 
Tum »ostea intra paucos dies leui quodam vento vastatur turris 
illa Fabrilis; quod cum vidisset quidam amicus, scripsit hoc 
hexastichon, quod appositum vides. 

Omnium doctiss/imo) viro, domino D. Erasmo Roterodamo, prae- 
ceptori chariss(imo). Basileae. 75 


To WILLIBALD PIRCKEHEIMER. 
( Basle.) 
29 August (15232. 


1383. 
Pirckheimeri Opera p. 276. 
O? p. 176: Lond. xxx. 33: LB. App. 471. 
[1523, because of the Spongia : also, because evidently in sequence with Ep. 1376.] 


AEGRANVS solet exaggerare omnia, quanquam nihil adhuc accidit 
mihi indignius hoc facto Hutteni. Hane technam struxit Heinricus 
Epphendorpius, qui omnia sua consilia miscuerat cum Hutteno, 
quum esset Basileae. Vterque debebat animam ; visum est illis 
hae via posse extundi ducentos florenos ab amicis Erasmi. Et5 
extorsissent aliquid, nisi obstitissem : nam olfeci technam. Cum 
viderent nihil extorqueri posse, saltem a typographo voluerunt 
paululum abradere. Neuter fecit odio mei, quum de vtroque sim 
bene meritus, sed amore praedae. Nunc ab aliis quibusdam extor- 
serunt sexcentos florenos et triginta. Huttenus habet ducentos; 
iuuenis, cuius nomine bellum indictum, quadringentos ; Epphen- 
dorpius legatus triginta. Fauit alea, et haec sors attulit ei lucrum 
nonaginta. Isti habentur hie pro honestis viris. Spongiam meam 
qua Hutteno respondeo, iam pene excudit Frobenius. Itaque sero 
mones: quanquam respondeo contemptim. 15 


“- 


o 


1383. Pro titulo ERASMVS BILIBALDO SVO S. P. add. O? (pr. Οὐ: p. Lond. PIRCK- 
HEIMERO ante svo add. LB.) 2. Henricus O?. 6. obstitissem scripsi : 
obstitisses P : obstitisset Bócking (HE. 329). 


cit., p. 19, and cf. VE. 184. 

73. hexastichon] Not now preserved 
with the ws. 

1383. 4. debebat animam] Cf. Ep. 


1382. 61. mansio tua] See Ep. 1342. 


42. . 
fumario] Cf. Epp. 1248. ron, 1342. 
345. 


63. vini periculum] Cf. Ep. 1342. 438— 


41. 

67. Corpori Christi] 4 June. The 
incident is narrated with detail in 
Bl. E. 55, of 25 June: unfortunately 
only in epitom? at this point. Faber 
had been * plebanus" of 5t. Stephen's 
at Lindau since 1516: see Staub op. 


1437. 49. 

7. typographo] Froben. 

το. ducentos] This sum was reported 
to be in Hutten's possession at his 
death; cf. Zw. ἘΠ. 320 — HE. 350. 

1r. iuuenis] Can Hartmuth of Cron- 
berg (Ep. 1331. 56n) be intended ? 

13. Spongiam] Ep. 1378. 


326 LETTERS OF ERASMUS [1523 


ἘΞ Emserum existimabam esse defunctum. Simile quiddam acci- 
dit mihi Louanii. Scripseram Hardmanno Gaudano, qui praeter 
vtriusque linguae litteraturam non vulgarem Lutetiae primam 
lauream meruit, familiariter de rebus ad ipsum pertinentibus, nec 

20 credebam fore vt vlli suorum eas litteras ostenderet. Epistola 
cireumfertur excusa. Ín ea, vt scribunt, taxantur Franciscus 
Hulstus et Eemondanus Carmelita, quibus Caesar et Pontifex regnum 
commisit exurendi Lutheranos. Nondum vidi epistolam. Pontifex 
imposuit silentium Ecmondano : itaque mussant theologi. 

2; Nescio an tibi scripserim de tragoedia exorta in Anglia. Iniecta 
erat Regi suspicio me adfuisse Luthero in nouo ludicro libello. Ea 
de causa misi famulum. Is rediit omnibus foelicissime gestis. Rex 
excusat sese; et item Cardinalis. Amicis veteribus accreuit et 
amor et numerus.  Donarunt famulo supra triginta florenos. 

3o Buschius Hutteno furiosior, semper a me laudatus et humaniter 

acceptus Basileae, certe nullo verbo ἃ me laesus, excudit nescio 

quid in me ; quod fortassis exibit hisce nundinis. Huiusmodi con- 

ciliant non optimam famam Germaniae. Nihilstolidius. Principes 

omnes hortantur in Lutherum. Ego autem non scribam, aut ita 

scribam vt qui pugnant pro regno Pharisaico, malint me siluisse. 
Bene vale, 4. Cal. Sept. 


3 


Un 


Erasmus tuus. 
Ornatiss. D. Bilibaldo, senatori Norimberg. 


1384. Το UrnicH ZWINGLI. 


Zurich M5. F. 42. 70. Dasle. 
Hess ii. 566. 31 August (15237. 


[An autograph, in the Central Library at Zurich: written in haste, so that 
itis difficult to decipher. A few words (ll. 25, 94) need correction, and there is an 
error of a not uncommon type (cf. Ep. 1054 introd.) in the address. At the foot 
of f. 2 à copy of the letter is written, continuing on to f. 2 v? and surrounding the 
address: by the xvii^. hand in which the manuscript of Ep. 1436 is written at 
Basle. From similarity of lacunae I had inferred that the writer was J. C. Füssli, 
who was the first to publish this letter in full, in his Epist. ab Eccl. Heluet. Reforma- 
toribus scriptae, 1742; but Dr. Escher of Zurich showed me that Füssli's hand- 
writing was entirely different. Hess' text, which like Füssli's has gaps, was not 


17. Harmanno ΟΣ: Hermanno Lond. Goudano LB. 22. Egmon- 
danus ΟΣ, 24. Egmondano ΟΣ. 37. Erasmus... 38. Norimberg om. O*. 


16. Simile quiddam] The implication — Epp. 1366,7, cf. Epp. 1386. 34, 1408. 
is perhaps that Emser's translation of 21-3. 
Henry vui (cf. Ep. 1308. 9n) had been 28. Amicis] Cf. Ep. 1382. 4-9. 


printed without his knowledge. 31. excudit nescio quid] Cf. Epp. 
17. Scripseram] Ep. 1345. 1386.28, 1406.48—-50, 1437.170, 1466.27. 
18. Lutetiae] See Ep. 1238. 24n. It seems that nothing of the kind was 
24. imposuitsilentium] Cf. Ep. 13:59. — printed; but for another publication 
2n. attributed by Erasmus to Busch see 
26. suspicio] Cf. Ep. 1367. 3-4. Epp. 1397 introd., 1496. 89n. Busch's 
libello] His reply to Henry vir: hostility to Erasmus had begun some 

see Ep. 1308. 9n. months earlier (LE?. 631). 
27. famulum] L. Algoet; see Ep. 34. in Lutherum] Cf. Epp. 1324, 1338, 
1373. In. 1367, 1386. 5, 1387 ; and Cat. Luc. (1, 


Rex] For these letters, which were p. 35. 11-20). For earlier invitations 
doubtless of about the same date as see Epp. 1180, 1213. 


1384] TO ULRICH ZWINGLI 327 


taken from the original, which he supposed to have perished ; nor can it have been 
taken from Füssli, since it supplies some of his gaps, but misses some words 
which he prints. The difficulty of the manuscript may be judged from the 
fact that even Kóhler's text in Zw. E?. is not perfect. Some extracts are given 
by J. H. Hottinger in Primitiae Heidelbergenses, 1659, p. 220, and in Hist. eccl. 
N. T. sec. xvi, ii, 1665, pp. 28-31. 

"The last paragraphs are a postscript written on 1 Sept. ; cf.l. 49n. "The year-date 
is easily supplied from the contents. The letter indicates that Zwingli was now 
becoming critical of Erasmus, and that the sympathy which had hitherto existed 
between them was coming to an end. It is in fact the last which survives of their 
correspondence, though Erasmus wrote again soon: see Zw. E?. 319, Zwingli to 
Oecolampadius, 11 Oct. 1523, ἡ Erasmus pridem bis ad nos scripsit, de te honestam 
in vtraque epistola faciens mentionem. Vna enim sic ait, ** Oecolampadius apud nos 
triumphat ?'.*] 


S., optime Zwingli. Grata mihi fuit tue epistole confabulatio. 
Rumor hue allatus est etiam tercium illum Augustinensem exustum 
postrid. Visitationis. Nam pridie eius diei exusti sunt duo. Quorum 
mortem an deplorare debeam nescio. Certe summa et inaudita 
constantia mortui sunt, non ob articulos sed ob paradoxa Lutheri : 
pro quibus ego mori nolim, quia non intelligo. Scio pro Christo 
mori gloriosum esse. Nunquam defuit piis afflictio, sed affliguntur 
et impii. Et πολύτεχνος est ille qui se subinde transfigurat in 
angelum lucis. Et rarum est donum discretio spirituum. Lutherus 
proponit quaedam enigmata in spetiem absurda: omnia opera 
sanctorum esse peccata, que indigent ignoscente Dei miseri- 
cordia '; 'liberum arbitrium esse nomen inane' ; ' sola fide iusti- 
ficari hominem, opera nihil ad rem facere'. De his contendere, 
quomodo velit intelligi Lutherus, non video quem fructum adferat. 
Deinde video in plerisque illi addictis miram peruicaciam. Et in 
Lutheri scriptis quantum maledicentiae, sepe preter rem. Ista me 
cogunt subdubitare de spiritu illorum ; quem ob causam, cui faueo, 
velim esse syncerum. Nullum monitorem ferunt; imo moniti se 
referunt in partem diuersam et inuoluunt hominem quauis occasione. 
Appellas me contatorem. Obsecro te, quid velles me facere ? 
Adhue que scripsi, libere scripsi. Et sicubi sum blandior, non 


1. epistole] Perhaps the letter men- 
tioned in Ep. 1496. 13. 

2. Augustinensem] Cf. Ep. 1382. 46-- 
9. The allusion is to the burning at 
Brussels on 1 July—after confinement 
at Vilvorde since July 1522—0f two 
Austin friars from Antwerp, Henry 
Vos and John van den Esschen, by the 
inquisitors, on the ground that they 
had embraced some of Luther's opin- 
ions. A third, whose name is unknown, 
was condemned, but not burnt at the 
same time; and his fate is uncertain. 
For the rumour reported here cf. 
LE2. 684 and n, also Herminjard 75. 
"Two German narratives of the event 
and one Latin—all printed at the time 
—are reprinted with elaborate intro- 
duetions by F. Pijper in Bibl. Reform. 
Neerlandica, viii, 1911, 1-114 ; see also 
Fredericq iv. 140-8, v. 775.  Prefixed 
to the Latin narrative, which gives the 


date incorrectly as 3o June, is an 
unsigned and unaddressed letter from 
an eyewitness, dated Brussels, r0 July 
1523. It has been suggested (cf. Pijper 
pp. 24,5) that this was written to Eras- 
mus: but there is no evidence in either 
direction. A brief account of the affair 
is given by Erasmus in a letter of 1 July 
1529 (Lond. xxiv. 4, LB. 1060). See 
also O. Clemen, Beitr. z. Reformations- 
gesch. i, 1900, 40-52. 

3. Visitationis] Mariae: 2 July. 

II. esse peccata] See Art. 3r of 
Luther's Assertio (Ep. 1203. 25n) ; and 
cf. Epp. 1195. 64n, 1225. 334—5. 

12. liberum arbitrium] See Art. 36 
of the Assertio. 

sola fide] Cf. Ep. 1195. 63n. 

20. contatorem] Kóhler notes that 
this word is used by Glareanus in 
an interesting diagnosis of Erasmus' 
position, written to Zwingli, 20 Jan. 


ut 


- 


D] 


5 


O 


25 


30 Pharisaico. 


35 


40 preterea ? 


45 


328 LETTERS OF ERASMUS [1523 
prodo veritatem Euangelicam, sed assero qua licet. De hoc Pontifice 
conceperam bonam quandam spem. Nunc vereor ne me fallat. Et 
tamen hunc admonui officii sui ; blandius quidem, sed ita credebam 
expedire. Scripsi illi priuatim prolixam epistolam liberrime. Nihil 
respondet: vereor ne sit offensus. Eam si legisses, diceres me non 
esse blandum, quum se dat occasio. Et liberior essem si viderem 
me profecturum. Dementiae est tibi perniciem accersere, si nulli 
prosis. Ego florentissimam regionem reliqui, ne miscerer negocio 
Nam alia lege non licuisset ilic viuere. Et ea est 
valetudo mea vt non possim quouis loco viuere. Pontificia tyrannis 
nec his placet quibus displicet Lutherus. Episcopos ex patribus 
factos principes prophanos, et cum monarchis colludere, quis non 


videt, quis non dolet ? 


Hec mihi non vno loco dicta sunt. 
Eius finis qui sit futurus nescio. 
Hi semper erumpunt excitata rerum 


recta ad tumultum tendere. 
Mundus est plenus pessimis. 


Que nunc aguntur, video 


tempestate. Satis admonui episcopos, satis principes, vel in libello 


de Principe ; 


homo nullius autoritatis. 
Etiamsi vitam contemnerem, non video quid esset 


Quid me velles facere 


insuper faciundum. Tu in nonnullis dissentis a Luthero. Dissentit 


et Oecolampadius. 
meosque libros periculis ? 


offerebantur, vt aduersus illum scriberem. 


An ego propter illius doctrinam obiiciam me 
Omnia recusaui que mihi hoc nomine 


A Pontifice, a Cesare, 


a regibus et principibus, a doctissimis etiam et charissimis amicis 


hue prouocor. 


Et tamen certum est aut non scribere, aut ita 


scribere vt mea scriptio non sit placitura Phariseis. Non est opus 


vt testibus citatis tibi 1us asseras admonendi mei. 


Eruditorum 


admonitio mihi semper fuit gratissima. Oecolampadius proposuerat 


25. expedire MS. 


1523, from Basle (Zw. E?*. 270: quoted 
also in Ep. 1327 introd.): ' Erasmus 
quid scripserit, in manu omnium est. 
Senex est, quiescere vellet. Sed vtraque 
pars eum trahere conatur. llle humanis 
sectionibusadessenon vult. Etquiseum 
trahat? Quem fugiat videt; quem se- 
quatur non item. Christum omnes eius 
libri sonant. Ac magis verisimile Lu- 
therum studiis Erasmi adiutum quam 
Erasmum illius. Timidus est quia cunc- 
tator. Nunquam quicquam ex illius ore 
&udio quod non Christum sonet. Opi- 
niones humanas quasdam habet. Fran- 
cis plus fauere videtur quam Germanis, 
quanquam omnes adiuuat ex aequo. 
Displicent ei concionatores quidam, qui 
et tibi placere non possunt: qui cum 
indocti sint Lutherique causam adiu- 
uare volunt, non modo non adiuuant, 
sed etiam Euangelio nocent. Luthera- 
nus esse non vult Erasmus, sed neque 
Antilutheranus: nisi adeo flagelletur 
ab iis vt ferre amplius nequeat. Mirum 
vero cur Germani adeo Érasmo infensi 
sint, quos adeo literis illustrauit: cum 


tamen pulchellus ille Aleander per 
totam Germaniam, aut certe magnam 
portionem, prope vt insultans victor 
iuerit, a nemine lesus, multos interea 
ledens. Fumi sunt minae hae. In inno: 
centem Erasmum saeuiunt, et propterea 
nunc de eo tales rumores spargunt." 

23. conceperam] Cf. Ep. 1314. 12. 

25. epistolam] Ep. 1352. 

Nihil respondet] Cf. Ep. 1416. 26; 
and Ep. 1690, ἡ Egi... perlitteras cum 
Adriano Pontifice: coniicio non pla- 
cuisse consilium, vel ex hoc quia nihil 
respondit *. 

26. offensus] Cf. Ep. 1496. 55-8. 

29. florentissimam] For Erasmus' ap- 
preciation of Brabant see Epp. 1111. 
77: 95 1208. ID, 1221, 1237- 

reliqui] See Ep. 1242 introd. 

39. de Principe] See Epp. 393, 853. 

46. huc prouocor] Cf. Ep. 1383. 34n. 

49. admonitio] Cf. Ep. 1076. 6n. 

Oecolampadius] Kohlers note 
elucidates this episode. In defence of 
the Evangelical party Oecolampadius 
had issued Conclusiones, which he was 


1384] TO ULRICH ZWINGLI 329 
quedam disputanda, iamque schedas prodiderat. iussus est in aliud 5o 
tempus prorogare. Nunc permissus est disputare quum volet. Vir 
optimus est, sed impatiens monitoris, quamuis amici. Scripsit ad 
illum Lutherus, sibi narratum illum enarrare Esaiam, me vehe- 
menter obstetisse ; quum nemo magis faueat Oecolampadio. Addit 
mihi non multum tribuendum in his que sunt spiritus. Hoc quid :; 
sit non intelligo. Adiicit me veluti Mosen eduxisse Israhelem ex 
Aegypto, ceterum moriturum in campestribus. Vtinam ipse sit 
lesus qui perducat omnes in terram promissionis ! 

Expostulatio Hutteni non est reddita, nisi posteaquam iam esset 
vulgata multis exemplaribus, et ambiret typographos. Ego illi non 6o 
inuideo tuorum ciuium fauorem. Miror tamen quo nomine faueant. 
Tanquam Lutherano ? Nemo magis officit cause Euangelicae. Ob 
bonas litteras ? Nullus eque nocuit bonis litteris. Imo libellus ille 
seriptus sine causa in amicum multam inuidiam conciliabit nomini 
Germanico. Quid enim barbarius quam tot fictis criminibus in- 65 
cessere amicum bene cupientem ipsi ac de ipso bene meritum ? 
Seio illum instinctu alieno fecisse, et hoc fuisse per quosdam 
agitatum, vt ab amicis meis extorqueretur pecunia. De ceteris 
illius factis non disputo. Satis nota sunt. Sed amiciciam colunt 
etiam piratae. HRespondimus illi; imo non respondimus, sed im- 7o 
pudentem calumniam a nobis depulimus. Magis me mouet causa 
Euangelica ac bonarum litterarum quam mea iniuria. Nihil moror 
illorum amiciciam qui tali delectantur ingenio. Nulli non per- 
suasum est hic, quicquid isthic habet fauoris, te autore nactum esse, 
vteunque tu tergiuersaris. Aliquid mali ille potest adferre vestre 7; 
ciuitati, boni nihil. Porro quod auxerit maledicum libellum, ipse 
narrauit Oecolampadius. Quanquam, vt illius video ingenium, ille 
non desinet furere, non tam meo malo quam bonarum litterarum. 
Quod si non desinet, 

fragili querens illidere dentem, 80 
Illidet solido. 


Tu curabis hominem cohercendum, si putes hoc interesse et politioris 


semperque?studuisse ne labefactaretur 
eius dignitas. Vides nos minime molli. 
culis auribus esse, qui dissimulauerimus 
(cf. ME. 253) tot eius parum amicas 
epistolas." 

55. Spiritus] So Burer had reported 
from Wittenberg, 30 June 1521 (BRE. 
206): ' Aiunt Erasmum nondum eum 
spiritum nactum esse quem habeat 
Lutherus '. 


prepared to maintain on 16 Aug. "The 
'Town Council and the University inter- 
fered; but on 30 Aug. the opposition 
of the former was withdrawn, and the 
Disputation took place next day. 

53. Lutherus] LE?. 674. 18-39, of 
20 June 1523. Erasmus! quotation is 
not verbal, but gives the sense : some- 
what increasing its acerbity. "The letter 
evidently caused him annoyance; for 


he returns to it in his postscript, l. 87: 
see also Ep. 1397. 9—10. It was perhaps 
to counteract this utterance of hisleader 
that on 8 Sept. 1523 Melanchthon too 
wrote to Oecolampadius (Occ. E. ii. 12), 
à letter carried by à young law-student, 
Hieronymus Sehurtz, who was return- 
ing from Wittenberg to Basle : * Sperat 
et cum Erasmo se congressurum : quod 
ego cum ob alia vellem, tum ob hoc 
maxime, vt fides homini fieret alienissi- 
mos nos esse ab Hutíteni consiliis, 


59. Expostulatio] See Ep. 1356. 63n. 
See also Pellican's letter of 30 Nov. 
quoted in Ep. 1242 introd. 

6r. ciuium fauorem] For Erasmus 
action against Hutten at Zurich see 
Ep. 1379. 

quo nomine faueant] This passage 
is reproduced in Ep. 1389. 54-9. 

7o. Respondimus] See Ep. 1376. 

74. te autore] Cf. Ep. 1376. 29-30. 

76. auxerit] Cf. Ep. 1378. 22n. 

8o. fragili] Cf. Hor. S. 2. 1. 77,8. 


330 LETTERS OF ERASMUS [1523 
litteraturae et cause Euangelice et nominis Germanici, quando- 
quidem vulgus hodie Germanos vocat quicunque Germanice 

8; loquuntur. 

Oecolampadius heri disputauit, et quidem feliciter, disputaturus 
denuo proximo Dominico. Lutherus scripsit ad Oecolampadium 
mihi non multum esse tribuendum in his que sunt spiritus. Velim 
hoc ex «te» discere, doctissime Zwingli, quis sit ille spiritus. Nam 

9o videor mihi fere omnia docuisse que docet Lutherus, nisi quod non 
tam atrociter, quodque abstinui a quibusdam enigmatis et paradoxis : 
vnde cupiam plurimum denique fructum enasci, sed ego malo 
fructum magis presentem. Valde grauat istos inuidia, quod vos 
prebetis palam copiam omnibus contradicendi. Precor vt Dominus 

95 lesus dirigat ac bene fortunet spiritum vestrum. 

Quod Hilarius meus dixit, per te potuisse premi libellum Hutteni, 
si voluisses, ex suo animo dixit, non ex meis mandatis. Bene vale. 

Basilee. prid. Cal. Septembr. 

Erasmus tuus plusquam ex tempore. 

100 Eruditiss. D. Ioanni Zwinglio. 


Thuregii. 


1385. 
Opus Epistolarum p. 760. 
N. p.725: Lond. xx, 355: LB. 657. 


To Hzwnv VIII. 


DBasle. 
4 September 1523. 


[Written to accompany the presentation copy of the Paraphrase on St. Luke 
(Ep. 1381).] 


ERASMVS ROT. HENRICO ANGLIAE REGI S. D. 


SERENISSIME Rex, de tuae maiestatis in me studio Thomas Morus 
mihi scripsit rem longe quidem gratissimam, sed minime nouam. 
Quo magis intelligo mihi totis viribus adnitendum vt et meritis et 
votis tuae maiestatis aliquando satisfaciam. Sunt hie magni rerum 
motus vel parturitiones potius, quid pariturae nescio, nec simplex 
dissidium est. Oblique moliuntur qui fauent Caesari, contra qui 
Gallo. Quin et Lutheriani videntur nouos sumpsisse spiritus ; 
contra, principes saeuiunt. Christus det felicem exitum. 

Venit ad te Lucas medicus, aeternae salutis artifex. Eum tua 
io maiestas comiter accipiet, meque numerabit inter eos qui ipsi 

cupiunt et optant omnia laeta feliciaque. Molior aliquid aduersus 

noua dogmata; sed non ausim aedere, nisi relicta Germania, ne 
cadam priusquam descendam in harenam. Bene valeat tua maiestas. 
Basil. prid. non. Sept. Anno M.D.xxri. 


1384. 94. pbebis JS. 98. Septembr. corr. Erasmus, pro Oct., quod prius 
scripserat. 1385. 7. H Lond.: Lutherani N? LB. 14. Anno add. N. 


t1 


1384. 84. Germanos] Cf. Ep. 321. 15n. 
For the wide extension given to the term 
see bk. 1 of Irenicus! Germaniae Exegesis 
(Ep. 877. 1n); and cf. my Age of Eras- 
mAs, p. 265. 

87. proximo Dominico] 6 Sept. 

Lutherus] Cf. ll. :2—7. 
-". Hitarius] See Ep. 1257. 13n. 


1385. r. Morus] His letter is lost. 

1r. aduersus noua dogmata] Perhaps 
the De Libero Arbitrio: οὗ which 
Erasmus later sent the first draft for 
Henry to see (Ep. 1430. 12). Cf. also 
Epp. 1358. 3, 1386. 21—3, 1397. 14-15. 

12. relicta Germania] See Ep. 1353. 
254n. 


1386] 331 


| 1386. 


Vatican MS. Reg. Lat. 2023, f. 151. 
de Nolhae p. 114. 


To «THEsoponic Hzzrus ὃ). 


Basle, 

16 September 1523. 

[A xvi€ copy, in a secretarial hand, among the papers of Sadoleto in the Vatican : 
endorsed by him, * Exemplum literarum Erasmi'. From the resemblance to Ep. 
1383 there can be no doubt that the letter is by Erasmus ; but the person addressed 
cannot be identified with certainty. Evidently he was some one closely connected 
with the Papal court; but he can hardly be Sadoleto, who was not in Rome at 
this time (see S. Ritter, Uy, umanista teologo, 1912, pp. 12,13), and whose acquain- 
tance with Erasmus, or at least correspondence, had not yet begun. de Nolhac 
conjectures Peter Barbirius, who as Adrian's chaplain enioyed great influence with 
him, and to whom Erasmus was accustomed to write confidentially. But in view 
of the deception practised upon Erasmus by Barbirius, during Adrian's lifetime 
(see Erasmus' letter of 22 Aug. 1534, printed by Miaskowski, Jb. f. Philosophie xv, 
I9OI, 334) the secretary, Hezius (Ep. 1339), is perhaps more likely. It is easy to 
suppose that either of them may have had a copy made to send to Sadoleto : 
though I have no indication of intimacy between them.] 


NON possum litteris tibi satis significare praesentem huius re- 
gionis et horum temporum statum ; aut ego nihil video, aut aliquid 
monstri alitur inter multas regiones et ciuitates quasdam precipuas. 
Ex hoc famulo multa disces quae litteris mandare tutum non est. 
Hortaris vt scribam in Lutherum ; atqui iam id feci, non semel 
testatus me ab ea factione semper fuisse ac fore alienissimum. 
Testor me quoscumque potui dehortatum ab ea factione et semper 
dehortaturum, idque feci et facio sedulo, nec sine fructu. Id est cur 
potissimum in me fremunt Lutherani.  Promiserant enim sibi 
triumphum si vel siluissem, vt possent abuti apud populum meo 
nomine. Vix ceperam scribere librum in illum ; mox ad odorem 
eius rei ceperunt plane furere, adeo vt sit mihi relinquenda Ger- 
mania; quam vtinam numquam vidissem ! 

Nec habeo quo fugiam. A Gallia—nam eo Rex ipse me vocat 
magnis promissis—excludit bellum. In Anglia non libet viuere, hic 
non licet. Non ferunt vllum verbum dici in Lutherum ; periculum 
est ne fiam martyr, antequam promerear lauream martyrii. llli 
omnia scribunt Germanice: cum populo nobis res est. Non 
ignorabam quam pertinaces inimicos haberem in ista parte; et 
tamen, ne factiosus essem, ausus sum totam Germaniam in me 
prouocare, citius periturus quam adiutor futurus dissidii. Non 
pigebit scribere in Lutherum ; sed vereor ne mea scriptio et mihi 
capitis periculum accersat et nouos tumultus excitet. Nam totum 
odium in me deriuabitur; quando nune etiam mihi potissimum 


5. Punctum addidi post feci: post semel maluit de Nolhac. 


3. monstri] Cf. Ep. 1406. 59-60. 
4. famulo] Cf. Ep. 1387. 4n. 


6. testatus] Of. Epp. 1033. 192-3. 


1143, 1275. 22n, 1352. 63-4. 
7. dehortatum] Cf. Ep. 1275. 21n. 
rr. librum] Cf. Epp. 1275. 
1358. 3-6, 1385. r 1n. 
I2. furere] Cf. Ep. 1422. 54n. 
relinquenda Germania] See 
1353. 254} 


20n, 


Ep. 


I3. bellum] Cf. Ep. 1345. 3n. 

In Anglia] Cf. Epp. 451. 19, 1432. 
67-9. This reluctance was perhaps due 
to the climate, or to the insular posi- 
tion: hardly, asthislettershows further 
on, to lack of warmth on the part of his 
friends. But for other motives cf. Ep. 
597. 51 and nn. 

18. Germanice] Cf. Ep. 1313. 85n. 
21. Non pigebit] Cf. Ep. 1385. 11-13. 


5 


Un 


332 


LETTERS OF ERASMUS 


[1523 


25 imputant quod res ipsorum non omnino succedit vt volunt: iam 
viceramus, inquiunt, nisi Erasmus principes in nos animasset. Ex 
libello Huthenico potest estimari quibus conuiciis debachaturi sunt 
in caput meum.  Buschius est Huteno multo virulentior; et is 
scribit in me, et interim in Brabantia et Colonia theologi et monachi 


3ome publice vocant hereticum. 
dimoueri potui a recto statu. 


Ego tamen nullis contumeliis 


Interim sic moderatus sum mea vt omnes integri probent, vt 
principes mihi etiam gratias agant quod ex libris meis profecerint. 
Nuper scripsit ad me Rex Angliae et Cardinalis Eboracen(sis), preter 
35 multos episcopos ; Rex Galliae nuperrime, additis propria manu 
duobus versibus; Caesar pridem, Ferdinandus nuper bis, misso 


etiam honorario munere. 


In Germania deus essem, si vellem im- 


pugnare potestatem Pontificis, quam plane decreuerunt subuertere 
plerique. Ego semper illam tueor dictis ac scriptis. Pro his itaque 
40laboribus, pro hac constantia in recto statu, pro neglectis tot 
amicitiis doctorum apud Germanos, pro accersitis periculis hoc feram 
praemii, vt Stunicis et similibus sycophantis obiiciar Romae ? 

Ego, quicquid fiet, nec mutabo sinceritatem conscientiae nec in 
vlla(m» factionem me deflectam ; nec seiungar ab Ecclesia Romana, 


4; nec vllius principis humani opem implorabo. 


Potuissem ledere 


existimationem Pontificis, sed absit vt ego vtar Sathanae potestate. 
Cupio, et vtinam possim, prodesse omnibus, e£ maxime iis quorum 


auctoritas prodest omnibus. 


De fortuna non sum anxie sollicitus. Angli dant quantum volo ; 
5o Rex Galliae offert duo milia annue litteris aliqua ex parte propria 
manu scriptis. In Sanctissimi D. N. sinceritate mihi summa fiducia 
est; cui illud promittes meo nomine, siue venio Romam siue non 


venio, me in parte Catholica constantissime futurum. 


Certe 


animus est Romae, nec vsquam libentius huius corpusculi sarcinam 


deposuero. 


Basi»leae sextodecimo Kal. Octobris, « D xxi. 


1387. 
Leipzig MS. 
EE. 17. 


FRow ENNio FiLoNARDI. 


Constance, 
23 September 1523. 


[An original letter: by a secretary, except ll. 17-18, which are by the Bishop 
himself. "The contents suggest, and Ep. 1392 shows, that the news of. Adrian vr's 
death on 14 Sept., had not yet reached Switzerland.] 


27. libello Huthenico] The ZEzpostau- 
latio: see Ep. 1356. 63n. 

28. Buschius] See Ep. 1383. 31n. 

34. Rex Angliae] Cf. Ep. 1383. 27n. 

35. Rex Galliae] Ep. 1375 : the offer 
mentioned in l. so was probably made 
verbally through the bearer, Cl. Can- 
tiuncula (Ep. 852. 80on). 

36. Caesar] Ep. 1270. 

Ferdinandus] Ep. 1343 is the only 

one extant. 

37. munere] Cf. Ep. 1376. 15n. 


49. Angli dant] In occasional gifts ; 
in addition to his regular pensions from 
Aldington and from Lord Mountjoy. 
In the letter of 22 Aug. 1534 quoted 
above, Erasmus says of Longlond: 
* Aliquot annis sponte misit quindecim 
angelatos, post misit viginti'. For con- 
tributions to his income from friends 
in general at this time cf. I, p. 45. 1-5. 

51. Sanctissimi D. N.] Adrian vri; 
news of whose death had not yet 
reached Baslc. Cf. Ep. 1387 introd. 


FROM ENNIO FILONARDI 333 


1387] 


REVEREN(DE) DOMINE HON(ORANDE). 


CoMMEN(DATIONEM). Litteras D. Vestrae R. vna cum annexis ad 
Vrbem hodie cum summa animi consolatione recepi: quas, vt cupit 
et petit, omni qua fieri poterit diligentia cum aliis meis Romam 
fideliter perferendas curabo. Quod eiusdem familiari prestiti, parum 
extitit, cum D. Vestrae R. virtutibus et laudibus maiora debeam. 

Si R. D. Vestra excogitare posset remedia opportuna ad Luthera- 
nam heresim quanto citius extinguendam, de illisque Sanctissimum 
D. N. informaret, meque, si placeret, certiorem redderet, arbitrarer 
rebus et eius gloriae apud ipsius Sanctitatem plurimum profuturum. 

Si aliud contigerit vbi D. Vestrae R. obsequi valeam, rogo officia 
mea non negligat, meque in dies in eius seruitia ardentiorem inueniet ; 
precipuam enim spem in D. Vestra R. reposui, si eandem in Vrbe 
in excelso et debito honore iuxta Pontificis mentem et commune 
desiderium videre licuerit. Et sic eidem anima et corpore semper 
me commendo, trado, dedo et offero, vt foelix viuat. 

Ex Constantia. xxr. Septembris. M.D.XXIII. 

V. R. D. obsequentiss(imus) frater, 
E. episcopus Verulanus. 


Reueren(do» D. meo obseruandissimo D. Erasmo Roterodamo, 
sacrae paginae doc«tori» vnico. Basileae. 


1388. Τὸ CoNRAD GOCLENIUS. 


Vita Erasmi p. 88. 
O? p. 134: Lond. xxx. 10: LB. 658. 


Basle. 
25 September 1523. 


[The year-date is amply confirmed by the contents.] 


ERASMVS ROTERODAMVS M. CONRADO GOCLENIO S. 


QvvM per Hilarium expectem literas tuas, mi Gocleni, non est 
quod nune magnopere scribam. Ne quid te cruciet aliorum successus, 
sed expecta feliciora: quamquam non video quur istius fortunae te 
magnopere poeniteat. De Viue miror. Scripsit mihi se cogitare de 


EIDEM ante M. add. O?. I. 


1388. rrr. O! LB : Ὁ: 


1387. 1. Litteras] not extant. 
annexis] One of these was Ep. 
1386. 

4. familiari] Possibly John Hovius 
(Ep. 867. 177n), who is mentioned in 
Ep. 1424. 7 as known to Filonardi. Cf. 
also Ep. 1386. 4; and see Ep. 1349. 23n. 

6. R. D.] reuerenda dominatio. 

remedia] The request made here 
had perhaps been suggested to Filonardi 
from Rome. 

1388. 1. Hilarium] See Ep. 1257. 1 3n. 

3. feliciora] For Goclenius' dissatis- 
faction now with his position at Lou- 
vain cf. Epp. 1435. 1—6, 1437. 179-81. 

4. Viue] After writing Ep. 1362 he 
went once more to England, on his 
way to Spain (cf. Ep. 927 introd.). He 


expecto Οἱ, 


had reached Oxford by 12 Sept.; for 
on that date the University wrote to 
Wolsey, expressing satisfaction with 
him (Arch. Univ. FF, no. 120 — Bodl. 
MS. 282). The letter mentioned here 
is not extant. It was perhaps written 
in the first flush of disappointment 
about the amount of his salary, and at 
finding the University not so flourishing 
as he had hoped: cf. letters of the 
University to Wolsey and More, 8 June 
1523 (ibid. nos. 117, 118), ' Pauperes 
enim sumus. Olim singuli nostrum 
annuum stipendium habuimus, aliqui 
& nobilibus, nonnulli ab his qui mona- 
steriis presunt, plurimi a presbyteris 
quibus ruri sunt sacerdotia. Nunc vero 
tantum abest vt in hoc perstemus, vt 


5 


IO 


15 


334 LETTERS OF ERASMUS [1523 


; reditu in Brabantiam. Quod si verum est, opinor sexaginta libras 
propositas esse pro sexaginta angelatis. Aiunt etiam Parisiis 
exustum esse quendam. Saeuit et Ferdinandus mire in Lutheranos : 
in eius aulam Faber meus, Constantiensis Vicarius, ascitus est 
ingenti salario. 

i10. Gratum fuit quod scripsisti de rebus nouis. Non dubito quin 
Spongia iam ad vos perlata sit. Huttenus excessit e rebus humanis 
29. die Augusti: cuius morte periit magna ex parte meae Spongiae 
gratia. Tumultus rerum vndique cooriens cogit nos hic adhuc sedere 
hane hyemem. Quod si literas nuper ἃ Roma allatas maturius 
τς &ccepissem, iam iter ingressus fuissem. Haec hyems, vt spero, dabit 
finem malis. Gallo male metuo. Faueo Principi meo ; sed nullum 
video finem, si procedat imperii dilatatio. 
"EyéAaca. τουτοζυδὶ ' Avrov(ov simplicitatem. Venit huc vt emeret 
libros, deponeret τὸ σχῆμα, denique et ro? γαμεῖν ; nec habebat 
20 0bulum. Admoneo te ne cum hoc inauspicato criminum genere 
multum habeas commertii. Admonui et olim ne valde inplicareris 
τῶν Τερμάνων amicitiis ; sunt equus Seianus. Bene vale, ac magno 
animo perage Musarum negotium: fortuna aliunde affulgebit. 
De Francisco rursus admoneo ne quid rerum mearum illi com- 
mittas. 
Basileae 7. Calend. Octobr. Anno 1523. 


ιὸ 


ωι 


illi quibus debeant solitum stipendium 1I. Spongia] See Ep. 1378. 

dare recusant. Abbates enim suos 12. 29. die Augusti] Erasmus repeaíts 
monachos domum  accersunt, nobiles this in Ep. 1389. 6: but the exact date 
suos liberos, presbiteri suos consan- of Hutten's death has never been estab- 
guineos. Sic minuitur scholasticorum — lished. In reporting the event from 
numerus, sic ruunt aule nostre, sic  BDasle just about this time Cantiuncula 
frigeseunt omnes liberales discipline. gives 31 Aug. (HE. 335), Basil Amer- 
Collegia solum perseuerant: quesiquid bach 1 Sept. (HE. 351). 


soluere cogantur, cum solum habeant I3. gratia] Cf. Ep. 1389. 1. 
quantum sufficit in victum suo schola- adhue sedere] Instead of leaving 
sticorum numero, necesse erit aut ipsa Germany as he had planned: cf. Ep. 
vna labi aut socios aliquot eiici' (118). — 1353. 254n. 

5. libras] The sense requires a smaller 14. literas] One of them is answered 


coin than the angel; probably the ὃν Ep. 1386. 

French livre which was equivalent to 16. malis] Cf. Ep. 1345. 3-5. 

the florin current (cf. Ep. 436. 5n). In 18. ᾿Αντωνίου] Perhaps cf. Ep. 1363. 
the exchange of the day £1 English — 3n. Ep. 1437. 205 shows that he was ἃ 
3 angels — 7 or 8 florins current. For Franciscan. 


payments to Erasmus in livres see Epp. 22. amicitiis] Cf. Epp. 1244. 36n, 
176, 181 introdd. 1389. 36, 1437. 98, 1512. 23-5. 
6. etiam] In addition to the Brussels equus Seianus] i.e. fataliter in- 


martyrs: for whom see Ep. 1384. 2n. felices. See Adag. 997, citing Gell. 3. 9 ; 

7. exustum] Jo. Valliére, an illiterate οὗ a horse belonging to Cn. Seius, ἡ eius- 
hermit of Falaise in Normandy, aged — modi quodam fato vt... possessor... 
c. 40, was burnt at Paris, 8 Aug. 1523, cum omni domo ad internicionem vsque 
for declaring that Christ was the son of — deperiret '. 


Joseph and Mary: see Journal d'ui 24. Francisco] Berckman. For Vives 
bourgeois de Paris, ed. V. L. Bourrilly, | and Erasmus' continued distrust of him 
I9IO, pp. 397-8. cf. Epp. 1362. 56, 1488. 39-41, 1494. 32- 


8. Faber] Cf. 1382. 33n. 6, 1507, 1513. 37-44, 1531. 25-6, 1560. 


1389] 335 


1389. ΤῸ ΤῊΝ READER. 
Spongia, fo, a?, «Basle.» 
«e. October 1523.5 


[The preface to the second edition of the Spongia: see Ep. 1378. A conjectural 
date can be assigned from Ep. 1397. 3-4; which states also that this edition 
consisted of 3,000 copies.] 


ERASMVS ROTERODAMVS CANDIDO LECTORI S.D. 


HvrTENI decessus gratiae nonnihil detraxit nostrae Spongiae, si 
tamen huiusmodi libellorum vlla est gratia. Nam si praescissem, 
aut non respondissem aut respondissem aliter ; nunc quaedam 
insunt quae solus Huttenus erat intellecturus. Cui Spongiam 
nondum arbitror fuisse perlectam : quod tamen affirmauere quidam, 
siquidem Huttenus periit vigesimo nono die mensis Augusti, atque 
eodem ferme tempore Frobenius Spongiam finiit quo ille vitam. 
Atque vtinam mors, quemadmodum Hutteno contigit satis felix, 
quippe quae miserum tot malis vel exemit vrgentibus vel subduxit 
imminentibus, ita contigisset aliquanto maturior! videlicet prius 
quam huc amentiae deuenisset, vt libello tam sycophantico tantum 
inuidiae tantumque labis conciliaret tum sibi tum bonis literis, tum 
negocio Euangelico, tum Germanico denique nomini: nam hic 
minima malorum portio redit ad me. Quanquam si rectis iudiciis 
homines ducerentur, non aequum esset quenquam iniquiorem fieri 
bonis literis, si quis extitit qui his peruerse vtatur: nec Euangelico 
negocio, cui sese Huttenus impudenter ingessit, quum illum vt 
hostem suae causae auersaretur etiam Lutherus ; multo vero 
iniquius ex vnius vitio totius gentis ingenium aestimare. Habuit 
Scythia suum Anacharsidem, et multos bliteos genuerunt Athenae. 
Ab hoc sane dedecore praeter omnem causam violatae amicitiae 
vindicassem amicum, nisi quidam etiam studio curassent ne collo- 
queremur. Nunc illud certe mihi gratulor, quod hactenus licuerit 
tueri veterem illam meam in respondendo moderationem. Etenim 
si me Huttenus repetisset—quod facturus erat, opinor, si vixisset, 
vel quia semel perfricuerat os, vel quia non erant defuturi qui 
plaustrum, quod aiunt, percellerent—, sensisset meam responsionem 
vere nihil aliud fuisse quam spongiam. 

Ae per me quidem Hutteni manes placide quiescent, modo ne 


posthumo quopiam libello mortuus etiam mordeat, aut exoriatur : 


aliquis qui tragoediam redintegret. Mihi videtur hactenus plus 
satis insanitum. Postea quam quod factum est, id infectum fieri 
non potest, superest v& malum, quoad licet, sepeliatur. Et quoniam 
haud male consulunt qui monent vt ex malis, si quid inest boni, 
decerpamus, ego primum ex hoc incommodo illud excerpam com- 
modi: ero posthac in suscipiendis amicitiis contantior, in colendis 
cautior, in praedicando parcior, in commendando circunspectior. 
Quid enim vetat me, iuxta Solonis celebre dictum, quotidie addiscen- 


1. gratiae] Cf. Ep. 1388. 13. 1331. 57n. 

4. Solus Huttenus] Cf. Ep. 1033 in- 25. repetisset] Cf. Ep. 1378. 22. 
trod. 27. plaustrum] See Adag. 513. 

6. vigesimo nono] Cf. Ep. 1388. r2n. 36. amicitiis] Cf. Ep. 1388. 22. 


22. ne colloqueremur] But cf. Ep. 38. Solonis] Cf. 4dag. 760 


ut 


[2 


M 


t3 


t3 


ῳ 
Im] 


Oo 


336 LETTERS OF ERASMUS [1523 


tem aliquid senescere * Porro iuuentus hinc admoneri potest vt 

40 non minus bonae menti studeat quam bonis literis, vt& impotentes 
animi cupiditates rationis freno moderetur: nam multi suis vitiis 
primum blandientes, scorta et comessationes condonant adolescentiae, 
aleam ac profusionem putant esse nobilitatis. Interea decrescit 
res, crescit aes alienum, periclitatur fama, perit fauor principum 

4s quorum benignitate alebantur. Mox egestas inuitat ad rapinam. 
Ac primum latrocinio belli titulus praetexitur, deinde vbi luxui 
veluti Danaidum dolio nihil sufficit, venitur ad perdita consilia, vt 
iam inter amicum et inimicum nullum sit discrimen, quoties inhiatur 
praedae. 'landem animus velut equus excusso sessore praeceps 

zo fertur in exitium. Tametsi de Hutteno non perinde admiror ; cuius 
quam omnia pene consilia fuerint inconsulta, notius est quam vellem. 
In his cogor desiderare iudicium, qui hominem ad agendam insanam 
fabulam protruserunt in proscenium, qui nunc etiam tam insulso 
spectaculo applaudunt.  Videri volunt fauere bonis literis: nemo 

ςς mortalium his magis nocuit. Impense studiosi sunt Lutheri: non 
poterant huius causam magis laedere. Amabant Huttenum : nullus 
hostis plus mali dedit Hutteno. Oderunt hostes Lutheri: nullus 
adhuc illis exhibuit spectaculum iucundius. Sunt admodum Ger- 
mani: trecentis annis nemo magis offecit nomini Germanico. 

60 Neque vero me fallit quo consilio, per quos haec est acta fabula. 
Sum quidem simplici praeditus ingenio minimeque suspicaci: sed 
non vsqueadeo nullo naso sum, nec in tantum stipes aut fungus, 
vt solus non sentiam quod sentiunt omnes. Verum, si licebit 
hactenus defunctum esse pugna gladiatoria, cupio nescire quod scio 

ὃς et obliuisci quod memini. Sed vereor ne per quosdam huiusmodi 
tragoediarum nimium amantes non liceat: qui cum non ignorent 
quam ciuiliter tractarim Huttenum in Spongia, tamen non pudet 
istos iactare me post extinctum Huttenum aedidisse libellum, veluti 
cum laruis luctaturum. &Hutteni Expostulationi statim respondi in 

7;o mense Iulio. Vidit manum meam Ioannes Frobenius, cumque hoc 
alii nonnulli. Excusurus erat, sed nec praela tum vacabant, et mihi 
consultius est visum differri, ne ante nondinas alia prodiret crimi- 
natio, cui non liceret respondere. lam quum constet Huttenum 
perisse die quo dictum est, in insulula quadam, quae longe est supra 

75 Thuregium, quum constet Spongiam a Frobenio ad Id. August. 
coeptam, tertio die Septemb. absolutam, qui fieri potest vt ego post 
obitum Hutteni Spongiam aediderim ? praesertim quum Hutteni 
mors fuerit, vt scribunt, subita. Supputa tempus quo rumor huc 
adferendus erat etiam per veredarium, et inspice diem quo iam 

80 missae erant sarcinae: non inuenies quatuor horas ad aedendam 
Spongiam. Iam hine aestima quantum habeant frontis qui haec 
iactant. Quod si prodiderit sese de quo suspicor, sentiet quam non 
toto pectore oderim Huttenum. 

Bene vale, lector, et nostro malo doctus sape. 


40. belli titulus] Cf. Ep. 1168. 19n. arm of the Lake of Zurich. It belongs 
54. Íauere bonisliteris] Withthispas- ^to the Abbey of Einsiedeln. 

sage cf. Ep. 1384. 61-5. 82. de quo suspicor] Either Brunfels 
58. Germani] Cf. Ep. 1129. 22n. (cf. Ep. 1406. 121-4) ; or Herm. Busch 
74. insulula] Ufnau, in the Eastern (cf. Ep. 1383. 30-2). 


1390] 337 


1390. To JoHwN VLATTEN. 


Tusculanae Quaestiones, [9, a? (a). Basle. 
N. p. 1203: Lond. xxviii. 18 : LB. App. 499. «e. October» 1523. 
Gouda MS. 1324, f. 145 v? (B). 


[The preface to an edition of Cicero's T'usculanae Quaestiones, Basle, Froben, 
Nov. 1523 (a). There is ἃ later issue, perhaps authorized by Erasmus, Basle, 
1536 (BEr'.) which I have not seen. Subsequently this preface was included 
among Erasmus! letters in N : cf. Epp. 1000 introd., 1013. 

It is found also in one of the Gouda manuscripts (App. 9) ; where, however, 
one page, ll. 12-40, is missing. But though the manuscript has a few variants 
of note, they are hardly sufficient to make it clear that, as in some other cases 
(cf. Epp. 325, 1 193, 1206, 1225, 1239), the copyist was not following the printed 
text of a, with which it agrees in the title and in l. 57. Even the dates at the 
end are very likely conjectural, obtained from the colophon of «. For these reasons, 
though it is probably nearly contemporary (see vol. i, p. 612), the manuscript 
has no great value. For convenience I have placed it as B at the end of the sigla, 
after Lb. 

Erasmus' work was perhaps begun at Louvain; for one of the manuscripts 
that he used for this edition was borrowed from Julian Carbo (tc. 1523), &n 
Austin canon of St. John's near St. Trond in 1500 (Mazarine MS. 1565 fin.), then 
of Thronus beatae Mariae, at Owen near Herentals, and later confessor to the 
nunnery of Jericho in Brussels: an enthusiast for Cicero, whose works he had 
copied out almost complete with his own hand, though not very accurately (see 
Horawitz v. 51, 72). The task of collating manuscripts having been entrusted to 
servant-pupils, Erasmus' part of deciding between variant readings and adding 
notes cost him only two or three days (ll. 6-17). 

For his earlier work at Cicero see Epp. 152, 1013. 

John of Vlatten or Flatten (t 11 June 1562) belonged to a branch of the Merode 
family which took its name from the village of Vlatten, near Zulpich, sw. of 
Cologne. He matriculated at Cologne 17 July 1516 as * Dns, Wlaten, beate Marie 
Aquensis canonicus? : preferment which he had already received on 30 June 1515 
from Duke John nr of Juliers (1l. 143), who on 26 Jan. 1517 appointed him also 
* scholaster' at St. Mary's. In 1519 Vlatten was B.A. at Cologne, and then studied 
law, 1521-4, at Orleans, Paris, and Freiburg: during which period he received, 
23 Dec. 1521, the provostship of St. Martin's at Cranenburg, w. of Cleves. At 
Freiburg (ll. 121—2) he renewed his acquaintance with Erasmus, perhaps begun in 
1520 (cf. Ep. 1170. 47), and met Conrad Heresbach (Ep. 1316); who dedicated 
his Strabo, Basle, Val. Curio, March 1523, to Vlatten as a patron to whom he 
was deeply indebted. By 1524 he had become counsellor to the Duke of Cleves 
(Ep. 1467). In 1525-6 he went to Bologna to renew his legal studies (Knod 4005) ; 
and visited Rome. On return he resumed his duties as counsellor, and was employed 
for the remainder of his life on political and diplomatic affairs ; retaining, however, 
his position as ! scholaster' aslate as 1536. In 1535 he was given the provostship 
of Xanten, in 1541 that of St. Mary's at Aachen, in 1544 that of Kerpen, w. of 
Co Gene) in exchange for Xanten ; and in 1554 he succeeded Gogreff as Chancellor 
of Juliers. 

His friendship with Erasmus lasted unbroken. 'The Céiceronianus was dedicated 
to him in 1528; and in return he sent a puteus argenteus' which was among 
Erasmus' possessions in 1534 (Basle MS. C. VI*. 71, f. 4; printed by L. Sieber, 
Mobiliar des Erasmus, 1891, p. 7 : cf. EE. 85). In 1532-3, when Duke John under- 
took a visitation of the churches in Cleves and Juliers, with a view to the introdvc- 
tion of moderate reform, Vlatten persuaded Erasmus to send a consilium in general 
terms (EE. 183 ; cf. LB. App. 512) ; in return for which the Duke, who since 1529 
had been inviting Erasmus to settle in his dominions (EE. 105), granted him an 
annual pension of 30 florins. But a request for more specific recommendations met 
with no response (LB. App. 373). 

In consequence of these relations Vlatten, when he became Chancellor, was 
at variance with the Lutherans; especially with Hamelmann, who endeavoured 
to bring him to a new 'interpretation' of Duke John's * Erasmian ἡ ordinances 
for chureh government. See Hamelmann's Geschichtl. Werke, ed. K. Lóffler, ii 
(1913), 238-50, 276, 284-5. 


452'5 Z 


338 LETTERS OF ERASMUS [1523 


For Vlatten's lite see ADB. xl. 87-9, and an excellent article by O. R. Redlich 
in Zs. d. berg. Geschichtsvereins, xli (1908), 160-84, prefixed to some intimate 
letters to him from Conrad Heresbach, 1524-36 ; also EE and Mas. E.] 


ERASMVS ROT. CLARISSIMO D. IOANNI VLATTENO, PRAEPOSITO 
ECCLESIAE CRANENBVRGENSIS ET SCHOLASTERI AQVENSI, S. D. 


QvvM Ioannes Frobenius, vir ornatiss(ime», adornaret suis typis 
excudere Tusculanas Quaestiones M. Tullii, meque rogasset vt hic 
aliquid &dderem opellae meae, quo liber exiret aliqua recentis 
vtilitatis accessione commendatus ; eo lubentius hane suscepi pro- 

5 uinciam, quod pluribus iam annis mihi nihil aut perpusillum com- 
mercii eum Musis mansuetioribus fuisset. Itaque conferendorum 
exemplarium negocio famulis delegato, iudicandi parteis mihi sumpsi ; 
totoque opere non oscitanter perlecto, digessi versus carminum, 
quae ille quidem non sine exemplo Platonis et Aristotelis ex Graecis 

ro Latinisque poetis, sed propemodum ad taedium vsque, congerit. 
Vbi variabant exemplaria, vel quod probabatur amplexi sumus ; vel, 
si videbatur anceps iudicium, vtranque lectionem seruauimus, 
alteram in contextu, alteram in spatio marginis. Nonnulla citra 
codicum suffragium restituimus, sed nec admodum multa, et ibi 

τς duntaxat vbi res homini docto et exercitato non esset obscura: 
nonnihil etiam scholiorum adiecimus. Dum haec ago, bidui triduiue 
dispendium facere necesse fuit in aliis studiis, quibus rem Euangeli- 
cam vtecunque promouemus. 

Atque huius dispendii adeo me non poenituit, vt in votis sit, si 

20 liceat, ad veteres illos amicos remigrare, ac menses aliquot cum illis 
familiariter viuere. Tantum fructus me sensi percepisse ex his libris 
relectis, non tantum ob stili rubiginem abstergendam (quanquam 
hoe quoque nonnihil est, meo quidem iudicio) verum multo magis 
ob animi cupiditates moderandas refrenandasque. Quoties inter 

25 legendum expuebam in stolidos istos, qui in Cicerone nihil praeclarum 
esse dictitant praeter verborum phaleras! Quam illie est varia 
lectio voluminum, quae doctissimi Graeci de recte beateque viuendo 
reliquerunt ! quanta vis, quanta copia salubrium 80 sanctissimorum 
praeceptorum ! quanta cognitio quantaque memoria priscarum 

30 simul et recentium historiarum ! "Tum autem, quam altae cogita- 
tiones de vera hominis felicitate, quae plane declarant illum hoc 
egisse quod docebat! Iam vero in explicandis rebus procul à com- 
muni sensu aec sermone populari semotis, quasque multi desperabant 
Romana lingua tractari posse, quae perspicuitas, qui candor, quae 

35 facilitas, quae copia, quae denique festiuitas ! 

Philosophiam, quae primum in rerum naturalium contemplatione 
occupata procul aberat a vita communi, Socrates primus in terras 
atque etiam in domos deduxisse legitur. Plato et Aristoteles conati 
sunt eam et in aulas regum et in senatum et in ipsa tribunalia 


TIT. CLARISSIMO D. aJ (CRANEBVRGENSIS B) : om. N. PRAEPOSITO . . . 
AQVENSI αβ (CRANEBVRGENSIS 8) : om. N. I. ornatissimus f. 2. M. a: 
Marci B. 4. hanc prouinciam eo lubentius suscepi B. 


7. famulis] For Erasmus! employ- 866 Ep. 1766n. 
ment of servant-pupils to help him in 17. aliis studiis] Cf. Epp. 1391, 1393, 
his work cf. Cat. Luc. (1, p. 44. 40); and 1400 1414, 1426, 1427. 


1390] TO JOHN VLATTEN 339 


producere. M. vero Tullius mihi videtur eam etiam in proscenium 40 
perduxisse : cuius opera sic loqui didicit vt promiscuum etiam 
vulgus possit applaudere. Atque huius generis tam multos libros 
scripsit vir ille difficillimis temporibus summoque reip(ublicae) 
tumultu, quosdam etiam rebus in summam desperationem adductis, 
Et non pudet nos nostrarum confabulationum atque conuiuiorum. 45 
quum videamus homines ethnicos tam sanctis commentationibus et 
ocium, quod dabat reipublicae» calamitas, transegisse ? nec ab in- 
eptis voluptatibus quaesiuisse mentis auocamenta, sed a sanctissimis 
philosophiae praeceptis petiisse remedium ? 

Quid aliis accidat nescio ; me legentem sic afficere solet M. Tullius, : 
praesertim vbi de bene viuendo disserit, vt dubitare non possim 
quin illud pectus vnde ista prodierunt, aliqua diuinitas occuparit. 
Atque hoec meum iudicium mihi magis blanditur, quoties animo 
reputo quam immensa sit, quamque inaestimabilis aeterni numinis 
benignitas : quam quidam ex ingenio, opinor, suo nimis in angustum 
contrahere conantur. Vbi nunc agat anima Ciceronis, fortasse non 
est humani iudicii pronunciare. Me certe non admodum auersum 
habituri sunt in ferendis calculis, qui sperant illum apud superos 
quietam vitam agere. Nulli dubium esse potest quin crediderit 
aliquod esse numen, quo nihil esse posset neque maius neque melius. 60 
Porro quid senserit de animorum immortalitate, quid de diuersa 
sorte praemiisque vitae futurae, tum quanta fuerit syncerae con- 
scientiae fiducia, si non satis declarant tot eius libri, certe vel vna illa 
epistola satis arguit, quam ad Octauium scribit, iam, vt apparet, 
destinata morte. 6s 

Si Iudaeis ante proditum Euangelium sufficiebat ad salutem rudis 
quaedam et confusa de rebus diuinis credulitas, quid vetat quo minus 
ethnico, cui ne Mosi quidem lex erat cognita, rudior etiam cognitio 
profuerit ad salutem, praesertim quum vita fuerit integra, nec 
integra solum verumetiam sancta ?  Perpauci Iudaei ante lucem 
exortam Euangelii nouerant exacte Filium ac Spiritum Sanctum, 
multi non credebant resurrectionem corporum ; nec tamen ideo de 
illorum salute desperatum est a maioribus. Quid si ethnicus tantum 
hoec credat, Deum quem persuasum habet esse omnipotentem, 
sapientissimum et optimum, aliqua ratione subuenturum bonis et 7; 
vlturum malos, quae ipsi videatur quam maxime accommoda ? 
Quod si quis obiiciat vitae maculas, equidem arbitror nec Iob nec 
Melchisedec omnibus omnino vitiis caruisse per omnem vitam. Sed 
excusandum non est quod immolauitidolis. Id fortasse fecit, sed non 
ex suo iudicio verum ex consuetudine publica: quae quoniam 8o 
legibus etiam erat confirmata, non poterat conuelli. Nam esse 
conficta quae de diis ferebantur, vel ex Ennii sacra historia poterat 


σι 
o 


Un 
ωι 


^l 
o 


42. Atqui P. 50. M. a: Marcus f. 52. pectus illud 8. 56. Cice- 
ronis anima f. 57. &uersum af : aduersum XN. 58. sunt B: 
sint a. aput B. 64. scribit ad octauium augustum f. 70-1. exortam 
lucem 8. 78. Melchisedech . 


64. epistola] This letter to Octavius — or adapted from a similar work of Eu- 
or Octavianus has ms. authority, but ^ hemerus of Agrigentum (fl. 304). It is 
is now generally recognized as spurious: | mentioned by Cic. N. D. 1. 119, Aug. 
Teuffel, Gesch. Róm. Lit., 1890, ὃ 188. s. Οὐ Dei, 7. 26. See Teuffel, op. cit., 

82. Ennii sacra historia] Translated — $ 103. 6. 


Δ 


340 LETTERS OF ERASMUS [1523 


cognoscere. Sed oportebat vel vitae iactura populi stulticiam 
coarguere. "lantum roboris nec ipsis aderat Apostolis, priusquam 
8; hauserant coelestem spiritum, vt impudens sit hoc exigere a M. Tullio. 

Verum hae de re liberum esto suum cuique iudicium. Ad illos 
erassos redeo, qui praeter inanem verborum tinnitum nihil magni 
credunt esse in libris Ciceronis. Qui fieri potest vt tot res eruditas 
tam dilucide, tam copiose, tanto cum affectu explicet, nisi penitus 

9o intelligat quod scribit ? Quis autem sumpsit huiusmodi libros in 
manum quin surrexerit animo sedatiore ? Quis tam accessit moerens 
qui non abierit hilarior ? Geri videtur quod legis, nec secus afilat 
animum tuum quidam orationis ἐνθουσιασμός, quam si ex viuo 
ipsius pectore ac felicissimo illo ore manantem audires. Quamobrem 

o; mihi saepe videri solet, inter omnia quae in vsum vitae mortalium 
industria reperit, nihil esse vtilius quam vsum literarum, nec vllam 
artem praestantiorem opificio typographorum. Quid enim felicius 
quam cum eloquentissimis simul ac sanctissimis viris, quoties lubitum 
est, confabulari ? neque minus habere perspectum illorum, qui ante 

roo tot annos vixerunt, ingenium, mores, cogitationes, studia, facta 
quam si multis annis egisses cum illis consuetudinem ? 

Nunquam mihi magis probatum est illud Quintiliani, Ille sciat se 
profecisse, eui Cicero valde placere coeperit. Mihi puero minus 
arridebat Cicero quam Seneca; iamque natus eram annos viginti, 

τος priusquam ferrem diutinam eius lectionem, cum caeteri pene omnes 
placerent. An aetatis progressu profecerim nescio: certe nunquam 
mihi magis placuit Cicero, tum quum adamarem illa studia, quam 
nune placuit seni; non tantum ob diuinam quandam orationis 
felicitatem, verum etiam ob pectoris eruditi sanctimoniam. Profecto 

110 meum afflauit animum, meque mihi reddidit meliorem. Itaque non 
dubitem hortari iuuentutem, vt in huius libris euoluendis atque 
etiam ediscendis bonas horas collocent, potius quam in rixosis 80 
pugnacibus libellis, quibus nune vndique scatent omnia. Me vero, 
tametsi iam vergente aetate, nec pudebit nec pigebit, simulatque 

115 extricaro me ab his quae sunt in manibus, cum meo Cicerone redire 
in gratiam, pristinamque familiaritatem, nimium multis annis 
intermissam, renouare menses aliquot. 

Visum est autem hoc, quicquid est operae, tibi dicare, multis ac 
magnis dotibus ornatissime Vlattene, siue vt hoc argumento declara- 

120 rem, mihi nondum excidisse suauissimam illam consuetudinem, qua 
mihi primum Friburgi singularis humanitas tua raraque morum 
dexteritas cognita perspectaque est: siue vt haberes hos Ciceronis 
libros emendatiores, quos literariae pubi iuberes praelegi. Nam 
scholae quoque curam potissimum ad te pertineredicebas. Caeterum 

125 isthic esse ranarum chorum quae bonis obstrepant literis, mirum 


85. à M. a: abethnico 8. 86-7. crassos illos 8. 88. esse credunt £. 
90. quod a: quae P. 9I. manum a: manus f. 93. enthusiasmos £. 
96. repperit β. 98. aca: et B. 103. (fateor) post puero add. B. — 120. non- 


dum mihi β. 


102. Quintiliani] Zunst. ΤΟ. 1. 112. influence of Jerome : cf. Ep. 325. 69-70. 
103. Mihi puero] Perhaps under the 121. Friburgi] See p. 262. 


1390] TO JOHN VLATTEN 341 
videri non debet, quum hae nusquam desint, quae cantionem illam 
occinant e vetere comoedia, βρεκεκεκὲξ κοὰξ κοάξ, Αὖὶ istis fortiter 
neglectis oportet ea sequi quae maxime sunt in rem iuuentutis. Ad 
id praecipue conducet si ludo praeficiatur aliquis non minus bonis 
moribus quam bonis literis praeditus, cui salarium augeatur pro 
merito. 1s primum iactis vtriusque linguae fundamentis, optimos 
quosque autores praelegat, hoc est M. Tullium et vt quisque est 
M. Tullio proximus. Ex poetis deligat castos : caeterum ex his qui 
lectu digni sunt ob eruditionem sed perniciosi ob obscoenitatem 
(quo de genere est Martialis), excerpenda censeo quae pueris tuto 
praelegi possint. 

Sed de his fortassis alias plura: quanquam nemo rectius consulet 
quam Leonardus Pricardus, vir et eruditione varia et morum 
integritate, et multo rerum vsu consultissimus. Conradum Heres- 
bachium nobis ereptum dolerem—dispeream enim si quicquam ad- 
hue vidi illo iuuene absolutius, siue spectes vtriusque linguae 
peritiam siue felicitatem ingenii, siue morum comitatem integritati 
parem—, ni nossem et quos Midas reliquerit et quem Principem 
naetus sit patronum. Bene vale. Basileae: anno xv* 23. 


1391. To TukoBALD BriETRiCIUS. 


Virg. Lauret. Liturgia, f?. a?. CBasle.» 


(c. October 1523.» 


[The preface to Erasmus! Virginis matris apud Laurctum cultae Liturgia, Basle, 
Froben, Nov. 1523: a mass written at the request of the friend to whom it was 
addressed, and apparently the first ever composed for that famous cult since the 
reputed location of the Sacred House at Loretto in 1295. Erasmus' work found 
such favour that on 20 April 1524, during his visit to Besancon (see Ep. 1440. 4n), 
the Archbishop, Antony de Vergy, issued a diploma from his castle at Gy, between 
Besangon and Gray, granting forty days remission of penance to all who should 
make use of it within his diocese. "This encouragement and the continued pressure 
of Bietricius (cf. Ep. 1534. 19) moved Erasmus to enlarge the Liturgy by adding 
ἃ Concio; and it was printed again by Froben, in May 1525, with a new preface 
io Bietricius (Ep. 1573), substituted for this, and the Archbishop's diploma 
included. On this second edition is based the Venice reprint, Nic. Zopinus, 1526 
(see BEr'.). "There is another Froben issue, with the second preface, in the volume 
De pueris statim ac liberaliter instituendis, Sept. 1529. See U. Chevalier, Notre- 
Dame de Lorette, 1906, pp. 311-12, 324-5 ; and Jos. Zeller in Theol. Quartalschrift, 
xc, 1908, pp. 280-4. "The cult of Loretto made great progress in popular esteein 
during the latter half of the fifteenth century. Chevalier shows (p. 206) that the 
earliest public recognition of the miraculous translation of the Sacred House is 
by a Bull of Paul iz, 1470; and (p. 19) that the precise dates at the end of the 


127. Βρεκεκεκὲξ κοὰξ κοάξ a: Hic Greca f. 132. M. a: Marcum 68. 
133. M. om. B. his a: iis 8 136. praelegi possint a; praelegantur f. 
137. iis fortasse B. 144. Basileae : anno xv* 23 add. B. 


127. comoedia] Ar. Zan. 209. (see Ep. 66 introd.) Listrius at 


131. vtriusque linguae] This recom- 
mendation of elementary Greek as 
& school subject is found in the first 
draft of the De Ratione Studii (LB. i. 
521 B, as amplified in Aug. 1514); 
which, though not printed till 1511, was 
one of Erasmus' earliest compositions 


Zwolle had already advanced further : 
see Ep. 500. 21-2, but cf. Ep. 1140. 5n. 
138. Pricardus] See Ep. 972 introd. 

139. Heresbachium] See p. 131. 

143. Principem] Duke John mr of 
Juliers and, since 1521, of Cleves: see 
Ep. 829. 12n. 


—- 


30 


-T 


35 


140 


342 LETTERS OF ERASMUS [1523 


thirteenth century, which are assigned to the miraculous events, cannot be traced 
further back than 1525. "The whole circumstances of the present composition 
give rise to interesting speculation. Zeller points out that the course of Erasmus' 
known movements in Italy, 1506-9, makesit improbable that he should have visited 
Loretto. Possibly Bietricius, from whom the impulse certainly came, had made 
the pilgrimage from his distant parish and been impressed by what he had seen. 
It is noticeable that throughout the Liturgia Erasmus makes no allusion to the 
miraculous translation. 

'Theobald Bietricius was the parish-priest of Porrentruy, a little town 25 miles 
sw. of Basle, on the northern slopes of the Jura, which was formerly of some im- 
portance as the residence of the Bishop of Basle and one of the centres of his 
jurisdiction. 'lhe present dedication probably indicates that his acquaintance with 
Erasmus had begun in Basle. When Erasmus visited Besancon from Porrentruy 
in April 1524 (see Ep. 1440. 4n), Bietricius accompanied him and remained with 
him during his stay there. He continued a faithful friend to Erasmus : see his two 
letters of 21 July 1524 (Ep. 1468) and 11 Oct. 1526 (Ep. 1760). "The latter is the 
last trace that I can find of him.] 


ERASMVS ROTERODAMVS THEOBALDO BIETRICIO, PAROCHO 
BRVNTRVTENSIS ECCLESIAE, S. D. 


I NvsNo et expecta futurum vt Erasmus vel in medio foro saltet, 
situiubeas. Caeterum quo pauciores probaturi sunt tuum iudicium, 
hoe memento te mihi plus debere obsequii nomine. Vnum periculum 
video, ne Lauretana diua te canentem Bruntruti non exaudiat. 

; Paulus non damnat hymnos, non damnat psalmum: modo qui 
psallit spiritu, psallat et mente. Sed tu in hoc ascitus es, vt prophe- 
tam agas, hoc est vt pastorem agas. 5i opiliones crederent oues 
cantu pinguescere, nihil aliud quain canerent. Nuno, vt vides, 
quotidie educunt in pascua, nec domi patiuntur esurire. Non decet 

10 pastores ouium plus sapere quam pastores animorum.  Educito ac 
reducito tu quoque gregem tuum, et inuenies pascua, pabulum et 
priuatim et publice suppeditante Euangelio. Noli dicere, Non sum 
doetor theologiae. Hoc ipsum quod lesus tradidit, bona cum 
fiducia appone populo, et videbis hodie quoque ex paucis panibus 

15 80 pisciculis paucioribus saturari multa hominum milia. Bene vale. 


1392. Fnow ENNIO FILONARDI. 
Leipzig M5. Constance. 
EE. 18. 22 October 1523. 


[Àn original letter, written and perhaps even signed by a secretary.  'The 
year-date is confirmed by the death of Adrian vr on 14 Sept. 1523.] 


R. DOMINE HON(ORANDE). 


CoMmMEN(DATIONEM). Postquam R. D. Vestrae litteras vna cum 
meis ad Vrbem transmiseram, importunam illius Sanctissimae 
memoriae» mortem incredibili cum merore sensi: quo casu omnes 
profecto condolere possumus et debemus, cum adhuc ignoremus 

. quem ei similem et tantae bonitatis simus habituri. 
' Red si R. D. Vestrae placeret illa ad cohercendum Lutheranum 


1391. 4. te canentem] Ep. 1573 con- — musical part of his church services. 
firms the impression given here, that 5. Paulus] Cf. 1 Cor. 14. 15, Eph. 5. 19. 
Bietricius was much interested in the 1392. τ. litteras] Cf. Ep. 1387. 1-4. 


1392] FROM ENNIO FILONARDI 343 


tumultum consilia interea mihi aperire, quae iam scribit praefatae 
sanctissimae me(moriae» Adriani vi significasse, vel reuocer vel 
permaneam, omnia futuro Pontifici vnanimiter insinuarem, et nihil 
omitterem quod ad eiusdem glorie augumentum fore cognoscerem ; 
cui certe tantum afficior, vt occasionem desiderem qua eidem non 
vulgariter obsequi valeam, eique ad vitam vsque teneri fateor, et 
omne, quod in me ipsum, incrementum illi cuperem. 

In negocio autem domini Io. Frobenii doleo vehementer talem 
non esse mihi facultatem, vt alias pro quodam monacho respondi. 
Quae si esset, R. D. non semel experta nouit me eidem nihil posse 
negare, cum eadem apud me etiam impossibilia queat; cui toto 
corde me offero atque commendo vt foeliciss(ime) diu viuat. 

Ex Constantia xxii. 8"'!5 v. p. xxiii. 

V. R. D. obsequentiss. 
E. episcopus Verulanus. 


R. D. domino obseruan. D. Erasmo Eroterodomo, sacrae paginae 
doc(tori» vnico etc. 


1393. To Josrvs Lupovicus Dkcivus. 


Precatio Dominica, f9. a?. Basle, 
Lond. xxix. 46: LB. v. 1217. 24 October 1523. 


['The preface to Erasmus' exposition of the Precatio Dominica tn septem portiones 
distributa, composed at Decius' request (ll. 1-14, 35); *opus recens ac modo natum 
et mox excusum ', Basle, Froben, s. a. (a), obviously 1523, because of the date of the 
first German translation (v. infra), cf. also Ep. 1397. 12. I have collated also these 
Froben editions; a quarto of March 1533 (8), which is followed by an octavo of 
Nov. 1533; and an octavo of Aug. 1535 (y). Those of 1523 and 1524 mentioned 
in BEr!. I have not been able to see. 'The book at once became popular, and was 
translated into many languages: German, Strasburg, M. Flach, 1523; French, 
probably by Cantiuncula, Basle, 1524; English by Margaret Roper, 1524 (see 
Ep. 999. 174n) ; Bohemian by Andr. Strojek, 1526; Polish, probably by Hiero- 
nymus Spiezynski, 1533 (Miaskowski in Jb. f. Philosophie xv, 1901, p. 196n); 
Spanish 1549 and Dutch 1593 (see BEr!.). 

Ep. 1408. 36—7 shows that the book did not reach Decius at once : cf. p. 313. 

Jostus Ludovicus Decius (c. 1485—26 Dec. 1545) was a native of Weissenburg 
in Lower Alsace. As he sometimes signs himself Dietz, his parents perhaps 
came from the town of that name on the Lahn (cf. Ep. 1005 introd.); or the name 
(as — Deutsch) may denote that he belonged to the strong German colony in Cracow. 
Of his education nothing is known. ΒΥ the age of 14 he had migrated to Moravia ; 
and in Sept. 1507 was at Schwaz on the Inn, perhaps learning mining. Thence he 
made his way to Cracow, to join other Weissenburgers settled there for 
trade; and entered the service of his compatriot, John Boner of Landau in the 
Palatinate, who was in the confidential employ of Sigismund, king of Poland, 
as administrator of salt mines, For fourteen years Decius worked under Boner, 
executing important commissions of many kinds, and travelling far and wide, 
frequently to Italy. His energy and practical ability were rewarded by his appoint - 
ment in May 1520 as one of the royal secretaries, He was employed almost con- 
tinuously upon state missions of varied character, during one of which he adminis- 
tered for a time the Duchy of Bari. "Taking the opportunities thus offered, and 
making others for himself in commerce, he amassed great wealth; which he 
spent lavishly on the encouragement of art and learning. For some years he was 


7. consilia] Cf. Ep. 1387. 6-7. 14. Frobenii] Perhaps an application 
scribit] In answering Ep. 1387, fora Papal privilege to reinforce Ferdi- 
Erasmus evidently had written as in — nand's; cf. Ep. 1341. 10n. 
Ep. 1376. 6-7. 15. monacho] Cf Ep. 1363. 3-7. 


Lad 


o 


20 


tn 


-Ó 
Ut 


344 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
in partnership with the Cracow printer, John Haller; and his name appears 
frequently as author or patron &mong the productions of the Cracow presses. 
In Dec. 1521 he published three short works on Polish history ; the last of which 
De Sigismundi Regis temporibus, down to 1516 (cf. SE. 235), is a valuable source 
for contemporary events, and tells also much of his own life. 

In 1525 failing health compelled him to abate his travelling activity. On his 
estate at Wola Justovska, near Cracow, bought in 1528, he built a fine cháteau in 
the style of the Italian Renaissance, and formed there a library of Greek and Latin 
books. At Kupferberg in Silesia he had another estate, near the copper-mines 
which he worked in partnership with the Fuggers and Turzos. He served 
Sigismund as administrator of the salt-mines at Wieliczka, and master of the 
mint at Thorn 1528-35 ; andin 1545 he carried out the re-roofing of the royal castle 
at Cracow. Besides this book of Erasmus others by Valentine Eck, Vadianus, and 
Mathias de Miechow were dedicated to him. At his request Ursinus Velius versified 
the Oratio Dominica, 1524: see also John Eck's De sacrificio missae, s.1., 1526. 
À Cracow edition of Erasmus' De conscribendis epistolis, 1523, is addressed to him 
by the printers. The friendship with Erasmus now formed, continued on easy 
terms ; and on one occasion Decius wrote to him with his left hand when his right 
arm was broken (Ep. 1660). He introduced Erasmus to many of his Polish 
friends; and in 1532 gave him an annual pension of 20 florins (Basle MS. C. VI*. 
ΠΤ 1 Τὴ» 

See ἃ careful and detailed dissertation by C. Rómer, Breslau, 1874 ; R. Bartolo- 
máus in Altpreuss. Monatsschrift xxxv, 1898, 49-111 ; Acta Tomiciana ; Miaskow- 
ski, op. cit. ; and EE.] 


DES. ERASMVS ROTERODAMVS IODOCO SIVE IVSTO LVDOVICO 
VVISSENBERGENSI, SERENISS. POLONIAE REGIS A 
SECRETIS ET ORATORI, S. D. 


NoN abs re multis iam seculis Mimo illi applauditur, vir abso- 
lutissime, Rogando cogit, qui rogat potentior: verum is haud scio 
n in quenquam magis competat quam in te, qui tam eruditae 
epistolae munus tam elegans addideris, idque sic e longinquo missum 
vt recusare non liceret, nisi voluissem abiicere. Quid autem, non 
dicam a me qui sum plus satis expugnabilis, sed a quantumuis etiam 
difficili, non extorqueat talis epistola ? tot machinis ad expugnan- 
dum animum instructa, blandiciis petax, argumentis vrgens, eru- 
ditione perstringens, eloquentia rapiens ; sed nulla re violentior 
quam mira quadam et amabili modestia, quae tantum apud me 
valet vt non solum hanc rem et facilem et piam, verum etiam aliquid 
iniquius impetrare potuerit. Mox igitur vt tuae mihi redditae sunt 
literae—redditae sunt autem serius, hoc est sub Calendas Septem- 
bres—., arrepto calamo praestiti quod volebas. Erit hoc qualecunque 
et nostrae amicitiae et meae erga Polonicam, aut, si prisco vocabulo 
magis caperis, Sarmaticam, gentem  beneuolentiae felix auspi- 
cium. 

Genti gratulor, quae quum olim ob barbariem male audierit, nunc 
et literis et legibus et moribus et religione, et si quid aliud est quod 


TIT. 


I. Mimo] Ps. Publ. Syrus: see his 
Sententiae, ed. ^O. Friedrich, 1880, 


SIVE IVSTO add. B. VVISSENBVRGENSI Pf. 


Mobiliar des Erasmus, 1891, p. 6). It 
may have been given at this time ; or 


ΡΡ- 97: 285. 

4. munus] Among Erasmus' ' pocula 
inaurata minora' in 1534 was ' Aliud 
cum operculo, in summo habens in- 
signe faleis. | Donum [Iusti Decii' 
(Basle MS. C. VI*. 71, f. 3: L. Sieber, 


later, when the friendship had deve- 
loped. Another kind of present sent 
by Decius, to Vadianus in 1520, was 
*vasculum salis geme(?) seu clari" 
(VE. 210). 

16. Sarmaticam] Cf. Ep. 428. 41 


1393] TO JOSTUS LUDOVICUS DECIUS 345 


a barbariei probro vindicet, sic floreat vt cum praecipuis ac laudatis- 
simis nationibus certare possit. Quanquam et olim quum inter 
feros ac barbaros censerentur Sarmatae, tamen a morum censore 
Iuuenale integritatis nomine praelati sunt cultissimis Atheniensibus. 
Neque Sarmata, inquit, nec Thrax, 


Qui sumpsit pennas, mediis sed natus Athenis. 


Ne commemorem interim ditionis amplitudinem, Russos etiam 
albos et Lituanos complectentis ; quibus omnibus latissime imperat 
a Vistula flumine ad Tauricam Chersonesum, a mari Balthico ad 
Carpathum montem Sigismundus Rex, quum omnibus magno 
Principe dignis dotibus excellens, tum multis ac magnis ex hoste 
Tartaro Moschoque relatis victoriis clarus: quibus haud scio an 
vllae magis fuerint necessariae tuendis Christianae ditionis limi- 
tibus. 

Verum haec alias fortasse tempestiuius dicentur. Nune accipe 
Precationem Dominicam in septem parteis digestam, vt et tu iubebas 
et ab aliis factitatum video: quanquam mihi duae postremae, 
* Et ne nos inducas in tentationem, sed libera nos a malo,' nihilo 
rectius videntur distractae quam si quis ex proxima, ' Et remitte 
nobis debita nostra, sicut et nos remittimus debitoribus nostris,' 
duas facere velit. Quod si tuae pietati parum erit septem diebus 
totam absoluere, potes (quod etiam a maioribus video factum) 
singulos dies in septem precandi tempora partiri. Bene vale. 

Basileae, nono Calend. Nouemb. An. M.p. ΧΧΠΙ. 


1394. FRow NicHoLAs or HERTOGENBOSCH. 
Leipzig M5. Antwerp. 
EE. το. 5 November 1523. 
[An original letter, autograph throughout. "Phe year-date is confirmed by 


the contents. For Nicholas present position see Ep. 616. 14}, and cf. Epp. 
1299. 89-92, 1302. 86-7, 1358. 32-3.] 


Sis saluus, domine mi et patrone Erasme. Oblato mihi praeter 
spem nuncio, non potui quin scriberem vel paucis de meis rebus. 
Eram iturus Liram, sed amici multis rationibus adegerunt me vt 
Antuerpiae aliquamdiu subsisterem sub oculis aduersariorum 
meorum, ne illis praeberem nouam gloriandi ansam. Itaque vsque ad 
natalem Christi continebo me in alueario, domo magistri Petri Egidii ; 
interim aliubi mihi prospiciam de habitatione commoda. Consilio 
tuo, spero, obsequar, non alio pacto aduersarios vleiscar quam 
honeste viuendo. Sed conquieuit multum eorum impetus morte 
summi Pontificis. Scribonius restitutus est; restitutus est et 
Cornelius Hoon, aduocatus in Haga comitis, frementibus Egmondano 
cum suis. 

Caeterum, mi domine, miror vel improbitatem vel incogitantiam 


1393. 28. 8: Cheronesum a. 30. dignis Principe B. 43. An. om. γ. 

1393. 23. Iuuenale] 3. 79, 80. I523. 

1394. 3. Liram] Lierre, 9 ms. s. of Scribonius] See Epp. 1087. 355n, 
Antwerp. 1358. 31. 


ro. Pontifieis] Adrian vr, 1 14 Sept. 11. Hoon] See Ep. 1358. 26n. 


40 


940 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Frobenii, quod 7 tlorenos et dimidium; meo nomine abs te acceperit, 
r; eum ego satisfecerim plenissime Hieronymo eius filio : id quod puto 

me dominationi tuae dixisse. Dedi ei plus minus sex florenos aureos. 

Responderat tum Hieronymus habere se gratias mihi, nihil fuisse 

patrem postulaturum si nihil dedissem ; quare vellem tibi pecuniam 

male acceptam redderet. 
20  Siquid me velis facere, nouisti hunc animum tibi deditissimum : 
nihil poteris praestare mihi gratius quam onerare tuis mandatis. 
Spongiam tuam vt multi dolent editam, ita admirantur plurimi, 
ct, praecipue Dorpius, quod omnia tam lepide diluis. Vale in Christo 
felix, praeceptor et patrone vnice obseruande. 

Antuerpiae nonis nouembribus 1523. 

Tuus Nicolaus Buscoducen. 


Insigni sacrarum literarum doctori D. Erasmo Roterodamo, prae- 
ceptori suo plurimum obseruando. Basileae. 


t3 


Un 


1395. ΤῸ rHE Toww Couecir or BASLE. 
Opus Epistolarum p. 768. «Basle.» 
N. p. 732: Lond. xx. 5o: LB. 662. «November ?» 1523. 


[For the elucidation of this letter I am entirely indebted to the kindness of 
Dr. R. Wackernagel, late Staatsarchivar of Basle; who sent me detailed extracts 
from the records of the City of Basle. The bookseller for whom Erasmus makes 
this appeal, was 8 certain Benedict Vaugris or Wagri of Lyons, nephew to the 
booksellers John Watenschnee and Conrad Resch, and therefore perhaps a kinsman 
of Froben (cf. Ep. 1335. 1n). The records show that on 15 May 1:22 Benedict 
was bound over for a year, for unlawful wounding (Todbuch 37); and that on 
5 Nov. 1523 he was released from prison, his sureties being John Watenschnee 
and his brother John Vaugris, printer at Basle (Urfehdenbuch 3. 1), for whom 
see Herminjard 119, 166, and Heitz and Bernoulli, Basler Büchermarken, 1895, 
p. xxvii. On 12 March 1524 Benedict is mentioned as now living at Constance 
(cf. Ep. 1519. 87) ; and his wife's name is given, Jacobe, widow of Lienhart Zschopp 
(Urteilsbuch). Letters of Botzheim (EE. 54, 99) show that in 1526-9 Benedict was 
still carrying on his business at Constance (cf. Basle MS. C. VIà. 73. 219) ; but 
after that I have no trace of him. 

In view of his kinship it is possible to surmise who were the citizens that moved 
Erasmus to appeal on his behalf. The fine here mentioned probably had to do 
with one or other of the two affairs; perhaps the latter, since the trouble was 
connected in some way with Benedict's marriage. It may have been imposed on 
his release from prison, as a mitigated penalty. 

Erasmus tells the story of his intercession with some detail in a letter of 1 Nov. 
1533 (Lond. xxvii. 11, LB. 1257). He describes it as having occurred ' ante annos 
iam ferme decem ', at a time when an English ambassador was in Basle (cf. Ep. 
1408. 24n) ; and states that Benedict subsequently showed base ingratitude. 

Dr. Wackernagel's communications confirm the year-date; but a month-date 
can only be conjectural.] 


ERASMVS ROT. SENATVI BASILIENSI 5. D. 


Er scio et memini quot quantisque nominibus vobis iam pridem 
obaeratus sim, nobiles ac praestrenui domini, nec ignoro quam ob 
facultatum mearum tenuitatem soluendo non sim : tamen facit hoc 
mihi iam pridem explorata certissimis argumentis vestra singularis 


1394. 14. 7 florenos] Perhaps a debt — for which see Ep. 1431. 5-6. 
incurred during Nicholas' visit to Basle: 22. Spongiam] See Ep. 1378. 


1395] TO THE TOWN COUNCIL OF BASLE 347 


humanitas, vt nullis lubentius debeam quam vobis. Nec me deterret ς 
a petendo, quod is sim qui non possim vllam referre gratiam, nisi 
vestra bonitas ad exemplum aeterni numinis sic interpretetur, esse 
relatum, quod agnoscit, meminit, ac praedicat is qui accipit. Alioqui 
qui dicere potest, * Referam, sed cum foenore," non accipit beneficium, 


sed foeneratur. IO 


Non inficior ex vsu Reip. esse vt legum, scitorum ac magistratuum 
autoritas sit inuiolata ; sed hic Benedictus bibliopola, vt accipio, non 
vlla contumacia sed simplici errore prolapsus est in multam. Et 
quod erat huius causae caput, duxit mulierculam vxorem. Solet 
vbique faueri coniugio. luuenis est tenui re. Erit bona spes dotis, 
si vestra benignitas multam remiserit. Μ iam pridem vobis 
obligatissimum reddetis obligatiorem, ac mecum alios multos ciues 
vestro non indignos fauore, qui me vt Benedicti causam agerem 
hortati sunt; exitum etiam felicem pollicentes, vestra nimirum 


- 


humanitate freti. Ego nullas beneficii vices possum polliceri ; tamen 20 


si quis me submonuerit qua in re queam ordini vestro clarissimo 
gratificari, sentietis promptam certe voluntatem mihi non defuisse. 
Precor vt Dominus lesus vos omnes seruet incolumes, ac bene 
fortunet Remp. vestram et publice et priuatim. Anno M.D. XXIII. 


1396. FnRoMw THoMas BLAURER. 


Leipzig M5. Constance, 
EE. 20. 17 November 1523. 


[An original letter, autograph throughout, with a line lost at the top of the 
page. In view of the reference to Ep. 1342 the year-date may be accepted. 

Ambrose (4 April 1492—6 Dec. 1564) and Thomas Blaurer (T 1567) were the sons 
of a town-councillor at Constance. Ambrose graduated at Tubingen (matric. 
1504-5, B.A. 23 Dec. 1511, M.A. 24 June 1513) and made there the acquaintance of 
Melanchthon. While still at the University, he entered the Benedictine Abbey of 
Alpirsbach in the Black Forest (see Ep. 1120 introd.), and had perhaps already 
made his profession by 1510. "Thomas matriculated at Freiburg 27 Nov. 1514, 
and was a pupil of Zasius inlaw ; but]left in the spring of 1519 without graduating, 
because of the plague. Latein 1520 he went to Wittenberg, and began the study 
of theology and Hebrew ; and coming under the influence of Luther and Melanch- 
thon, sent their books to Alpirsbach. Ambrose, who meanwhile had become Prior, 
was moved by these, and on 5 July 1522 left the monastery. 

At the time of this letter Thomas had recently returned from Wittenberg, and 
settled at Constance ; where he married and entered upon a civic career, becoming 
one of the chief men of the town. Ambrose was facing steadfastly the opposition 
which his action aroused both from his mother and sisters and from the ecclesias- 
tieal authorities, and was resisting all endeavours to draw or force him back to 
Alpirsbach. He became in course of time one of the leaders of the movement for 
reform in Constance, married in 1533, and in 1534 went to spread the Reformation 
in Swabia under the restored Duke Ulrich of Wurtemberg (cf. Ep. 1285. rn). 
In 1540 he returned to Constance, and lived there with great happiness and influ- 
ence. But on the capitulation of the town to Charles v and Ferdinand in 1548, 
the brothers were obliged to flee, and they died in exile. See ADB. ii. 691-3, and 
Bl. E. For Erasmus! warm feelings towards them at this time see the words that 
he added in 1524 to Cat. Luc. (1, p. 46. 20-1) ; and for Ambrose's consideration for 
him cf. Ep. 1342. 815n. Zasius dedicated to "Thomas his Apologetica Defensio 
contra Ioannem Eckium, Basle, Froben, March 1519 (ZE. 251). K. Walchner in his 
life of Botzheim, 1836, p. 180, mentions an account by Thomas of the execution 
of the Anabaptist, Louis Hetzer, printed at Strasburg, 1529 (cf. Bl. E 134, 135}: 
which I have not seen.] 


5 


Un 


IC 


- 


m 
PA 


t2 
lo 


348 LETTERS OF ERASMUS [1523 


4S. Vere pium animi mei erga te affectum iampridem volui; 
significatione aliqua testatum reddere; quod cum diu negatum 
mihi fuisset non oblatis idoneis occasionibus, haud scio quod nouum 
vitium interciderit successu temporis, vt iam non ostendere veterem 
in te amorem, sed suspitionem noui cuiusdam dissidii leuare prius 
haberem. '"lametsi enim in ea epistola quam scripsisti ad Laurinium 
aduersari videamur, Erasmus et Lutheranus tuus, neque me aliqua 
ex parte commoueas tuis disputationibus, volo tamen intelligas nihil 
de meo animo erga te imminutum esse. Sic te diligo, vt quo magis 
& vero Christiani hominis sensu officioque abhorreas, si abhorreres, 
eo vehementiore aduersum te desyderio afficiar. 

Rationem tibi reddidero huius voti, si quid miratus istam pro te 
solicitudinem inuitaris me denuo. Nam vel tui causa potius mihi 
erat priuatis epistolis tecum agere quam in foro. Videbis, opinor, 
non vitio vertendam mihi fuisse ambitionem meam quam accusas, 
neque aliquem vocare nos ad conuitia tantum, sed ad confessionem 
potius collatae in nos diuine beneficentiae. Sed ne id quidem 
hortamur pure; quis enim periculo se exponat cum facultatibus 
suis, si nesciat propter quam caussam ? Causa autem est ad quam 
vos tantopere reuocamus ; quae si ipsa nobis non diuersa esset, 
nedum agendi modus, frustra de te tuique similibus sic labora- 
remus. 

Igitur soli sapimus * soli nos frugi sanique sumus Ὁ Non hoc 
agimus, sed illud potius, vt credant ac viuant alii quoque, credantque 
et viuant ea ratione, quam qui repudiant ne Christiani censendi sunt. 
Id eum pro Christiana simplicitate sedulo promouemus inuitis 
aduersariis, adhuc nobis arrogantiam ac virulentiam obiiciunt. 
Arrogantiam forte, quod mundana contemnimus ; virulentiam quod 
quibusdam sua compendia inficimus. Sic enim intelligo hunc fastum 
et haec venena. Tu, mi obseruandiss(üme» Erasme, si me aliter 
docere potes, libenter audiam. Me nunquam pigebit vel propriam 
causam vel totam Lutheri apud te commendare ; tuumque in ea re 
iuditium feram, sed sic tamen vt iudicem vicissim, atque ita vt ne 
hominum sententiae diuinis testimoniis officiant. Valeat dignitas 
tua. Commendat se tibi frater meus germanus Ambrosius. 

Constantiae Xv cal. decemb. M Ὁ xxm. 


Thomas Blaurerus tuus. 
Laudatissimo seni D. D. Erasmo Roterodamo, fautori suo. 
Basileae. 


i. Deest ad, initium vnus fere versus : quem qualiquali modo restitui. — 18. pure 
MS. 


6. epistola] Ep. 1342. 733 seq. Blau- 15. accusas] I do not know where. 
reridentifies himself with the imaginary 19. Causa] sc. Lutheri. 
Lutheran, with whom Erasmus there 20. diuersa] sc. ac tu credis. Cf. Ep. 
discusses the question. 1342. 803-5. 

13. denuo] Cf. Ep. 1342. 761, 778, 33. iudicem] Cf. Ep. 1342. 817, 825, 


816, 941. 874, 920-1, 941, 980. 


1397] 349 


1397. To Jouw FanER. 


Gotha MS. chart. B. 26, f. 17 v? (a). Basle. 
Iudicium E. Alberi, f. 6 v? (8). 21 November 1523. 
Gotha MS. chart. A. 399, f. 232 (y). 


[The first source (a) is ἃ ms. volume in the Ducal Library at Gotha, written as 
far as f. 233 by the hand of Vitus Warbeck (c.1490—4 June 1:534), canon of 
Altenburg (Ep. 711. 18n) and an intimate friend of Spalatinus (cf. Mentz in Arc. 
f. Reformationsgesch. i. 3. 197 seq ; and Ep. 1128 introd.). The arrangement of 
the volume is roughly chronological; but there is scarcely anything in the portion 
written by Warbeck which is later than 1526. It may therefore be inferred that 
this copy was made within a year or two of the letter being written, 

The second (8) is printed: Judicium Erasmi Alberi de Spongia Erasmi Rote- 
rodami, adeoque quatenus illi comueniat cum M. Lutheri doctrina, (Strasburg, 
J. Schott: BEr! iii, p. 4), 8. a., a rare volume of eight leaves, which was reprinted 
without date by Secerius at Hagenau (HE. pp. 85*, 86*). Besides the Judicium 
it contains also this letter and LE. 533, LE?. 710, of 1 Oct. 1523. From 1, p. 28. 
36 seq. (cf. vol. ii, p. xix) and Ep. 1466. 26, a conjectural date, July 1524, may 
be assigned for the publication. 1 have seen only the Hagenau edition. 

The third (4) is in ms., also at Gotha: in Asterius' volume copied c. 1553 (see 
Ep. 872 introd.). Its original was perhaps 8, to which it seems nearer than to a. 
But it is inaccurate, twice making considerable omissions through a common form 
of error. Itis printed by Horawitz (ii. 5). 

The text of a is on the whole the best; but its spelling is somewhat barbarous, 
following no doubt Warbeck's own practice rather than Erasmus'. In this point 
Bisfarsuperior. I have therefore composed a text out of the three sources, adopting 
usually the spelling of 8. 

The year-date is amply confirmed by the books mentioned, and by the death of 
Adrian vr. Faber, who had doubtless by this time joined Ferdinand (cf. Ep. 1382. 
20-34), can be traced at Linz on 16 Nov. On 29 Nov. Ferdinand entered 
Nuremberg for the Diet which opened on 14 Jan. 1524 : see notes communicated by 
Dr. I. Staub, p. 382n of Koegler's op. cit. in l. 1n.] 


S., vir ornatissime. Ex tua salutatione, quam mihi per Olpeium 
misisti, melius habui: erat enim accurata et veniebat ab amico 
et per hominem amicum. Spongiarum rursus tria milia sunt 
excusa. Sie visum est Frobenio. Odi ego tales libellos, nec 
multum irascor Hutteno ; irascor his qui miserum hunc instigarunt, 
non ob aliud nisi ob praedam. Non dubito quin se breui prodituri 
sint: nam rursus aliquid monstri alitur Argentorati. Lutherus 
vehementer execratur Spongiam: eius epistolam ad te misi. 
Scripsit et Oecolampadio me esse Moysem sepeliendum in cam- 
pestribus, nec multum tribuendum Erasmo in his quae sunt spiritus. 
Haec sunt belli praeludia. 

Absolui Mareum, absolui Precationem Dominicam, et, vt intelligas 


I. S. a: Salutem 8 : Salue vy. ornatissime a : amantissime β : optime «y. 
Olpeium 8 : Olpenum a : Oporinum . 3. amicum hominem γ. 5. his 
ay : iis B. 9. B: Mosen ay. I2. dominicam praedicationem y. 


I. Olpeium] Without doubt Holbein 3. Spongiarum] See Epp. 1378, 1380. 
(c. 1497—c. Oct. 1543); as Dr. H. 7. aliquid monstri] Either Busch's 
Koegler of Basle shows conclusively — expected attack (Ep. 1383. 31n) or 
in Repert. f. Kunstwissenschaft, xxxv, — Brunfels' (Epp. 1405, 1406). 

1912, pp. 379-84. His friendship with 8. epistolam] LE?. 710: to Conrad 
Erasmus had begun in r514-15 (see  Pellican. Cf. Epp. t415. 39, 1443. 24-5n. 
Ep. 394 introd.); and the three por- 9. Oecolampadio] Cf. Ep. 1384. :2- 7. 
traits mentioned in Ep. 1442. 40-2, 12. Marcum] See Ep. 1400. 

belong to this period. Precationem] See Ep. 1393. 


Ut 


- 


Oo 


I5 


20 


t3 


un 


30 


350 LETTERS OF ERASMUS [1523 
me repuerascere, Nucem etiam Ouidii. Aggredior Acta Aposto- 
lorum. Coeptus est libellus De confitendo. 5i suppetent vires, 
addetur libellus De libero arbitrio. Non est opus, mi Faber, vt 
admoneam prudentiam tuam. Scio te Christi negotium ea modera- 
tione tractaturum vt non prodas Euangelii synceritatem Pharisaeis, 
scribis et pontificibus: ita solidam laudem referes apud posteros. 
Habes Principem indolis optimae ; tu fac agas fidelem consiliarium. 
Bilibaldum nosti, hominem eximie prudentem : ei me commendabis 
assidue. Expectaram aurulam pacis: sed vides quale sit coelum. 
Periit noster Adrianus; qui si gessit suum pontificium Christo, 
nunc gloriam habet apud Christum. Sin gessit hominibus, perdidit 
gloriam suam apud Deum. Habet suum iudicem. Τὰ fae agas 
virum Euangelieum, mi Faber. Erasmum tuum commendabis 
illustrissimo Principi Ferdinando, cui precor omnia felicia. D. Mur- 


nerum diuitem remisit Anglia. 
Lutherus! Bene vale. 


Quam multos ditat pauper ille 
Basilee x1 Cal. Decemb. 1523. 


Erasmus vere tuus. 


Reuerendo domino Ioanni Fabro, canonico et vicario Constan- 


tiensi, domino meo plurimum obseruando. 


I3. etiam B: om. aw. 


optimum a. 

Expectamus f. 
Christo ay : in Christo f. 
24. gloriam om. y. 
Doctorem . Mornarum γ. 
om. B. I523a 
obseruando add. B. 


20. Billibaldum γ. 


I3. Nucem] See Ep. 1402. 
Acta] See Ep. 1414. 

14. Deconfitendo] The Exomologesis ; 
see Ep. 1426. 

15. De libero arbitrio] Cf. Epp. 1335. 
IIn, 1419, 1420, 1481. 

17. Pharisaeis] Cf. Ep. 13983. 6. 

21. aurulam pacis] Cf. Ep. 1400. 5—7. 

22. Adrianus] f 14 Sept. 1523. 

26. Murnerum] Thos. Murner (c. Dec. 
1475—1537) of Strasburg, the versatile 
and light-hearted satirist, whose efforts 
in the cause of morality and orthodoxy 
were frustrated by the restless unsteadi- 
ness of his life. After joining the 
Franciscans in 1490 he took degrees at 
Paris, Cracow, Freiburg, Dasle, and 
studied also at Cologne, Rostock, and 
Prague. His first book was an attack 
upon the astrologers, 1499, and he was 
soon involved in other controversies, 
with Wimpfeling, Zasius, and later 
with the Reformers. For a time he 
was Guardian of Franciscan houses 
at Spires and Strasburg; but lacking 
capacity for government of others, he 
was & complete failure. Never settling 
for long, he moved continually about in 
Germany, Switzerland, and Italy, en- 


Apostolorum acta f. 
εν 15. libellus (8: suppetant a) om. w. 
eximiae prudentiae β. 
22. noster a: 

23. habet gloriam 8. 
25. tuum β : vere tuum a. 


: M.D.XXIIH B: M.D.XXIII γ. 
Noribergae add. «y. 


Noribergae. 


14. De confitendo 
16. tuam add. B. 19. fidelem £: 

21. assiduo £. 
B: pontificem α. 
apud Christum .. . 


modo γ. 


26. omnia precor Ύ. Day: 
28. a: Basilaeae P : Basileae vy. ΣΤΟῪΣ: 
29. Erasmus... 31. 


caging in new projects of many kinds. 
When the Franciscans contemplated 
support of  Reuchlin against the 
Dominicans, he learned Hebrew. From 
Maximilian, with whom he was a favour. 
ite, he received the poet/'s laurel. At 
Lucerne he started a printing press. 
Besides his numerous satires and 
polemies he translated Vergil's Aeneid 
and the Z/mnstitules of Justinian, and 
applied the pictorial method to teach- 
ing logic and law by use of illustrated 
cards. See an excellent account of him 
with a bibliography in Schmidt ii, and 
E. Martin in ADBP. Ἠθ is perhaps the 
author of the satire, Til] Eulenspiegel. 

After co-operating with Faber against 
the Reformers in Strasburg in May 
1523, he had gone to England to visit 
Henry vnur; whose book against 
Luther he had translated into German 
(Ep. 1219 introd.) Henry, finding no 
use for him, gave him £100 (Brewer iii. 
3270: cf. HE. 348) and sent him back, 
with a letter of commendation to the 
magistrates of Strasburg, dated 11 Sept. 
1523: printed by J. Wencker, Col. 
lecta archiui iura, 1715, p. 144. 

27. ditat] Cf. Ep. 1352. 114n. 


1398] 


1398. To WirLIBALD PIRCKHEIMER. 


Pirckheimeri Opera p. 276. 
ΟΖ p. 173: Lond; xxx. 31 : LB. 659. 


Basle. 
21 November 1523. 


[Contemporary with Ep. 1397.] 


S. P. Capito scripsit ad me queri nescio quid Varenbulium ob 
librum carius emptum a Conpergio. Iube illum esse bono animo. 
Efficiam vt isthue, quicquid est, bene pensetur. Misi plumbeam 
imaginem, videlicet ineptiens apud amicum. Cupio scire de ea 
quid sit actum. Spero Fabrum Constantiensem Vicarium sic 
moderaturum autoritatem suam vt non prodat Christum Pharisaeis, 
scribis et pontificibus. Vellem hos quoque plus sapere in genera- 
tione sua.  Moneo sedulo, et proficio nonnihil, minus tamen quam 
vellem. Τὰ nos amare perge. Nos nostri dissimiles nunquam 
erimus. Bene vale cum tuis omnibus, vir clarissime. 10 

Basileae xr. Cal. Decembr. 1523. Resaluta nostrum Appellem. 

Erasmus tuus. 


Clarissimo D. Bilibaldo Pirckheimero, Senatori Norinbergensi 
digniss. 


.ι 


1399. 'To CHnisTOPHER orF UrENHEIM. 


Opus Epistolarum p. 820. Basle. 
N. p. 784: Lond. xxi. 15: LB. 663. «c. November» 1523. 


[As stoves are in use, this letter evidently belongs to the cold half of the year. 
Erasmus was very ill with stone about Christmas 1523 (Ep. 1408. 3n): the 
mildness of his language here as contrasted with his depression after Christmas may 
indicate the beginning of the attack. "The third impression of the Paraphrase on 
St. Matthew does not give any definite guidance, as there were many issues in 
I522-3: but if the three octavos of that period are regarded as all one impression, 
the reference here is perhaps to the collected volume of 1524, folio (see Ep. 1430. 
3n), for which Erasmus may have begun to prepare as soon as St. Mark (Ep. 1400) 
was nearly finished, though it cannot have been completed till the Acts (Ep. 1414) 
had been added. 

This letter may therefore be placed conjecturally in Nov. 1523: a season in 
which warm weather sometimes comes as *St. Martin's summer". 'The Bishop had 
perhaps come in from Porrentruy on a visit to Basle.] 


ERASMVS ROT. CHRISTOPHORO EPIS. BASILIENSI S. 


INTEGERRIME Praesul, ante dies octo decreueram adire te, duce 
Lodouico Bero tuae celsitudinis ex animo obseruantissimo ; sed 
illiv isum est inhumanum senectutem tuam fprolicere e vapore 
hypocaustorum, et ego non ausim me rursus illi committere, toties 
expertus pestem mihi esse praesentaneam. Quod si hic coeli tepor 5 


1398. Pro titulo ERASMVS BILIBALDO SVO add. O?, 
14. digniss. om. 03, 


I2. Erasmus.. 


1398. 1. scripsit] Not extant. 
Varenbulium] See Epp. 867. 36n, 
1353. 236. 

2. Conpergio] The name Komberg 
occurs at Nuremberg during this 
period (cf. O. Hase, Die Koberger, 
1885, p. 16) : but Koberger, the printer, 
seems to be intended. For the form 


here cf. Ep. 581. 21, crit. n. 

3. plumbeam imacinem] Perhaps a 
copy of the r519 medallion: see Ep. 
1092. 2n. 

5. Fabrum] Cf. Epp. 
1397. 16-18. 

1r. Appellem] Durer: see Ep. 1376 


In. 


1382. 27-8, 


352 LETTERS OF ERASMUS [1523 


patitur te abesse a vaporariis, cupide fruar conspectu colloquioque 
tuae pietatis. Mihi iam diu res est cum calculo, malo iam olim 
quidem nimium familiari, sed quod nunc aut saepius recurrit aut 
maiore cum periculo. Foeminae sterilescunt aetate: me senectus 

ro reddit foecundiorem ; aut enim concipio aut pario aut parturio. 
Sed partus est viperinus, et vereor ne quando parentem interimat. 
Certe semel atque iterum graui periculo sum enixus. Quod si 
quando parum fauente Iunone et Lucina niti coepero, vixerit 
Erasmus. Aiunt hune morbum esse cognatum podagrae, quicum 

15 audio et doleo tuae celsitudini subinde rem esse.  Vterque gaudet 
recurrere, sed hie meus habet periculum praesentius. 

Siquid offendit in Paraphrasi quam nuper aedidimusin Matthaeum, 
etiam atque etiam rogo vt digneris indicare ; nam opus iam tertio 
exeuditur. Cupimus enim sie moderari nostra vt omnibus bonis 

20 prosint et placeant, si qua fieri possit. Bene valeat tua sanctitas : 
cui Christus optimus maximus largiri dignetur omnia tranquilla 
laetaque, sicut ista tua meretur integritas. 

Basileae, Anno M.D. ΧΧΙΙ͂Ι. 


1400. "To Fnawcis I. 


Paraphrasis in Euang. Marci fo, ΑΞ, « Basle.» 
Lond. xxix. 69: LB. vii. 149. 1 December 1523. 


(The preface to Erasmus! Paraphrase on 8*. Mark, Basle, Froben, 1523, folio (a). 
The presentation copy, which is now in the Bibl. Nationale at Paris (Rés. A. 
1138), was dispatched to Francis 1 quite fresh from the press (cf. Ep. 1403. 23n), 
with an inscription by Erasmus on the title-page, ' Christianiss. Galliarum Regi 
Erasmus Roterodamus dono misit. r5. Cal. Ian. An. 1523'. But the book was 
destined for the spring fair at Frankfort, and, in fact, even on 17 Feb. 1524 was 
not ready for publication (VE. 380). In consequence, for the edition as ἃ whole 
the year-date on the title-page was altered to 1524, without any change elsewhere. 
Subsequent Froben editions are an octavo of 1524, which has no change in this 
preface, and is probably only an issue in another form to suit diversity of taste. 
In the collected editions of 1534, octavo, * nunc postremum ab autore vigilantis- 
sime recognitus (8), there are marks of revision here; but in the folios of 1535, 
* jam recens ab autore recognita ' (4), 1540 (δ), 1541 («), the variants in this preface 
are probably fortuitous. The text of Lond., based on e, has many depravations ; 
which are corrected in LB., and need not be recorded. "The dates of this preface 
require no confirmation. 

The book was carried to Francis with an accompanying letter (Ep. 1403) by 
Hilary Bertulf (Ep. 1257. 13n); who received à handsome present in return for 
his trouble (1, p. 44. 19-23). Cf. also Ep. 1434. 18—20.] 


CHRISTIANISS. GALLIARVM REGI FRANCISCO, EIVS NOMINIS 
PRIMO, ERASMVS ROTERODAMVS 5. D. 


Qvo minus ad hunc vsque diem tam propenso tuae maiestatis in 
me fauore sim vsus, Francisce, rex Christianissime, neque per me 
stetit neque per te; sed quum aliae causae complures hactenus 
obstiterunt, tum praecipue temporum horum tumultus hane mihi 


1400. TrT. DES. anle ERASMVS add. «. 


1399. 7. iam diu] Cf. Epp. 1349. 3, — first in Venice: see Ep. 1249. 3n. 


1376. 3n. 11. viperinus] Cf. Ep. r558n. 
iam olim] He had contracted it 1400. 2. fauore] Cf. Ep. 1375. 


1400] TO FRANCIS I 353 


felicitatem inuiderunt. Semper enim expectabam vt in tam 
diutinis bellorum tempestatibus alicunde nobis affulgeret aliqua 
pacis serenitas. Nec vnquam tamen arbitratus sum me vel pilo 
minus obnoxium esse tuae benignitati quam si iam accepissem 
quiequid ea detulit. Atque etiamnum bona spes est breui futurum 
vt hune in te animum certioribus argumentis declarare liceat. τὸ 
Interim dum remoratur opportunitas, visum est huius pollicitationis 
velut arrabonem ad te mittere, Paraphrasin in Euangelium Marci. 
Ad hoc consilii propensum ac velut vltro currentem incitabat et ipsa 
rei congruentia. Quum enim Matthaeum Carolo Principi meo 
dedieassem ; loannem, quem ilico post Matthaeum sum inter- 
pretatus, Ferdinando Caroli germano ; Lucam, quem tertio loco 
sum aggressus, Anglorum Regi: videbatur Marcus tibi relictus, vt 
quatuor Euangelia quatuor orbis praecipuis monarchis consecra- 
rentur. Atque vtinam quam congruenter nomina vestra iungit 
codex Euangelicus, tam concorditer pectora vestra conglutinet 
spiritus Euangelicus ! 

Sunt qui Romano Pontifici tribuant ditionem etiam apud inferos, 
sunt qui tribuant imperium in angelos: quam autoritatem illi 
tantum abest vt inuideamus, vt optemus etiam ampliorem. Sed 
vtinam hane sibi potestatem illius salutarem sentiat orbis in con- 
cilianda retinendaque regum concordia! qui tamdiu summa rei 
Christianae pernicie non minus foedis quam feralibus bellis inter 
ipsos conflictantur. Et interim execramur ac deuouemus Turcas. 
Quod autem spectaculum gratius exhiberi poterat Turcis, aut si qui 
sunt qui peius volunt nomini Christiano, quam treis longe floren- 3o 
tissimos totius Europae monarchas exitialibus dissidiis inter sese 
committi? Vix mihi persuadeo quenquam esse tam truculentum 
Turecam, qui plus malorum imprecetur Christianis quam ipsi 
vicissim infligunt sibi. Neque quisquam interim exoritur pacifi- 
cator, qui tam impios rerum motus autoritate sua componat; 
quum non desint qui instigent, quique oleum, quod aiunt, adiiciant 
camino. 

Non est meum vllius partis causam meo praeiudicio vel grauare 
vel subleuare. Scio suam cuique causam videri iustissimam, et 
fateor in huiusmodi iudiciis plus fauoris tribui solere ei qui depellit 4o 
illatam iniuriam quam qui infert. Sed tamen magnopere cupiam 
vt omnes Christiani principes illud apud sese veris rationibus 
expendant, quam ingens lucrum fecerit quisquis maluit pacem 
iniquam amplecti quam bellum aequissimum persequi. Quid hac 
nostra vita fragilius, quid breuius, quid calamitosius? Omitto 45 
tot morborum genera, tot iniurias, tot casus, tot fatales calamitates, 
pestilentias, fulmina, terraemotus, incendia, exundationes, reliquas- 
que calamitates, quarum neque modus est neque numerus. Nam 
inter omnia mala quibus diseruciatur vita mortalium, nihil bello 
sceleratius, nihil nocentius ; quod atrocius exitium infert moribus 50 


un 


[2] 


5 


t3 
o 


to 
Un 


G2 
un 


29. gratius add. B. 


6. bellorum] Cf. Ep. 1345. 3n. 16. Lucam] Ep. 1381. 
14. Matthaeum] Ep. 1255. 43. pacem] Cf. Ep. 1211. 559; refer- 
15. loannem] Ep. 1333. ring to Cic. Fam. 6. 6. 5. 


452.5 Ad 


354 LETTERS OF ERASMUS [1523 


hominum quam facultatibus aut corporibus. Minus damni dat 
qui vitam aufert, quam qui bonam mentem. Nec ideo minus est 
detestabile bellum, quod maxima pars malorum redundat in capita 
tenuium et humilium, velut agricolarum, opificum ac viatorum. 

s; Nihilo minus sanguinis Dominus omnium lesus Christus effudit 
pro redimendis illis quamlibet contemptis quam pro summis 
monarchis. Quumque venietur ad Christi tribunal, quo breui 
sistendi sunt omnes quantumuis potentes huius mundi satrapae, 
non minus exacte rationem exiget iudex ille seuerus pro pauperculis 

60 115 quam pro satrapis ac magnatibus. Itaque qui putant esse 
leuem iacturam, quum expilantur, affliguntur, eiiciuntur, exuruntur, 
opprimuntur, occiduntur tenues et humiles, lesum Christum, qui 
est sapientia Patris, stulticiae condemnant, qui pro talibus seruandis 
preciosum sanguinem suum effuderit. 

6; Proinde nullum ego genus hominum arbitror exitialius quam qui 
monarchis suggerunt bellorum semina: quorum animi quo sunt 
excelsiores, hoc facilius his imponitur. Atque inter regias virtutes 
cum primis numeratur animi sublimitas. PPraedicata est haec 
olim in Iulio Caesare, praedicatur et hodie magno consensu gentium 

7;oin Francisco. Porro, nullum certius argumentum animi vere 
sublimis quam iniurias posse negligere.  Laudata est veterum 
ducum virtus, qui de imperio certabant, non de vita, sed in ethnicis 
et ab ethnicis. Christiano Principi gloriosius est aliquo ditionis 
dispendio pacem ac reip. tranquillitatem redimere, quam speciosos 

75 et opimos referre triumphos tantis hominum malis emptos. Proinde 
qui dilatandi imperii studium iniecerunt monarcharum animis, 
quid aliud quam perennem bellorum fontem repererunt ? Neque 
minorem perniciem inuehunt rebus mortalium, qui principum animis 
suggerunt irae materiam, ac persuadent esse regiae fortitudinis 

8o dictum aliquod, quod fortasse falso delatum est, aut atrocius 
delatum quam dictum est, armis ac bello vindicare. Quanto 
fortius est publicae tranquillitatis respectu conuicium negligere ! 
quod si laedit, priuatim laedit; imo, ne laedit quidem, si fuerit 
neglectum. Atque in aliis quidem rebus fortasse licet vteunque 

8; cessare regibus—si tamen vsquam cessare licet, qui tam multis 
vigilant; caeterum in bellis suscipiendis, quoniam ingentium 
malorum inducunt diluuium, oportet omnibus oculis aduigilare, ne 
quid temere statuatur. 

Non haec dico, Rex Christianissime, quo principibus gladium 

go e manibus excutiam. Est fortasse boni principis aliquando bellum 
gerere, sed tum denique posteaquam omnibus frustra tentatis huc 
adigit extrema necessitas. Dominus lesus Petro gladium ademit, 
principibus non ademit. Paulus eorum autoritatem etiam compro- 
bat, praecipiens vt qui Romae Christum essent professi, principum, 

9; licet ethnicorum, autoritatem adeo non contemnerent, vt illis 
veluti Dei ministris nec vectigal nec tributum nec honorem detrahi 
velit. An adimit gladium qui dicit, * Non enim sine causa gladium 


63. sapientia Patris] Cf. 1 Cor. 1. 7. 88. 03,4; and cf. Cic. Fam. 4. 4. 4. 
24; also the Moria (LB. iv. 498 A), and 92. lesus] Matt. 26. 52, John 18. 11. 
Ep. 1381. 323. 93. Paulus] Rom. 13. 1-7. 

69. in Iulio Caesare] See Plin. Z. N. 97. dicit] Rom. t3. 4. 


1400] TO FRANCIS I 355 
portat ?' Nec aliud docet Petrus, ordinis Apostolici princeps : 
*Subditi' inquit, 'estote cuiuis humanae creaturae propter Do- 
minum, siue regi tanquam praecellenti, siue praesidibus tanquam 
ab eo missis, ad vltionem quidem nocentium, laudem vero recte 
agentium '. Petro nihil esse voluit armorum praeter gladium 
Euangelicum, qui est sermo coelestis; qui, vt docet Paulus ad 
Hebraeos, 'viuidus est et efficax, ac penetrantior quouis gladio 
vtrinque incidente, ac pertingens vsque ad diuisionem animae ac 
spiritus". Etenim qui iubet recondi gladium, nec aufert, plus 
facit quam si auferat. Quur enim iubet recondi? nimirum ne 
bellet pastor Euangelicus. Quur autem deponi nec iubet nec 
vetat ? nimirum vt intelligamus ne tum quidem esse parandam 
vltionem, quum vires suppetunt ad vindicandam iniuriam. 

Habent igitur Euangelici pastores gladium Euangelicum a Christo 
traditum, quo iugulant vitia, quo resecant humanas cupiditates. 
Habent reges gladium suum ab eodem permissum ad terrendos 
malos et honorandos bonos. Non ademptus est gladius, sed 
praescriptus est vsus: habent ad publicae tranquillitatis defen- 
sionem, non ad ambitionis praesidium. Duplex est gladii genus, 
duplex est regni genus. Habent et sacerdotes suum gladium, 
habent suum regnum; proque diadematibus et galeis habent 
mitras, pro sceptro pedum. Habent loricam, baltheum ; denique 
totam panopliam quam illis non vno in loco strenuus ille bellator 
Paulus describit. Reges Euangelici pastores dicuntur, sed et 
profani reges Homero dicuntur pastores populi. Idem agunt 
vtrique, tametsi diuersa functio est, quemadmodum in fabulis 
lisdem alias alii partes agunt. Quod si suum vtrique gladium 
semper haberent expeditum, hoc est potestate tradita sicut oportet 
vterentur, non toties, opinor, Christiani, qui vocamur potius quam 
sumus, in fratrum viscera gladium impium stringeremus. Porro, 
dum vtrique suo munere neglecto, quod est alienum affectant, 
neutri satis tuentur neque dignitatem suam neque tranquillitatem. 
Quando rex plus habet regiae maiestatis, quam quum in iudiciis 
sedens dictat ius, cohercet iniurias, dirimit lites, subleuat oppressos, 
aut quum in consiliis sedens prospicit reip. commodis ? Caeterum 
episcopus quando plus habet suae dignitatis, quam quum e suggesto 
docet Euangelicam philosophiam ? Tum enim vere in suo solio est 
rex Euangelicus. 

Quam vero Neroni fuit indecorum in theatro certare eum phonaseis 
et citharoedis aut in circo cum aurigis, tam indecorum est regi in 
humilibus ac sordidis negociis versari, quae pertinent ad priuatos 
affectus ipsius, et officiunt incolumitati reip. Rursum, quam 
indecorum esset, si philosophus cum pallio et barba fabulam 
saltaret in proscenio, aut in harena falcem teneret ae rete, gladia- 


136. phonascis scripsi : phoniscis a. 


98. Petrus] 1. 2. 13-14. Both here subject perhaps indicates thatll. 93-102 


and in ll. 97-8, 104-6, Erasmus' quota- 
tion is nearer to his own translation 
(of 1516 and 1519) than to the Vulgate. 
C. p.312. 


102. voluit]sc. lesus. The change of 


were inserted during composition. 
104. Hebraeos] 4. 12. 
121. Paulus] Eph. 6. 11 seq., 1 Thess. 
52:8. 
122. Homero] 7l. 1. 263, et saepius. 


A ἃ 2 


9.9) 


IOS 


125 


1320 


140 


145 


150 


^ 
Un 
ui 


160 


165 


170 


175 


180 


M 
co 
un 


356 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
toriam canens cantionem, ' Non te peto, piscem peto; quid me 
fugis, galle?': tam indecorum est Euangelicum regem belligerari 
aut nundinari, ne quid dicam inhonestius. Quur nune inuenitur 
episcopus, qui sibi pulchrius ducit trecentos equites, balistis, 
lanceis ac bombardis instructos secum ducere, quam piis et eruditis 
diaconis comitatum sacros libros secum cireumferre ? Quur earum 
rerum ostentatione sibi magni videntur, quarum contemptu magni 
fuerunt illi in quorum locum successerunt ? Quur illis dulcius 
sonant tubae et cornua quam sacra lectio ? Age, quid si rex pro 
diademate et trabea sibi imponat mitram et infulam ; contra, 
pro mitra et infula sibi diadema et trabeam sumat episcopus ? 
nonne portenti simile videbitur ? Adeo mouent inuersa insignia, 
cur non magis mouet inuersa functio ? Iam si quid priuatim facit 
vel rex vel episcopus, non alio spectare debet quam ad salutem 
populi. Aut enim monet errantes, aut corrigit lapsos, aut con- 
solatur deiectos, aut comprimit elatos, aut extimulat cessantes, 
aut reconciliat dissidentes. 

Haec est functio regum, sed praecipue Euangelicorum, quos non 
decet ambire regnum huius mundi. Quoniam autem Iesus Christus 
vtrunque genus in se complexus est, tametsi regnum  Ecclesia- 
sticum tantum expressit in terris, vtrisque conandum est vt pro 
sua quisque portione Principem suum aemuletur. llle se totum 
impendit suis. Et qua fronte quisquam sibi viuit qui se Christi 
vicarium praedicat ? llle per omnem vitam nihil aliud quam 
seruatorem, quam  consolatorem, quam  benefieum egit. Siue 
versabatur in templo, siue in synagogis, siue in publico faciebat 
iter, siue in priuato versabatur domi, siue nauigabat, siue in deser- 
tis agebat ; docebat multitudinem, sanabat aegrotos, mundabat 
leprosos, restituebat paralyticos, mancos et caecos, profligabat 
daemones noxios, excitabat mortuos, liberabat  periclitantes, 
saturabat famelicos, refellebat Pharisaeos, patrocinabatur discipu- 
lis, et vnguenti prodigae peccatrici, consolabatur Cananaeam pec- 
catricem et adulteram deprehensam.  Repete totam vitam lesu. 
Nulli mortalium quicquam immisit mali, quum ipse tot malis 
afficeretur, et in promptu esset vlcisci, si libuisset. Vbique ser- 
uatorem agebat, vbique beneficum.  Malcho restituit auriculam 
quam Petrus amputarat. Ne tantulo quidem damno voluit 
vindicari incolumitatem suam. Herodem ac Pilatum redegit in 
coneordiam. [ἢ cruce pendens seruauit alterum e latronibus. 
Mortuus centurionem pertraxit ad Christianam professionem. 
Hoc erat vere regem agere, prodesse omnibus, nocere nemini. 
Ad huius exemplum oportet omnes principes, quatenus licet, 
accedere. Τὸ vero, Rex Francisce, peculiariter etiam ad hoc 
excitare debet Christianissimi cognomen, vt Christum Principem 
pro viribussreferas. 


142. cantionem] Preserved by Festus, 
8.v. retiarius: from whom it is incor- 
porated in the mediaeval dictionaries. 
He explains that the murmillo, with 
whom the retiarius fought, had * genus 
armaturae Gallicum, 'ipsique mur- 
millones ante Galli appellabantur: in 
quorum galeis piscis effigies inerat '. 


See also J. E. B. Mayor on Juv. 8. 200. 
144. nundinari] Not a common word 
with Erasmus; but the idea is found 
in the 7nst. Principis Christiani (Epp. 
393, 853), in the chapter on royal 
revenues and taxation: 'Sublimius 
est principis officium quam vt mercena- 
rium esse deceat" (LB. iv. 593 8). 


1400] TO FRANCIS I 951 

Caeterum quid frontis habent isti qui, quum se Christi vicarios 
appellari gaudeant, immensa sanguinis humani iactura postulent 
defendi, non dico vitam aut dignitatem suam sed auariciam ac 
fastum ? Atque haec scribo, Rex inelyte, non vt episcopos vllos 
notem aut taxem (atque vtinam nulli exoriantur in quos ista 
merito dici possint!) sed vt indicem quibus in rebus sita sit vera 
regum et episcoporum dignitas, vt vtrique felices viuant, dum 
suam vtrique dignitatem agnoseunt ac tuentur. Longius autem 
absunt ab officio suo pastores Euangelici qui, quum reges inter se 
tumultuantes debuerint in concordiam redigere, vltro faces ad 
bellorum incendia suggerunt. Atqui si vsquam erat tempus bono 
pastori vitae suae iactura gregi consulere, si vsquam summus ille 
pastor cuius vices gerunt, erat referendus, hic potissimum erat 
offieio locus, vbi tantum mare scelerum ae malorum inundat in 
orbem. Ex tanta multitudine abbatum, episcoporum, archiepi- 
scoporum, cardinalium, quur nemo prodit qui vel capitis sui periculo 
tantos rerum motus componat? Quam feliciter moritur qui sua 
morte tot milium vitae consuluit ! 

Nihil monomachiis et gladiatoria laniena crudelius aut immanius. 
Et tamen hoc spectaculo tam insane delectata est antiquitas, vt 
turpissimum exemplum ab ethnicis relictum diu resederit etiam 
apud Christianos, praesertim in vrbe Roma; quae nondum de- 
discere potuit veterem paganismum. Sed monomachiarum aboli- 
tionem, vt refert Historia quam Tripartitam vocant, debemus 
Telemacho cuidam, ex eorum numero qui olim ob vitae Christianae 
simplicitatem ae studium solitudinis fugamque contaminatae 
multitudinis vulgo monachi vocabantur. Is hac gratia relicto 
Oriente Romam venerat, atque in theatrum ingressus, vbi vidit 
prodire duos armatos et vtrunque in alterius necem tendere, 
prosilit, seseque medium inter furentes iniecit, clamans, ' Quid 
facitis, fratres ? Quur in mutuum exitium ferarum more ruitis ? ' 
Quid multa ? Dum vir ille pius studet vtriusque vitae consulere, 
vitam amisit ipse a populo lapidatus. "Tanti faciebat insana 
multitudo crudelem oculorum voluptatem. Quid consequutum 
est ? Imperator Honorius, hac re cognita, iussit aboleri morem 
exhibendi paria gladiatorum. 

Nune mihi cogita quam foedus fuerit ille ludus, et quot hominum 
milia per hunc infeliciter perierint, et intelliges quantum mundus 
debeat vnius hominis morti. 
est in numerum diuorum Telemachus. Quanto autem iustius hoc 
honoris deberetur ei qui tantos orbis monarchas inter sese con- 
flictantes dirimeret ? Neque enim grauis est iactura, si gladiator 
occidat gladiatorem et scelerosus sceleroso vicissim praestet carni- 
ficeem. Et tamen vt summo totius orbis malo colliduntur inter sese 
principes, ita minore periculo possunt dirimi quam ille diremit 


gladiatores. Primum Christiani sunt, quoque sunt animis genero- 
227. Sese a: se ὃ. 
210. Tripartitam] 10. 2: the work of ^ Augsburg, 1472. Beatus Rhenanus had 


Atque ob hoe factum merito relatus 2 


Socrates, Sozomenus, and '"Plheodoret, 
translated by Epiphanius and edited by 
Cassiodorus; under whose name it 
usually appears, lt was first printed at 


recently published it again in his 
Autores hist. ecclesiasticae, Basle, Fro- 
ben, 1523: for which see Epp. 1242 
introd., 1341. ron. 


190 


“τ 


95 


t2 


oO 


205 


210 


t3 
Las] 
Unt 


220 


3 
tà 
un 


230 


235 


240 studeo ? ' 


245 


250 


255 


2600 


358 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
sioribus, hoc sunt tractabiliores, si quis episcopus, aut alioquin 
autoritate praeditus Euangelica, synceris rationibus cum illis agat. 
Quod si quis forsitan inciderit in principem inexorabilem ac violen- 
tum, extremum denique malorum quod vel saeuissimus possit 
inferre, mors est. Et vbi, quaeso, praestabunt exemplum Apostolici 
spiritus, qui in Apostolorum vices successerunt, si hic non praestant ? 

Dicet aliquis, ' Quid profecero, si morior, nec impetro quod 
Non committet Christus agonothetes vt huic athletae 
pereat suum praemium. Tametsi mors frequenter impetrat quod 
vita non potuit: est enim efficax piorum hominum occubitus. 
Non hic repetam exempla priscorum, quae sunt innumera. Apud 
Anglos diuus Thomas, archiepiscopus Cantuariensis, leuiore de 
causa libertatem Euangelicam exeruit aduersus Regem, cui pridem 
seruierat, cuiusque fauore, ceu longi seruitii mercedem, acceperat 
eam dignitatem. Non agebatur de reconciliandis inter ipsos 
principibus: quanquam illud seculum nec habebat vllos principes 
quorum ditio tam late pateret quam horum, qui nunc tot annis 
inter sese conflictantes, caeteros etiam minores in belli contagium 
pertrahunt. Et tantum agebatur de secessu quodam, magis apto 
homini pio quam hegi. 

Loco nomen est Ortfordia. Ne me quidem admodum cepisset 
hic locus, prius quam R. D. Guilhelmus Vuaramus, archiepiscopus 
Cantuariensis ac totius Angliae primas, vir multis nominibus dignus 
qui in laudatissimi viri dignitatem succederet, ibi sic aedificarat vt 
magis videatur nouam structuram excitasse quam  instaurasse 
veterem : adeo nihil reliquit veteris aedificii praeter aulae cuiusdam 


ac templi parietes. 


Itaque quum leuioribus de rebus esset contentio, quum nihil non 
molitus esset vir ille pius, nihil tamen impetrauit viuus. Caeterum 
mors illius tantam autoritatem conciliauit ordini sacerdotum apud 


245. exeruit a: exercuit f. 


244. Thomas] Becket (c. rr18-70) 
had received the living of Otford 
c. 1148 from Theobald, to whom as 
Abp. the manor belonged (L. B. Rad- 
ford, T'homas of London, 1894, p. 53). 
It was his second benefice, and he 
remained always attached to the place 
Erasmus! statement here that Otford 
formed any part in the great contention 
between Becket and Henry r1 probably 
represents what he had heard from 
Warham or some one in the archi- 
episcopal household, perhaps Tunstall, 
the Chancellor; and it has this much 
truth that Otford was one of the manors 
which it was proposed in i164 that 
Becket should cede temporarily to the 
King as security for the money to be 
exacted from him (see J. Morris, St. 
Thomas Becket, 1885, p. 184). This 
passage is translated and then strongly 
contested by W. Lambard (Perambwula- 
lion of Kent, 1576, pp. 377-81); with 
the conclusion that ἡ Erasmus his 


251. tantum a LB : tamen e. 


reporte is but matter of Preface and no 
Gospell *. 

253. Ortfordia] See Ep. 425 introd. ; 
and for the form of the name cf. Ep. 
425. 36, crit. n. Itisclear that Erasmus 
had visited Warham there, doubtless 
on one of his many journeys between 
London and Dover: perhaps on his way 
to Paris in April 1511 (cf. Ep. 218. 18). 

256. aedificarat] Warham * bestowed 
at Otford thirtie and three thousand 
pounds, vpon the house that is now to 
beseene' : Lambard, op. cit., pp. 376-8. 

258. nihil reliquit] Cf. Lambard, op. 
cit., pp- 374-5: *'the olde house at 
Otford (whiche of long time belonged 
to the Archebishops, and whereof the 
hall and chapell onely do now remaine) '. 
It was very likely at Otford that Eras- 
mus saw the double throne, for arch- 
bishop and assessor, which was said 
to have been Becket's: see Apoph- 
thegmata viii, LB. iv. 365 5. 

261. vir ille pius] Becket. 


1400] TO FRANCIS I 359 


eam gentem, tantas opes aggessit, vt nunc ob haec graui laborent 
inuidia. loannes ob linguae libertatem decollatus est: sed non 
omnes sunt Herodes, nec omnes habent Herodiadem. Ambrosius, 
episcopus Mediolanensis, ausus est "Theodosium Caesarem ob 
crudelem ac praecipitatam in Thessalonicenses sententiam a templi 
limine secludere, postque saeuas obiurgationes, post indictam 
satisfactionem, in poenitentium classem relegare. Ac tanti principis 
maiestas cessit autoritati praesulis. "Tentauit idem Babylas, Antio- 
chenus episcopus, aduersus regem innocentis homicidio pollutum. 
Et interfectus est; sed mortuus formidabilis esse coepit, non 
solum ethnico Caesari, verumetiam daemonibus qui tum adhuc pro 
diis colebantur. 

Ego vero sic mihi, Rex optime, de Caroli Caesaris, de tuo, de 
Regis Angliae ingenio persuadeo, vt non dubitem vos omnes 
salubribus consilis obtemperaturos fuisse iampridem, si quis 
monitor modeste liber et libere modestus extitisset. Atque interim 
ingens vbique copia est istorum qui principum animos instigent ad 
bellandum : nimirum hi quorum commodis expedit res humanas 
esse perturbatas. Alius suggerit, Ille te contemnit ', ' Ille hoe in te 
iecit scomma ': alius, ' Hane partem si adieceris ditioni tuae, 
facile quum voles adiicies et illam. ^O consultor inconsulte ! quur 
suggeris quousque possint proferri ditionis limites, potius quam in 
mentem reuocas quam angustis terminis olim ditio quae nune est 
circunscribebatur ? Quin admones quibus modis quod adest queat 
administrari recte potius quam proferri ? Proferendi limites nullus 
est finis. Ac vero verius est quod scripsit Seneca, Multi impera- 
tores fines aliis abstulerunt, sibi nemo constituit. Caeterum in bene 
administrando vera principum laus est. Alexander Magnus, vbi 
ventum esset ad Oceanum, desiderauit alterum orbem ; videlicet, 
illius ambitioni mundus hic erat angustus. Hercules vltra Gades 
non est progressus. Nune ambitioni nostrae nullae sunt Gades, 
nullus Oceanus. Verum aduersus istorum pestiferas voces oportet 
animos Christianorum principum Christi decretis, velut antidotis, 
diligenter esse praemunitos, atque ad Euangelicam regulam, velut 
ad scopum, omnia dirigere consilia. 

Quaeres forsitan quur tibi occupatissimo tam prolixam occinam 
cantionem. Imo cunctis optarim hane cantilenam esse decantatam, 
nec ob aliud nisi quod me discruciat publica mundi calamitas ; 
quodque vehementer cupiam res Christianas vbique tranquilliores 
esse, sed praecipue Gallias: qua ditione nescio an hactenus vlla 
fuerit vel sanctior vel florentior. Quod si tumultus huiusmodi 
rarius existerent, veluti diluuia, terraemotus aut bulimiae, res esset 
tolerabilior. Nune sine fine talibus dissidiis concutitur mundus. 
Ae medici quidem corporum in nouis morbis exortis sagaciter 
inquirunt mali causas ; quibus deprehensis non ita magno negocio 
medentur. Nec hoc contenti, rationes excogitant quibus fiat ne 
pestis eadem subinde recrudescat. Quur in tantis totiesque 


299. optarem δ. 


263. laborent inuidia] Cf. the mar- . general question see J. A. Froude, Hist. 
ginal notes in More's Víopia, ed. J. H. οἱ England, ch. 3. 
Lupton, 189s;, p. 287; and on the 288. Seneca] Ben. 7. 7. 5. 


265 


270 


27 


ui 


280 


295 


300 


305 


900 LETTERS OF ERASMUS [1523 


310 recurrentibus malis non scrutantur homines prudentia ac rerum 
vsu pollentes, quibus ex fontibus hi tumultus subinde scateant in 
orbem, vt incisis radicibus liceat tantis mederi malis ? Quur in 
rebus multo leuioribus tam sumus perspicaces, in re longe omnium 
grauissima caecutientes * Mihi videtur maxima bellorum pars ex 

31i; inanibus aliquot vocabulis, velut in alimoniam humanae gloriae 
excogitatis, oriri: quasi parum fuerit ambitionis inter mortales, 
nisi nouis titulis aleremus hoc malum, ex sese nimium gliscens 
in nobis. 

His atque huiusmodi bellorum radicibus excisis, non fuerit 

320 difficile leges pacis inter Christianos principes sancire, quae pro- 
hiberent hos tumultus identidem repullulascere. Hac via fieret 
vt et principum opes crescerent, videlicet per amicitiam iam factae 
communes, et sub florentissimis monarchis populus Christianus 
amabili rerum tranquillitate frueretur. Sic faueret nobis ille verus 

325 totius orbis monarcha Dominus lesus, resque nostras bene fortu- 
naret. Sic essemus Christiani nominis hostibus formidabiles ; ad- 
uersus quos nunc aegre tuemur nostra, tantum abest vt illos longius 
submoueamus. Quanquam ego malim et illos corrigi quam sub- 
moueri. Sed qui corrigamus alios, si nosipsi sumus illis pene 

330 dixerim corruptiores ? Non enim iam aestimo Christianos ex 
articulis quos ore profitemur; ex moribus aestimo. Vbicunque 
regnat ambitio, diuitiarum amor, superbia, ira, vindicta, nocendi 
libido, interpretor abesse fidem Euangelicam. 

Porro, quum haec lues corripuerit etiam illos quorum praecipuae 

335 partes erant rebus collapsis consulere, bonam tamen quampiam 
spem mihi praebet quod videam sacras literas, sed praecipue 
Nouum Testamentum, sic teri manibus omnium, etiam idiotarum, 
vt hi qui diuinorum voluminum scientiam profitentur, non raro 
sint impares in congressu. Mihi vero vel illud argumento est 

340 & plurimis legi Noui Testamenti libros, quod quum tot voluminum 
milia singulis annis in publicum emittant typographi, tamen tot 
officinae non sufficiunt emptorum auiditati. Vendibilis hodie merx 
est, quiequid molitur aliquis in Euangelium. Non poterit hoc 
pharmacum tam efficax semel haustum non exerere vim suam. 

34; Itaque mihi nune mundus non aliter affectus videtur quam solet 
corpus hominis grauibus morbis obnoxium, deuorato elleboro aut 
alio quopiam praesenti pharmaco: totum enim conturbatur et 
concutitur, saepe morituro similimum. Atque vtinam hoc vera- 
trum Euangelicum, posteaquam semel collustrauit ac penetrauit 

350 omnes animi nostri venas, sic erumpat vt eiectis malorum seminibus 
sanos ac puros nos restituat lesu Christo, postque tantos rerum 
tumultus ac morbum orbis pene deploratum, laetam et optabilem 
tranquillitatem reducat omnibus ! 

Magis autem sperarim haec publica bonorum omnium vota non 

355 irrita fore, si primates orbis, veluti fidi medici, sic laboranti mundo 
curent adesse; hoe est si monarchae, de quorum arbitrio nunc 
potissimum pendent res mortalium, meminerint sese breui (quid 


337. idiotarum] Cf. Ep. 1153. 171n. his New Testament and Paraphrases, 

342. Vendibilis] For this notable both in authorized and unauthorized 
Statement οἵ, Ep. 1340. 23-4. Erasmus editions. See BEr!. and cf. Ep. 1010 
had ample ground for it in the sale of — introd. 


1400] TO FRANCIS I 361 


enim in hac vita longum est ?) Christo, summo Principi, rationem 
administratae ditionis esse reddituros. ΓΒ, si episcopi, theo- 
logi οὖ monachi meminerint sese non successisse in locum Annae et 360 
Caiaphae, aut scribarum et Pharisaeorum,—qui, dum suum regnum 
impie tuebantur, Euangelii regnum conabantur opprimere; dum 
suam asserebant gloriam, Christi gloriam studebant sepelire ; 
dumque suam iusticiam nitebantur approbare, Deum faciebant 
iniustum— : sed potius in locum Apostolorum, qui sanguinis etiam 365 
sui iactura gaudebant asserere Christi regnum, gloriam ac iusticiam. 
Semel passus est Christus, reuixit nunquam moriturus. Sed eadem 
quae passus est, denuo patitur, quoties damnatur, conspuitur, 
caeditur, crucifigitur et sepelitur Euangelica veritas. Denique sibi 
putat infligi quicquid malorum infligitur membris ipsius. 370 

Haec et liberius fortassis et prolixius a me dicta sunt, Rex 
Christianissime, quam par erat; verum amoris magnitudo fecit vt 
et loquacior essem et confidentior. Omnibus Christianis bene volo 
Christianus. Caeterum erga tuam maiestatem ac florentissimum 
Galliarum regnum singulari quodam ducor studio. Precor autem 375 
vt Iesus, immortalis totius orbis monarcha, cui diuinitus data est 
omnis potestas in coelo et in terra, Spiritum suum impartiat tum 
populis tum principibus: his quidem vt omnes inter sese sub 
communi Principe lesu concorditer ac perinde feliciter viuant ; 
ilis vero vt sub sanctissimis ac florentissimis monarchis rebus 380 
pacatis fruantur: itaque demum fiat vt Euangelica pietas inter 
nos bene constituta, quam latissime propagetur, non inuadendis aut 
diripiendis aliorum regionibus—sic enim pauperiores redduntur, 
non meliores—, sed Euangelica philosophia synceriter per viros 
Euangelico spiritu praeditos vbique praedicanda; atque ita 
viuendo vt nostrae pietatis fragrantia plurimos alliciat ad eiusdem 
instituti professionem. Sic nata est, sic creuit, sic late prolata est, 
sic constabilita est Euangelica ditio: diuersis autem rationibus sic 
nune in angustum contractam ac propemodum explosam videmus, 
si totius orbis vastitatem consideres. lisdem itaque praesidiis 390 
oportet restituere collapsam, dilatare contractam, constabilire 
vacillantem, quibus primum et nata est et aucta et confirmata. 

Haec affectu puro scribo, Francisce, rex Christianissime, neque 
perstringens quenquam, quum omnibus bene velim, neque blandiens 
cuiquam, quum a nullo quicquam ambiam. — Bene vale. 

An. M.D.XXIII. Calend. Decemb. 


85 


I2] 


C3 
No 
Un 


1401. FRow Jouw BorznHEkriw. 
Leipzig MS. Constance. 
EE. 21. 3 December 1523. 


[An original letter, autograph throughout. "The year-date is amply confirmed 
by the contents.] 
ΕΙΞ 


S. De calumniis Spongiae tuae nihil miraberis, si memineris esse 
ex his bonis scilicet viris qui nihil insidiarum non tentent, postquam 


1400. 392. confirmata « LB: firmata γ. 390. ac: M.D.XXXIII δ. 


1401. 1. Spongiae] See Epp. 1378, 1389. 


un 


- 
ui 


362 LETTERS OF ERASMUS [1523 
semel ruperint amicitiae iura. At solidior est et fides et integritas 
Erasmi Rot(erodami» per orbem, quam vt a similibus, ne dicam 
nebulonibus, loco moueri possit. Cognitum est mihi, nec illi 
nesciunt qui rumores huiusmodi spargunt impudenter, rem ita se 
habere vt scribis. Sed quid facient homines desperati, indulgentes 
otio, vino, ludo, et id genus virtutum agentes ? 

Tragoedia apud nos, de qua scripsi, magnifice a nostris coepta 
est, sed hactenus a senatu Constantiensi intercoepta, tametsi 
Episcopus et senatus, vicissim missis legatis, agant negotium ; 
sed, vt video, quisque intentum suum mordicus tenet. Episcopus 
pretextu alieno, nempe ob mortem Zuicci, quondam apud Mers- 
purgum praefecti sui, reliquit Constantiam. Interea plus satis 
vehementer agunt Suffraganeus, Michael Sanderi, et nonnulli alii, 
Episcopi nomine, apud senatum Constantiensem : quos quanto 
video vehementiores, tanto indies sentio maiori grauatos odio 


8. virtutum] Cf. Ep. 1211. 123n. 

9. Tragoedia] The Bp.s attempt to 
getrid of Wanner(Ep.1335.44n); about 
which Botzheim had written in Ep. 
1382. 36 seq. 

1r. Episcopus] See Ep. 1316. 12n. 

I3. Zuicci] Evidently a household 
steward: perhaps a kinsman of the 
Reformer, John Zwick. The identifica- 
tion suggested in EE, p. 450, seems to 
be disproved by Bl. E. 36. 

Merspurgum] Meersburg, opposite 
Constance on the Ν. side of the lake ; 
where the Bp. had a castle, restored by 
him in 1508 (G. Bucelinus, Constantia 
Rhenana, 1667, p. 337) He retired 
thither in 1526, and there he died and 
was buried. 

In ἃ volume at Scehlettstadt (Cat. 
Rhen. 370: Cic. Epist., Venice, Aldus, 
1512, inscribed *Sum Beati Rhenani, nec 
muto dominum. Basileae, M.p.xni ἢ) 
are I7 verses copied on the last cover, 
by à hand which is perhaps Beatus'. 
They are headed ' Erasmi Roterodami ' 
and dated M.p.xxir; and are cast in 
the form of a *commoda domus ' invit- 
ing its visitor, 

*Agnosce dominum qui tenet me et 
condidit. 
Mores suos expressit hac imagine. 


Is me nouauit, auxit, expoliit; meo 

Baro Iohannes inclytus cognomine. 

Si eupis et illud nosse, Merspurgum 
vocor *. 


So far as I know, the verses have not 
been printed. Erasmus may have seen 
Meersburg during his visit to Constance 
in Sept. 1522 (see Ep. 1315 introd.). 
15. Buffraganeus] EE. p. 416 iden- 
tifies with Faber, who is mentioned in 
this connexion in Ep. 1382. 27-9: but 


there seems no ground for stating, as 
in Ep. 386 introd., that he was ever 
Suffragan. "That office was now filled 
by Melchior Fattlin or Vechtlin (t p. 
II July 1548) of Trochtelfingen or 
Truchtelfingen, both villages in Swabia, 
not far from Sigmaringen and in the 
diocese of Constance. After education 
at Freiburg (matric. 23 Feb. 1508, M.A. 
I57I) during which he maintained 
himself by teaching in the town-school, 
he was ordained in 1514; and by his 
preaching soon made a name which 
brought him invitations from outside. 
In the summer of 1518 he accepted the 
suftragan bpric. at Constance, with the 
title of Bp. of Ascalon ; and on 19 Oct. 
was made D.D. at Freiburg. He was 
à vigorous opponent of the Reforma- 
iion. Just at this time he attacked 
Luther (cf. Bl. E. 60; printed in Latin 
in MHE. iii. 58) ; and in 1526 he pro- 
duced a treatise against communion in 
both kinds, which was printed by 
U. Morhart at Tubingen. On τὸ May 
1527 he presided at the execution of 
John Hügle of Lindau, who was burnt 
for heresy at Meersburg. When the 
Chapter fled from Constance in 1528, 
Fattlin, being now Dean, accompanied 
them to Ueberlingen, and in 1542 to 
Radolfzell. His later years were spent 
in study ; and some of the books he 
collected are now in the University 
Library at Freiburg. In 1539 he began, 
and in 1548 completed, a scheme for 
enlarging and re-endowing the College 
of St. Jerome, or the : Carthusian 
House', founded at Freiburg by 
Conrad Arnolds (11485): which was 
afterwards destroyed in the Thirty 
Years War. Seealife by H. Schreiber, 
1832: also VE. 324 and Bl. E. 52. 
Sanderi] See Ep. 1242. 26n. 


1401] FROM JOHN BOTZHEIM 363 

a Constantiensibus.  Mireris, si scias vehementissimum animum 
Michaelis Sanderi, iam nouiter facti canonici Const(antiensis) : quem 
audio propediem iturum Romam postquam intellexit; nouum 20 
Pontificem» Ro(manum) electum. 

Abitum Oecolampadii a Basilaea miror, cum intelligam eum illic 
bene audire. Et quo tandem se proripiet bonus ille vir? "Tu 
perges esse tui similis, paraphrastes quietus, pacificus. Quod ad te 
attinet, nihil audio preter hoc vnum, quod sint quidam qui te suae 25 
imprudentiae velint esse complicem, nempe inconsultae temeritatis 
propugnatorem. Quod vt te facere nolim, ita negotio Euangelico 
sinceriter te adesse, quod ipse facis, adhortor. De processu 
tragoediae nostrae fortassis plura alias. Optime vale, et Botzhemum 
tuum tibi commendo. . Ex Const(antia» 3. Decembr r1.5.2.3. 

TXuus» ex animo Io. Botzhemus. 


30 


Verae theologiae et optimarum literarum restauratori incom- 
parabili; D. Erasmo Roterodamo, domino et patrono suo colen- 
diss(imo). 


1402. To Jouw Monk. 


Commentarius in Nucem Ouidii, fo. A?, 
Lond. xxix. 26 : LB. i. 1189. 


[The preface to a commentary on the allegorical and moral poem Δί μα, attributed 
to Ovid. The work was completed in November (Ep. 1397. 12-13), and was 
published with Prudentius (Ep. 1404) by Froben in 1524 (a), for the spring fair at 
Frankfort (cf. VE. 380); but no other edition by any of Erasmus' authorized 
printers seems to be known, until the commentary was included with his other 
educational treatises in vol. i of the Basle Opera, 1540, p. 999 (8). 'The text in Lond. 
has many depravations which are corrected in LB. and are not worth recording : 
but the variant at the end may point to a revised edition which I have not been 
able to trace. In addition to the mention in Ep. 1397. 13, it seems probable that, 
as the book was printed straight forward, without an initial sheet, this preface is 
earlier than Ep. 1404, which comes on sheet D. 

For John More and his sisters see the notes to Ep. 999.] 


« Basle.» 
«c. December 1523.» 


ERASMVS ROTERODAMVS OPTIMAE SPEI ADOLESCENTI 
IOANNI MORO 5. D. 


NE pro xeniolis vestris, ne pro tot tam amicis epistolis nihil 
omnino videar reponere, suauissime loannes, mitto Nucem—ne 
sperne munusculum—sane quam elegantem, nimirum Ouidianam : 
quanquam alioqui munus nec omnino pusillum mittere videri possit, 
qui totam mittit arborem, nec vile qui tam facundam. Ne vero 
mireris apud Ouidium loqui Nucem Latine, quum apud Lucianum 
tam diserte litigent vocales, apud Homerum loquatur Argos nauis, 
idque carmine. 'Tantisper igitur dum haec legis, esto Pythagoricus, 
vt credas et arboribus animum esse; linguam addidit Naso, vel 


Un 


1402. rfr. DES ante ERASMVS add. B. I. tam om. B. 


1401. 21. Pontificem] Clement vir — because Erasmus was making his posi. 


was elected, on 19 Nov. 
Pastor ix. 242. 

22. Abitum Oecolampadii] In Oct. it 
had been reported, apparently without 
foundation, that he was leaving Basle, 


1523: See 


tion diffieult (Zw. ἘΠ. 319; but see 
Ep. 1384 introd. and l. 54). In Jan. 
1524 Pirckheimer writes congratulating 
him on his decision to stay (Oec. E. 
li. 4). 


IO 


I5 


20 


364 LETTERS OF ERASMUS [1523 


reddidit potius : nam et olim in Dodona quercus aedebant oracula. 
Mihi, tametsi iampridem ab hoc genere studiorum alienissimo, libuit 
carmen tam festiuum et eruditum addito commentariolo commen- 
dare studiosis. Nec me fallebat fore qui protinus succlamarent plane 
iuxta Graecorum vetus prouerbiums τὸν παλίμπαιδα γέροντα redisse 
ad nuces. Ego sane nec pueris inutile nec seni cuiquam indecorum 
arbitror huiusmodi nucibus ludere, talique laxamento ingenii lassi- 
tudinem ex seriis studiis contractam reficere. 

Caeterum quid alii dicant, non magnopere laboro. Tibi, mi 
loannes, persuasum esse velim praeclarum artificem vbique sui 
similem esse, seu colossum fingat, seu semipedalem statuam, siue 
louem pingat, siue Thersiten, siue aeri vulgarique saxo insculpat 
imaginem, siue gemmis aut auro; nisi quod in materia vili minuta- 
que maior est artis admiratio. Laudata est Nasonis Medea, sed 
videbis et in Nuce Nasonem esse. Illic materia suppeditabat elo- 


25 quentiam, ac bona pars laudis erat decidenda Graecis, qui toties 


tractarant idem argumentum. Hiec quicquid est laudis ingenio 
poetae debetur. Equidem non sum is qui soleam de eadem fidelia 
plures dealbare parietes : attamen et tu candidus videberis et ego 
minus ingratus, si Nucem hane, cuius fructum natura fecit in 


3o quatuor partes sectilem, si minus placet arborem findere, Margaritae, 


35 


40 


50 


55 


Elizabetae, Ceciliae, dulcissimis sororibus tuis, et harum sodalitio 
felici Gygiae, voles esse communem ; quae me toties epistolis suis 
lacessunt, tam sanis argutisque sensibus, tam castae Latinitatis, vt 
his nostris aegre persuadeam ipsarum Marte confectas, quum id 
habeam compertissimum. 

Proinde quorsum attinet hortari te, mi Ioannes, vel ad literarum 
studium vel ad virtutem, quum tali praeditus indole domi patrem 
habeas, quum eruditionis omnibus numeris absolutum, tum omnis 
probitatis et integritatis perfectissimum exemplar, a quo degenerare 
turpissimum fuerit ? praesertim quum ab illo nihil non affatim 
praestetur quod conducere possit ad te omni ornamentorum genere 
perpoliendum.  Latere non potes, praelucet tibi paternae famae 
splendor, quem aut summa cum laude referas oportet, aut summo 
cum dedecore fallas omnium de te expectationem. 

Quanquam et sororum aemulatio tibi cessanti poterat acre calcar 
addere. Quarum comitatem, modestiam, pudicitiam, simplicitatem, 
mutuam concordiam si quis contempletur, treis iuret esse Charites ; 
si varias musicorum organorum species scite tractantes videat, si 
per omne genus autorum vtriusque linguae velut apiculas quasdam 
volitantes consideret—hie annotantes aliquid quod imitentur, hinc 
decerpentes insigne dictum quod in mores transferant, hinc lepidam 
aliquam historiolam ediscentes, quam inter sodales referant—, dicas 
Camoenas in amoenissimis Aoniae campis suauiter ludentes, flosculos 
et amaracum concinnandis sertis colligere. Certe sic omnibus 
animorum dotibus ornatae sunt, vt formae gratia, quamuis eximiae, 
minimum adferat commendationis. Hae velut ex composito 510 
properant in hoc laudis stadio, quasi fratrem velint a tergo relin- 
quere. Quo magis oportet te neruos omnes ad cursum intendere, vt 


21. Thersitem f. 


I4. prouerbium] See Adag. 435.6. construction ; which has lost itself in 
52. dicas] dicat is required by the ^ wandering on. 


1402] TO JOHN MORE 365 


quoniam illas natura priores in hoc stadium induxit, vtpote te 


grandiuseulas, intentione studiorum anteuertas. "Tum illis cum 6o 


Cornelia Gracchorum matre certamen erit, quae sexum suum gemina 
laude decorauit, tum pudicitiae tum eloquentiae: tibi cum patre, 
quem aequasse satis opima laus fuerit, et tamen ille nihil malit 
quam vinci. Verum haec alias fortasse tempestiuius. Nune ad 
Nucem. 


1403. To Fnawncis I. 


Vienna MS. 8987, f. 35 v^. Dasle. 
Horawitz ii. 4. 17 (December) 1523. 


[The ws. is ἃ volume in the Nationalbibliothek at Vienna. It contains 
various compositions by Claudius Cantiuncula (Ep. 852. 80n), including besides 
this a few letters of his, which are printed by Rivier and Horawitz in CE ; and is 
apparently in Cantiuneula/s handwriting throughout. As he had been the carrier 
of Ep. 1375, and was now at Basle, the occurrence of this letter among his own 
is easily explained. He also made a French translation of it: which follows in 
the manuscript. 

As the main topic here is the presentation of the Paraphrase on Mark (Ep. 1400), 
Francis! copy of which bears the date 18 Dec. 1523 in Erasmus' autograph, it is 
clear that the month-date in this manuscript is an error for Januarias, "This is 
confirmed by the French translation, which concludes: * De fjasle ce xvii^ de 
Decembre l'an mil cinq cens trente troys'. The further inaccuracy there in the 
year-date reflects upon Cantiuncula's standards as a copyist ; and the additional 
nasal in a few words is obviously due to him. 

Erasmus wrote at the same time to Budaeus : see Ep. 1439. 1-3.] 


LITTERE ERASMI AD REGEM FRANCORVM. 


CHRISTIANISSIME Rex, equidem mangnopere cupiebam ista 
naturae tuae benignitate vere regia et singulari erga me fauore tuae 
maiestatis, quem non promereor, propius vti, nisi haec temporum 
tempestas obsisteret votis nostris. Sed spero futurum vt Deus 
propitius det nobis aliquam serenitatem post hos tumultus, idque 
breui. Interim pignus quoddam huius mei in te animi, mitto 
Paraphrasim in Marcum Euangelistam, vt quatuor Euangelia fusius 
per nos explicata, titulo quatuor precipuorum orbis monarcharum 
quatuor mundi partibus commendentur. Nam Matheum iam 
pridem dicaram Cae:ari, tibi nunc Marcum ; Lucam dicaui Regi 
Anglorum, loannem Ferdinando Caroli germano. Opto autem 
votis ardentissimis a domino Iesu, in cuius manu sunt corda regum 
omnium, vt quemadmodum codex Euangelicus iam iungit vestra no- 
mina, ita breui spiritus Euangelicus eterna concordia iungat animos 
vestros. Scio tuo ingenio nihil esse clementius, sed bellum per se 
res est parum clemens. Scio per te non stare quominus coeat pax, 
quam suspirant omnes boni; sed bona spes est futurum vt Caesaris 
animum Deus flectat ad moderatiora consilia. Id expedit et vestre 
felicitati, quo magis constabilitur et efflorescit mutua concordia, et 
totius orbis tranquillitati. 

Nos nihil aliud possumus quam optare que sunt optima. Quae 


1402. 64. Nune ad Nucem a LB: Interim vale Lond. 


1403. 7. Marcum] Ep. 1400. 1r. Ioannem] Ep. 1333. 
9. Matheum] Ep. 1255. 12. corda regum] See Prov. 21. r, and 
IO. Lucam] Ep. 1381. cf. Ep. 964. 10-11. 


65 


σι 


- 


Oo 


τ 
Un 


Un 


1O 


366 LETTERS OF ERASMUS 


[1523 
vota si valerent, omnibus bonis floreret tua maiestas et sub te 
rengnum longe florentissimum. Codicem recentem adhue ab officina 
statim misi ad Christianiss(imam) M. T. per Hilarium famulum 
meum, fidelem et in bonis litteris non vulgariter doctum, qui olim 
Tolose diu professus. Per hunc si congnouero meum studium tibi 
fuisse gratum, vehementer gaudebo. Dominus lesus maiestatem 
tuam diu seruet incolumem ac florentem. 
Basileae xvi Calend. f Iunias Anno xxiii. 


1404. 


Commentarius in Nucem Ouidii, fo. D*. 
Lond. xxix. 65 : LB. v. 1337. 


To MancARET ROPER. 


Basle. 
25 December 15243. 


[The preface to ἃ commentary on Prudentius hymns for Christmas and Epi- 
phany; printed with Ovid's Nw (Ep. 1402), Basle, Froben, 1524 (a). For this 
also there seems to have been no authorized edition until the Basle Opera, 1540, 
vol. v, p. 1120(8). As the book was in the press on 17 Feb. 1524 in preparation 
for the spring fair (VE. 380; cf. Basle MS. C. VI2. 73. 229), it is evident that the 
year-date here is of a year beginning at Christmas. 

For Margaret Roper see Ep. 999. 174n.] 


ERASMVS ROTERODAMVS CASTISSIMAE PVELLAE, MARGARETAE 
ROPERAE, S. D. 


Torres iam prouocor tuis sororumque tuarum literis, optima 
Margareta, tam sanis, tam argutis, tam modestis, tam candidis, tam 
amicis, vt etiam si quis titulos detrahat, Thomae Mori γνήσια τέκνα 
possim agnoscere. Ne vero semper videamini cecinisse surdo, 
studiis quibus obruor, paululum otii suffuratus, hisce diebus 
Natalieiis, paraui munusculum quod spero vobis non ingratum 
futurum. 

Quod felix faustumque sit, Guilielmus Roperus, ea morum inte- 
gritate, suauitate modestiaque praeditus, vt, ni sponsus esset tuus, 
germanus videri posset, dedit tibi auspicatissimas coniugii primitias, 
aut, si mauis, tu illi dedisti: vel vt verius dicam, vterque dedit 
alteri παιδίον quod dissuauietur. En mitto tibi et alterum puerum 
multo auspicatissimum, lesum nascentem [ludaeis et mox illuce- 
scentem Gentibus, qui connubii vestri prouentum bene fortunabit : 


1404. TIT. DES. «nte ERASMVS add. B. 


1403. 23. recentem adhuc] The pre- 
sentation copy was sent off so quickly 
after completion that the ink of fo. 
A? has blotted across on to the verso 
of the title, which is blank. 

24. Hilarium] Bertulf ; see p. 13. 

1404. r. literis] Cf. Ep. 1402. 32. 
Unhappily none of them have survived. 

8. Roperus] (c. 1496—4 Jan. 157i) 
son of Jo. Roper, who owned property 
at Well Hall near Eltham (cf. Ep. 104 
introd.) and at St. Dunstan's, Canter- 
bury, and was Sheriff of Kent 1521, T c. 7 
April 1524. William entered More's 
household c. 1 518-19, and resided there 
continually sixteen years and more. 


In 1523 he was associated with his father 
in the office of Clerk of the Pleas of the 
King's Bench, and continued to hold it 
tillis77. He entered Parliament 1529; 
but, remaining à Roman Catholic, re- 
tired into private life after the end of 
Mary's reign. He is best known as 
author of the life of his father-in-law ; 
first printed in Paris, 1626. See DNB. 
12. παιδίον] From the genealogical 
table given by «B. Buckler», Stemmata 
Chicheleana, suppl. 1775, no. 363, this 
must be their eider son Thomas ; who 
succeeded his father as Clerk of the 
Pleas in 1377, t c. 26 Feb. 159£, and was 
buried at St. Dunstan's, Canterbury. 


TO MARGARET ROPER 367 


1404] 
quique studiorum vestrorum verus erit Apollo, cuius laudes pro 
fesceninis tuis infantulis lyrae poteris occinere. Solus enim hic 
dignus est qui fidibus, qui fistulis, qui voce, qui musices omni 
genere, sed praecipue modulatis piae mentis affectibus iugiter 
celebretur. 

Non dedignabitur a talibus coniugibus decantari, quorum ea est 
vitae totius puritas, concordia, tranquillitas, simplicitas, vt aegre 
reperias virginitatis professores qui se ausint comparare. Rarum 
exemplum hoc praesertim seculo, sed quod video breui ad plures 
permanaturum. Habetis isthic Reginam velut istius sanctissimi 
chori Calliopen. Sunt et in Germania familiae non obscurae, quae 
neutiquam infeliciter meditantur quod vos hactenus felicissime 
praestatis. Bene vale, non infimum aeui Britanniaeque tuae decus, 
et totum istum chorum mihi saluta diligenter. 

Basileae ad Christi natalem. Anno M.D.XXIIII. 


1405. 


Brunfelsii Responsio, fo. e? v. 


FRow OmrHo BRnRuNrFELrs. 


4Strasburg ?» 
(c. December 1523.» 


[The preface to Brunfels Pro Viricho Hutteno defuncto, ad. Erasmi Roter. Spon- 
giam. Responsio, Strasburg, J. Schott, s.a. (a); of which a revised edition (5) 
followed very shortly (HE. pp. 82*, 83*), each being affixed to a corrected edition 
of Hutten's Expostulatio (see Ep. 1356. 63n). The Hesponsio answers the second 
edition of the Spongia (Ep. 1389) ; and its publication may be placed between 
19 Jan., when Erasmus was expecting its appearance (Ep. 1411), and 13 March 
1524 (Ep. 1429 ; cf. Ep. 1437. 30-1, Horawitz v. 72, and Herminjard 103). By 
21 July the second edition (8) was in circulation (Ep. 1466. 25-6; cf. Ep. 1477). 
In view of these dates, this letter and Ep. 1406, which are printed in both editions, 
may be placed about the end of 1523; and this is corroborated by the sequence 
of events narrated in Ep. 1406, where Brunfels describes his long hesitation to 
take up his pen. 

I cannot trace certainly where he was at this time ; but Ep. 1406. 14 seems to 
imply that he had left Neuenburg, and, as the book was printed at Strasburg, 
his settlement there had perhaps begun. 

Otho Brunfels or Brunnfels of Mainz (c. 1488—23 Nov. 1534) was the son of 
a cooper who traced his origin to Braunfels near the Lahn, in the domains of the 
Counts of Solms. After taking an M.A. at Mainz, in pursuit of leisure he entered 
the Carthusian house outside the walls of Strasburg. Before long he was dis- 
illusioned ; finding that, though allowed considerable freedom in correspondence, 
he was debarred from effective contact with reform. His first publications were 
educational, printed by Schott at Strasburg ; De corrigendis studiis seuerioribus, 
1519, and Aphorismi institutionis puerorum, 30 Aug. 1519, with extracts adapted 
from Rud. Agricola, and Erasmus' De ratione studii, and a preface to his Provincial, 
Greg. Reisch of Freiburg (Ep. 308), expressing admiration for Erasmus. In Jan. 
1520 he introduced himself to Beatus Rhenanus, and c. 17 May 1520 to Erasmus 
(BRE. 145, 176) ; and his letters of this period to Beatus show him furtively using 
the manuscript treasures of his monastery for the benefit of the humanist printers. 
In May 1520 L. Schurer at Schlettstadt printed for him a Confutatio sophistices ; 
which attacks Erasmus' opponents, Dorp and Luther. By 1521 he had determined 
to seek release, and on 10 June wrote to Spiegel asking for the help of Aleander 


24. Reginam] Cf. Epp. 1028. 4n, 
1381. 38. 

25. familiae] Erasmus was probably 
thinking, not only of such married 
couples as the Peutingers (Ep. 1247), 
but of learned women like Pirck- 


heimer's sisters and daughters (see Ep. 
409. 28n). Cf. also Epp. 1233. 103n, 
1469. 247. 

28. istum chorum] Of Margaret's 
sisters and their companion in More's 
* school : cf. Ep. 1402. 30-32. 


I5 


20. 


368 LETTERS OF ERASMUS [1523 


(ZKG. xvi, 1896, pp. 491-5). Dy the end of Oct. he had achieved his purpose 
(cf. HE. 263. $ 4, 264. 8 5) and was proposing to go to Wittenberg (LE?. 461n) ; 
but it is not known whether or no he went. For a time he entered the service of 
Hutten (cf. HE. 334, p. 340. 41-4), who provided him with a curacy near Steckel- 
berg, at Steinau on the. Kinzig above Hanau (see Steitz in Arch. f. Frankfurts 
Gesch., NF. iv. 118, vi. 124, mentioning correspondence with the pastor of Steinau ; 
which I have not seen); but in the spring of 1522 he took shelter with Nesen at 
Frankfort. Oa 1 July Jo. Indagine, parish-priest of Steynheim (Ep. 661. 33n), 
addressed to him some Imntroductiones . . in chyromantiam, Strasburg, J. Scott, 
1522,19; ὅν. 

Asa result of attacks made on him at Frankfort as an Evangelical preacher 
(cf. HE. 280-3, 287) he set out in July for Zurich to join Zwingli (Zw. E?. 215), 
but was detained by friends at Neuenburg on the Rhine, between Basle and 
Breisach, and persuaded to become preacher (Zw. E*. 278). At the request of the 
head of the Johanniter house there he delivered an oration on behalf of the Knights 
of Rhodes, Basle, Cratander, March 1523. (On 8 March 1523 he dedicated to 
a local magnate some Annotaciones Hebraicae on the Old "Testament (Bodleian 
MS. 111, never printed), in which he again extols Erasmus; but his Vom dem 
Euangelischen Anstoss, 8. l., with a preface dated from Neuenburg, 28 Oct. 1523, 
shows that he had become strongly Lutheran in sympathy. 

Another composition of this period was a letter to the Bishop of Dasle on behalf 
of a parish-priest near Neuenburg, maintaining that Verbum Dei multo magis expedit 
audire quam missam. In 1523-4 he was appointed headmaster of the town-school 
at Strasburg, a post which he held for about nine years ; and on 26 March 1524 
was admitted citizen of Strasburg. 

'The present attack on Erasmus in defence of the friend to whom he was loyally 
attached, did not make a lasting breach. In spite of a brief desertion of Luther for 
Carlstadt (LE?. 854, 885), his devotion to learning outweighed his interest in reform. 
In 1525 he offered Erasmus an olive-branch (cf. BRE. 239), which was accepted 
(Ep. 1614). During his time at Strasburg he edited the works of Hus (LE*. 827, 
832, 915), 1524-5, from manuscripts that had belonged to Hutten ; and in 1525-8 
produced some educational and Biblical compositions. Taking to medicine, he 
edited first L. Phries' Spiegel der Artzney, Strasburg, J. Grieninger, 1524, and the 
Anatomice of Alex. Benedictus of Verona, Strasburg, J. Herwagen, March 1528. 
In 1530 Schott at Strasburg printed for him the first part of his most famous book, 
Herbarum viuae eicones, designed to promote the study of simples; and this was 
followed by translations from Serapion, Averroes, Rasis, and Paul of Aegina on 
the same theme. In 1532 he became M.D. at Basle, and in 1533 was appointed 
physician to the town of Berne, where he died. His last years saw the publication 
of several medical handbooks. An edition of Jul. Firmicus' Astronmomica, Basle, 
J. Herwagen, March 1533, is dedicated by Nic. Pruckner to Brunfels ; whose De 
diffinitionibus astrologiae is included in the same volume, following the preface. 

See a biographical sketch by two friends, with a large woodcut portrait, in 
a posthumous volume of Brunfels' Annotationes on the Gospels and Acts, Strasburg, 
Sept. 1535; F. W. E. Roth in Zs. f. Gesch. d. Oberrheins (NF. ix, 1894, pp. 284- 
320; cf. viii, pp. 565-78) ; LE?. 827n) : and ADB.] 


ERASMO ROT. OTHO BRVNFEL. S. D. 

FAMAM nobis prostituisti integerrimi et clarissimi viri, Vlrichi 
Hutteni, multa in hune affingens mendaciter, sicophantice et 
fraudulenter, multa etiam in viros bonos et qui ab Euangelio sunt. 
Feres itaque benigne si et in te dixerimus quaedam, accusationisque 
nostrae rationem aliquam dederimus tibi. Non aequum fuit nos 
amici caussam deserere, qui vindicare seipsum non potest; multo 
minus blasphemiis tuis vt applaudamus, quibus in Scripturam 
quoque impius es. Age quod vis, pinge vt lubet vicissim. "Scio 
nihil deberi mihi in hac vita quam perpetuam ignominiam et con- 
το fusionem. Vix poteris peiorem pingere quam indoctum, inglorium, 

obscurum et peccatorem. . Talem me haberi volo, et is sum. Solum 


I. B : clarisimi a. 4. accusationis, quae P. 5. Nona: Neque 
enim B. 6. potest a: poterat B. 7. applauderemus f. 


uUi 


1405] FROM OTHO BRUNFELS 369 


hoe non dono, vt vel me vel quenquam cui cordi Euangelium est, 
impium voces. Atque nisi desieris ab iis nugis, detracta semel hac 
larua tibi scripturis palam faciemus qui sis. Neque deerunt qui 
operam suam nobis locabunt iuuabuntque conatus; nouimus enim 
huleus vbi tangendum tibi est. Hoc dictum tibi habe et vale. 


1406. FRow OTHo BRUNFELs. 


Brunfelsii Responsio, f9. h$. (Strasburg ?» 
«c. December 1523» 

[A letter printed at the end of Brunfels' Responsio: see Ep. 1405, than which 
this is evidently somewhat later. It was perhaps begun 'in rem typosraphi 
(cf. Ep. 10103ntrod.), to fill the last three leaves of sheet ἢ, which without this would 
be blank in a. But, if so, it exceeded its purpose ; for Brunfels' righteous wrath 
carried him as far as fo. i*. 

The standards in accuracy of Schott's readers for the press are shown by their 
ineffectual attempts to set right the text of a at 1. 47 in the Corrigenda.] 


ERASMO ROTERODAMO, PRESBYTERO ET SCRIBAE LEGIS DOCTISS., 
OTHO BRVNFELSIVS 5. D. 


SVCCINCTIVS praefatus sum tecum de Huttenico negocio quam 
vel res poscebat ipsa, vel defensioni meae expediebat apud eos qui 
temere fortasse putabunt hoc muneris subiisse me. Atque hoc 
tametsi fieri oportebat in exordio, tamen a me consulto factum non 
est: primum vt quam paucissimis expedirem me ; deinde quoniam 
nota erat tragoedia, et vt tantum hiis facerem satis, quos amici 
referebant per tuam Spongiam maiorem inmodum offensos fuisse : 
postremo ne protinus impune putares licere mentiri tibi omne[m] 
mendacium, et cornua tibi sumeres quasi viceris iam, quia ille fato 
sublatus est qui bellum incoepit. Qwuoniain tamen eo iudicio non 
omnes sunt, et vel tu quoque existimare possis vel animi quadam 
leuitate vel vana gloria huc adductum esse me, accipe breuiter 
a capite qui factum est quod responderim et quid in te desyderem. 

Allata est mihi primum Nuenburgam Spongia tua, dum adhue 
viueret Huttenus; atque dici non potest quam me confecerit 
dolentissime, dum videbam tam contemptim et deridicule amicum 
mihi lacerari et rodi per te. Mox nunciatur et occubitus eloquentis- 
simi et integerrimi viri ; accrescit indies dolor, et coepit me non tam 
male habere optimi amici mors quam tua stultissima Spongia, quod 
videbam futurum vt mentireris iam citra pudorem in hominem 
quicquid velles. Venit itaque in mentem vt vices agerem. Parabam 
stilum, et absterrebat tamen eloquentia tua; putabam enim 
frustra esse lacessere qui in tanta esset existimatione apud cardi- 
nales et episcopos, si culex scilicet morderet elephantum. Abduco 
manum ab tabula, donabam iniuriam amici qui iam viuebat in 
pace, et quam ipse condonarat spiritum reddens, tametsi sua tantum 
non erat, sed omnium bonorum virorum, sed Christi. Neque enim 


1406. 26. quam add. B. 


1405. 13. impium] As he wassaid to — felsmusthave been unaware of theactual 
have called Luther: cf. Ep. 1374. 45n. date of Hutten's death (Ep. 1388. 12n ; 

1406. r4. adhue viueret] Bócking οἵ. Ep. 1378 introd.) ; and that his ob- 
points out(HE. 334, p. 346n) that Brun- — vious error here is not intentional. 


452-5 B b 


Un 


HM 


T 


tà 


o 


5 


ura 


370 LETTERS OF ERASMUS [1523 


Hutteni hoec negocium tantum agis, sed velut in chaum confundis 
hue quiequid vsquam potuisti mendaciorum corradere, quicquid 

3o vsquam erat ad inuidiam Euangelii et negocii Lutherani; vt, cuius 
non poteras cum veritate obiecta refellere, hunc tuis obrueres 
rethoricis ironiis, assumptionibus, praesumptionibus, suspitionibus, 
diuinationibus ; quibus praestigiis nullum non fucum soles obtegere, 
nullam non veritatem obscurare. 

3; Interim secundo editur per te infelix et misera Spongia, vt non 
iam aspergines abstergeret, sed contraheret et imbiberet quicquid 
vltimae fecis et sordium erat, quas compressa effundat. Additur 
quae hane venum exponat, mordax, sicophantica et virulenta 
epistola. Editur et tertio apud Colonienses, nescio an tua opera 

4o an illorum quibus iucunda sunt huiusmodi spectacula, vt videant 
passim prostare infamia bonos et Euangelicos viros. Et ne adhuc 
quidem responsionem meditor. Casu venio ad amicos: vrgent, 
obsecrant, adhortantur, appellant, num queam esse tam adamantino 
corde et ferre iniuriam amici tam de me bene meriti; et velle se 

4s quidem multa, sed nemini magis competere, imo et licere, eam 
prouinciam quam mihi, quo hodie nemini melius perspectae Hut- 
tenicae res sunt, et hae cum primis quae inter te et ipsum geruntur. 
Receuso officium ex eadem caussa, vt dixi. Interea nunciatur et 
Buschium, virum ex aequo doctum et integrum, vt est impietatis 

zo et iniusticiae impatientissimus, responsionem quidem meditari ; sed 
partim negocia remorari, partim expectare quod ego expectabam, 
id est vt aliquis prodiret qui Huttenum eloquentia aequaret. 
Vtrimque agitur epistolis, et per nostros quidem, ne quis prorsus 
respondeat: nam indignum esse respondere ad ea quae nemini non 
ss compertum est praeter merum quidem commentum nihil esse; 
alioqui Lutherum ipsum vel Melanchthonem respondisse olim iam ; 
nullam esse meliorem confusionem quam si non irritatus ipsemet 
proderes quis esses, id quod et pro candore tuo faciebas diligenter 
tu quoque. Seribebas et tu amicis Argentorati et alibi, nescio quid 

6o anonymi libelli parari illic in te, et ali isthic monstrum quod non 
auderet in publicum procedere: quanquam hoe certe non erat, 
nisi forte somniabas futurum malum ; nam qui isthic sunt, aut tales 
sunt qui audent in faciem fateri quod agunt, aut nihil struunt in 
quenquam claneulariarum insidiarum. 

6; Sub hec rursum venio Basileam. 1llic audio ab amico quodam 
dixisse te in haec verba (et libenter credo, nam perspectum est mihi 
ingenium versipelle hoc) : * Si quis ' inquis ! respondebit, Otho hoc 
faciet ; et nescio quod etiam scomma iaciens in eos quibus non 
tanta animi leuitas est quam tibi. Quod tamen siue est vel non est, 

7o nihil magnopere laboro. Et tamen cum tacite tum prophetares, ego 
ne adhue quidem mouebar ad respondendum. Tandem proprio 
quodam instinctu, dum tantam" audio ab amicis querelam de te, 


47. hae a8: et heae a Corrig. quae 8: quod a, a Corrige geruntur 
a Corrig., B: geritur a. 
39. epistola] Ep. 1389. 49. Buschium] Cf. Ep. 1383. 31n. 


apud Colonienses] BEr!. mentions 59. Seribebas] As in Ep. 1397. 6-7, 
several editions without place or name — which, from its publication in Alberus' 
of printer; but I do not know that ^ 7udicium, appears to have soon become 
any one of them has been identified — common property. Cf. also Ep. 1386. 
as printed at Cologne. 2-3. 


1406] FROM OTHO BRUNFELS 371 


lego Spongiam, vt expenderem tamen quid hoc esset. Lego ora- 
tionem suauem, blandam, eruditam et elegantem, sed plenam 
veneno mortifero ; et quae haud dubie simile quoque pectus refere- 75 
bat, nempe virulentum, asperum, arrogans, desultorium et san- 
guinarium. Qualis enim vir, talis et oratio. Lego etiam quam 
impie rethoricaris et ridicule de fide, de Scripturis deque mysteriis 
et sacris quae hodie prima habemus, nescio quem maximum ac 
summum nobis pontificatum statuens, ex cuius scitis, decretis et 8o 
praescriptis viuendum nobis est, quam non hune debeamus con- 
temnere, tam reuerenter et gloriose, vt talem et illorum hominum 
praeconem decebat. 

Mox animum, qui prius deciderat in pedes, resumpsi, et dici non 
potest quam toto pectore coepi stomachari tibi quod tam frigide 85 
de Serip(turis) sentiebas et in aduersariorum castra profugeras. 
Neque amplius necesse fuit ab amicis calear impungi mihi, sed iam 
zelus me exagitabat.  Persuadeo mihi, atque mihimet animum 
haurio, non esse timendum bonam et aequam caussam habenti; 
non esse habendum personae respectum, vbi non iam amici tantum 90 
lederentur, sed etiam Deus: imo ob hoc non esse ferendam amici 
iniuriam, quoniam in Christi ignominiam redundabat; maiorem 
esse pietatem quam eloquentiam, et nitere quidem apud homines 
phalerata verba, sed vincere tamen veritatem apud pios et Christi- 
anos: subinde parum quoque esse Christianum si blasphemantem o5 
non redarguam. —Arrepta itaque charta subsigno quae mihi dis- 
plicebant. 

Hactenus de caussa quae me commouit vt scriberem : nunc audi 
quo animi eandore responderim. "Tametsi enim pro stultitia hae 
meruisses vt aliter quis te tractaret, sicui oratio esset copiosa vel, 100 
vt tibi, spongiosa potius, et ocium singula discutiendi, ita tamen 
animum meum seruaui vt ab inuidia et affectibus, sic temperaui 
a conuiciis, vt& nihil regererem nisi quod cuiuis etiam crasso ex 
Spongia tua colligi potest, oratione, vt vides, simplicissima, ne eum 
libellum suspiceris qui ante menses aliquot paratus in te sit, vel ne τὸς 
in hane fabulam trahas innocentes. Sunt quidem hie qui possent 
in te elaboratas orationes scribere, sed ea agunt quae magis frugi 
sunt quam vt eloquentia certent tecum. 

Erras igitur dupliciter si ob gloriolam venandam hoc muneris me 
subiisse posthae criminaberis: primum quia talis non sum qui rro 
possim mihi de eloquentia vel tantillum vendicare, deinde si maxime 
voluissem quod poteram, tamen alio argumento. Alioqui quae me 
agitaret insania in quenquam gladium stringere qui de me non 
fuisset ante meritus male, et alterius infamia famam mihi parare 
immortalem ? Non sum tam excors et sine iudicio, vt nesciam τας 
quam nihil sunt hii fumi, quam sint omnium stultissimi qui ad hoe 
tantum sudant et ob hoc coniiciunt in discrimina se, vt conquirant 
nomina et famam sibi, quae etiam parta tam disperit cito. Et ego 
in primis stultissimus essem qui pro gloria accerserem poenitudinem 
et infamiam mihi: si modo infamia est pro defensione veritatis :20 
male audire. Certus enim sum, id aliquando facies quod in calce 


75. dubiae a. 87. iam add. B. 100. vt . . . traetareta: aliter longe 
tractari 8. 102. Vt a: & B. 116. hiia: ii B. 


76. desultorium] Cf. Ep. 1342. ó1Ón. 
Bb2 


125 


130 


140 


145 


I50 


155 


160 


372 LETTERS OF ERASMUS [1523 


epistolae tuae spondes, videlicet, si prodiderit sese de quo suspicaris, 
quod sentiet quam non toto pectore oderis Huttenum : quamquam 
in quem haec dicta sint haud satis sciam. 

Est itaque aliud quod mouebat ad scribendum quam gloriae 
eupido; hoc vero quid est, paulo dictum est ante. Et adeo pro 
hoe mihi non timeo vt, nisi palam damnaueris quaedam desierisque 
pertinaciter adserere, aut ad palinodiam adigam te, aut feres quod 
impietatis te palam conuincam. Et falleris quidem quam longissime, 
51 Laeiceum vel Stunicanum hoe negocium putas, vel fungi simus 
Stunieani aut stipites. Nihil minus feremus de te quam vt paleis 
tantum verborum sinamus imponi nobis. Et vtcunque sis etiam 
acutissimus disputator, nisi hoc gladio ancipiti pugnaueris, qui est 
verbum Dei, hune plumbeum eloquentiae tuae pugionem nihil 
metuimus. Neque multa nobis ad hoc acrimonia opus est vel 
magnificis lenociniis, gratiam vt nobis apud lectores paremus ; 
tantum nudam ipsam veritatem simplicibus et absque fuco verbis 
in lucem agemus. Satis iam iudicii optimo cuique est, de ingenio 
tuo quid debeat sentire, dum vafre, inconstanter et lubrice agis 
omnia, vt nihil sit hoc nobis necesse digito monstrare: cum nemo 
sit hodie quantumcunque eloquens qui possit sic te pensiculate 
pingere quam ipsum te tu pingis, virum quidem doctissimum et 
eloquentissimum, sed leuem et arrogantem, qui, vt apparet, vel 
frusto etiam panis queat ab recto et ab proposito deduci ; et nullam 
caussam tam malam esse quam tu non possis pessimam facere, 
nullam tam desperatam quam non possis tu optimam facere. 

Et erant certe qui, dum haec scriberem, admonebant vix negocio 
Euangelii expedire si quaedam tibi responderem atrocius : nam non 
esse commouendam eam Camarinam, quae excitata tantum exhalat 
effunditque venenum, nisi velim multos ab Euangelio excidere, quos 
solertia tui ingenii possis in aliam viam abducere. Et hii quoque 
rationibus humanis nitebantur, timebantque vbi prorsus nullus erat 
timor: nam, vt maxime posses (quod tamen nequaquam potes, 
sicut non rapit quisquam quod semel Christo datum est a Patre), 
quare velles conari rem tam friuolam et inanem ? Non debebamus 
expostulare tecum, cum tu desumis hane virgulam tibi, vt non 
solum in immeritos censeas sed in optimum quemque. Sat diu 
suspeximus te, et merebantur hoc literae tuae, quarum primus in 
Germania autor es, et maiora merebantur quam multorum etiam 
qui primae notae existimantur. Sed qui salutis autor eras, idem 
nune velis propinare venenum et mortis autor esse. Hoc existimas 
nobis esse ferendum de te? Non ferimus. Quemadmodum enim 
qui propinaturi sunt venenum, dulcibus et iucundis potionibus per- 
miscent, ita tu primum quidem praestigium quoddam faciebas nobis 
eloquentia tua, barbaros, feroces et indomitos demulcebas, viam 
ostendebas qua possemus non tam docti euadere quam pii. Sed 
cum hane multos videres terere, et quosdam esse qui in hoc negocio 


136. B: pareamus α. 144. et nullam... 146. optimam facere a: nam nulla 
caussa tam mala est quam tu non possis optimam facere, nulla tam bona quam 
non possis tu pessimam facere 6 


122. epistolae]: Ep.' 1389. 82-3. 133. gladio ancipiti] Cf. Heb. 4. 12. 
131. paleis] Cf. Exod. 5. 152. timebantque] Ct. Ps. 52. 6. 


1406] FROM OTHO BRUNFELS 373 


palmam praeripiebant tibi, siue arrogantia siue muneribus siue 
inuidia deuictus, corruptus et occoecatus sis, quod volunt quidam, 
pro veteri melle vel cum melle venenum instillas, vt scorpius in 
nouissimo aculeum infigis. Quod nisi fecisses, nemo non in hanc 
diem tibi assurgeret, nemo non congratularetur, efferret, celebraret 
suspiceretque te. Dum vero ipsemet notam eloquentiae indis tuae, 
dum tuam ipsius gloriam obscuras, quis obseruabit, quis colet ? 
Peccantem te in animam tuam quis iustificabit, et exhonorantem 
animam suam quis honorificabit ? 

Ego quidem vehementissime doleo huc deuenisse res tuas, vt mihi 
minimo et indoctissimo congrediendum est tecum ; et vellem non 
datam occasionem mihi quam nulla animi aequitate potui recusare. 
Vellem non huc amentiae prolapsum esse te vt, qui debebas nunc 
os esse Christi et vas electionis quod deferret nomen Dei coram 
filiis Israel, coram regibus et principibus et omni populo terrae, nunc 
patronus factus esses eorum qui secreto consilio tractauerunt 
pariter οὖ conuenerunt aduersus Dominum et aduersus Christum 
eius. ln confesso est enim ex tot hostibus Euangelii neminem 
vnquam plus obfuisse Euangelio quam te, qui etsi in palam quidem 
non impugnabas, tamen cum miris et inconstantibus inuolucris et 
emblematis confundis omnia, dum studes simul pontificatum stabi- 
lire et Euangelium, nimirum triticum et paleas et cum tenebris 
lucem. Quid aliud agis quam quod in vniuersum subuertis quicquid 
antea instaurabas, vindicabas, euulgabas ? qua peste quid potest 
tamen Euangelio peius contingere, cum hodie nulli rei minus con- 
ueniat quam Christo et Papae, Romae et Ecclesiae Christi ? dum 
addis etiam et hoc, quod amarulentius agimus quaedam, et ne ipsi 
quidem perfecti simus. Et quidem lepide hoc dicis, cum mansue- 
tudine tractandum esse lLZuangelium ; sed cum infirmis, cum 
imbecillibus in fide, cum hiis quibus lacte opus est et cibum solidum 
ferre non possunt, non cum pertinacibus, ceruicosis, deploratis. 
desperatis, effrontibus et induratissimis scribis et Pharisaeis, qui 
habent clauem scientiae, et tamen nolunt audire legem, qui obturant 
aures suas ne audiant. Veluti quod in pontifices et monachos 
stomachosius dicit quaedam Lutherus, nihil crudele est, quoniam 
hoc poscit illorum duricia, malicia et vecordia: veluti quod et ipse 
in te quoque nunc liberior sum. Sic malo nodo malus querendus 
est cuneus. Quod vero et nos peccatores accusas, non video quid 
faciat ad rem, cum nemo possit viuere absque peccato. Magnum 
est quod peccata nostra nobis non placent : dabimus tamen operam 
ne tales simus quales tu nos fingis. 

Haec de ratione mea obiter, quanquam consultius erat si prorsus 
contempsissem : nam quid debebam adblandiri, qui hoc merebaris 
hac sola Spongia, vt sicut tuo ductu primum didicerunt scribere 
Germani, ita nunc gregatim et agminatim in pestiferum magistrum 
gladios exacuant? Paruam enim rem esse putas sic tergiuersari et 
animo duplici esse, in vtrisque humeris, quod aiunt, gestare ? Non 

171. B : nouisimo a. 204. nodo 8: modo a. 209. rone a8 
(ratione): responsione Bócking (H E. 334) perperam. 


178. est] Bócking emends to sit: but 211. tuo ductu] Cf, Epp. 1342. 990n. 
for similar constructions cf. ll. 258,274. 1366. 13n, 1443*. 2-3; and Am. E. 18. 
198. deploratis] Of. Ep. 994. 21. 214. in vtrisque] Gf. Adag. 2584. 


175 


180 


185 


190 


195 


200 


205 


210 


374 LETTERS OF ERASMUS [1523 


215 habet hoc Germanorum neque fides neque integritas, sed ne 
Christiana religio quidem. 

Et de Hutteno quoque non satis mirari possum inclementiam 
tuam et illud vere virulentum pectus, quo ferunt te sic omnes bonos 
et claros clanculario odio persequi Germanos. Nam vt in te quoque 

220 acerbior fuerit Huttenus, hoc tamen interest, quod ille iuste, 
merito, pie et Christiane irascitur tibi: tu peruerse, iniuriose et 
mendaciter calumniaris. Et qui debebas culpam agnoscere, vel 
saltem apologia testari non aduersari Euangelio te, hoc protestaris, 
nihil velle vnquam esse commercii tibi cum iis viris qui sub nomine 

225 Lutheri Euangelium complectuntur: forte vt impleres mensuram 
Pontificis tui cui seruis. Atque huc spectat etiam et illud, quod 
ei negocio implicas etiam innocentes, veluti illum non tam sanguine 
et caeris quam etiam vitae integritate, moribus et eloquentia 
clarissimum Henrichum ab Eppendorff, equitem Germ(anum)», qui 

23o quoniam coniunctus homini fuit, eandem laudem ex te reportauit, 
similem  Érasmicam gratiam qua soles frequenter laudare aut 
pessimos aut obscurare non nisi optimos. Et ille quoque haberet 
de quo posset expostulare et crimine quodam aspergere te. Ego ob 
eam rem volui clam se et non suam caussam agere, ne vel eum vel 

23; quenquam faciam suspectum tibi, qui operam suam mihi locauerit. 

Et vt semel finem faciam epistolae, haec eousque a me dicta sint, 
vt posthac aut alias aut pientiores Spongias scribas. Nam haec ne 
amicissimis quoque placuit, et quod a quibusdam empta certatim 
et desyderata est, non hoc animo est empta quod tantum arridebat. 

240 Sed vt viderent quomodo elueres illam nunquam ne plaustris 
quidem Spongiarum diluendam inustam ab Hutteno notam tibi 
nisi resipiscas. Nam nullum erit remedium aliud, nulla herba 
fullonum quae poterit mederi. Vt resipiscas vero, oro te in vis- . 
ceribus Ihesu Christi. Refer pedem, memento senectae tuae, 

245 memento vocationis et gratiae tibi collatae coram tam multis 
testibus; nam admodum turpe est acceptis gratiis abuti in per- 
niciem donantis. Abuteris vero dum non totis viribus pugnas pro 
Euangelio, dum iuuas et confirmas aduersarios, dum suspendis 
animas multorum quae simulatione adductae tua interim neque 

2:0 credunt neque saluae fiunt. Poteris multo maiorem gloriam re- 
portare hine (si prorsus sic esset decretum gloriari) quam ab hac 
falsa et simulata amicitia hominum desperatorum, qui volunt abuti 
eloquentia tua, vt in autoritate tua glorientur. Praeterea multo 
etiam dignior es quam qui iis debeas patrocinari quorum desperata 

2:5 Sunt omnia. 

Age solum, nulla ignominia est in re turpi obsequium detrectare, 
nulum dedecus profugere vel dissimulare ad tempus, si denuo 
pugnaueris ; et adeo non cogitabimus hostilia in te, vt non pudebit 
etiam recantare quiequid vnquam commissum est in te vel hostiliter 

260 vel probrose. Quodsi autem in proposito perstiteris, malum malo 
adglomerans, ne nos quoque cessabimus reclamare et reniti in 
faciem tibi, nihil veriti neque tuam eloquentiam neque magnificam 


215. fides] Cf. Ep. 1225. 361n. 233. aspergere] Cf. Ep. 1437. 31. 
229. Eppendorfi] Cf. Ep. 1376. 25—6. 238. empta] Cf. Ep. 1397. 3-4. 


1406] FROM OTHO BRUNFELS 375 
illam apud pontifices existimationem tuam. Et tequidem audiemus 
destomachantem, rhetoricantem, iacientem ampullas verborum, 
vltro citroque amicos iactantem et principum gratiam, ludentem 265 
et periocantem cum Scripturis sanctis, nitentem confracto baculo 
Aegypti, nihil non calumniarum regerentem, sufífultientem muros 
Babylonis et collapsam rem Romae instaurantem, triumphantem 

in curribus et in equis. Nos vero in nomine Domini Dei nostri 
inuocabimus, dabimusque operam vt quammaxime vera et dicamus 270 
et scribamus (nam vera et simplex est veritatis oratio): quin vt 
pseudoprophetam prophetantem in Baal, tametsi verbis non adeo 
elegantibus, tamen Script(uris) sanctis exturbemus de castris. 
Neque multum curabimus quantum nos grauabunt inuidia quidam, 
quantum subsannabit curtisanica fex, quantum quoque tu fabulam 275 
nos facies et opprobrium et canticum et parabolam orbi et omnium 
qui non habent signaculum verbi scriptum in frontibus eorum. 
Sed hoec agemus quod pro officio nostro nobis incumbit, vt gloriam 
Dei nostri puram et illaesam seruemus. Vale. 


1407. FRoMw JoHwN ANGELUS. 


Breslau MS. Rehd. 254. το. 
EE?. 22. 


[An original letter, autograph throughout. "The interpretation of the year-date 
is given by Farel's movements : see l. 92n. 

Of John Angelus of the Argonne little is known. On 5 March {1521 77, from the 
College of Cardinal Lemoine at Paris, where he was teaching Greek, he dedicated 
an edition of Orus Apollo's Hieroglyphica, Paris, P. Vidovaeus, 1521—8 Greek 
text with a Latin translation—to John of Mauléon, bp. of Comminges in Gascony, 
whose patronage he had already enjoyed and wished to secure; citing as example 
the support given by Abp. Tournon to D. Coronius (see Ep. 1319. 29n) and by 
Bp. Brigonnet to Faber Stapulensis, G. Roussel (L 92n), and others. Later he 
succeeded in attaching himself to Brigonnet and found shelter at Meaux. 4A letter 
from him to Farel, of precisely this date, is printed by Herminjard, 83.] 


Meaux. 
I January 1524. 


ERASMO ROTERODAMO, VIRO MODIS OMNIBVS MAXIMO, ANGELVS 
FOELICITATEM. 

Ersr nunquam ad te scribere hactenus ausus fuerim, meae con- 
scelus imperitiae supinaeque cuiusdam ace crassae in scribendo 
ignorantiae, praesertim si virum respicias, hoc est Erasmum, omni 
disciplinae genere absolutissimum, effecit tandem deprensa meis 
lectionibus in tot libris Erasmico ingenio, placido scilicet et.amica- 5 
bili, editis, tua benignioris naturae facilitas tuaque morum plus 
aequo suauiorum comitas, vt Angelus humanum non reformidaret, 
terrestrem coelestis, implumem alatus, humi repentem aerius: 
quod est, si iocari desinam, vt eelphantum non horreat musca, 
gygantem pumilio, ne dixerim Hectorem Achilles. Ad id etiam τὸ 
intantum me pepulit quidam Vasco, clara certe natus admodum 
familia, Condomensis Episcopi nepos, et eousque recalcitrantem 


1406. 264. ampullas]Cf. Hor. A. P.97. 

269. in curribus] Cf. Ps. 19. 8. 

277. signaculum verbi] Cf. Rev. 9. 4, 
4.1. 

1407. 1r. Vasco] This is perhaps the 
tribal name ; for Molinius' eagerness to 
obtain Condom (see p. 411) suggests 


connexion with those districts: though 
the Vascones in ancient times were only 
Ss. of the Pyrenees. 

12. Condomensis] To one writing 
from the region of Paris this would 
mean Fr. Molinius (see Epp. 523. 7n, 
1426), not Grossoles. 


Un 


ῳ 
C 


C 
SA! 


40 


45 


316 LETTERS OF ERASMUS [1524 
concitauit nihil prorsus vt timerem vnis te compellaturus literis, 
vt omni timiditate suppressa, ea fixus ego (et quod dicunt Graeci) 
ἔμπεδος constiterim sentencia, primo quoque tempore, si sese iusta 
scribendi offerret occasio, scriberem. Is Vasco vnus est eorum qui 
olim tecum eadem et domo et mensa Paduae conuictor fuit, quo 
tempore tuus ille Brixius, mihi nunquam citra praefationem sum- 
mae beneuolentiae excultaeque ac perpurgatae doctrinae nominan- 
dus, Venetiis agebat. 

Est in primis quod me angit plurimum ac cruciat quodque mihi 
multum molestiae peracerbique doloris inuehat, ortam fuisse etiam 
nulla eausa quandam inter te et eximium illum Fabrum sed 
leuiusculam contentionem : propterea quod factio theologorum, 
gens non vobis tantum sed bene natis omnium ingeniis vel infestis- 
sima, hanc ansam calumniae sibi ipsis praeripuerint, vt in litera- 
tissimum quemque nunc magno rei literariae dispendio ita inuehatur, 
vnumquemque sie proscindat, denigret, laceret, conuitiis obruat, 
vt qui antea fauoribus autoritatibusque non solum episcoporum, 
archiepiscoporum, cardinalium et denique summi Pontificis vna nec 
quoquam pacto reluctanti conspiratione, verum et Imperatoris, 
regum, ducum, comitum adpositis suffragiis primas obtinebant, 
vix nunc seu ad extremas classes grandi etiam ignominia relegentur 
ac in vilissimos quosque ordines cogantur. 

Et vnde id surgat, dignoscere promptum est ; quod in te et tuas 
Adnotationes delirus ille et vesanus Stunica, licet eruditus, plenas 
conuitiorum quadrigas effudoerit et, me Deus amet, non nisi virulento 
maleuoloque in tantam eruditionem tuam animo, quod Fabrum 
aliquot locis non satis modeste carpseris et eius sententiam atrocius 
paulo conuelleris eiusque censuram aliquando ita depresseris, vt 
tantum virum tamque pium ac religiosum non literatura tantum 
verum et omni ratione priuares ; quod etiam alii complures mirum 
quam inter sese deseuiant digladienturque, Huttenus in Erasmum, 
in Huttenum Erasmus, in Thomam Morum Brixius, in Budaeum 
Germanus nescio quis et non infrequenter Caelius: quos omnes 
tam pacificos componat Omnipotens, vt iure filii Dei vocari possint. 
Hos tumultus, has discordias, hec tam implexa iurgia, has in 


Zasius' reply, 1 Sept. 1519, is 


17. Paduae] In the winter of 1508: 
see Ep. 212. 

18. Brixius] Cf. Epp. 212. 1n, 620. 3. 
Anselus writes of him with similar 
eulogy in his preface to the Hierogly- 
phica: see introd. 

23. Fabrum] Stapulensem : 
597. 32n. . 
36. Stunica] See App. 15 in vol. iv. 

44. Brixius] See Ep. 1045 introd. 

45. Germanus nescio quis] Zasius, 
who in a letter to C. Cantiuncula, 29 
Nov. 1518, printed in his De origine 
iuris (cf. Ep. 862), had dissolved some 
'Antinomiae' raised by Budaeus in 
his Annot. à» Pandectas. Zasius' lan- 
guage was quite conciliatory, but 
Budaeus took exception to his criticism 
(cf. BE*. 38), and wrote a letter to him 
in self-defence, 253 July 41519» (BE*. 


see Ep. 


39). 
read by M. Delaruelle as more aggres- 


sive than seems necessary. That his 
attitude in the matter was friendly 
is further shown by his desire that the 
letters should not be printed (ZE. 13). 
Contemporary ms. copies of them are 
to be found in the Town Library at 
St. Gallen (Vadiana xi. 205 and i. 165) ; 
and they are printed in ΖΕ). pp. 466-78. 

Caelius] I cannot find that either 
Rhodiginus (Ep. 469. 8n) or Calcagninus 
(Ep. 61r. 24n) had any controversy 
with Budaeus: not, at any rate, one 
which would bear comparison with 
those mentioned here. Angelus per- 
haps remembered that Budaeus' critic 
was an Italian, and made a confusion 
in his mind with Portius or Egnatius 
(cf. Ep. 648. 57n). 


FROM JOHN ANGELUS 371 


1407] 
perpetuum dissidium renascentes tot litium molestias intantum 
abhorreo, refugio, criminor, vt quid acerbius insecter nil habeam. 
Nam nihil vnquam lectum est crebrius in vniuerso sacrae Scripturae so 
eorpore quam ' Pax vobis. Neciniuria ; ait enim ille, 

Pacis amor Deus est, pacem veneremur amantes. 


Sed de iis hactenus, quum sis vel omnium mortalium qui de pace 
nonnihil memoriae prodiderunt, scriptor luculentissimus. Descendi- 
mus in hanc sentenciam complures tui nominis amantissimi, Galli ςς 
omnes qui in literis Graecis iam sese aliquem profectum fecisse 
credunt, vt singularem tuam et incredibilem doctrinam ac inde- 
fessum studiorum causa ingenium supplices obtestaremur, in 
gratiam omnium et genii Gallici cui semper ex animo bene cupiisti, 
traduceres frugiferum illum libellum 'Theodori de mensibus: quem 6o 
etsi prope assequimur, tamen nullus non dictionem tuam in tam 
commodo authore certatim efflagitat. Nos fugit quid causari 
poteris, nisi idipsum quod multo grauioribus disciplinis, nempe 
theologicis, omnem operam impendas iisque totus incumbas in- 
hereasque.  Accedet et matura senectus, legitimae deprecationis 65 
ad hane prouinciam obeundam (vel quod est in prouerbio) sacra 
anchora: quae vt matura est, ita hoc multo maturiora exercita- 
menta sibi proponit ac vendicat. Priori causificationi sic responde- 
bimus, eam demum esse veram theologiam quae summo Chri- 
stianorum emolumento nihil non molitur paritque, idque in im- 7 
marcessibilem Dei omnipotentis gloriam. Nam quod humana 
emittitur inuulgaturque solertia, nisi Dei Optimi Maximi praeualido 
veluti fuleiatur pedamento, hoc ipsum et facile corruit et in sempi- 
ternam deperditur obliuionem. Alteri vero excusationi non diffi- 
culter et maximo honore tuo reluctabimur. Quanto enim ista tua 75 
senectus sibi multo maturiora selegerit studia (quamuis hoc sit 
abunde maturum, tum ea qua ceteris antestas in vertendis autoribus 
excellentia, tum inexhausta Theodori Gaze rerum multiplicium 
cognitione), tanto, quod hac in re tot bonis viris sis obsequutus, 
beneuolum magis et candidum adprobaueris animum. Quem etsi 
in praesentia propense omnes exosculamur amplectimurque, hoc 
ipso praestabis, vt feruentius adhuc multo et amplexabimur et 
quam constantissime omnes patrocinabimur, si modo Gallorum, 
qualescunque sumus, quauis in re indigueris patrocinio. 

Preter illos in re literaria coryphaeos qui tibi bene volunt ex ὃς 
animo, Budaeum, Fabrum, Deloinum, Ruzeum, Beraldum, Ruellium 
medicum (ad quem oblato quopiam argumento vel cur nunquam 
scripseris, vel cur contra literis te non prouocauerit, studiosorum 
non paucos vehemens ac magna tenet admiratio), sunt et alii non 


Lasius and 


53. de pace] Cf. Ep. 1432. 11-13. 

60. Theodori de mensibus] Gaza's 
treatise on the Greek calendar: first 
printed by Aldus at Venice, 25 Dec. 
1495 (Legrand i. 17). Erasmus did not 
comply with the wish here expressed ; 
but the vigour of the demand is shown 
by the fact that a translation made 
by Jo. Perrellus, Paris, S. Colinaeus, 
3 June 1536, was twice reprinted at 


Basle in 1536, by B. 
T. Platter, and by R. Winter (Legrand 
111, 348, 357 ; Panzer vi. 315, 317). 
6s. senectus] Erasmus was now 57. 
Cf. Epp. 1025. 16n, 1103. 24n. 
86. Fabrum] See Ep. 315. 
Deloinum]| See Ep. 494. 
Ruzeum] See Ep. 493. 420n. 
Beraldum] See Ep. 925. 
Ruellium] See Ep. 346. 11n. 


378 


LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


go etiam mediocriter docti quos vel acerrimos tuos defensores nulla 
non occasione habeas quam paratissimos. 


E quorum numero est 


Gerardus Ruffus, Gulielmi Pharelli Allobrogis, qui nune viuit 
Basileae, in dialecticis praeceptor, ac in philosophia et mathe- 
maticis tam diligenter versatus vt, si Fabrum exceperimus, is iure 
ogin primis consistere possit, in Graecis quoque et Hebraicis belle 


admodum instructus. 


Est et lacobus 'Tusanus, nunc solus cum 


filio Dracone Budaei auditor, quem Grece vel probe doctum recipit 


92. Ruffus] Ger. Roussel or Ruffus 
of Vaquerie near Amiens is mentioned 
by Faber Stapulensis in 1501 as one 
of a number of his friends who were 
*strennui in hoc almo studio .. iuuenum 
moderatores: see Faber's first edition 
of Aristotle's Libri Logicorum, Paris, 
W. Hopyl and H. Stephanus, 17 Oct. 
1503, f. 78. Ruffus' first publication 
was a commentary on Boethius' Arith- 
metic, 1521 (see Ep. 1187 introd.), and 
this was followed by a new transla- 
tion of Aristotles agna Moralia, 
undertaken at the suggestion of Clic- 
thove, Paris, S. Colinaeus, 20 Sept. 
1522. By 1521 he was, like Faber, 
enjoying Brigonnet's hospitality at 
Meaux, where he was appointed canon 
and treasurer of the cathedral; and in 
1525 he accompanied Faber in his 
retirement to Strasburg. But the sup- 
port of Margaret of Valois enabled him 
toreturn. She made him her confessor ; 
and besides encouragement from the 
King to translate Chrysostom (Lond. 
xxi. 51, LB. 855.: 24 March 1527) he 
enjoyed freedom to preach at the French 
Court (cf. LB. App. 372 : 14 May 1533) 
a moderate reform such as was being 
advocated by Erasmus: to whom in 
his combination of conservative in- 
stincts with sympathy for progress he 
bore some resemblance. His royal 
patrons gave him the abbeys of 
Userche, s. of Limoges, and Clairac, 
N. of Agen (GC. ii. 592, 943); and 
by 1536 (cf. Jo. Vulteius Zpigram- 


maia, Lyons, S.  Gryphius 1536, 
pp. I3, 113, 163) the bishoprie of 
Oleron. But his known interest in 


reform aroused opposition, and he was 
killed, while preaching, by a fanatic. 
See Bonet-Maury in Herzog; NBG; 
a life by Ch. Schmidt, 1845, with some 
letters; and Herminjard. Gams states 
that he held Oleron till 1560, and died 
in 1568. 

An Ant. Rufus Vaccariensis who con- 
tributed verses and a preface to books 
printed by H. Stephanus in 1513—the 
"Theologia of John of Damascus, the 
Chronicon of Sigebert of Gembloux, and 
Clicthoves | De mystica | mumerorum 


significalione—was perhaps a kinsman. 

Phareli] Wm.  Farel (1489— 
I3 Sept. 1565), 'the Evangelist of 
French Switzerland', belonged to a 
good family settled at Fareau, near 
Gap in Dauphiné. He studied at Paris 
under Roussel (l. 92n) and Faber 
Stapulensis; and at first was firmly 
orthodox. Through Faber's recommen- 
dation he was appointed Regent of the 
College of Card. Lemoine, and later was 
invited by Brigonnet (l. 118n) to Meaux ; 
but his views became so advanced that 
in 1523 he was obliged to leave. Turn- 
ing to Basle he was welcomed by Oeco- 
lampadius, and c. 29 Feb. 1524 main- 
tained some 'heretical' theses before 
the University (see LE?. 781n). In 
May and June he went with Ant. du 
Dletto visit Zwingliat Zurich (Ep. 1510. 
18n); and on his return had an inter- 
view with Erasmus which caused a 
lasting breach between them. In July 
he moved to Montbéliard (cf. Epp. 1522. 
65, 1534. 22), and preached there until 
the spring of 1525 ; when he was again 
expelled as a dangerous man. When 
Berne declared for reform in Feb. 1528, 
he found a footing ; and continued to 
spread the new doctrines in Western 
Switzerland with fiery vigour in spite 
of bitter opposition. In Sept. 1536 
he persuaded Calvin (10 July 1509— 
27 May 1564), when a fugitive from 
France, to join him at Geneva as 
Reader in Holy Scripture. 

See Calv. E. and Herminjard ; B. J. 
Kidd, Documents of the Continental 
Reformation, 1911; N. Weiss in Bull. 
Soc. de l hist. Prot. francais, Ixviii, 1919, 
179-214,lxix, 1920 ; Herzog and NBG. 

96. 'Tusanus] See Ep. 810. 450n. 

97. Dracone] Dreux or Drouet (born 
€. 1507), eldest son of Budaeus: some 
of whose letters, 1519-21, encouraging 
the boy to study, are preserved in 
ΒΕ. and BE*. In Jan. 1522 Badius 
dedicated to him an edition of Cicero's 
Orations. Later Dreux obtained a legal 
offiee under the Crown and married, 
his wife's name being Barbe de Paillart. 
On his fathers death he remained in 
France, and did not accompany his 


1407] 


censetque Budaeus. 


FROM JOHN ANGELUS 


379 


In Latinis habes vtrosque Siluios, Morellum 


gymnasiarcham, Bauentium, Milonem. Theologos, certe qui sunt 
nostrae farinae, reperias multos qui tua causa mortem oppetere non 


detrectauerint. 


mother to join Calvin at Geneva. See 
E. de d Vie de Guillaume Budé, 
1884, p. 2 

98. Siluics] Francis and James, third 
and seventh children of Nic. Dubois, 
à weaver of Amiens. Francis, well. 
known as a scholar and principal of the 
College of Tournay at Paris, appears as 
à correspondent of Erasmus in 1525 
(Ep. 1600) James (1478—13 Jan. 
1555) was trained first by his brother, 
and acquired a good knowledge of Latin, 
Greek, and Hebrew. But his interest 
was in medicine, and like Rabelais and 
Vesalius he paid much attention to 
anatomy, He took his M.B. at Mont- 
pellier 29 Nov. 1529, and M.D. 1530, 
and then lectured with great success at 
Paris. Besides many medical works 
he composed /» linguam Gallicam 
Isagege vna cum grammatica Latino- 
gallica, Paris, R. Stephanus, 7 Jan. 
1531 : for which see a Stettin programm 
by G. Huth, 1899. From 1550 till his 
death he was Professor of Medicine in 
the Collége de France. His avarice 
made him the object of a lampoon, 
Syluvus ocreatus, which appeared in 
Paris shortly after his death. See 
à Sketch, prefixed to a reprint of this, by 
L. Thuasne in Zev. des Bibliothéques, 
Aug. 1905 ; the life by R. Moreau, pre- 
fixed to Sylvius" Opera medica, Geneva, 
1630; and NBG. 

Morellum] "Theodoricus Morellus 
of Champagne was teaching at Paris 
in the Collége de la Marche c. 1518, 
when he edited Bapt. Mantuanus' 
Buccolica for the use of his pupils 
(Renouard, Badius, ii. 118). Some 
verses to him are found in an edition of 
Politian's lll. vir. Epistolae, Paris, 
Badius, 1523 ; and P. Vidovaeus dedi- 
cated to him an edition of Valla's 
Elegantiae, July 1523 (ibid. iii. 185. 
335). In 1542 he produced Enchiridion 
ad, verborum copiam, Paris, M. de Porta ; 
and he is also credited with notes on 
Livy. 

99. Bauentium] A student at Paris, 
in the colleges of Harcourt and Lisieux ; 
editor of a small volume of classical 
and modern Zpigrammata ex optimis 
quibusque authoribus  selecia, — Paris, 
J. Badius, sub Pascha 1523 (Renouard, 
Badius,ii. 147). He perhaps came from 
the village of Bavent, near Dives, in 
Normandy. 


Reliqueram Brissotum doctorem medicum, philo- 


Milonem] Aemilius or  Mileus 
Perrotus of Paris was a fellow-student 
there of P. Pithou (1497-1554), father 
of the scholar, and Chr. "Thuancus, 
father of the historian, He was a pupil 
of Farel (l. 92n) in the Coll. Lemoine 
(Herminjard 285), and in April 1524 
was teaching grammar there (ibid. 98). 
Later he taught at Toulouse; but in 
1529-30 was studying law at Turin 
(ibid. 252, 267, 285), having halted 
there on his way to Padua. He re- 
mained in Italy for three years, resid- 
ing at Padua or Marostica, NE. of 
Vicenza; and in 1531 accompanied 
Jac. d'Albret, bp. of Nevers, to Rome. 
See numerous letters of P. Bunellus to 
him, 1530-2, in Bun. E. 

After taking his LL.D. at Padua in 
1532, he returned to France ; where he 
published some commentaries on a sec- 
tion of the Digest, Lyons, S. Gryphius, 
1533, dedicated to Philip de Cossé, 
a Denedictine and Bp. of Coutances 
1530-48, to whom he was much 
beholden. Later Francis 1 appointed 
him a member of the Parliament of 
Paris. 

See P. J. Grosley, Vie de Pithou, 1756, 
i. 2-3, ii. 287-91 ; and A. Samouillan, 
De Petro Bunello, 1891, 35-42. 

1OI. Brissotum] Perhaps Peter Bris- 
Sot, born at Fontenay le Comte in 
Poitou in 1478, M.D. at Paris 27 May 
1514. In medicine he revived the 
teaching of Hippocrates and Galen 
as against that of the Arabians. A 
Disceptatio by him on ἃ new mode of 
letting blood, Paris, S. Colinaeus, 1525 
(published posthumously by a Portu- 
guese pupil, Ant. Luceus of Evora, with 
a preface 1 June 1525), aroused a con- 
troversy which lasted for a generation ; 
and despite the support of the Medical 
Faculty at Salamanca, his opponents 
tried to quash his teaching by appealing 
to Charles v. He was also interested 
in botany, and went to Portugal in 
1518 in the hope of proceeding to 
America to study the plants of the New 
World. For some years he practised at 
Evora. 

The authority for his life is a sketch 
by R. Moreau, prefixed to a Paris 
edition of his JDisceptatio, 1622. — His 
death is there dated 1522 fin. ; but the 
mention here throws doubt on this. See 
Zedler and NBG, 


[2j 


IIO 


- 
- 
Un 


120 


380 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
sophum egregium, mathematicum, Graecum, pulchre Latinum. 
Quem cum nuper ex Italia per Heluetiam in Gallias sese reciperet, 
an compellaueris nescio. Cum quo si verba feceris, non necesse est 


; quod de eo pluribus agam. 


8i fortassis relato tot virorum insignium catalogo quod petieramus 
depreceris, id oneris in primum quemque relegaturus, eodem quo 
antea fulciemur clypeo ; hoc est, phrasim tuam non nisi ardentissime 
anhelamus et miram quandam in scribendo dexteritatem dictio- 
nemque Latinam, quam mortalium nullus aequet, nedum vincat. 
Quid super hac re decreueris, nisi molestum fuerit, paucis nos 
certiores facere non grauabere. Atque eo libentius feceris, si tibi 
persuasum fuerit nos epistolam penu tuo profectam  preciosius 
adseruaturos quam Macedonum ille princeps quondam scriniolo 
illo tam diuiti tamque opulento adseruarit Homerica. Glareanum, 
virum festiuissimum, doctissimum prudentissimumque, nomine meo 
salutabis. 

Meldis, apud Fabrum in familia domini Episcopi Meldensis. 


calendis Ianuariis. 1524. 


1408. 
Pirckheimeri Opera p. 275. 
ΟΣ D.172/5, bond. xxx. 3 
Ep. 1417. 2-3, 34-5. 
see Ep. 1085.] 
πο. 


o: 18. 646. 


[1524, because of the Paraphrase on the Acts. 
The text of P is again bad. For the heading and address 


Tuus Angelus. 


ΤῸ WiQiLLIBALD PIRCKHEIMER. 


Basle. 
8 January 1521. 


Possibly not delivered : cf. 


Vehementer gratae fuere tuae litterae, vel ob hoc, quod 
alacritatem quandam prae se ferebant. 


Nos his feriis nataliciis 


1408. Pro titulo ERASMVS BILIBALDO svo add. O?, 


1407. 114. princeps] Alexander: see 
Plut. Alex. 26. 

115. Glareanum] See Ep. 440. 

118. Meldensis] Wm. Briconnet (1471: 
—25 Jan. 1534), son of Charles vrm's 
finance minister, who had taken orders 
when a widower and died in 1514 as 
Abp. of Narbonne and Cardinal. The 
son after studying Arts at Paris in the 
College of Navarre 1486-7. was ap- 
pointed Bp. of Lodéve in 1489, Abbot 
of St. Germain-des-Prés at Paris in 
1505, and Bp. of Meaux in 1516. In 
1507 he was at Rome on a mission to 
Julius 11; in 1511 he accompanied his 
father to the Council of Pisa; from 
1516 to 1518 Francis 1 employed him 
in Rome. He was enthusiastic for 
learning and moderate reform, and 
attached great importance to the 
translation of the Bible into French. 
For this purpose he settled Faber 
Stapulensis (Ep. 315) and other scholars 
at St. Germains, and after 1520 took 
them to Moeaus.  Dut finding him- 


self unable to restrain their inno- 
vating activity, he was obliged to 
dismiss first Farel (l. 92n), and then 
Faber and Roussel (l. 92n) in 1525. 
"The Franciscans of Meaux instituted 
a suit against him before the Parlia- 
ment of Paris, 1525-6; and in the 
absence of Francis 1 and Margaret of 
Valois, who had given him consistent 
support, he lacked resolution to face 
the charge of heresy, and made his 
submission. 

Erasmus had met him in earlier 
years, while he was Bp. of Lodéve, 
and spoke a word on his behalf at the 
time of his trial (Ep. 1581). 

See Herminjard; Bonet-Maury in 
Herzog; and G. V. Jourdan, Catholic 
Reform in the early x11 century, 1914. 

Beatus Rhenanus, /» C. Plinium, 
Basle, Froben, March 1526, p. 87, states 
that the Bp. kept a tame crane in his 
house at Paris. 

1408. τ. litterae] Not extant: per- 
haps answering Ep. 1398. 


1408] - 


TO WILLIBALD PIRCKHEIMER 


381 


calculus dolori coniunctus, quem colicum vocant, penissime liberarat 
ab his vitae malis. Et adhuc adeo deiectum est hoc corpusculum, 
vt verear ne non perficiam quod est in manibus, Actorum opus. ς 


Non metuo mortem; satis enim diu vixi. 


mortis genus. 


Optarem aliud mitius 


Nune quot mortes habet vnius calculi partus! 


et quoties regustanda mors! Sed Dei voluntati nos subiiciamus 


oportet. 


Clemens septimus magnis promissis Romam vocat. 


D. Margaretha et Caesar in Brabantiam ; alioqui periit pensio, 


quae iam plus quam biennium non soluitur. 


Hie fremunt in me 


Lutherani ingeniosiores ; et Lutherus ad suos scribit (de) nobis 
parum amice. Romae quid sit futurum satis diuino ; sunt enim illic 
qui gladiatoriis animis mihi certum exitium moliuntur. Ac iam pene t5 
peregerant ante mortem Adriani: cui cum scripsissem consilii mei 
partem, ab ipso rogatus litteris secretis, mox sensi mutatos deos. 
In Brabantia furiosis datus est gladius, qui me peius oderunt 
quam Lutherum. Hic nihil aliud quam aegroto. Inuitat iam saepe 


Rex Galliae. Sed videbor ad hostem fugisse ; id inimici suadebant 20 
Caesari, qui adhuc satis fauet. Erasmo. 


Rex Anglus sie vrget vt 


scribam aduersus Lutherum, vt videatur indigne laturus si pergam 


negare. 


Quid hoc seculo turbulentius ? 


Feceris pergratum si 


reliqua quae isthic aguntur perscripseris, deque Lei nostri gestis. 


Vt Lutherus omnes inimicos suos nobilitat ac ditat ! 


sit exitus futurus huius consilii et apparatus ad bellum, quod fit 


3. Lond.: conuinctus P: coiunctus O?. 
I4. amice scripsi: amicos P. 


O:rerP. 
I416. 26: duos P. 


3. ealeulus] For this bout at Christ- 
mas cf. Epp. 1409, 1411, 1412, I415— 
18, 1422, 1423, 1426, 1434. On 28 Dec. 
(15235 Froben wrote to Boniface Amer- 
bach (Basle MS. G. IL. 29. 122): * Euch 
thut dominus Erass. flissig grussen, 
lidt hart abermals am Stein: wolteuch 
gern schriben, kann er nith vor grossem 
Wetag *. 

5. Actorum opus] See Ep. 1414. 

IO. Clemens] See Ep. 1410 introd. 

11. Margaretha] Cf. Epp. 1416, 1417, 
1418, 1422, 1431, 1434. 

Caesar] The letter is not extant. 
Or the reference is perhaps to Ep. 1380, 
a copy of which may have been sent 
from Spain by now for Erasmus to see. 

12. non soluitur] Cf. Epp. 1273. 44n, 
1380, 1434. 21n. ' 

13. Lutherus] See Ep. 1384. 52-7, 
87-8. 

16. consilii] See Ep. 1352. 

18. furiosis] Egmondanus and Hulst 
(Ep. 1345. 39n): cf. Epp. 1411. 14- 
I5, 1417. 17-21, 1434. 38-41. 

20. Rex Galliae] Cf. Epp. 1375, 1403, 
1434. 14-20. 

ad hostem] Cf. Epp. 1411. ro, 
1432. 70, 1434. II, 1437. 109-11. 
21, Rex Anglus] Cf, Epp. 1415. 65, 


5. perfieiam O?: pugnum P. in 
17. deos LB (pag. 1934), cf. Ep. 


1419 introd. ; and for his part in the con- 
flict see Ep. 1227. 5n. 

24. Lei nostri] Erasmus! former 
antagonist, now Royal Almoner. [ἢ 
Aug. 1523 he had been sent with Lord 
Morley and others to carry the Garter 
to Ferdinand. "The mission started in 
Sept., and reached Nuremberg in the 
middle of Oct.: where they awaited 
Ferdinand's arrival for the impending 
Diet (l. 26n), and delivered the Garter 
to him on 8 Dec. On τὸ Dec. they 
paid a formal visit to the Elector of 
Saxony, when Lee delivered an ora- 
tion; and on 12 Dec. they separated, 
some returning to England, others going 
on to Rome. fee Brewer iii. 3275, 
3373. 3546, 3611, 3619, 3630, iv. 89, 
and Spalatinus! Annales, ed. J. B. 
Menckenius in JScript. rer. Germ. ii, 
1728, col 632: also LE? 735. t 
appears from Ep. 1417. 2 that Lee 
spent some of his leisure in examining 
Dürer's paintings, and criticizing them, 
perhaps not altogether favourably: 
cf. l. 32 cr. n, infra. 

25. ditat] Cf. Ep. 1352. 114n. 

26. huius consilii] The new Diet of 
Nuremberg, which had been gathering 
since Nov., and opened on 14 Jan. 1524. 


Illustriss. IO 


Demiror quis 25 


35 


Un 


IO 


LETTERS OF ERASMUS [1523 


Deus nostros tumultus 


382 


vndique. Concurrent montes, opinor. 
vertat in bonum publicum ! 

De fusili Erasmo recte coniectaras. 
materia cupro stannoque temperata. Et Terminus, qui a tergo 
est, obstat quo minus facies foeliciter exprimatur. Id velim istos 
tentare. Gaudeo Durero nostro contigisse tsutorem suum : cui ex 
me multam dices salutem, et item Varenbulio. 

Hoc aegre scripsi, manibus adhue a morbo vacillantibus, in ipso 
nuncii digressu submonitus. Fabro nostro precor omnia foelicia. 
Scribe de singulis. Iodocus, orator Regis Poloniae, nondum accepit 
Precationem Dominicam ; quam opinor isthic iam prostare. Bene 
vale. Basileae tertia ab Epiphaniis die Anno 1523. 


Felicius prouenire solet ex 


Erasmus. 


Ornatiss. D. Bilibaldo Pirckheimero, Caesari a consiliis. 


1409. To BEsRNARD or CLEs. 


Vienna MS. Pal. 9737*. f. 5 (a). 
HN: Lond. xx. 36: LB.647. 


[An original letter, as actually sent, in the Nationalbibliothek at Vienna: written 
by a secretary (a!) as far as the end of the year-date, and signed by Erasmus (α5). 
'l'he address-sheet is missing in the manuscript, but this defect is supplied by the 
printed texts. 'The mention of Clement vit confirms the year-date of the manu- 
script. For the contents cf. Ep. 1408 ; and for Bernard of Cles see Ep. 1357.] 


Basle. 
16 January 1524. 


S. P., Reuerendissime praesul. Nae iste tuus animus tam pius 
ae benignus dignus est aliquo qui et ingenii dotibus et corporis 
viribus possit per omnia respondere. Haec aetas, magis autem 
valetudo, semper in peius vergens, reddit me ad omnem conuictum 
inutilem. . Clemens vir. humanissime Romam vocat; Caesar 
inuitat vt redeam in Brabantiam; Rex Galliae monteis auri 
pollicens inuitat ad se. At vereor ne rex calculus me breui trans- 
mittat in alterum mundum. Nec tamen recuso quod offert tua 
benignitas. Si vixero vsque ad Pascha, tentabimus an possim ferre 
laborem profectionis. Id si succedit, cupio videre Italiam. Et 


1408. 29. coniectaras scripsi, sicut in Ep. 20. 42: coniecturas P. 32. sutorem 
P: verbum sensus minime congruentis. | Forsitan, vt in codice tam deprauato, scri- 
bendwm, sit fusorem, vel, secundum Ep. 1417. 2, censorem. 33. Vatenbulio P : 
dir in 35s. nuncii ΟΣ : nunquam P. 39. Erasmus... 40. consiliis 
om. ΟΣ. 

1409. r. S. P., Reuerendissime a : ERASMVS ROT. BERNARDO EPISCOPO TRIDEN- 
TINO S. Reuerende H. 3. per omnia om. H. 6. auri « : aureos H. 


1408. 29. fusili Erasmo] Cf. Epp. 
1417, 1452, 1466, 1480, 1536, 1558. It 
appears that at Pirckheimer's request 


3), in order that he should not project 
sofar. Allthe reproductions and such 
examples as I have seen, show this 


Erasmus had sent to Nuremberg the 
matrix of the medal made by Metsys 
in 1519 (see Ep. 1092. 2n), for more 
copies to be struck. The high relief 
of the head of Terminus on the reverse 
caused a difficulty : to remedy which 
Erasmus proposed to turn Terminus 


into profile (Epp. 1417. 37-40, 1452. 31— 


change in Terminus: so that I do not 
know whether any copies of Metsys' 
original exist. The material also was 
a cause of trouble, and the metal 
workers of Nuremberg failed to satisfy 
Pirckheimer. 

33. Varenbulio] See Ep. 867. 36n. 

37. Precationem, See Ep. 1393. 


1409] TO BERNARD OF CLES 383 


obiter videbimus tuum regnum.  Seruet amplitudinem tuam 
Dominus Iesus incolumem et Erasmo fauentem. 
Basileae. 17. Cal. Febr. An. w.p.xxum. 
Erasmus Rot. 
E. R. D. T. cliens addictiss. Ij 


1410. To (LoRENZO CAMPEGIO). 


Opus Epistolarum p. 761. Basle. 
N. p. 726: Lond. xx. 39: LB. 667. I9 January 1524. 


[The difficulty of this letter is pointed out in Ep. 447. 596n. In view of Ep. 1415. 
I4 and of such indications as that Schinner's death was reported to Vadianus 
from Rome on 13 Oct. 1522 (VE. 325), it seems to me now impossible to suppose 
that in Jan. 1524 Erasmus can still have been ignorant that the Cardinal of Sion 
was dead, The heading is therefore inconsistent with the dates of time. 

On the other hand, if we consider the close verbal connexion with Epp. 1411, 
1418, 1428, and the identity of the articles mentioned in the second paragraph 
here with some of those defended in the Apologia to which Ep. 1428 is the preface, 
there can be no hesitation in ascribing the major part of this letter to Jan. 1524 : 
8o that it must be addressed to some one else than Schinner. The only portion 
which is in accord with the heading is the passage bracketed at the end. "That 
agrees completely with the offer from Schinner which Erasmus mentions repeatedly 
in the summer of 1522 (cf. Ep. 1299. 45n) ; and therefore, in the absence of any 
trace of so definite and liberal an invitation from any other of Erasmus' friends at 
Rome, I have printed the passage separately as Ep. 1295. 

The main portion of the letter, which obviously is written to Rome, is very 
probably addressed to Campegio. "The dates of month and year agree completely 
with those of Ep. 1411, also sent to Rome ; and as the two letters are separated 
by many pages in the Opus Epistolarum (H), there is no reason to suppose 
that either of them has infected the other. Epp. 1415. 2—4, 1423. 5-10 show that 
about this date, in the stress of his illness, Erasmus sent a letter to Campegio, 
not written by himself but dictated to a secretary (cf. Ep. 1412. 55, also written 
to Rome); answering an invitation from the new Pope (cf. Epp. 1408. ro, 
1409. 5), conveyed through Campegio, to come at once to Rome (cf. ll. 7-12 here). 

For the conflation of the two letters it is not difficult to frame a supposition. 
If Erasmus had begun Ep. 1295 with a heading and only a few lines, it would have 
been quite in accordance with the care shown in those days to save paper and to 
treasure things written, that the sheet should have been at hand eighteen months 
later among his files, and that the secretary to whom he was dictating should have 
used it to take down in the rough what was no doubt so hastily uttered as to 
necessitate a fair copy being made for dispatch. "The editors of H, finding the sheet 
with heading and dates, the second part being evidently written to Rome, may have 
combined them together, treating the line or two in Erasmus' handwriting as 
3, postscript to be inserted at the end. "l'hat the inconsistency of the dates and the 
heading should have been overlooked, is not surprising, if, as is most likely, Erasmus 
did not correct the proofs. 

For similar cases of conflation see Epp. 119 and 128, Epp. 890 and 89r.] 


ERASMVS ROT. TMATTHAEO CARD. SEDVNENSI S. D. 


ExrwrE domine, mihi prorsus euenire video quod Herculi ferunt 
vsu venisse veterum fabulae. Etenim dum hic pugno cum Luthera- 
nis veluti cum hydra multorum capitum, istinc adrepit cancer 
qui pedem mordicus arripit. Rursus Stunica toties vetitus emittit 
suos libellos, ac me velim nolim Lutheranum facit. Male mecum 5 
agitur, si ab vtraque parte dilaceror. Cum hydra pugnare abunde 
magnum erat negocium. Scio et memini quod tua sublimitas et 
amanter suaserit et prudenter senserit, v& me Romam conferam ; 


1409. 13. Februarii H. M.D.Xxrt, /7. 14. Erasmus . . . 15. addictiss. 
add, αϑ: om. H 


384 LETTERS OF ERASMUS [1524 


atque id quidem agebam. Sed interim minimum abfuit quin in 
io alterum mundum demigrarim. Et talis est morbus vt me semper 
ad eum diem pararim. Adrepam tamen vbi coelum erit mitius, 
vel moriturus Romae; praesertim si tuum patrocinium aderit 
aduersus istos, qui, mihi crede, magis obsequuntur suis priuatis 
affectibus quam consulunt dignitati sedis Apostolicae. Quid enim 
i5 potest fieri gratius huic factioni quam si Stunica persuadeat orbi, 
etiamsi falsissimum est, Erasmum per omnia sentire cum Luthero ? 
Ego nullum adhuc articulum video in quo mihi cum illo conuenit. 
Et tamen quae obiicit Stunica, decerpta sunt ex libris aeditis ante 
auditum Lutheri nomen. De monarchia Pontificis nunquam dubi- 
20 taui; sed an haec monarchia fuerit agnita tempore Hieronymi aut 
exerta, dubito alieubi ex occasione loci, nimirum in scholiis meis 
quae aedidi in Hieronymum. Sed vt alicubi noto quod videtur 
facere ad hanc opinionem, ita rursus aliis locis annoto in iisdem 
scholiis quae faciunt ad diuersam opinionem. Et tot aliis locis 
25 Voco Petrum principem Apostolici ordinis, Pontificem Romanum, 
vicarium Christi et Ecclesiae principem, tribuens illi potestatem 
seeundum Christum maximam. Haee dissimulat Stunica, ea 
duntaxat excerpens quae torqueri possunt ad calumniam. Bulla 
Leonis et aedictum Caesaris non fulminant in ea quae praecesserunt, 
3o sed in futurum. De confessione obiter adnotaram, hane mihi 
videri natam ex secretis consultationibus : cum hane" dico, 
intelligo hane confessionem quae nune fit, cum suis circunstantiis 
omnibus. Et tamen eam fateor amplectendam tanquam a Christo 
institutam, non negans interim institutam a Christo, sed addubitans. 
35 De matrimonio sie disputo vt fatear me recipere matrimonium inter 
sacramenta proprie dicta: quod tamen veteres theologi non 
faciebant. Et id mihi scriptum est ante annos septem in Nouo 
Testamento. 
Haee sunt praecipua capita Stunicae, in quibus nihil est quod 
4o mereatur istam tragoediam ; praesertim quum haec scripta sint 
antequam quisquam somniaret Lutherum exoriturum, quum. nihil 
asseuerem, quum semper meum sensum submiserim iudicio Eccle- 
siae, quum in posterioribus aeditionibus multa vel delerim vel 
moderatus sim, quae videbantur posse praebere occasionem im- 
45 probis, quibus praeter occasionem nihil est opus. Doctrinam 
meam non contendam vt approbem omnibus; aequis ae bonis 
confido me approbaturum. Ex animo faueo gloriae Christi. Et in 
vtraque parte video quod mihi displiceat, in altera multum mundani 
spiritus, in altera multum seditiosi. In his tumultibus si quid 
5o vidissem melius consilio quod sequutus sum, haud dubie sequuturus 
eram. 
[Quingentos ducatos quos tua benignitas mihi in singulos annos 


18. quae obiicit Stunica] Erasmus 66n, 1217. 144n, 1299. 73n. 
answers these in detailin his Apologia ad 30. confessione] For earlier attacks 
conclusiones Stunicae (Ep. 1428) : upon on Erasmus about this see Epp. 1153. 
which he was perhaps already engaged. ^ 41n, 1225. 119n, 1299. 6on. 
I9. Lutheri nomen] Cf. Epp. 1418. 37. ante annos septem] Erasmus 
32-3, 1434. 42. repeats this inaccurate calculation of 
28. Bulla Leonis] See Ep. 1141. 20n. time with reference to Ep. 843. 511-12, 
29. aedictum Caesaris] See Epp. 1192. — in his Apologia (1. 18n : LB. ix. 387 c). 


I410] TO «LORENZO CAMPEGIO» 385 
offert, iam mihi acceptos interpretor, non minus obnoxius quam 
si recepissem.]  Amplitudinem tuam cupio quam felicissime 
valere. 


55 
Basileae decimoquarto Calend. Februarii, Anno M. D. XX1IH. 


1411. 


To Pavr BoMsasius. 


Opus Epistolarum p. 818. 
N. p. 782: Lond. xxi. 11: LB. 668. 


Basle. 
I9 January 1524. 


[Evidently contemporary with Epp. 1408,9. "This and Epp. 1410, 1412 were 
carried by a Lorraine messenger: see Epp. 1416. 4—5, 1423. 48—50.] 


ERASMVS ROTEROD. PAVLO BOMBASIO S. D. 


TvvM tam diutinum silentium, mi Bombasi, non mediocrem 
sollicitudinem iniicit animo meo, num satis saluae tibi res sint. 
Hic toties ob caleulum periclitor ; sed pene vsque ad vitae despera- 
tionem mense Iulio, qua parte anni soleo sat commode valere. 
Porro feriis nataliciis lesu Christi sic totum mensem aegrotaui, vt 
mors fuerit in votis, vita taedio. Quis enim non mallet semel mori 
quam toties regustare mortem longe atrocissimam ? Et tamen 
interim emisimus multos libros. Nee enim aliter decet Erasmum 
mori. Rex Galliarum montibus aureis allicit ad se. Non audeo 
ire, ne videar me conferre ad hostem Caesaris cui iuratus sum 
consiliarius ; nec ignoras quantus sim belligerator. Nec interim 
tamen penditur pensio, nec pendetur, opinor, ni redeam in Braban- 
tiam. Atque illic praeterquam quod omnia tumultus plena sunt, 
gladius datus est Carmelitae cuidam simpliciter furioso, qui mihi 
peius vult quam Luthero, idque ob linguas et bonas literas felicius 
apud nos subolescentes quam isti vellent. Romae quidam me 
faciunt Lutheranum, in Germania sum Antilutheranissimus ; nec 
in quenquam magis fremunt quam in me, cui vni imputant quod 
non triumphant. Dispeream ni malim emori quam tantum odiorum 
in me conflare. Opinor te scire quam criminoso libello sit in meum 
caput debaechatus Huttenus. Sed praeter hune multi libellos 
habent in procinctu, ad primam occasionem emissuri, si quid 
scripsero aduersus Lutherum. Et tamen vrgentibus vndique 
regibus et amicis aggressus sum negocium ; quo scio me nihil aliud 
profecturum quam vt renouem illorum tumultus. Nihil illis per- 
tinacius. Et sunt innumerabiles, vt vix credas. Atque interim in 
hoe interregno Stunica, vt audio, Romae reuersus est ad suam 
tragoediam : sic habent fata tui Erasmi. 

De hoe Pontifice mihi mirifice praesagit animus, et adrepam 
istue si potero, vel semiuiuus. Scribe quid rerum geras, meque tuo 


Uni 


- 


o 


to 


o 


to 
Un 


1411. 4. mense Iulio] Cf. Ep. 1376. 


3n. 

8. libros] See Epp. 1378, 1381, 1380- 
91, 1393, 1400, 1402, 1404. 

1I. consiliarius] See Ep. 370. 18n. 

19. triumphant| Cf. Epp. 1415. 22, 
1422. 57. 


452'5 


Cc 


21. Huttenus] See Ep. 1356. 63n. 
libellos] Such as Brunfels Ze- 
sponsio: for which see Ep. 1405 introd. 
24. negocium] The composition of 
the De libero arbitrio; for which see 
Ep. 1419. 
28. fata] Cf. Ep. 1102. 6n. 


Un 


IO 


T 


Un 


25 


386 LETTERS OF ERASMUS [1524 


patrono commenda; quem confido affuturum nostro negocio. 


Scribunt mihi Pontificem esse amico in me animo. Bene vale. 
Basileae r4. Cal. Febr. Anno Μ. Ὁ. xxuu 
1412. ΤῸ SirLvEsTER MaAzoriNr. 
Basle. 


Opus Epistolarum p. 769. 
N. p. 734 :. Lond. xx. 52 :. LB..664. 


[The verbal resemblances with other letters of this period and the mention of 
dictation during illness make it. probable that this was one of the budget sent to 
Rome in January. For recent friendly intercourse between Mazolini and Erasmus 
see Ep. 1342. 317-18.] 


«c. I9 January» 1521. 


ERASMVS ROTERODAMVS SYLVESTRO PRIERATI S. D. 


Qvop tua pietas scribit de epistola malum olente fumum, quid 
sibi velit non satis intelligo. "Tibi certe multis modis gratiam habeo, 
et quod aperte scribis et quod amanter quae mea referebat scire, 
et quod viam indicas qua possim effugere quod denuncias periculum, 
videlicet si explicem quaedam loca: plus etiam tibi debiturus, si 
dignatus fuisses ostendere quae sint illa loca. Nil esset noui aliquid 
erroris inueniri in libris meis, quum nec Hieronymus nec Augustinus 
vitare potuerit, praesertim in tanta varietate iudiciorum : certe 
hoc animo semper fui, vt sciens non fuerim passurus esse quicquam 
in libris meis quod pugnaret cum orthodoxa doctrina. Louanii tot 
annos egi, nec amicus nec inimicus theologus vllus vnquam indicauit 
aliquid tale, quum frequenter illos rogarim vt admonerent libere 
si quid esset. Quod Stunica sic palam insanit Rhomae, tametsi me 
non fugit quorum instinctu fiat, tamen vide quale exemplum 
inuehat. Finge in libris meis esse quaedam intolerabilia : quod 
tandem exemplum est tam furiosis libellis scurrili impudentia 
debacchari in nomen hominis, certe adhuc a nullo condemnati ὃ 
Est Louanii Carmelita, homo palam fatuus et furiosus ac parum 
doctus, et vnus Praedicator huic simillimus : hi soli moliuntur in 
me, et velim nolim faciunt me Lutheranum, quum ego primus 
omnium dehortatus sim a calido facinore. 

Dicam arrogantius sed vere, si vel vno epistolio declarare voluis- 
sem me vel tantulum fauere Luthero, vidisses erectissimos animos 
totius Germaniae, quae certe latissime patet. Nec defuissent 
principum praesidia. Ego tot conuiciis quorundam prouocatus, 
tot aliorum blandiciis sollicitatus, nunquam dimoueri potui a 
veneratione Romanae Ecclesiae. Aleander nihil non facit aduersus 


1412. 18: palam H, cf. Ep. 1359. 3: plane N. 


autumn of 1523 Mazolini had no doubt 


1411. 31. patrono] L. Pucci, the car- 
dinal (Ep. 860 introd.; cf. Ep. 611. 5,6); 
in whoseservice Bombasius remained till 
5 Sept. 1524, when he became secretary 
to Clement vir. 

32. Scribunt] Cf. Epp. 1414. 61-3, 
1415. 9O-I, I418.'11—12. 

1412. r. epistola] Perhaps Ep. 1342 ; 
which to ἃ Romanist hoping for a 
declaration by Erasmus against Luther, 
must have been disappointing. By the 


seen it in print. Or another possibility 
is the De esu carnium (Ep. 1274. 14n). 

18. Carmelita] Egmondanus : see Ep. 
878. 13n. 

19. Praedicator] Vincent Theodorici : 
see Ep. 1196 introd. 

20. faciunt me Lutheranum] Cf. Ep. 
1410. 5. 

21. dehortatus] See Ep. 980. 38 seq. 

24. latissime patet] Cf. Ep. 1422. 68. 


I412] TO SILVESTER MAZOLINI 387 


Lutherum ; at si pernosses rem omnem, solus Erasmus plus fregit 
vires et animos illius factionis quam omnia Aleandri molimina. 
Τοῦ epistolis priuatis ac publicis repressit Lutheranos, quum multa 3o 
necessaria docuerit vir ille ; sed mihi nullo pacto placet dissidium. 
Id an vobis isthic persuasum sit nescio; certe Lutherani hic 
intelligunt, qui mihi vni imputant quod illis non succedit, iamque 
dentatis libellis in me debacchantur tanquam in aduersarium. 
Et vere sum : tametsi malim mala separari à bonis quam vtraque 35 
simul perdi. 

Vide igitur quam gratiam mihi rependunt, qui tam improbis 
sycophantiis impetunt caput meum, imo quam male consulunt suo 
negocio. Lutheri factio nondum tam extincta est quam vos isthic 
creditis ; atque vtinam esset! Haec enim perdit omnia studia 4o 
nostra. Sunt innumera milia hominum qui odio sedis Romanae 
magna ex parte fauent Luthero ; nec aliud expetunt quam ducem 
aliquem. Me nee angelus nec homo faciet seditiosum, tamen isti 
strennue laborant vt faciant. Habemus Caesarem propitium, cuius 
salario gaudemus consiliarii nomine: de hoc certus sum. Habeo 45 
et hic principes ac reges aliquot mihi fauentissimos, card(inales» 
item et episcopos aliquot. Quaeso vt per Stunieas et similes 
sycophantas liceat mihi orthodoxum esse. De te nunquam male 
sensi. Fortassis in epistola ad Hoechstratum dixi in tuis et Card. 
Caietani libellis quaedam non probari theologis Parisiensibus. 5o 
Tunc ille nihil scripserat praeterquam aduersus concilium Pisanum, 
neque tu quicquam nisi pauca aduersus conclusiones Lutheri primas. 
De vestris operibus non est meum ferre sententiam ; quid autem 
sentiant eruditi, nos hic melius audimus quam vos isthic. 

Haec aegre dictaui amanuensi meo, sic affectus calculo et stomachi 55 
deiectione vt taederet etiam viuere.  Optarim esse Romae vel 
dispendio dimidii bonorum meorum ; et adero, si valetudo patietur. 
De Pontificis in me animo nihil addubito. Non est is qui soleat 
talibus calumniis praebere aurem. Ego curabo ne quid boni viri 
in me desideretur. Bene valeat tua pietas, cui me totum commendo. 6o 

Basil. Anno Μ. D. XXIII 


1413. Fnow PuHiriBERT or LuciNGES. 


Breslau M8. Rehd. 254. 7. Geneva. 
EE?. 23. 20 January 1524. 


[An original letter, autograph throughout, but with the address-sheet lost. 
The year-date is confirmed by Luther's letter and by the dispatch of the Paraphrase 
to Francis 1, evidently recent. 

Philibert of Lucinges, a small seigneurie E. of Geneva, was sent by his father to 
study in Basle: see a letter of Corn. Agrippa to him, 7 Oct. 1522, urging him to 
master Greek as well as Latin and to read Pliny and Plutarch (Agr. E., pp. 7979). 
His name does not appear in the University matriculation-register. 'On τὸ Nov 


49. Hochstratum N. 


33. imputant] Cf. Epp. 1411. 18, 51. Pisanum] Cf. Ep. 256. 45n. 


14222 57, 52. neque tu quicquam] This is quite 
45. consiliarii] Cf. Epp. 1411. r0-11, incorrect: see Ep. 872. 16n. 

I415. IOO. 55. CEYTRLP τὸ Epp. 1115. 49, I415. 
49. ad Hoechstratum] Ep. 1006. 38, 1423.8. 

145-8. 58. Pontificis] Cf. Ep. 1411. 32. 


Cce2 


5 


IO 


I5 


20 


30 


35 


388 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


«1523» Philibert and others supped with Erasmus at Basle (Agr. E, p. 807); 
but beyond this I know nothing of him. His Latin is sometimes unusual.] 


Now verebor, Erasme ter maxime, te meis naeniis paululum 
forsitan (quod nolim) lacessere, tuae bonitati clementiaeque tantum 
confidens; quodque etiam Hylarium tuum nactus sim, eumque 
totum Gallum, totum aulicum : qui mihi quidquam de tua nuper- 
rima prosperitate narrauit, videlicet se Paraphrases tuas Regi 
Gallorum obtulisse, ac quam magnifice, quanta vultus alacritate 
munus exceperit tuum, quantamue existimationem nedum Rex 
ipse, verum etiam cuncti principes, episcopi, abbates, denique viri 
docti pariter et plebeii de Erasmo habuerint—quam quidem 
foelixitatem non modo Erasmo verum et diis quoque gratulor 
plurimum, longe meliorem optans ; demum qualiter Hylarius ipse 
fuerit exceptus ac quibus euocatus conditionibus. 

Praeterea nil noui apud me est quod T. D. offerre queam, quando- 
quidem versamur hic in miserrima conualle, omni litteratorum 
genere ferme destituta, vbi nihil sanctum, nihil non corruptum 
passim audiri potest. Sunt hic cuculati theologi dementes, insani, 
inflati, in sua inscitia exultantes, qui nihil tractant preter naenias, 
nihil magis contempnunt quam Cristi precepta, nil melius nec 
sanctius obseruant quam papistica. Vnde nihil est quo magis 
discrucier quam quod coactus sim in talium cetu conuersari. Cogor 
interdum sequi aulam ac cum huiusmodi Mydis commisceri, nec 
non religionem, ieiunia, deuotionem fictam, abstinentiam dis- 
simulare: quod a me semper fuit ablienissimum, quoniam non 
nosti hominem minus ad dissimulandum aptum ac ego sim. Verum 
nescio quo fato in eum incidimus aeuum, in quo nemo quid magis 
satagat quam ex nigro album efficere, et econtra; isque habetur 
optimus qui admodum nouerit dissimulare. 

Lutherus rescripsit illustrissimo Principi nostro. Quibus Princeps 
ipse nihil respondit : tamen non contempsit, set, vt video, parum 
exequetur eorum que scripsit Lutherus. Monebat enim Lutherus 
vt redigeret suos ad veram fidem per recta opera, per Euangellicam 
doctrinam, relictis ypocrisi et ambitione, quae hic maxime vigent. 
Iudico foelicem Germaniam quod sit tot erroribus, tot figmentis 
expedita, ac maxima ex parte ad Apostolicam vitam redacta. 
Faxit vtinam Cristus Op. Max. vt et nostra Gallia illius veri luminis 
scintillam queat recipere ! 

Reddidi litteras tuas Abbati: quas etsi valetudinarius tamen 
summa excepit alachritate, multo leuatus tedio cum accepit 


14. omni Znthoven: oim MS. (omnium), cf. Ép. 334. 92n. 438. except MS. 


3. Hylarium] Bertulphus; see Ep. 
1257. I3n. 

5. Paraphrases] See Epp. 1400, 1403. 

21. aulam] Evidently of Savoy. 

28. Lutherus rescripsit] In spite of 
r€-, the allusion seems to be to Her- 
minjard 76 —LE?. 706, of 7 Sept. 1523, 
which is a first letter. It was carried by 
Anemund Coct and delivered during 
the autumn (Herminjard 86). There 
is no indication of further communica- 
tion between Luther and Duke Charles 
at this time. 


Principi nostro] Charles im of 
Savoy (10 Oct. 1486—16 Sept. 1553); 
who in 1504 had succeeded his brother 
Philibert, the husband of Margaret of 
Austria. 

37. Abbati] Perhaps Aimo de Gin. 
gins de Divonne (c. 1465—June 1537). 
abbot since 1483 of the Cistercian house 
of Bonmont, a few miles w. of Nyon 
on the lake of Geneva. In 1513 he was 
elected Bp. of Geneva, but was rejected 
by Leo x in favour of John of Savoy ; 
to whom he became Vicar-general. He 


I413] FROM PHILIBERT OF LUCINGES 389 


Erasmum belle prospereque valere. Nescio an illis responderit ; 
non licuit enim amplius quam triduum apud eum commorari. 40 
Exinde non vidi hominem; igitur ignoro an conualuerit necne. 
Gratulor P. d. t. quod tantam de me mentionem fecerit apud 
eundem Abbatem ; non quod me dignum iudicem tanti viri com- 
mendatione, qualis est, Erasmus. Verum illa est et fuit perpetua 
Erasmi claementia et benignitas. Vnde, Erasme, non sunt aequales 45 
vires meae in nullis naec in punctulo quidem gratulari tuis in me 
beneficiis. Τὰ tamen animum pro factis reputabis, velimque tibi 
persuadeas naeminem in amando Erasmum ardentiorem Philiberto : 
quem, si lubuerit, in tuorum albo inscribes. Is non renuet in 
omnibus tibi praesto esse. Bene vale, litteratorum decus eximium. so 
Datum Gebenne, xiii Kl. februarias. M D xxiiii. 
Tuus Philibertus A Lucinge, cannonicus Gebennensis, 


1414,54 To CLEMENT VII. 


Paraphrasis in Acta Apostolorum f?. AAa?, Basle. 
LB. vii. 651. 31 January 1524. 


[The preface to Erasmus' Paraphrase on the Acts, Basle, Froben, 1524, folio (a) ; 
printed simultaneously by Froben in octavo without change in this preface, each 
issue numbering 3,000 copies (Ep. 1423. 54—5). The printing was nearly com- 
pleted by 8 Feb. ; but as a messenger offered, Erasmus took the opportunity to 
send off a copy of the preface in advance (Epp. 1416. 34, 1423. 15). On 17 Feb. 
the book was still unfinished (VE. 380) ; but a few days later it was possible to 
dispatch & copy of the octavo to Rome with the greatest speed then available 
(Epp. 1418, 1422, 1423, 1442). Clement received it with favour (Ep. 1438) and at 
once sent Erasmus a handsome present of money (Epp. 1466. 3—7, 1467. 13-15, 1486. 
9—11, 1488. 15—16: cf. I, p. 43. 9-14 and Lond. xxi. 52, LB. 854 of 24 March 1527. 
T'wo more octavo editions by Froben in 1524 are known; one with a title-page in 
roman (Library of St. Mary's, Spalding), the other, *ex secunda Erasmi recogni- 
tione', 4 July 1524 (Library of St. Walburga's, Zutphen). Neither hasany change 
in this preface. 

By 12 April 1525 all the original issues were sold out (Basle MS. C. VI*. 73. 233) ; 
but Froben did not print this Paraphrase again untilit was included in the collected 
editions of 1534 and onwards. "There it appears without this preface; which 
consequently is not in Lond. No satisfactory reason for the withdrawal presents 
itself. During the earlier years of his pontificate Clement showed Erasmus much 
consideration ; and there is nothing to show that Erasmus' feelings towards him 
changed materially at the end. An explanation may perhaps be found in the rela- 
tions between Pope and Emperor after 1527: Erasmus' obligations to Charles 
making suppression desirable. Or it may simply have been that on 25 Sept. 1534 
Clement had died. In any case there certainly was no scandal such as necessitated 
the removal of Ep. 956. 

Besides the printed editions of 1524 there is a ms. copy (8) at San Daniele, 
in Fontaninus' vol. xiii (MS. 219, p. 842: see p. 394), badly written and very 
inaccurate. "There is nothing to be gained by reproducing its blunders ; and of 
its variants the only one of importance is the signature. "The presence of this 
indicates that the copy was not made from any of the printed texts but from 
& MS., very likely the copy sent by Erasmus to Rome through Filonardi with 
Ep. 1416: a supposition which would explain its survival among other papers 


50. vala MS. 


was ἃ patron of Philibert,who had been the new doctrines. See E. F. von 
sent to Basle on his advice; and his ^ Mülinen, Heluetia sacra, i (1858), pp. 
name occurs in some letters of Agrippa, — 181—2 ; Herminjard iii, iv. 590, 696; 
1522 (Agr. E., pp. 794-5, 797). When his — GC. xvi. 449, 472-3. 

abbey was reformed by the Bernese in 39. valere] But cf. Ep. 1408. 3n. 
1536, he was allowed to remain in 42. P. d. t.] Praestantissimae (1) 
residence, though steadi!y opposed to ^ dominationi tuae. 


390 LETTERS OF ERASMUS [1524 


connected with Filonardi. "The speed required for secretarial transcription under 
such circumstances would also account for the inaccuracy.] 


S. D. N. PONTIFICI VERE SVMMO CLEMENTI, EIVS NOMINIS SEPTIMO, 
ERASMVS ROTERODAMYVS S. D. 

SIMVL et mihi scribebatur et typographis excudebatur Para- 
phrasis in librum cui titulus Acta Apostolorum, beatissime Pater : 
extremus labor quem in hoc scripti genere statuimus sumere. 
Quo quidem in opere non sine moerore quodam animi nostri 

5 versabamur ; nimirum hune turbulentissimum et corruptissimum 
Ecclesiae statum cum ea forma conferentes quam nobis in hoc 
libro mire depinxit Lucas. Eum dolorem auxit nunciata mors 
Adriani sexti; cuius erudita pietas nobis nonnullam spem iniecerat 
futurum vt per eum res collapsae restituerentur. Nam Leonem 

ro decimum praematura mors inuidit orbi. Quanquam de Adriano 
mihi semper praesagierat animus nos in parietem caducum inclinare, 
quod aetas illius ac valetudo non videretur tantis rerum motibus 
suffectura. At mox recrearunt animum nostrum Cardinalium 
quorundam ac virorum eruditorum literae, nunciantes Clementem 

15 septimum ad rerum humanarum apicem euectum esse; simulque 
depingentes nobis raras planeque heroicas naturae tuae dotes, 
tanto rerum fastigio tum dignas tum pares. Mihi protinus arrisit 
Clementis ascititium nomen, cui tuos mores praedicant admodum 
congruere. Sed in primis laetissimum omen mihi visum est gen- 

20 tilitium Medicis cognomen, quo vix aliud orbi vel notius vel gratiosius. 
Morbi graues ac deplorati insignem aliquem ac fatalem poscunt 
medicum. Nullus autem periculosior quam quum aegrotus vtraque 
sui parte laborat, corpore nimirum et animo. An non mundus tali 
quodam malo nune teneri videtur ? Hi tam exitiales, tam im- 
25 placabiles, tam diutini, tam immedicabiles monarcharum inter 
ipsos tumultus an non videtur grauissimus quidam totius corporis 
morbus ? Quam enim orbis partem videmus immunem ab huius 
mali contagio ? Sed hoc etiam perniciosior est lues haec quae 
miris ac pertinacibus opinionum dissidiis corripuit animos omnium. 
3o  Bellorum tumultus iam gliscentes magno conatu studuit com- 
ponere inuictissimus Angliae rex Henricus, eius nominis octauus. 
Nihil actum est. Idem conatus est Adrianus noster. Frustra 
laboratum est. Porro dissensio opinionum, quae velut mentis 
morbus est, quid a quibus non tentatum est vt componeretur ? 

35 Et hactenus frustra laboratum, semper incrudescente malo. Nunc 
ad nouum Medicen, velut ad quendam ἀπὸ μηχανῆς θεόν, summam 
in spem eriguntur omnium animi. Atque vtinam promereamur vt 
hane spem Christiani populi Deus nolit irritam esse! Certe multa 
sunt auguria quae nostris votis adblandiuntur, pollicenturque nobis 

49 hie in primis verum fore illud Homericum, 


"Iyrpós γὰρ ἀνὴρ πολλῶν ἀντάξιος ἄλλων. 
Praestantius enim est mederi malis quam compescere. Quoties 


E τῦττ δι Ὁ NR 42. Quotiens 5. 
20. Medicis] Cf. Ep. 335. 88. all the western world, see Brewer ii. 
31. Henricus] For the treaty between ^ 4468-71. 
England and France, 2 Oct. 1518, which 40. Homericum] Zl. 11. 514: cf. Ep. 
admitted of expansion so as to include 132. 19, 20. 


I414] TO CLEMENT VII 391 


enim horum temporum imaginem contemplor, protinus succurrit 
animo carmen Maronis, 
Ac veluti magno in populo, quum saepe coorta est 45 
Seditio, saeuitque animis ignobile vulgus, 
Iamque faces et saxa volant, furor arma ministrat : 
nisi quod exitiabilior est seditio quae non vnius est vrbis sed totius 
orbis, nec ignobilis vulgi sed omnium prorsus ordinum. 

Rursus vbi Clementem Medicen intueor ex illa fatali familia 5o 
rerum gubernaculis admotum, felix omen habere videtur quod 
apud eundem poetam sequitur : 

Tum pietate grauem ac meritis si forte virum quem 
Conspexere, silent, arrectisque auribus adstant. 

Ille regit dictis animos et pectora mulcet : 55 
Sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam 
Prospiciens genitor, coeloque inuectus aperto 

Flectit equos, curruque volans dat lora sequundo. 


Quanquam igitur hoc laboris quod erat prae manibus, decre- 
ueram alteri dicare, viro secundum Pontificiam dignitatem maximo, 6o 
tamen acceptis e Roma literis quae te nobis velut in tabula de- 
pingebant, simul et illud adiicientes, quam non vulgarem fauorem 
et in Erasmum tua Sanctitas oratione sua declarasset—cui si pares 
esse non licebit, certe dabimus operam vt sedulo videamur esse 
eonati—, vertimus sententiam, ae nouum opus nouo Pontifici 6; 
maluimus esse consecratum. lam et illa congruere videbantur, 
vt Lucas medieus iret ad Medicen, tum vt nascentis Ecclesiae 
primordia commendarentur ili per quem speramus futurum vt 
Ecclesia collapsa renascatur. Quemadmodum autem tum rebellante 
mundo nihilo secius inualescebat Ecclesiae regnum, videlicet 7o 
Christo prosperante quod per Ecclesiae suae proceres gerebatur ; 
ita non solum optamus verumetiam confidimus Christi fauorem 
tuis sanctis conatibus non defuturum. Cuius clementia Clementem 
nobis diu seruet incolumem. 


Basileae prid. Calend. Febr. Anno ἃ Christo nato M.D.XXIIHI. 7; 
Erasmus Rot. 


1415. ΤῸ LoRENZO CAMPEGIO. 


Vatican MS. Arm. 64, vol. 17, f. 191. «Basle.» 
Balan p. 305. «c. 8 February 1524.5 


[Evidently the second letter to Campegio mentioned in Ep. 1423. 11—12: first 
printed by Balan, pp. 305-7, with two notable omissions at ll. 14, 65-6, due 
to homoeoteleuton, and each representing exactly one line of the original. The 
Source is in the Vatican Archives, a contemporary copy perhaps made by one of 
Aleander's secretaries ; for it is found in a volume of letters and documents, 
1520-4, mainly concerned with Aleander's nunciature to Worms. This letter is 
followed immediately (f. 192 v?) by a copy of LE?. 710 (cf. l. 39n) made by the 
same hand, and then (ff. 194-9) by Erasmus' Adwersus Conclusiones Stunicae, 


53. 80 a : et f. 66. maluimus a: voluimus f. 75. Februarii 8, 
76. Erasmus Rot. add. 6. 

44. Maronis] Aen. 1. 148-50. 52. sequitur] Aen. 1. 151—6. 

50. familia] Cf. Ep. 335. 19-24. 60. alteri] Wolsey : cf. Epp. 1415. 


51. admotum] Cf. Ep. 335. 76. 86-90, 1418. 52-3. 


Un 


- 
Ut 


τὸ 


Unt 


o 
Unt 


392 LETTERS OF ERASMUS [1524 


copied by another contemporary hand—evidently the extempore reply mentioned 
in Epp. 1418. 45—6, 1423. 12—13, which was afterwards worked up into the tract 
sent to Faber (Ep. 1428). 

The verbal coincidences with other letters of this time, especially Epp. 1416, 
1418, make it easy to assign dates, As there was a letter to Campegio in the budget 
sent through Filonardi on 21 Feb. (see Ep. 1424. 1—2), this may be placed in that 
of 8 Feb., which was carried from Basle by Faber's servant (Ep. 1423. 11—14). 


CAR. CAMPEGIO. 


S. P., reuerendissime domine. Ad litteras R. D. T. quas vna 
cum Pacaei nostri litteris accepi, per morbum non licuit respondere ; 
nisi quod tum pauca dictaui famulo ad Pacaeum, quae tibi, si 
commodum esset, communicaret. Animum istum tam amicum et 
candidum ego, vt debeo, exosculor vnice, daboque operam vt illi 
pro viribus respondeam.  Vnam epistolae tuae particulam non 
satis intelligebam, in qua scribis me scire quid isthic ageretur. 
Paulo post ex Noremberga missae sunt ad me nouae Stunicae 
Conclusiones : et praeter has promittit tres libellos, quos vetitus 
aedere vestra et Pontificis Adriani autoritate. De hoc suspicor 
sensisse tuam epistolam.  Demiror hominis audaciam. —Exorsus 
erat hanc fabulam sub Leone, nec profecit. Rursus eo mortuo, 
quum rediret ad veterem fabulam, vetitus iterum atque iterum 
edicto Cardinalium, viuo adhuc Sedunensi. Et tamen contempto 
edicto vestro, furtim emisit vnum atque alterum libellum. Rursus 
apud Adrianum vr egit vt liceret aedere treis illos libellos, in qui- 
bus declarauit quantum possit insanis conuiciis; ille pernegauit. 
Nunc in interregno, vobis de nouo Pontifice satagentibus, emisit 
suas Conclusiones plane sycophanticas. De quibus plane dubito 
an sint Stunicae. Suspicor esse alicuius Lutherani, qui vel voluerit 
me in partes suas pertrahere vel vleisci; in nullum enim magis 
fremunt quam in me : cui vniimputant quod non plane triumphent, 
quanquam nondum abiecerunt spem victoriae. Quod si Stunicae 
sunt, non miror; quum ille in sua Hispania semper habitus sit pro 
fatuo, et libri hominis satis declarent eum non esse sani capitis, 
nec sine causa in clypeo gestare catenam. Magis in illis desidero vel 
aequitatem vel prudentiam [quam vt,] qui hominem ad ista instigant. 

Primum quid iniquius ? Qui tot meis lucubrationibus profui 


studiis publicis, qui nec magnorum principum sollicitationibus 


nec vllis eruditorum illecebris nec inimicorum odiis potui vel per- 
trahi vel pellici ad foedus Lutheri, sed omnibus et commodis et 
incommodis contemptis perstiti in synceritate mea, non sine 
capitis mei periculo, nunc dedar odiis priuatis paucorum hominum ? 
et qui hie proscindor virulentissimis libellis Lutheranorum, isthic 
manifestissima calumnia circumferar Lutheranus ? Deinde quam 
inutile ad causam quam moliuntur! Si persuadent me sentire cum 
Luthero, plures erunt qui libentius cum eo sentient. Romae Stunica 
blaterat me esse Lutheranum. At tot Lutheranae cohortis, et 


I. litteras] Cf. Ep. 1416. 1n. 22. triumphent] Cf. Epp. 1411. 19, 
8. ex Noremberga] By Faber; cf. 1422. 57. 
Ep. 1428. r. 26. catenam] Cf. Ep. 1416. 18n. 
Stunicae] See App. 15 in vol. iv. 29. sollicitationibus] Cf. Ep. 1418. 17. 


14. Sedunensi] Cf. Ep. 1410 introd. 33. dedar odiis] Cf. Ep. 1418. το. 


I415] TO LORENZO CAMPEGIO 393 
complures Lutheri epistolae reclamant. Quarum vnam mitto 
ipsius manu scriptam. Nulla re mihi videbar beatior quam amicitiis 40 
eruditorum, in quibus conquiescebam ; quorumque plerique fauent 
Luthero, tametsi quidam dissimulant. Hos nunc aut habeo palam 
hostes, sic vt furiosis libellis in me debacchentur, aut insynceros 
amioos. 

Non me poenitet huius animi; malim vel vitae iacturam facere 45 
quam adiungi factioni. Non scripsi in Lutherum ? imo multa 
seripsi: quae res illos habet pessime. Nec interim nihil egi. Mihi 
crede, multos sanaui iam addictos isti foederi, multos reuocaui ne 
accederent, multos moderatus sum ne nimium accederent. Neminem 
quidem conieci in vincula; sed plus efficit qui medetur animo 50 
quam qui corpus affligit. Caeterum quo minus adhue totis volu- 
minibus impetierim Lutherum, illud potissimum in causa fuit, quod 
plane perspicerem me nihil aliud profecturum quam vt tumultum 
hune renouarem. Et tamen quoniam vrgent principes, praesertim 
Rex Angliae, aedam librum aduersus illum De libero arbitrio: non 55 
quod confidam id profuturum, sed vt declarem principibus esse 
verum, quod mihi noluerunt credere. Mea valetudo talis est vt 
quotidie parem me in illum supremum diem: quo minus velim 
admittere quod Christum offendat. Vestra aequitas atque huius 
Pontificis ab omnibus praedicata prudentia mihi bonam spem 6o 
facit vos nihil odiosius in me decreturos. Quod si fieret, eadem 
opera et Lutheranae factioni rem longe gratissimam facietis, ac 
pluribus summatibus viris longe molestissimam, quos mihi meis 
studiis deuinxi fauore non exambito. Quorum est noster Carolus, 
et in huius aula multi ; Rex Angliae, Rex Gallorum, Rex Danorum, 65 
Princeps Ferdinandus, Card. Angliae, Archiepiscopus Cantuariensis : 
vt ne commemorem tot principes, tot episcopos, tot eruditos et 
honestos viros non solum in Anglia, Flandria et Gallia Germaniaque, 
verum etiam in Hungaria et Polonia, qui vel se putant debere 
multum laboribus meis, vel certe me de publicis studiis bene- 7o 
meritum esse. Horum animos discruciaret si liceret quibusdam, 
qui priuato ducuntur odio, perficere quod iampridem moliuntur. 
Et ego illorum dolore magis dolerem quam meo. 

Multa scripsi, sed saeculo tranquillo ; quod si suspicatus fuissem 
hoc saeculum exoriturum, longe aliter scripsissem multa, aut non γος 
scripsissem. — Certe in hoc rerum tumultu sanctissime me gessi, 
et gesturus sum vsque ad mortem. Nullus haereticus aut schis- 
matiecus meis opibus adiuuabitur. Ad Stunieae calumnias verius 
quam conclusiones strictim respondi. "Talis rabula multum odii 
conflabit Sedi Romanae suis sycophanticis libellis, quibus nulli 8o 
magis applaudunt quam valde Lutherani. Si quid inueniretur in 
libris meis, quos multos aedidi, scriptum incautius, poteram secretis 
literis admoneri ; monitus libenter mutarem. Nunc paratur quarta 


39. vnam] From the occurrence of 
à contemporary copy of LE?. 710, to 
Conrad Pellican, 1 Oct. 1523, imme- 
diately after this letter in the Vatican 
volume, Enders is clearly right in 
arguing that that letter is intended 
here. Erasmus had sent it in Nov. for 
Faber to see: Ep. 1397. 8. lt was 


probably not yet in print. 

40. ipsius manu scriptam] Not auto- 
graph ms.; but by Luther, as con- 
trasted with one of his followers. 

55. De libero arbitrio] See Ep. 1419. 

69. in Hungaria] Cf. Epp. 873. 3. 
889. 14—15, 950 introd. 

74. suspicatus] Cf. Ep. 1418. 37. 


85 


9o 


95 


IO0O 


394 LETTERS OF ERASMUS [1524 
Noui Testamenti aeditio; homo sum, errare possum, tametsi 
sedulo caueo ne quid sit in libris meis quod vel seditionem moueat 
vel aberret a synceritate doctrinae Christianae. Excuditur nunc 
Paraphrasis in Acta Apostolorum. Eam dedicaturus eram Card. 
Angliae, qui nuper ad me scripsit amantissime, subsignificans per 
secretarium se tale quiddam cupere; sed magis libuit dicare 
Clementi vit. Quem Pacaeus mihi mire depinxit in suis ad me 
literis, significans etiam illud, quo fauore esset in me. Adnitar ne 
videatur omnino fauisse homini ingrato. 

Caesar me reuocat in Brabantiam : Rex Galliae in suam Galliam 
magnis promissis inuitat. Adrianus me saepe inuitabat Romam. 
Sed vereor ne rex caleulus me transmittat in coelestem patriam. 
Quod si praeter spem acciderit valetudo firmior, nusquam malim 
hanc animulam ponere quam Romae. Nam Germaniae me iam- 
pridem taedet, vbi nec satis tuto viuo propter Lutheranos, qui 
neminem peius oderunt quam Erasmum. Cum Gallo bellat Caesar, 
cui iuratus sum consiliarius ; in Flandria tumultuatur bellis. 
R. D. T. incolumem ac valentem seruet Christus Opt. Max. 

E. R. D. addictissimus Erasmus Roterodamus. 


1416. To ENNIO FILONABDI. 
San Daniele MS. 219; p. 841. 


AN p 
[One of three letters (this and Epp. 1423.4; see also Ep. 1414) not known from 
any other source, which are now in the Communal Library at San Daniele in 
Friuli. They are found in vol. xiii of some miscellaneous papers brought together 
in Rome by Justus Fontaninus, ! archiepiscopus Ancyranus, praelatus domesticus, 
&bbreuiator sacri palatii! ; who on his death at Rome in 1736 left his collections 
to the Library of San Daniele, his native place. Vol. xiii contains (pp. 799-834) 
a number of Briefs from Adrian v1 and Clement vri, many of which are addressed 
to Ennio Filonardi (Ep. 1282) and concernhis legateship in the diocese of Constance: 
all copied by the same xvic. hand which has copied these letters of Erasmus— 
perhaps one of the Bishop's secretaries. One of the Briefs, pp. 814-23, concludes 
with the words * Antuerpiae apud Michaelem Hillenium in Rapo ', and was there- 
fore probably copied from print; but these three letters, since in each the copyist 
adds “Α tergo? before the address, were very likely derived from the originals. 
Their authenticity is beyond doubt, and the dates need no confirmation. For 
knowledge of them I am indebted to my friend, Professor A. C. Clark; who 
directed me to G. Mazzatinti's Inventari dei Manoscritti delle Biblioteche d' Italia, 
where they are described (iii, 1893, pp. 108, 147: no. 217, which is now num- 
bered 219 in the Library).] 


ERASMVS VERVLANO. 

S. P., reuerendissime domine. Litteras a Paceo et reuerendissimo 
D. Card. Campegio iam pridem accepi. Rursus alteras a Paceo 
tuis inclusas, eandem canentes cantilenam. Qua quidem in re tua 
R. D. rem mihi fecit longe gratiss(imam). Scripsi nuper per 


Basle. 
8 February 1524. 


1415. 84. Noui Testamenti] It was 
not completed till March 1527. 

87. Paraphrasis] See Ep. 1414. 

88. scripsit] Perhaps in the letter 
mentioned in Ep. 1386. 34. I know of 
no other indication of Wolsey's wish 
expressed here: but cf. Ep. 1486. 7-9. 

93. Rex Galliae] See Ep. 1375. 

96. valetudo firmior] Cf. Ep. 1416. 12. 


IOO. iuratus sum consiliarius] Cf. Ep: 
1411. 10-11. 

1416. τ. Litteras] Οἱ. Epp. 1415. 1--2, 
1418. 2-3, 1422. 1-4, 1423. 5-6: not 
extant. "They were doubtless written 
soon after Clement's election, 18 Nov. 
1523. 

4. Scripsi nuper] 19 Jan.: see Ep. 
1411 introd. 


1416] TO ENNIO FILONARDI 395 
Lothoringum quendam hominem male loquacem : cui commiseram 5 
vt si tibi veredarius esset per quem celerius ac tutius litterae 
Romam perferri possent, illi traderentur; sin minus, ipse per- 
ferret. Eum ex amicorum litteris intelligo iam Constantiae fuisse. 

Calculus sie me tractat vt mihi cogitandum sit de proficiscendo 
non Romam sed Hierosolimam, illam inquam celestem patriam 
nostram: quod iter vtinam Christus optimus maximus mihi 
prosperum esse velit! Et tamen si praeter spem obtigerit valetudo 
firmior, nusquam mori malim quam Romae, presertim hoc Pontifice : 
quanquam nunciant illie tolerari Stunicam, hominem simpliciter 
insanum et aduersus dignitatem Pontificiam ac Cardinaliciam 
emittentem stultissimos libellos, quibus me studet facere Luthera- 
num, quum hic longe aliud clamitent amici Lutheri ac Lutherus 
ipse. Homo gestat in clypeo suo cathenam, et plane vinculis 
dignus est. Sunt stolidi monachi qui subornant hunc histrionem, 
suum negocium agentes, non Pontificis. Ego siue Romam venero 20 
siue non venero, hanc synceritatem quam Christo et Sedi Romanae 
hactenus prestiti, semper prestabo. In tantis rebus tantis primati- 
bus ingerere consilium, vt est arrogans, ita parum est tutum. 
Adrianus suis Breuibus prouocarat vt id facerem. Scripsi quaedam, 
sed ita vt pro non scriptis haberentur, si minus probarentur. Atque 2; 
sensi illico post mutatos deos: nec vnquam ille respondit, sed 
Stunica coepit ad suam redire fabulam. Si principes consentiunt 
cum Pontifice, facile cohercebitur quorundam seditiosa improbitas. 
Sed eximere ex animis hominum quod apud multos penitus infixum 
est, et sic mederi huic malo vt non repullulascat, id medicum 
quempiam insignem requirit. Quem hune Medicen futurum et 
opto et spero: cui non deero, vbi se tempus dabit. 

Si opus absoluatur antequam obtingat nuncius, mittam ad te 
Paraphrasin Clementi dicatam: sin minus, mittam prefationem, 
vt vna cum meis litteris Romam perferatur meo sumptu. Quan- 
quam si continget nuncius, libenter accipiet hane sarcinam spe 
premii. Nam Adrianus dedit tabellario Basiliensi pro allato 
Arnobio sex ducatos, idque propria manu ; alioqui non admodum 
liberalis. Caesar et Margareta iubent me redire in Brabantiam : 
quod ni facio, periclitatur pensio. Cuius nomine mihi iam debentur 4o 
fere sexcenti floren aurei. 

Vide vt in sinum amicissimi mihi Presulis ac patroni omnia mea 


— 


ῳ) 
t 


14. qunquam δ. 


5. Lothoringum] Cf. Ep. 1423. 48— 
50; perhaps Verier (Ep. 1508. 3n). 

9. Calculus] For a letter of Filonardi 
about this time urging Erasmus to try 
à Constance physician see I, p. 45. 42 
Seqq.; added in 1524. In Sept. 1522, 
with the sympathy of a fellow-sufferer, 
he had offered remedies sent from 
Italy: see Ep. 1342. 431-42. 

I8. cathenam] Cf. Ep. 1415. 26. 
J. PB. Rietstap, Armorial Général, 
gives the Zuiiiga arms as argent, a bend 
sable, with a chain or in orle ; and these 
are shown in large on the title-pages 


of Stunica's Annotationes against both 
Faber Stapulensis and Erasmus, Alcala, 
Α. G. Brocario, 1519 and 1520. 
24. Adrianus] See Epp. 1324, 1338. 
Scripsi quaedam] Ep. 1352. 

26. mutatos deos] Cf. Hor. C. τ. 5. 6 ; 
and for the change in Adrian's attitude 
see Ep. 1384. 25n. Cf. also Ep. 1408. 17. 

34. prefationem] Ep. 1414. 

37. Adrianus] See Ep. 1304 introd. 

tabellario — Basiliensi] See — Ep. 
1329. 3n. 

41. fere sexcenti] With this figure cf. 

Epp. 14908. 11-12, 1417. 23. 


45 


50 


55 


5 


Io 


m 
Uni 


20 


396 LETTERS OF ERASMUS [1524 
arcana effundo! Hanc audaciam mihi tua parit humanitas: cui 
multam ac diutinam foelicitatem opto. $i hie tabellarius obtulisset 
se post triduum, misissem totum opus ; nam extremae pagine sunt 
in manibus typographi. Intra paucos dies mittam, simulque 
scribam pauca huic Pontifici. Bene valeat tua reuerendissima D. : 
cui libenter sum obligatissimus. 

Basileae postridie quinquagesimae Anno M. D. XXIII. 

Interim, si videtur, T. R. D. poterit hanc prefationem scriptam 
mittere et Sanctitatis illius in me fauorem sua commendatione 
alere. 

Erasmus vere tuus cliens. 


Reuerendissimo in Christo patri ac domino D. Ennio, episcopo 
Verulano ac nuncio apostolico dignissimo. Constantiae. 


1417. To WiLLIBALD PIRCKHEIMER. 


Pirckheimeri Opera p. 276. 
Q*; p. 574: "Lond. xxx. 32 : 


Basle. 


LB. 669. 8 February 1524. 


[Shortly after Ep. 1408, many of the topics of which are here resumed. ] 


S. Prioribus litteris tuis iam respondi, quibus nunciabas Leum 
adesse ac de Dureri tabulis censuram egisse. An meas acceperis, 
non satis quiui ex tuis litteris intellivere. — De rebus τῶν ἀρχόντων 
scito te mihi quidem tuto scribere, si modo tuto commiseris litteras, 
quod antehae bene successit. Quod Clemens septimus foedus 
aduersus Gallos renunciat, non satis intellexi ; nam renunciat qui 
nunciat, et renunciat qui rescindit. Nihil minus decet quam 
Pontificem, qui pater est omnium, cum hoc aut illo ferire foedus, 
sed aequam omnibus oportebat inter omnes componere concordiam. 
Et hoc omnibus bonis viris optandum est. Et Galli Christiani sunt. 
Imperii titulo minus faueo, quod videam esse perennem fontem 
bellorum. Sed ista θεῶν ἐν γούνασι κεῖται. 

Verissimum est quod scribis, Lutherum plurimos euehere; ille 
creat canonicos, episcopos, cardinales, atque etiam ditat plurimos, 
velint nolint. Sed rursum multos deiicit ac spoliat; quorum de 
numero sum ego, cui per Margaretam ac Caesarem promittitur 
pensio consiliarii, sed in patriam reuerso. Verum illie regnat 
Edmondanus, homo furiosus, armatus gladio, qui me duplo peius 
odit quam Lutherum. Habet collegam Franciscum Hulstum, 
mirum hostem bonarum litterarum. Primum coniiciunt homines 
in carcerem, ac post quaerunt quae obiiciant. Ista Caesar nescit, 
quae tamen operae precium esset illum scire. Interim mihi debentur 
quingenti floreni aurei.  Periclitatur et altera pensio resignatae 


praebendae. 
1417. τ. S. P: ERASMVS BILIBALDO SVO S.P. ΟΣ, 3. quiui... intelligere 
PLB: quiuit... intelligi O*. 9. Θὲ: aequum P. II. videam P LB: 
I4. ditat O?: docet P. 18. Egmondanus O*, 


attempts at this time to maintain an 
impartial neutrality as between Francis 
and Charles see Pastor ix. 254-9. 


I4. ditat] Cf. Ep. 1352. 114. 

23. altera pensio] On his prebend at 
Courtray (Ep. 436. 5n). For his diffi- 
eulties now with Barbirius and de Hondt 
see Epp. 1431, 1433, 1458, 1470-1. 


1417] TO WILLIBALD PIRCKHEIMER 307 

Iterum atque iterum magnis promissis Romam  inuitor, vt2; 
aduolem. Cancer volabit, ego vix viuo ; et haec scribenti nunciatur 
mors Wonaci ex calculo. Humanissimo Varnbulio curabimus vt 
satisfiat; cui et ipse plurimum debeo. Pontifex hic deputauit sex 
Cardinales eruditissimos, qui de rebus Lutheranis respondeant. 
Addunt et illud, Germaniae principes implorasse auxilium Pontificis 3o 
aduersus Lutherum. Itaque sperant rem breui confectum iri. 
Nec dubito quin inter hos sex praecipuus sit Caietanus ; etiamsi 
mox, vbi haec scripseram, audio eum esse in Hungaria legatum. 

De fusili Erasmo scripseram : ex quo coniicio litteras eas non 
fuisse redditas. Si artifex quispiam plumbeum archetypum expres- 35 
serit purgatis angulis, foelicior esset fusio. Deinde materia mixta 
ex aere et stanno foelicius reddit imaginem. Postremo, si solus 
Erasmus absque Termino funderetur, opinor melius cederet ; nam 
densitas saxi et aggeris qui est a tergo, obstat quo minus bene 
reddatur facies et collum.  Licebit vtrumque experiri. Si bene 4o 
cesserit, fundat ac vendat suo bono. Si mihi miserit aliquot 
exemplaria felicia quae donem amicis, numerabo quod volet. Bene 
vale, patrone magne. 

Basileae postridie Dominicae quinquagesimae Anno 1524. 

Erasmus tuus. 45 


Clarissimo D. Bilibaldo Caesareae maiestatis 


consiliario. 


Pirckheimero, 


1418,34, To CrEMENT VII. 


Vatican MS. (a). Basle. 
H. p. 628: N. p. 599: Lond. xix. 1: LB. 670. 13 February 1524. 


[An original letter, written and addressed by a secretary, and signed by Erasmus 
(ll. 73-5): preserved in the Vatican Archives (Lettere di Principiii. 142). "There 
is also an inferior xvii. ms. copy (Arm. 17, vol. 1, f. 33), of which no heed need be 
taken. The improvements made in H for ll. 37, 61 perhaps indicate that the 
original was composed rapidly: or they may be due to inaccurate copying. The 
different position of the significant ll. 67-71 probably shows that in the rough- 
draft they were a postscript, ventured upon after reflection. 


35. expresserit O? : expressius P. 
45. Erasmus ...47. consiliario om. (3, 


27. Wonaci] Jo. Romanus Won- 
necker (Rullman of Winnecken or 
Windecken, ν. of Hanau) matriculated 
at Erfurt in Oct. 1475. In 1485 he was 
a member of the barbers' guild at 
Basle, and by 1493, when he matricu- 
lated at the University and was ap- 
pointed town-physician, he had the 
degrees of M.A. and M.D. In r5oo 
he was made public reader in Medicine, 
and in April 1519 and Oct. 1522 was 
Rector of the University. On 25 Dec. 
1522 he posted some propositions 
which he offered to dispute against 
Luther. But his action excited only 
ridicule (cf. Zw. E?. 264, 268, 270, 271 ; 
Oec. E., f. 209); and in 1523 he was 
ejected from his readership, with other 
professors into whose places Oecolam- 
padius and Pellican were substituted 
(CPR. p. 81). His propositions are 


44. & Christo nato post Anno add. Lond. 


preserved in a Carthusian chronicle 
(Basler Chroniken i, 1872, pp. 440-3). 
During his first rectorate the two first 
students matriculated were Paul and 
Luke, each 'Romanus Wonnecker 
Basiliensis', very likely his sons. See 
W. Vischer, Gesch. Univ. Basel, 1860, 
pP. 250-1, 327. Sehmidt i, pp. 97, 
98n gives the title of a pamphlet pub- 
lished against him c. Jan. 1523. 

28. satisfiat] Cf. Ep. 1344. 142-5. 

32. Caietanus] He had been sent off 
in haste from Rome 2 July 1523, as 
Legate to Hungary, Poland, and 
Bohemia, when Adrian vi was strain- 
ing every nerve to prevent those 
countries from making peace with the 
Turks (Pastor ix. 190, 192). He was 
absent from  Clement's conclave 
(Brewer iii, p. 1477) and was now 
still in Hungary (Brown ii. 788, 790). 


5 


IO 


20 


35 


40 


398 LETTERS OF ERASMUS [1524 


The letter evidently was intended to accompany the presentation copy of the 
Paraphrase on the Acts (Ep. 1414). Though dated some days earlier, it was only 
dispatched with Epp. 1422, 1424.] 

BEATISSIME pater. Oratione vix consequi queam quantum 
animo gaudiorum conceperim, vbi primum rumore, mox R. D. 
Card. Campegii et eruditorum hominum literis cognoui, ex illa 
clarissima Medicium familia Clementem vir rerum gubernaculis 
admotum, talibus animi corporisque dotibus praeditum, quales 
haec vndique turbulentissima tempora postulabant: quae vt ante 
me publieae tranquillitatis amantissimum maiorem in modum 
discruciabant, ita mihi protinus gestire cepit animus, nescio quid 
nouae felicitatis praesagiens, adeo vt magis liberet publice gratulari 
orbi Christiano quam priuatim tibi. Auxit hoc gaudium meum, 
quod ex amicorum literis liquido cognoui quam tua Sanctitas 
amanter sentiret de Erasmo. 

Longum esset haec ab initio repetere, nec tuae occupationes 
prolixum sermonem patiuntur. Illud ausim deierare apud Christum 
mentis nostrae conscium, si pernosset tua Sanctitas quanta fide 
quantaque constantia me gesserim in hoc negocio,—qui nec mag- 
norum principum sollicitationibus, nec amicorum eruditorum 
illecebris, nec rursus quorundam theologorum ac monachorum 
odiis, qui me ob inuectas apud nos et euectas linguas ac bonas 
literas peius oderunt quam Lutherum, perpelli quiuerim vt seditioso 
negocio me adiungerem et aduersus Sedis istius dignitatem con- 
spirarem—quantum etiam nune odiorum ac minarum sustineam 
hac ipsa de causa apud Germanos, iudicaret me indignum in quem 
iste Stunica toties debaccharetur impune furiosis ac famosis libellis, 
non sine dedecore istius Vrbis nec sine inuidia Pontificii nominis. 
Nam almae vrbis Romae titulum vbique iactat, quum constet 
illum haee facere contra aedicta Card., aduersus iussa Leonis et 
Adriani. Crede mihi, beatiss. Pater, qui istum histrionem ad tales 
sycophantias natum subornant, parum recte consulunt vel Pon- 
tifiio nomini vel negocio publicae tranquillitatis, sed priuatis 
ipsorum odiis morem gerunt, et in hoc aliena abutuntur insania. 

Decerpsit ex omnibus libris meis, quos aedideram ante Lutheri 
nomen auditum, frustula quaedam, quae deprauat et in pessimam 
interpretatur partem, sed tam impudenter vt nullo respondente 
tamen lector paulo aequior hominis mentem execretur. Plura 
reperiam in libris Hieronymi et Bernardi, si libeat ad istum modum 
ealumniari. Quum illa scriberem, nihil minus suspicabar quam 
hoec seculum exoriturum. Quod si scissem, multa aut siluissem aut 
aliter scripsissem ; non quod impia sunt, sed quod qui mali sunt, 
nihil non rapiunt in occasionem. Atque hac de causa ante annos 
duos in posterioribus aeditionibus multa sustulimus, vt talibus 


Pro titulo CLEMENTI SEPTIMO ERASMVS ROTEROD. S. D. add. H. 245 Ἐν 5); 
om. H. 36. Bernhardi H. 37. illa ZH: ista a. 

II. amicorum] Cf. Ep. 1411. 32n. 37. suspicabar] Cf. Ep. 1415. 74. 

17. Sollicitationibus] Cf. Ep. 1415. 29. 41. &aeditionibus] The last edition of 


27. Card.] Cf. Ep. 1302. ;9n; and . Erasmus! New Testament, which was 
for Clement's action see Ep. 1431. 13n. the principal object οὗ  Stunica's 
32. Lutheri nomen] Cf. Ep. 1410. 19. — attacks, had appeared in Feb, 1522. 


1418] TO CLEMENT VII 399 


ansam eriperemus, libenter et caetera mutaturi, si quis fraterne 
monuisset. 

Sed hac de re copiosius scripsi reuerendissimo Card. Campegio, 
simul ex tempore quaedam respondens ad Stunicae postremas 45 
calumnias. Ego semper me meaque omnia submisi iudicio Romanae 
Ecclesiae, non repugnaturus etiamsi iniquam de me ferat senten- 
tiam. Nam omnia patiar potius quam vt sim seditiosus. Sed hoc 
mihi certior est fiducia, tuae Sanctitatis aequitatem non passuram 
vt paucorum insanis odiis dedar. 50 

Mitto huius in te animi pignus Paraphrasim in Acta Apostolorum, 
quae tum forte excudebatur. Eam destinaram R. Card. Eboracensi, 
quo ego iampridem amantissimo patrono vtor. Sed verso consilio 
dicabitur illi liber qui nunc in manibus est De libero arbitrio aduersus 
Lutherum: quod illi suspicor etiam gratius futurum. Caesar ets; 
Margareta reuocant in Brabantiam. Rex Gallus montibus aureis 
inuitat ad se. Me vero nihil auellet a Roma, nisi mors aut calculus 
morte crudelior; si modo sensero tuam istam aequitatem aduersus 
iniquos ealumniatores mihi praesidio futuram. Doctrinam non 
confido me omnibus approbaturum. Certe fidem ac synceritatem 6o 
conscientiae plane confido me bonis et aequis omnibus decla- 
raturum. 

Precor, beatiss. Pater, vt Dominus lesus te velit esse noui et 
aurei seculi vindicem et instauratorem : id quod vehementer et 
optamus et futurum confidimus omnes, quibus haec dissidia merito 6; 
displicent. 

Crede mihi, tua Sanctitas omnium Pontificum gloriam superabit, 
si hos bellorum et opinionum tumultus composuerit. Alterum 
efficiet, si se praebuerit aequalem Principibus omnibus; alterum, 
si spem fecerit se velle mutare quaedam, quae salua pietate 7o 
mutari possunt. 


Basileae Id. Febr. An. w. D. xxrimr. 
Erasmus Roterodamus, 


S. T. seruulus addiotiss., 
mea manu subscripsi. — 75 


8. D. N. Pontifici vere summo, Clementi eius nominis septimo. 


1419. ΤῸ Lovis Brk. 


Basle ΜΆ. AN. IIT. 15. τὰ, «Basle.» 
«e. February 1524.5 


[An autograph note; first printed in the Bibliotheca Bremensis, 1719, ii. 59s. 
'The editors of that miscellany were no doubt right in deciding that the person 
addressed is Louis Ber, provost of St. Peter's at Dasle and a distinguished theolo- 

ian, whom Erasmus was in the habit of consulting ; see Ep. 488 introd, and cf, 


pp. 1420, 1422. 44-52. 
ÉErasmus' intention to write against Luther had been announced in Sept. 1523 


44. reuerendissimo om. H. 52. R. om. H. 61. declaraturum ἢ : 
approbaturum a. 67. Crede mihi, tua S. superabit omnium Pontificum 
gloriam, 8i . .. 71. possunt post M. p. xxiut fransfert H. 72. Idus H. 
73. Erasmus... 76. Septimo om. H. 

44. copiosius scripsi] See Ep. r415 51. Paraphrasim] See Ep. 1414 in- 
introd. trod. 


50, odiis dedar] Cf. Ep. 1415. 33. 54. De libero arbitrio] See Ep. 1419. 


400 LETTERS OF ERASMUS [1524 


(Epp. 1385,6) : to Henry vri and to the Pope, both of whom had long been urging 
him to take this step (cf. Epp. 1408. 21—3, 1411. 23-4 1415. 54-5, 1416. 24). The 
subject that he selected on which to engage his now formidable antagonist was 
one on which they differed fundamentally. Luther had seen this divergence from 
the first (LE?. 34. 34-6) ; and Epp. 1342. 932-5, 1384. 9-12, show that no com- 
promise was possible. Erasmus' choice of it was perhaps suggested to him by 
'Tunstall's words in Ep. 1367. 15-19. When the first draft mentioned here was 
completed, he sent it to England for Henry to see (Ep. 1430). In May, in response 
to Luther's solemn warning against attack, he endeavoured to conceal how far 
he had gone (Ep. 1445. 16) ; to Oecolampadius in conversation he described it as 
'opus tridui . . ., idque fellis expers? (ΠΕ, γος. 27-8). But later, finding that 
rumour was rife (cf. Epp. 1466. 58-9, 1470. 46—7), he decided, perhaps with reluc- 
tance, to publish (cf. Epp. 1481, &c.). Asthe composition of As first draft occupied 
only five days, this note may be placed close to Ep. 1418. τ 

'The De libero arbitrio has been reprinted in 1910 by Prof. Τὰ Walter; who after 
careful collation of the three editions published in Sept. 1524—by Froben at 
Basle, by Hillen at Antwerp, and by Cervicornus at Cologne—concludes that 
Froben's is the original, Epp. 1385. 11-13, 1430. 16-18 notwithstanding. 'lhe Ger- 
man antiquary, Theoph. Spizelius (1639-91), states in his record of the Mss. existing 
in the various libraries of Europe, Sacra bibliothecarum illustrium arcana retecta, Augs- 
burg, 1668, p. 30, that a ws. of it «very likely original) was on the list furnished to 
him from Basle by Jo. Buxtorf in 1661; but it seems to have passed out of the 
Library, perhaps like other of its wss., by exchange (cf. Ep. 479 introd.). 

For detailed study of Erasmus' attitude towards Luther and of the abundant 
literature about this controversy see A. Freitag in the Weimar edition of Luther's 
Werke, xviii, 1908, pp. 551-07 : also an Ztude critique by the late André Meyer, 
1909, pp. 98-111.] 


S. Amice incomparabilis, mitto ad te prinam manum nugamenti 
De libero arbitrio. Hie perdidi dies quinque, non sine magno tedio. 
Sciebam me non versari in mea herena. Rogo dignere inspicere, 
et indicare vbi ἃ toto scopo aberrarim. Nolim tamen hoc ad alios 
s permanare. Bene vale. 
D. Preposito. 


1420. FnRow Lovris BrR. 
Basle MS$., f. 6. «Basle.» 
(e. February 1524.» 


[An original letter, autograph throughout: bound up in a volume entitled 
* Variorum Epistolae ad Erasmum ', in the Basle University Library. A precise 
date is not possible; but it seems clear that this was written in comment on 
à point in Erasmus' De libero arbitrio. 'The first draft of this was submitted to 
Ber (Ep. 1419) ; who, as an expert theologian (cf. Ep. 413. 11n), was competent 
to debate any questions arising, in the technical language of the schools. In 
publishing the De libero arbitrio Erasmus finally disposed of the matter as follows : 
* Sed dixerit aliquis, Interim duplici nomine necessitas est in rerum euentis, quod 
nec praescientia Dei falli possit nec voluntas impediri. Non omnis necessitas ex- 
cludit liberam voluntatem, quemadmodum Deus Pater necessario gignit Filium, 
et tamen volens ac libere gignit, quia non coactus. Potest et in humanis rebus 
aliqua poni necessitas, quae tamen non excludat libertatem nostrae voluntatis. 
Praesciebat Deus, et quod praesciebat aliquo modo volebat, fore vt Iudas proderet 
Dominum. Itaque si spectes Dei praescientiam infallibilem et voluntatem im- 
mutabilem, necessario euenturum est vt Iudas prodat Dominum ; et tamen Iudas 
poterat mutare voluntatem suam, aut certe poterat non suscipere voluntatem 
impiam. Dices, Quid si mutasset? Non fuisset falsa Dei praescientia, nec im- 
pedita voluntas, quum hoc ipsum praesciturus fuerit ac voliturus, quod esset 
mutaturus voluntatem. 

In his, qui rem scholastica subtilitate discutiunt, recipiunt necessitatem conse- 
quentiae, consequentis necessitatem reiiciunt. Nam his verbis solent explicare 
quod sentiunt. Fatentur enim necessario consequi quod Iudas proditurus fuerit 
Dominum, si hoc ab aeterno voluntate efficaci voluit Deus: at negant consequi 
quod ideo necessario proditurus sit, quum ex sua praua voluntate susceperit 
impium negocium. 


1420] FROM LOUIS BER 401 


Sed non est huius instituti hoc genus argutias persequi' (Basle Opera, ix. 
IOII-I2 ; LB. ix. 1232 A-C).] 


CoNCEDIMVS 'necessario Iudam proditurum Christum, si Deus 
presciuit Iudam proditurum Christum ', si necessario dicat necessi- 
tatem consequentie : vt sensus est, hec consequentia est necessaria, 
Si Deus presciuit Iudam proditurum Christum, Iudas prodet 
Christum. Et hoe est verum, cum eiusmodi conditionalis sit 
consequentia bona et necessaria. Quandoquidem impossibile est 
ita esse sicut significatur per antecedens illius conditionalis, quin 
ita sit sicut significatur per eius consequens. 

Negandum vero est 'necessario Iudam proditurum Christum, 
si Deus presciuit Iudam fproditurum Christum ', si mecessario 
denotet necessitatem consequentis; vt sensus sit, Si Deus presciuit 
Iudam proditurum Christum, hec propositio est necessaria, Iudas 
prodet Christum. ἘΠῚ hoc est falsum. Nam posita veritate ante- 
cedentis illius conditionalis, scilicet quod Deus presciat Iudam 
proditurum Christum, consequens tamen illius conditionalis est 
falsum, videlicet quod hec propositio sit necessaria, Iudas prodet 
Christum. 

Quinimo hec propositio * Iudas prodet Christum ᾿ est propositio 
mere contingens, et non necessaria, siue Deus presciat siue non 


presciat Iudam proditurum Christum.  Qualitereunque enim per ? 


eam significatur, taliter potest esse et potest taliter non esse. 
Propositio autem necessaria dicitur, que qualiter significat, taliter 
necesse est esse. Vnde in hoe sensu posterius explicato habetur 
propositio conditionalis, mala consequentia, et ob id falsa et im- 
possibilis propositio. Nam antecedentis veritate posita, nihilo- 
minus consequens est propositio modalis composita falsa. 

Ceterum huius propositionis iam dicte, * Necessario Iudas prodet 
Christum, si Deus presciuit Iudam proditurum Christum ', si lectio 
necessario dicat consequentis necessitatem, sensus etiam explicari 
potest hoe pacto, ' Si Deus presciuit Iudam proditurum Christum, 
Iudas necessario prodet Christum ', vt sit ibi conditionalis cuius 
si antecedens ponatur verum, scilicet * Deus presciuit Iudam prodi- 
turum Christum ', nihilominus consequens est propositio modalis 
diuisa falsa et impossibilis, videlicet ' Iudas necessario prodet 
Christum '. Vt ille modus necessario determinat copulam illius 
propositionis. 

Omnia supradicta rectius habebunt, si loco presciuwit ponatur 
prescit, presentis temporis. 

Ile modus necesse seu mecessario dicit necessitatem conse- 


a 


- 
"a 


39 


G3 
Ua 


quentie, quando denotat necessariam consequentiam, hoc est 4o 


debitam illationem consequentis ex antecedente. Tune autem est 
debita illatio, quando est bona consequentia. 

Tune autem lectio necesse seu lectio necessario dicit necessitatem 
consequentis, quando denotat consequentiam seu illationem vnius 
ex altero. Cuius consequens est propositio necessaria. 

Necessitas consequentie est consequentia bona et necessaria. 
Omnis autem consequentia bona est consequentia necessaria, licet 
interdum consequentia bona sit impossibilis propositio, vt ista 
* Homo est asinus, ergo homo est rudibilis ". 


452:5 pd 


45 


5o 


402 LETTERS OF ERASMUS [1524 


Necessitas consequentis est alicuius consequentie ipsum conse- 


quens necessarium. ὃ 
Tuus Ludouicus Ber Basilien. 


Reuerendo domino Erasmo Roterodamo. 


1421. FRoMw Jon HANER. 


Breslau MS. Rehd. 254. 82. Nuremberg. 
EE?. 24. 17 February 1524. 


[An original letter, autograph throughout: the first part, as far as huius mali 
(1. 36), is reproduced in facsimile in EE?, The year-date of the manuscript may be 
accepted. 

Of John Haner of Nuremberg little is known before this time. His name is 
found at the end of the long list of living theologians praised by Pirckheimer in 
Aug. 1517 (HE. 64). After sympathizing for & while with Luther's movement 
(ll. 15-18 : cf. ZKG. xviii. 242) he reacted to the conservative side, and on 5 Jan. 
1524 wrote to Clement vir with the concurrence of John Faber (cf. ll. 3-4) offering 
suggestions for the settlement of the religious conflict and urging ' vt Erasmum 
Roterodamum ac Eduardum Le[t]um, viros certe nostra aetate et eloquentissimos 
et doctissimos, quibuscumque officiis S. T. demereatur atque etiam in hanc arenam 
ingenti policitatione pertrahat. Nam maxima pars nostrae Germaniae Erasmi 
tantum sententiam sequitur, sola eruditionis ac litterarum opinione ducta, 
etiam si per se pauci rem discusserint, quanquam etiam et his viris ingens iuditium 
sit; vnde facile speratur non tantum multos persuasuros hos, sed et causam ab 
aduersariis euicturos' (Balan p. 319). 

On 14 Feb. 1525 Haner was appointed preacher at the cathedral in Wurzburg ; 
but he vacated the post about the end of the year because the Bishop (for whom 
see Ep. 1124) objected to his free criticism of the Church. "Thence he went to the 
court of Philip, landgrave of Hesse, whom he moved towards conciliation at the 
Diet of Spires. He opened correspondence with Oecolampadius and Zwingli 
(Zw. ἘΠ. 520, 555, 561, 597) ; but his attitude was so uncertain that on return to 
Nuremberg in the autumn of 1526 he met with only a cool reception. By 1532 
he had broken entirely with the Reformers (Al. E. 1. 82), and was casting about 
for preferment. Cochlaeus made many attempts to obtain this for him, through 
Aleander, and from the Abp. of Mainz and Duke George of Saxony. Τὸ the 
Abp. Haner dedicated De nouae legis sacrificio, which remained unpublished 
(Abh. d. bayer. Akad. ix, 1866, p. 698) ; and Cochlaeus at his own expense printed 
for him Prophetia vetus ac noua, Leipzig, M. Blum, 1534, dedicated to Duke George. 
But without avail, for the Duke disliked those who had once been Lutherans. 
Lee, however, whose acquaintance Haner evidently had made at this time (cf. 
Ep. 1408. 24n) sent him money from York in 1534 (ZKG. xviii. 248). In conse- 
quence of alliance with Geo. Wicelius in à campaign against the Reformers Haner 
was obliged to quit Nuremberg, and withdrew to Bamberg in 1535; where he 
was appointed preacher in the cathedral. "The rest of his life was spent there, 
in prosecution of his studies and polemics: a commentary on Galatians, and 
& Panoplia dedicated to Card. Aless. Farnese, both unpublished ; and Theses de 
poenitentia aduersus recens aeditas Wittenbergae, Leipzig, N. Wolrab, 1539. A letter 
of Schwenkfeld to him is dated 18 November 1544 ; but as a successor to him was 
appointed at Bamberg in Feb. 1545, itis presumed that he had died in the interval. 

See Th. Kolde in Herzog vii. 400-2 : also EE. and ADB ; NE. p. 222 and WE ; 
some letters printed by W. Friedensburg in ZKG. xviii, 1897, 240-84, and others 
from Haner's own correspondence, 1 :32—43, in Beitr. z. bayer. Kirchengesch. v, 1899, 


164—-91.] 

CocoR, velim nolim, Erasme eruditiss(ime», te meis literis 
compellare, presertim hoc tempore, cum et commodissima mihi 
adsit facultas, et eximius Faber noster iuxta me plurimum eius 


1421. 3. Faber] Ferdinand's minister: letter to Clement vir, 5 Jan. (Balan p. 
see Ep. 1382. 27-33. For the sense of 310): 'post crebra eruditissimi Fabri 
this rather obscure clause cf. Haner's nostri similia consilia ". 


1421] FROM JOHN HANER 403 


persuaserit, habeamque gestorem non grauem modo sed et fidum, 
eui tuto illas ad te committere possum.  Nolui itaque hanc opor- 
tunitatem sinere, in vanum vt mihi excideret. Quin volui pauca 
tecum pro temporum horum infelicitate commentari. Sentis enim, 
ni fallor, quo nouae factionis fabula quottidie sensim et emergat, 
et in quem finem haec postremo sit parum foeliciter exitura, ni 
quam citissime huie ponatur modus. Donatum est illi plus satis 
hactenus et a doctis ac principibus viris, vt certe iam pleno luserit 
theatro, ita vt non vnus ei honos, multus denique spe[n]ctantium 
fauor accesserit: non quod adeo elegans argumentum illi sit, verum 
quia deturpata eclesiastice discipline facies, in quam illa instituta 
primum ac post edita fuit, hoc exigeret. Quae res eciam fecit vt 
ipse quoque illam sub initium, cum prodiret, gratulabundus ex- 
ceperim, ac deinde eciam, cum tragicos sibi motus summeret, 
dissimulauerim, actionique illius nullo ex actu reclamauerim. 

Sed vide, mi Erasme, quo tali nostra vel suppinitate vel socordia 
res tandem euaserit. Interim enim quo nos ociosi eam spectamus, 
omnium haec et oculos et animos occupauit traxitque subsellia 
cuncta, quin licentior in diem insurgens nescio quam pestem alit 
aec furiam praefert. Nam si quis studium hoc recens diligentius 
perpenderit, facile deprehendet impotenti rem odio geri, nihilque 
syncere, verum omnia pro adfectibus fieri, vt hine eciam veritati 
nullus sit vel honos vel locus. Deinde perperam multa docentur, 
nouantur autem multa peius, pessime vero passim in commune 
viuitur, adeo vt hodie nihil sit periculosius impia quorundam opera 
quam repetitus Euangelii titulus, nihil quod magis fallat quam 


Christi crebra gemminatio; nam et sana Euangelii doctrina in : 


presentarium. venenum, Christi vero syncera cognitio in abhomina- 
tionem 80 idolum quoddam ac ipsum insuper Belial iniquis nostris 
studiis peruertitur. Et tamen ad haec omnia securi conniuemus 
et veluti muti canes, latrare non valentes, tacemus. Heu miseros ! 
Quanta, queso, Dei vindicta nos manet, si tam publicam orbis 
pestem vltinon fuerimus ! Nam vt intestina huius mali incommoda 
non recitem, quid, queso, magis offendit eos qui foris sunt fratres, 
quam post tot annorum centenarios, post vniuersalem et catholicam 
nationum omnium fidem, haec primum inter nos dissidia non 
gigni solum sed et ali, multo eciam religionis ac fidei nostre cum 
dedecore ? 

Proinde, mi Erasme, ni velimus fratrum a nobis neglectorum 
sanguinem Deum e nostris manibus exposcere ac posthabitae 
gloriae Dei reos nos agi, opereprecium certe erit malignis quorundam 
studiis contrauenire ; id quod equidem te primum omnium iam- 
dudum tentare oportuit, vel certe amplius in longum minime 
differre. Et certe mihi crede, quam primum tu classicum orbi 
cecineris, multos statim simile ausuros videbis, et qui te parte 
aliqua referent ac operam suam locabunt haud abs re in publicum. 
Et quid, queso, Christiano orbi conferre potes salubrius ? Ego 
enim ni prospiciendo fallor, hac vna equidem opera opinionem 
tuam promouebis quam felicissime. — Nihil est enim, mi Erasme, 


14. deturpata] Of. the same letter ^ quae certe non vna parte deturpata est, 
(Balan p. 318): '*omnis Ecclesiaefacies, ^ reformanda erit ', 


pda 


20 


o3 
[9] 


95 


40 


45 


50 


404 LETTERS OF ERASMUS .. [1524 


omnium que palam in immensum egisti, ni hanc tempestatem tuo 
sedaueris studio; maxime quod multi sinistre tibi illam acceptam 

55 ferant, plerisque interim pro te viribus omnibus strennue reni- 
tentibus. 

Sed siue tu opem feras adflictis Eclesiae rebus siue non feras, 
certus sum hec noua impiorum vt sunt studia persistere non posse, 
esto eciam celum affulgeat et quaelibet prospera, vt putatur, 

6o fortuna arrideat. Quocirca, Erasme humanissime), posteritatis fac 
và memineris; nam minime dubito futurum quod expectamus 
seculum longe melius quam hoc presens de re Christiana sensurum. 
Quod si proprie opinionis te sensus non tangit, vt certe tangere non 
debet, saltem Seruatoris nostri ac Euangelii ratio te permoueat, 

65 vt et sanam huius doctrinam ab iniuria vindices et perfectam ac 
synceram Christi cognitionem orbi commonstres. In quo te certe, 
si non alterius, saltem mea diligens iuuabit opera aut, si te illa 
iuuare non possum, saltem velle non desinam. Nec committam 
interea vt et Christi gloriae ac sanae Euangelii doctrinae seducto- 

7o rumque fratrum conscientiae opem pro viribus non feram. Idem, 
si mihi attendis, et tu in haec tua prouecta aetate facies, vt sine 
offensa aduentum Domini nostri lesu Christi expectare possis: 
qui te, oro, perpetuo seruet ac beet eciam. Vale, et me literis tuis 
contra dignare. 

7; E Nerobyrgo. 17. Februar. An. xxr. 

T«uus» Ioannes Hanerus. 


Eximio ac praestanti viro, D. Erasmo Roterodamo, syncerioris 
theologiae instauratori ac patrono. Basileae. 


1492. 'To LoRENZO CAMPEGIO. 


Opus Epistolarum p. 715. Basle. 
N. p. 682: Lond. xix. 102: LB. 795. 21 February (1524). 


[The year-date in Η is obviously wrong. "The error perhaps arose from an 
inversion of the two final figures, though rur is usually found in H rather than 
IV: or the year-date may have been missing on the rough-draft and have been 
supplied inaccurately.] 


ERASMVS ROT. LAVRENTIO CAMPEGIO CARD. LEG. S. D. 


Ex literis tuis superioribus ingentem animo laetitiam conceperam, 
quod intellgerem Clementem vir ex illa fatali Medicum familia 
rerum gubernaculis admotum: quem tametsi non cognorim nisi 
ex tuis Pacaeique literis, tamen mirum est quam mihi mens non 

5laeua, vt arbitror, nescio quid magnae felicitatis praesagit. Hoc 
gaudium mihi conduplicarunt posteriores literae tuae, quae signi- 
ficant te in nostram Germaniam delegatum, vt hos infelices tem- 
porum tumultus autoritate tua sapientiaque componas ; qui nulli 
bono non grauissimi sunt, mihi sane etiam vsque ad vitae taedium 
το displicent. Quanquam autem vere prouinciam suscepisti plenam 


14932. TIT. LEG. om. N. D. add. N. 


1422. 1. superioribus] Not extant: 6. posteriores] Also not extant: 
see Ep. 1416. τη. dated τ Feb. from Rome (see 1]. 71-2). 


1422] TO LORENZO CAMPEGIO 405 
difficultatis ae molestiarum, tamen bona spes est tuam istam 
ingenii dexteritatem et parem humanitati prudentiam, difficultatem 
omnem superaturam, praesertim Christo sanctos conatus tuos bene 
fortunante. Atque vtinam hie modo possimus aliquid adferre 
momenti! nulli negocio libentius immoreremur. Verum hoc 
corpusculum per se quidem imbecille, [sed] senectute fit imbecillius 
indies. Toties impetit crudelissimus calculi dolor, vt ad quamuis 
occasionem pericliter de vita. Porro mense Iulio et diu et grauis- 
sime laboraui, sic vt nulla spes esset vitae: sed multo etiam 
grauius ad natalem Christi, sic vt mors in votis esset, vita in despera- 
tione. Nulla enim mors acerbior esse potest hoc cruciatu. Quibus 
malis sic afflictae fractaeque sunt huius corpusculi vires, σὺ summa 
vitae moderatione vix subsistam. Itaque iam pridem equos meos 
vendidi, desperans in posterum me laturum agitationem. 

Iam si quid adesset virium, hoc tempore non poteram occurrere 25 
celsitudini tuae, quum iter esset per hypocausta: ad quorum 
nidorem exanimor, si vel vno prandio feram. Quae res me cogit vt 
Basileae in propriis aedibus habitem, quae aulam habent cum 
fumario; idque non sine graui meo sumptu, nec minus graui cura. 
Postremo, vsque ad dimidiatam quadragesimam non potero abesse 3o 
ab his quae nune simul et scribuntur nobis et à typographis ex- 
cuduntur. Decreui tamen hac aestate feriarum nonnihil a studiis 
grauioribus sumere. Itaque si valetudo fuerit mediocris, vbi 
desierint feruere Germanorum hypocausta, libens isthue me con- 
feram, nisi quid inciderit quod alio reuocet. Nam Caesar et illus- 35 
triss(ima» Margareta reuocant in Brabantiam, vt adsim in legatione 
quam adornant Romam ad exhibendam obedientiam nouo Pontifici. 

Nec interim tamen meam operam vlla in re desiderabis, quae 
quidem a me praestari queat. Mihi nulla est apud Germanos 
autoritas. Gratiosus aliquando fui, verum ea gratia tota periit 4o 
posteaquam coepi 'aduersari Euangelio: sic enim loquuntur isti. 
Tantum odii mihi conflaui vt emori maluerim. Sed hoc quoque 
malim quam a concordia Eccle(siae) in factionem aliquam me 
coniicere. Eruditio vero infra mediocritatem est. Et tamen non 
solum hoc ipsum quod nobis domi est, libenter conferemus in hoc 45 
negocio, verum etiam doctos amicos in consilium adhibebimus: 
qualem hic vnum habeo potissimum, Ludouicum Berum, prae- 
positum in collegio diui Petri, virum et corporis et animi praeclaris 
dotibus praeditum, summae apud suos autoritatis, et ob generis 
claritudinem et vitae integritatem et eruditionem non vulgarem. so 
Nam Parisiis in theologorum laurea quondam primum locum 
promeruit. 

Mihi tamen interim /cauendum ne discerpar a Germanis, ne 


[2] 


5 


17. impetit N : impedit Z. 


17. caleuli] Cf. Ep. 1408. 3n. 

23. equos meos vendidi] Cf. Epp. 
1488. 51-2, 1585, 1702: but see also 
Ep. 1470. 21. 

28. propriis aedibus] See Ep. 15316. 
38n. 

29. fumario] Cf. Ep. 1248. 1on. 

30. quadragesimam] | 10 — Feb.—26 
March. 


47. Ludouicum N : Lu. H. 


31. excuduntur] For Erasmus' lite- 
rary corumitments at this time see Epp. 
1426, 1427, 1428, 1451: cf. also Epp. 
1419, 1437. 

47. Berum] For Erasmus' reliance on 
him cf. Epp. 1419,20: see also Epp. 
1274. 14D, 1399. I-2. 

51. primum locum] Cf. Epp. 413. 
11n, 852. 27 : also Ep. 305. 199. 


406 LETTERS OF ERASMUS [1524 


dicam manis, priusquam reliquero Germaniam. Nam sunt plurimi 
ss qui se jactant euangelicos, quum sint diabolici potius, parati ad 
omne facinus. Et nescio quo pacto in me praecipue fremunt, 
mihi imputant quod non triumphant: sic enim illi loquuntur. 
Et iam libelli aliquot prouolarunt, alios habent in procinctu quos 
minitantur. Non dubito quin tua prudentia sit optimis consiliis 
ó6orem aggressura: quam arbitror melius successuram, si summam 
aequitatem prae te feras, ostendasque te magis mederi velle huic 
malo quam opprimere; nec sic velle reuellere zizania vt simul 
eradices et triticum, nec recusaturum mutare quaedam, quae sine 
iactura dignitatis Apostolicae et pietatis Euangelicae mutari possunt 

6; ac debent. Interim conquiescent a tumultuosis libellis ac moli- 

tionibus seditiosis, donec ex autoritate Pontificis ac principum 
statuetur quod publicam concordiam sarciat et sartam confirmet. 
Late patet Germania. Rem diuinam feceris, si hanc reddideris 
pacatam. 

;o Haee scripsi per eum qui mihi literas tuas reddidit ex Augusta : 
reddidit autem pridie cathedrae Petri, quas dederas Romae calendis 
Feb. Simul atque certum cognouero vbi fuerit tua sublimitas, 
scribam copiosius, tua humanitate fretus, et mittam si quid erit 
parati, per fidum ac certum ; qui si non dabitur, mittam famulum 

; proprium. Eodem die scripsi Pontifici Clementi, ac misi illi suam 
Paraphrasim. Ad quem si scribes, vt scribis saepe, rogo moneas 
illum vt Stunicae insaniam coherceat; qui dum suo morbo obse- 
quitur et quorundam priuatis affectibus, laedit causam Pontificis. 
Te incolumem ac florentem seruet Deus Opt. Max. 

So Basileae tix. calend. Martii. Anno Μ. p. f Xxvi. 


M 
1 


1423. To Εἶνντο FILONARDI. 


San Daniele MS. 219, p. 845. Basle. 
2453 21 February 1524. 
LFor the source see Ep. 1416 introd. As Erasmus added the last two paragraphs 
with his own: hand, after the receipt of Campegio's letter on 21 Feb. (cf. Ep. 1422. 
71-2), it may be conjectured that the first part of the letter was begun about the 


same date as Ep. 1418. lt was carried by a messenger going to Rome, charged with 
the Paraphrase on the Acts and the letters enumerated in Ep. 1424.] 


ERASMVS VERVLANO. 


5. P., reuerendissime domine. Sub Natalem Christi coepi laborare 
caleulo tam grauiter vt mors fuerit in votis, vita in desperatione. 
Nec adhue satis sum firmus, adeo morbi vis totam naturam fregit 


1422. 80. w.p.xxvi ἢ Lond.: 1526 N LB. 


1422. 54. manis] The interpretation  cestor of the Germans, Mannus (Tac. G. 
of this word is perhaps given by an ex- — 2. 3), ora correction to anis (cf. Adag. 
pression frequently used by Boniface 3229 and Mayor's note on Juv. 8. 32). 
Amerbach, in his letters of 1527-8 64. mutari possunt] Cf. Ep. 1418. 71. 


(Basle MS. C. VI*. 73, ff. 74 v9, 82, 85, 68. Late patet] Cf. Ep. 1412. 24. 
88, 99: Am. E. 34?), that Germania has 71. pridie] 21 Feb. 
become μανία : possibly a current saying 75. Clementi] See Ep. 1418. 


of the day. This seems more likely than 77. Stunicae] See Epp. 1431. 138, 
either a reference to the mythical an- — 1438. 14-16. 


TO ENNIO FILONARDI 407 


1423] 
ac deiecit. Nec aliter nunc viuo quam in dies paratus ad mortem. 
In ipso morbo redditae sunt mihi litterae a reuerendissimo Cardinale 
Campegio et Ricardo Paceo, qui ex sententia Pontificis hortabantur 
me vt quamprimum aduolarem Romam. Ad eas litteras statim 
respondi, pronuncians aliquid famulo quod exciperet. Titulus 
epistolae erat ' Reuerendissimo Cardinali Campegio aut Ricardo 
Paceo'. Ideo feci duplicem titulum, quod Paceus non videbatur 
diu Romae futurus. Postea rursus misi litteras ad reuerendissimum 
D. Cardinalem Campegium et Paceum vna cum responsione ad 
calumnias insani Stunicae, simulque scripsi reuerendissime D. tuae. 
Eas litteras misi per famulum versicolorem Ioannis Fabri, vicarii 
Constantien(sis», per quem misi etiam prefationem ad S. D. N. 
Haec opinor tibi esse reddita. Accepi post et alteram Pacei epi- 
stolam tuae inclusam. 

Per hunc mitto Paraphrasim in Acta Apostolorum cum multis 
epistolis Romam mittendis meo quocunque sumptu. Pecuniam 
numerabit D. Ioannes Botzemus, canonicus Constantien(Qsis). 
Vehementer enim cupio haec bona fide perferri Romam : vbi ipse 
vtinam adesse possim ! Et scio esse causam cur debeam adesse : 
sed vt nunc affectus sum, etiam si ageretur de vita, non possum 
nune iter ingredi, presertim cum eundum sit per hypocausta 
Germanica. Vix viuo in cubiculo omnia obseruans et cauens. 
In Maio tamen, si Deus dederit aliquid virium, accingam me itineri, 
vt Romae vel moriar. Interim prestabo syncerum animum in re 
Christiana, sicut hactenus prestiti. 

Demiror tamen reuerendissimos D. Card(nales? pati Stunicam, 
hominem simpliciter insanum, tales libellos aedere Romae: quod 
iam non semel fecit. :Fecitin interregno'. Verum: sed in regno 
deberet puniri. Crede mihi, illius stultitia dehonestat Sedem 
Romanam et officit causae Pontificiae ; et rem gratissimam facit 
Lutheranis, qui nihil mallent quam Erasmum vel perdi vel cogi in 
partes ipsorum. At ego, si alterutro sim adigendus, citius eligam 
mortem quam factionem. 

Cum haec scriberem, reddita est mihi epistola a reuerendissimo 
D. Car. Campegio, qui significat se missum legatum Norimbergam 
ad sedandum tumultum Lutheranorum: se fuisse dimissum a 
Pontifice Calendis Februariis, velletque me sibi occurrere, aut certe 
adesse Norimbergae ; aut, si id quoque non possem, saltem scri- 
berem. "Tertium facturus sum, et omnibus modis adiuturus pro 
mea virili vt tranquillitas restituatur reipublicae Christianae : 
nam adhue hyems est, et valetudo anceps, et longum est iter peQr) 
hypoeausta, quae mihi mortifera sunt. Etiam atque etiam rogo 
tuam humanitatem vt in transmittendis quae nunc mitto Romam, 
velit mihi gratificari : nihil fuerit gratius. 


I3. calunnias MS. 


7. Statim respondi] See Ep. 
introd. 
11. Romae] Cf. Ep. 1424. ron. 
rursus] Ep. 1415. 
12. responsione] See Epp. 1415, 1428 
introdd. 
I3. scripsi] Ep. 1416. 


1410 


44. pe MS. 


15. prefationem] Ep. 1414. 
18. Paraphrasim] See Epp. 
1418. 
multis epistolis] See Ep. 
4-9. 


37. epistola] Of 1 Feb, from Rome: 


cf. Ep. 1422. 6, 71-2. 


1414. 


1424. 


Ut 


t3 
ο 


Unt 


40 


45 


65 legato Apostolico. 


408 


LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


Reminiscor nune per quem scripserim prius, erat Lothoringus 
quidam nuncius balbutiens: per quem rogabam in litteris ad te 
το meis vt, si tibi forte paratus esset cursor, acciperes a Lothoringo 
quae illi commiseram et traderes cursori. Fortassis ille sciens me 
hoc scripsisse, noluit tibi reddere litteras; et tamen scio illum 


fuisse Constantiae, et cuidam meas litteras reddidisse. 
aperire sarcinulam et inspicere librum. 
55 milia, tria in maiusculis litteris, tria in minusculis. 


Potes 
Excusi sunt ex eis sex 
Si sensero hoc 


studium meum gratum esse S. D. N., maioribus argumentis de- 


clarabo meum in illum animum, et officii mei meminero. 


Scripsi 


quaedam reuerendissimo D. Cardinali Campegio ; scripturus plura 
posteaquam intellexero vbi sit, et datus erit certus nuncius, aut 


6oipse mittam famulum proprium. Bene valeat T. R. D., Praesul 


humaniss(ime». Hoc adieci mea manu tumultuaria. 
Basileae Nono. Kl. martias, Anno a Christo nato M. D.xxrtr. 


Erasmus Rotero. 


Reuerendissimo in Christo P. ac D., D. E., episcopo Verulan, 


Constantiae. 


1424. To Ewwio Firowanpi. 


San Daniele MS. 219; p. 845. 
ZUT 


Basle. 
21 February 1524. 


[For the source see Ep. 1416 introd. The letter was carried by a messenger going 


to Nuremberg, charged with Ep. 1422.] 


ERASMVS VERVLANO. 


S. P., reuerendissime domine. 


Per hunc qui has reddit scripsi 


vel respondi potius reuerendissimo Cardinali Campegio ; et eodem 
die oneraui quendam alterum nuncium huc rediturum : cui com- 
misi multas epistolas, ad S. D. N., ad R. Cardinalem Vulterranum, 
; ad R. Cardinalem Lothoringum, duas ad Petrum Barberium, 
S. D. N. piae memoriae Adriani a sacris, ad Michaelem Sanderium, 
ad Paulum Bombasium, ad Houicum famulum meum quem nosti, 


1423. 54. excussi MS. 


1423. 48. scripserim prius] On 19Jan. 
Lothoringus] Cf. Ep. 1416. 5-8. 
57. Scripsi] Ep .1422. 
1424. 2. Campegio] Ep. 1422. 
4. ad S. D. N.] Ep. 1418. None of 
the other letters are extant. 
Vulterranum] Franc.  Soderini 
(το June 1453—17 May 1524), the 
powerful rival of the Medici popes : an 
antagonism based on relations in 
Florence, where his brother Piero had 
been till 1512 perpetual Gonfaloniere. 
Francesco was advanced to be Bp. of 
Volterra 1478; Cardinal 1563, after 
employment on embassies to France ; 
Legate in Rome 1515 ; Bp. of Ostia and 
Dean of the Sacred College Dec. 1523. 
But his hostility to the Medici and 


intrigues with France twice nearly cost 
him his life: after Petrucci's conspiracy 
in 1517 (see Ep. 607. 16n), and again 
under Adrian Vr in 1523. See Ciaconius 
iii. 203-4 ; Gams ; Creighton ; Pastor. 

Erasmus describes him as a man of 
learning from whom he had received 
encouragement in his work (Ep. 1581); 
but of their intercourse little trace 
survives. 

5. Lothoringum] See Ep. 997 introd. 
He had been in Rome since 6 Oct. 
(Brewer iii. 3513, Bergenroth ii. 606) 
for the conclave of Clement vr. 

6. Sanderium] See Ep. 1242. 26n. 

7. Houicum] See Epp. 867. 1i77n, 
p 4D, 1437. 192—5, 1509. 41, 1519. 

—13. 


1424] TO ENNIO FILONARDI 409 
ad lodoecum secretarium et oratorem Regis Poloniae, cuius in 
litteris ad me suis meminit R. D. Campegius. Paceo non scripsi, 
quia suspicor illum abiisse Roma. .R. D. Campegium suspicor iam τὸ 
esse Augustae. Bene sit tuae R. D.: cui cupio esse quam com- 
mendatissimus. 
Basileae nono Cal. Martii Anno M.D.xxiiti. 
Erasmus Rotero., tuus ex animo clientulus. 


Reuerendissimo in Christo patri ac D., D. Ennio, episcopo :; 
Verulano, legato Apostolico per episcopatum Constantieti. Con- 
stantiae. 

1425. FRoM CownRAD MuTIANUS. 
Leipzig MS. 
EE. 22. 


[An original letter, autograph throughout: with one or two lines shorn off 
at the top. The precise month-date intended is not clear (cf.l. 27n). It may 
be noted that the letters of introduction given to Hune (see p. 486) by Eobanus 
for Pirckheimer and Zasius are dated 1 March 1524 from Erfurt. lam indebted to 
the notes of Krause (MERE. 658) and Gillert (MRE?, 620).] 


Gotha. 
23 (?) February 1524. 


... conuiciis, vt eciam sub principe nostro Friderico parum sint 
aequi aut propitii bonis viris. Quorsum tendat temeritas et peruersa 
ostentacio non video. Non obsunt cameli et philoscoti. Nocent 
Hebraei male christiani, per speciem pietatis simplicium creduli- 
tatem mira vafricie corrumpentes. Eorum scelera et iniurias tua 5 
diuina oratione facile poteris vleisci, si limam aliquam in vaticinia 
et Mosen conscripseris, ne facinorosa circumcisio pretextu sacrarum 
literarum venena pro remediis ingerat laedatque publicam tran- 
quillitatem. Errat meo iudicio ciuitas quae ad foenus exercendum 


Iudeos recipit. 


Errant qui Iudeum baptizatum publice eruditioni 


preficeiunt. Confluit ea gens ad Lutherum, dat consilia et habetur 


in precio. 
suspecti exponant. 
seruare integritatem. 


O tempora, o mores! 


Vetus 'lTestamentum minus 


Liceat nobis maiorum ritu Christum colere, 


Hac de re pluribus, si vacabit, tecum aget Martinus Hunus 
magister Erfordiensis, non vulgaris amicus noster, homo probis- 


simus, mihi crede. 
sentis efferatiores. 


1424. 8. Iodocum] 
Ep. 1393. 

9. litteris] Cf. Ep. 1422. 1n, 6n. 

IO. abiisse Roma] For his contem- 
plated recall at this time cf. Brewer 
iv. I43; and, for his mission to Italy, 
see Ep. 1342. 322n. 

II. esse Augustae] I have no precise 
date for this. He was still in Rome 
on I Feb. (Ep. 1422. 71-2) ; and entered 
Nuremberg on 14 March, after passing 
through Augsburg (Spalatinus' Annales, 
ed. J. B. Menckenius in Soeript. rer. 
Germ. ii, 1728, col. 633). 

1425. 3. cameli] Cf. Ep. 878. 13n. 

4. Hebraei] For Erasmus' feelings on 
this subject cf. Ep. 1006. 142n. 


Decium: 866 


Odit rem tumultuosam et malos viros quos tu 
Scit Lutherum per vnum Philippum fieri 


9. foenus] Cf. Ep. 1260. 86n. 

IO. baptizatum] Mutianus was per- 
haps thinking of Matt. Adrian; for 
whom see Ep. 686. sn. Jo. Bóschen- 
stain, who was at Wittenberg 1518-19, 
was not a Jew: though said by his 
enemies to be so (see ADB). 

18. per vnum Philippum] For 
Mutianus' inclination to value Melanch- 
thon above Luther Gillert refers to 
MRE*. 590, 605— MRE. 634, 644. 1t 
caused indignation at Wittenberg. In 
June 1521 Melanchthon had appeared 
as champion of Luther against the 
Faculty of Theology at Paris, with 
a vehement Apologia (ME. 117). My 
friend, Mr. T. B. Saunders, also points 


20 Adheret Eobano et Vrbano. 


410 


celebriorem. 


LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


Nouit audaciam Hutteni. Amat te vehementer. 
Vtrumque tibi commendo. 


Ionas, 


Schalbus, Draco, Crotus a nostra sodalitate defecerunt ad Luthe- 


rTanos. 


Eobanus resipuit meo hortatu, vere simplicis et candidi 


ingenii. Eant alii in ledendis hominibus occupati. Ego phanaticos 


lapidatores non amo. 


Frustra monemus; vt praetor ait, * Vim 
25 fieri veto'. Euocant Vestales. Ferociunttanquaminsani. Interim 


Erasmiana lectio tranquillis nobis et fructum affert et voluptatem. 


Vale, doctor clarissime. 


Ad terminalia instantibus Calendis Martiis. wpxx1mtr. Gotthe. 
Totus tui nominis Chunradus Mutianus. 


3o Concerpe. 


. issimo doctori D. Erasmo BRoterodamo, totius Ecclesiae 


out to me that he had rendered great 
service by putting Luther'ss theology 
into form in the Loci Communes, Wit- 
tenberg, s. »., «Dec.» 1521. 

20. Eobano] See Ep. 874 ; and, for 
Mutianus' connexion with him and 
with Erfurt, Ep. $870.  Eobanus' 
struggle at this time against the 
Lutheran party in Erfurt is described 
in Krause's life i. 352-80. 

Vrbano] Henry Fastnacht (T p. 
1538) of Orb, a village on the edge of 
the Spessart, midway between Frankfort 
and Fulda, matriculated at Erfurt at 
Easter 1494, but left the University to 
enter the Cistercian house at Georgental, 
8 ms. s. of Gotha. About 1505 he made 
the acquaintance of Mutianus, whose 
pupil he had been, and 8oon became 
the familiar friend to whom the bulk 
of Mutianus' existing correspondence is 
addressed. Later he was allowed to go 
to Leipzig and graduate DB.A. 1508, 
M.A. 1510; after which he was ap- 
pointed to preside over the house main- 
tained by his monastery at Erfurt 
University. He pursued there a life 
of study, in close sympathy with 
Mutianus; but the destruction of 
Georgental in 1525 brought his peace 
to an end, and most of his last years 
were spent in penury See MRE. 
pp. viii-x, MRE?. 3n, and pp. xxix- 
xxxiv ; also ii, pp. 298-301. 

Ionas] See Ep. 876. 

21. Schalbus] See Ep. 977. 

Draco] See Ep. 871. 

Crotus] Rubianus: John Jeger 
(c. 1480—p. 1540) of Dornheim, 16 ms. 
sE. of Gotha. He matriculated at 
Erfurt in the summer of 1498 and was 


singulari ornamento, patri opt. Basileae. 


B.A. 1500, M.A. 1508. By 1501 he 
had made the acquaintance of Luther 
and soon was the close friend of Hutten. 
In 1510 he was appointed headmaster 
of the abbey school at Fulda, and 
became a priest. His sympathies were 
progressive, and he supported first 
Reuchlin and then Luther with eager- 
ness; taking with Hutten a large share 
in Eov. From 1517 to 1520 he was in 
Italy as tutor to some young men 
named Fuchs, and visited Bologna and 
Rome. Returning to Erfurt 16 Oct. 
1520 he was elected Rector of the 
University 18 Oct. and on 6 April 
1521 welcomed Luther who was on his 
way to Worms. After some years at 
Fulda again, he went to Kónigsberg as 
councillor to Duke Albert of Branden- 
burg (see Ep. 1297. 54n) 1524-9. By 
the end of that time he had begun 
to see the dangers of reform, and 
reverted to the conservative side; 
accepting a canonry at Halle in 
1531 from the Abp. of Mainz. This 
brought him violent defamation from 
the Reformers; which saddened his 
later years. 

See ADD, EE, and Knod 3140. 
Though of similar temperament to 
Erasmus, he seems to have had no 
direct intercourse with him. 

24. praetor] Cf. Cic. Caec. 16. 45; 
Dig. 43. 17 and 31. 1 owe these refer- 
ences to my friend Mr. W. W. How. 

25. Euocant] sc. Lutherani: cf. LE*. 
741, 766. 

28. terminalia] Àn appropriate day 
for writing to Erasmus; cf. Ep. 1408. 
29n. It was celebrated at Rome on 
23 Feb. ; see Ov. F. 2. 639-84. 


1426] 411 


1426. To FnzaANcIS MorriNivs. 


Exomologesis ἴ9, A?, Basle. 
Lond. xxix. 30: LB. v. 145. 24 February 1524. 


[The preface to the Zxomologesis siue modus confitendi, Basle, Froben, 1524 (a) ; 
which contains also several smaller pieces by Erasmus (see Epp. 1310, 1324, 1329, 
1347, 1427, 1428 ; the latest dated 1 March). This treatise, which was begun in 
Nov. 1523 (Ep. 1397. 14), was in the press on 17 Feb. (VE. 380), and by 6 July 
1524 had been presented to Molinius ' gemina lingua, Latina videlicet et Gallica, 
concinnatum ' (Herminjard 103). Itis mentioned also as already published in the 
second edition of Cat. Luc., Sept. 1524 (1, p. 20. 24-5). Itis evident therefore that 
the book was produced for the March fair at Frankfort: consequently the month. 
date assigned conjecturally in vols. i. 611, ii. 1, needs revision. "There are signs, 
however, of two'states—e.g. on ἔθ, ἘΠ v9, in the title of Ep. 1329 some copies 
have ADIRANO, which in others is corrected : so it is possible that part of the edition 
was struck off in haste for the spring fair, and the rest finished at leisure for 
September. 

'The only authorized edition known to me between a and the Basle Opera, 1540, 
is à Froben issue of March 1530 ' recognita diligenter et aucta' (8); of which 
there are copies in the Town Library at Hamburg and the University Library at 
Innsbruck. 

'The Exomologesis was translated into French, perhaps even before publication, 
by Cl. Cantiuncula as Maniere de se confesser, Basle, s.n., 26 April 1524, with a pre- 
face to Margaret of Navarre, 26 March 1524. Another French version, Le vray 
moyen de bien et catholiquement se confesser, was printed by Dolet at Lyons in 1542 ; 
but R. C. Christie, Dolet, 1899, p. 363, considers that the translation is not Dolet's 
own work. An English translation, without name or date, appeared in London, 
J. Bydell; who was printing between 1534 and 1544. For an estimate of the book 
among the Reformers see a letter of Farel, quoted by Herminjard (i, p. 224n). 
which speaks of * insulsissimo et omnibus merdis concacando Confessionis libello '. 
Passages from it were attacked also from the orthodox side. Gilbert Cognatus, 
Erasmus' servant at Freiburg, composed in later years an A pologeticus pro Erasmica 
Exomologesi ; of which I know no earlier issue than in Cognatus' collected Opera, 
Basle, H. Petri, 1562, ii. 83-8. 

The second variant in the title indicates that the position of Molinius (see 
Ep. 523. 7n) in his see was not so secure as Erasmus now supposed. Condom 
is a small town in Gascony, sw. of Agen, with a handsome cathedral begun 
in 1505 by Bp. John de Marre (t 13 Oct. 1521). Some light is thrown on the 
matter by the Journal (ed. S. Guichenon, in Hist. de la maison de Savoye, 
ii, 1660, pp. 459, 461, 463) of Louise of Savoy, whose protégé Molinius seems to 
have been. She cites his testimony as to the date of her own birth. His appoint- 
ment, by 1501, as ' Maistre d'Escole' to Francis (born 12 Sept. 1494) was very 
likely due to her: she records on 27 Nov. 1515 the gift to him of 200 crowns ' qui 
furent bien employés, car il a bon vouloir de seruir' ; on 8 Oct. 1519 that Francis 
had made him Grand Almoner ἡ ἃ ma requeste'; also that the see had been 
promised to Molinius *à Amboise en ma presence! by Francis before ever he 
became king, i.e. not later than 1514. On 9 May 1520 for the third time the 
King renewed his promise, adding that he had that very morning refused the see 
to another applicant. Finally on 17 Oct. 1521, only four days after the death 
of Bp. de Marre (for such celerity cf. Ep. 623 introd.), at 9 a.m., when Francis 
was ' marchant en ordre de bataille? to relieve Valenciennes (cf. Ep. 1302. 25n), 
Molinius preferred his own claim, and the King at once acceded readily. 

Α rival appeared, however, chosen on 19 Oct. 1521 by the monks of St. Peter's 
at Condom, whose abbot had been created first bishop on the erection of the 
see in 1317, and who had in consequence retained certain rights of election : Erard 
of Grossoles, once a monk at Condom, now abbot of Simorre in the diocese of 
Auch (GC. i. 1016), and since 1519 vicar-general to Bp. de Marre (GC. ii. 968). 
At first it seemed as if Molinius would succeed. On 17 July 1523 he tendered his 
obedience for the temporalities of Condom (Actes de Francois I*", vii, 1896, p. 115); 
and on 4 Dec. 1523 a royal letter confirmed him in possession (GC. ii. animadv., 
p. xlv). Nevertheless Grossoles prevailed and held the see until his death in 
1544; completing in 1531 the cathedral begun by his predecessor. Why Molinius, 


412 LETTERS OF ERASMUS [1524 


who was a Poitevin, was so eager to obtain this bishopric I cannot discover: 
perhaps because he had local connexions with that region (cf. Ep. 1407. 11n). 

R. de Maulde la Claviére, Louise de Savoie et Francois 157, 1895, pp. 231-8, 
describes some compositions addressed by Molinius to his royal pupil, now Mss. 
in the Bibl. Nationale at Paris (Fr. 1383, 1863: Lat. 3594^, 8396); the first being 
a translation of Xen. Cyr. 1, the second a moral dialogue written at Amboise 1505, 
and the fourth an ode for Francis! eighteenth birthday, 12 Sept. 1512.] 


DES. ERASMVS ROTERODAMVS R. P. FRANCISCO MOLINIO, EPISCOPO 
CONDOMIENSI DESIGNATO, $8. D. 


HinanRIvs noster tuas perferens literas, ornatissime Praesul, rari 
cuiusdam candoris et beneuolentiae singularis erga nos plenas, 
profecto plurimam attulit hilaritatem. Itaque quando tu dignatus 
es nobis significare quid isthic rerum geras, mihi vicissim visum 

5 est curare ne nescias quid rerum nos hic agebamus, quum tua 
redderetur epistola. Horatius, quum ea meditaretur quae per- 
tinerent ad bene viuendum, ita scribit, 


Condo et compono quae mox depromere possim. 


Hoc carmen mihi iustius vsurparo, qui tum in his eram quae faciunt 

το ad bene moriendum. Nam haec est praecipua philosophiae pars, 
maximeque seria. Id tametsi per omnem vitam agendum est 
omnibus, tamen nescio quo pacto Phryges sumus plerique, nec fere 
nisi plagis reddimur emendatiores. Renum dolor, quum alias saepe, 
tum mense Iulio proxime acto, me sic afflixit vt serio fuerit de 

τς migrando cogitandum ; verum idem ad Iesu natalem me sic inuasit 
vt desperata vita, mors fuerit etiam in votis. 

Acerbus quidem et agrestis monitor est calculus, et ipsa quoque 
morte crudelior. Sed tamen hoc illi debeo, vel per illum potius 
Dohtino lesu, quod nunc sedulo damus operam ne mors nos op- 

20 primat imparatos, etiam si non dederit spatium Exomologesi ; 
quam nunc .ad te mittimus, velut appendicem mearum ad te 
literarum. Qua si tuam epistolam bene pensatam iudicabis, erit 
quur vehementer gaudeam. Nam animum istum scio me nullo 
vnquam officio pensare posse. Eia, Praesul integerrime, sic interim 

2; nobis fruamur in Domino, donec reddita temporum tranquillitas 
patiatur nos propius iungi. Bene vale. 

Basileae sexto Calend. Mart. Anno a Christo nato M. D. XXIIII. 


1427. Το MELCHIOR VIANDALUS. 
Gouda MS. 1324, f. 73 («). Basle. 
Exomologesis, 1524, fo. D? (3): LB. v. 233. 25 February 1524. 


[The opening and concluding passages of Erasmus' Paraphrasis im tertium 
Psalmum, first printed with the Exomologesis (B ; see p. 411): mentioned in the 


TIT. DES. add. B. DESIGNATO add. B. 21. , quam nunc ad te a : 
supremae, quam nunc f. 


I. Hilarius] Bertulphus; see Ep. 15. ad lesu natalem] See Ep. 1408. 


1257. 13n. 3n. 
literas] Not extant. 26. propius iungi] For the political 
6. Horatius] Ep. 1. 1. 12. reasons which made it impossible for 
12. Phryges] Cf. Adag. 28: Sero Erasmus to think of going to France 
sapiunt Phryges. see Epp. 1408. 19-21, 1411. 9-1I, I4I5. 


14. mense Iulio] See Ep. 1376. 3n. 99-100. 


1427] TO MELCHIOR VIANDALUS 413 


second edition of Cat. Luc. (1, p. 21. 15-16), and cf. Ep. 1437. 220. The text of 
the Gouda MS. (α ; see App. 9 in vol. i) can hardly have been derived from the 
printed book, and so may have precedence; but I have discarded its spelling. 
The Paraphrase was reprinted, together with those of Pss. 1 and 2 (see Epp. 327, 
1304 introd.) in the undated Froben volume mentioned in Ep. 327 introd. (y; 
for which I can still find only the Cologne reprint of 1524), and again * iam denuo 
per autorem recognita by Froben in Feb. 1525 (δ) ; but not in the second Froben 
edition of the Exomologesis, March 1530. The year-date needs no confirmation.] 


ERASMVS ROTERODAMVS DOMINO MELCHIORI VIANDALO THEOLOGO 
SA. DI. 


CowMopvM absolueram Paraphrasim in Acta Apostolorum, 
Viandale charissime, nec post id temporis suspicabar quenquam 
exoriturum qui me de paraphrasi foret interpellaturus. Et ecce 
redditur velut ex insidiis tua epistola quae mihi securitatem hanc 
excuteret, nullum non mouens lapidem quo mihi persuadeat vt 5 
quod in Nouum Testamentum fecissem, idem facerem in Psalmos 
mysticos. Quam hie instructam argumentorum aciem adducis, 
quo me, si persuadere nequeas, vel cogas in tuam sententiam ! 
Dum dextrum admoues cornu, quas non laudes in me congeris ! 
Est autem imprimis violenta res, quamuis blanda, laudatio. "Tu τὸ 
tamen ita laudas vt contendas mihi persuadere omnia esse veris- 
sima, vt inficias ire non liceat. In sinistro autem cornu quanto 
pugnacius mecum agis ! Obruis me telis argumentorum, a me con- 
iecta vel deflectis excepta clypeo, vel, quod est violentius, etiam 
in me retorques. Praecludis omnes vias, ne qua pateat suffugium. 15 
Denique ne quid omitteres, vrges, obtestaris, precibusque minas, 
vt ait ille, regaliter addis. ^Ostendis periculum ne, si quod petis 
recusaro, pereat mihi omnis superioris industriae gratia, imo ne 
pro eaptata gloria referam ignominiam. Nimirum hue tendebat 
illa laudis ex Paraphrasibus apud omne genus hominum partae 20 
mirabilis amplificatio, quo magis terreret periculum amittendae 
tam egregiae possessionis; perinde quasi tyrannus dicat patri, 
* Respice liberos tuos quam habeas elegantes, quam pios, quam 
ingenuis expolitos artibus, quam magnificae spei natos. Hos 
interimam omnes, ni mihi parueris'. Et ne mihi sit integrum 
negare quod flagitor, nisi velim impie difficilis videri, facis totam 
ciuitatem Christianam pedibus meis aduolutam hoc magno con- 
sensu postulare. Itaque futurum denuncias vt, ni paruero, iure 
videar omnibus ineptus deprecator, superbus excusator, callidus 
tergiuersator. | Vbi nune est illa δείνωσις Demosthenica ? vbi 3o 
Periclis fulgura ac tonitrua ?  Frigere iacereque omnia videantur, 
si cum huius dictionis vehementia conferas. 

Atqui isthue, mi Melchior, non est suadere sed cogere. Quis 
autem crediturus erat Melchiorem in diaiecticis ae philosophicis 
argutiis pene detritum tantum tenere rhetorices ? Ego vero, mi 35 
Viandale, si hoc aetatis, si hae valetudine, si his exulceratissimis 


t3 


TIT. DOMINO 0m. B. 4. B: velud a. I2. autem om. f. 
24. artibus expolitos 5. 25. omnes om. f. Eta: Aoc. 
30. B : dinosis a. 31. videantur omnia 8. 33. B: istud a. 


35. mi Viandale add. 8. 


I. Paraphrasim] See Ep. 1414. 17. ille] Ov. M. 2. 397. 
4. epistola] Not extant, 35. pene detritum] Cf, Ep. 1237. 42. 


414 LETTERS OF ERASMUS [1524 
temporibus, quibus nihil possis tuto scribere, rudem ae missionem 
flagitarem, non dicam a Paraphrasibus sed in totum ab omni 
scribendi munere, nullis aequis videri possim id vel impudenter 

4o poscere vel imprudenter sumere. At quum plane videam hoc 
argumentum prorsus esse intractabile paraphrastae, tamen ne post 
hane tam vehementem tamque minacem epistolam succedat altera 
violentior, in tertio Psalmo specimen dedi quam frustra sit hie 
sudaturus quisquis tentauerit. Etenim quum in hoec Psalmo tam 

4s breui tot statim occurrant serupuli de inuerso historiae ordine— 
nam multi habent argumentum iuxta temporum rationem, prius 
historia Absalonis Dauid patrem impetentis bello—, de interiecto 
sela; deinde an totus hic Psalmus possit accommodari personae 
Dauid—quod Hieronymus non negat, docens competere personae 

το Dauid Christi et per hune omnium sanctorum, Augustinus reclamat : 
quid paraphrastes dicet de titulo, quid de varietate sensus, qui saepe 
triplex est, quum non liceat personam semel susceptam deponere ? 
Et tamen in vno psalmo conatus gustum exhibebo, vt intelligas mihi 
morem gerendi vobis voluntatem non defuisse. 

ss Quod abs te postulabam, vt aliquid opellae sumeres in demon- 
strandis corruptelis istius dialectices ac philosophiae, quae nunc 
in scholis moleste simul et dispendiose traditur pueris, et aliquam 
docendi rationem indicares hac commodiorem, ideo feci quod 
videam multa bene nata ingenia ab vtilissimis disciplinis abhorrere 

60 ob traditionis sordes et ineptiam. Quin et in plerisque gymnasiis 
iam desierunt eiusmodi disciplinae praelegi, vna cum ipsa theologia. 
Atque interim frigent etiam linguae ac bonae literae. Tantum 
rixosis altercationibus et libellis amarulentis aetas teritur. Huic 
tanto malo nemo te melius poterat succurrere, qui tot annos in ista 

6s palaestra versatus sis, nec mediocri cum laude. Inibis gratiam 
vtrinque. Nam ii qui praeter illas disciplinas vtcunque traditas 
nihil didicerunt, mal[ljent aliter praelegi in scholis quam prorsus 
intermori; et iuuentus literaturae melioris auida fatebitur se tibi 
debere qui viam commonstraris commodiorem. Bene vale. 

γο Optimo Mecoenati tuo cum candidissimo et humanissimo soda- 
litio plurimam ex me nunciabis salutem : quo nomine tibi non 
mediocriter gratulor. Quoniam autem in literis tuis Colloquiorum 
Familiarium meministi, subit animo mirari quam omnibus in 
rebus dominetur fortuna. Quid hoc argumento nugacius ? Et 

7; tamen vix credas in quot exemplariorum milia propagatum, 
nondum expleat empturientium auiditatem. | Hoc anno rursus 


40. At qum ἃ : At tamen quum £8: Caeterum tametsi 9. 46. argumentum 
habent 8. 47. B8 : Absolonis a. 48. gela B : siba a. accommodari 
possit 8. 49. B: Hieronimus a. 57. et post simula: ac f. 6o. et 


61. eiusmodi a5: istiusmodi vy. 63. a5: alterationibus β. 
66. iia: hi B. 68. auida melioris litera- 
turae 8. 69. Bene vale om. B. 70. et humanissimo om. B. 71. nun- 
ciabis salutem a: salutem renunciabis 8. quo... 72. gratulor add. 8. 
72. in literis tuis om. B. 73. Familiarium om. B. 


ante in om. f. 
amarulentis libellis 8. 


49. Hieronymus] In the commentary 
on the Psalms, printed by Erasmus in 
his vol. viii, but now considered not to 
be genuine. 

70. Mecoenati] Perhaps Peter Cou- 


trellus : see Ep. 1237. 24n. 

72. Colloquiorum] See Ep. 1262 in- 
trod. ; and, for a later issue in this year, 
still further enlarged, Ep. 1476. 

75. propagatum] See BEr*. 


1427] TO MELCHIOR VIANDALUS 415 


prodit aliqua dilatatum coronide. Sic in amicorum gratiam ineptio. 
Quanquam sunt graues theologi qui praedicent in illis nugis res 
agi serias. Spongiam meam nunquam ita mihi laudabis quin 
oderim, indignans iis qui miserum illum huc perpulerunt. Adeo 8o 
laeua sunt quorundam iudicia. Periit ille, nondum, vt opinor, 
perlecta Spongia mea. Rursum vale. Nune ad Psalmum accingar. 

(f. 91.» Habes specimen, mi Viandale, sed extemporale. Si displi- 
cebit, nihil me fefellerit. Hoc expectabam. Sed tamen interim 
velis nolis obsequium meum probabis. Bene vale cum omnibus 85 
qui synceriter diligunt dominum Iesum Christum. 

Basileae : quinto calendas marcias An?. 1524. 


1498. To Jouw FABER. 


Exomologesis fv. H? v^. Basle. 

LB. ix. 383. I March 1524. 

[The preface to Erasmus' Apologia ad Stunicae Conclusiones (see pp. 391—2 and 
App. 15); first published with the Zxomologesis, Basle, Froben, 1524 (a: see 
Ep. 1426). I cannot find that this Apologia was ever republished, before the 


collected edition of Erasmus' Opera, 1540 (ix. 319: 8). "The year-date needs 
no confirmation. "The verbal resemblance to Ep. 1410 is noticeable.] 


ERASMVS ROTERODAMVS CLARISS. VIRO IOANNI FABRO, 
CANONICO CONSTANTIEN. ET ILLVSTRISS. PRINCIPIS 
FERDINANDI CONSILIARIO, S. D. 


REpprpriT mihi tuus famulus suspiciones Stunicae, quas ille 
Conclusiones appellat. Video mihi prorsus euenire quod vsu 
venisse ferunt Herculi. Dum hie congredior cum hydra, adrepsit 
aliunde cancer. Ac primum suspicatus sum hane fabulam a Luthe- 
rano quopiam agi. Nam habet vir ille multos egregie stultos amicos, 
qui sic fauent vt non possint magis laedere. Verum vbi stilus et 
literae Roma missae me docuissent omnino ludum esse Stunicae, 
diu deliberaui num esset respondendum ; praesertim quum iam- 
pridem Blasphemiis illius respondissem. "Tandem quando video 
libellum nusquam gentium non esse sparsum, ne quis simplicior 
fumis hominis decipiatur, vnius diei operam huic negocio dedi. 
Opinor R. D. Card. Campegium iam isthic adesse. Vtinam illius 
pietas hoc dissidium sic componat quemadmodum optamus ! 
Bene vale. 

Basileae Cal. Martiis, An. M. D. ΧΧΙΠΙ. IS 


un 


- 


ο 


1427. 77. coronide dilatatum 8. 79. laudabis a: praedicabis 8. 80. oderim 
α : OSurus sim δ. iis a: his β. illum om. B. 82. Rursum 
vale om. 8. 85. probabis obsequium meum f. omnibus a: his B8. 
86, diligunt a : amant P. Christum om. 8. 87. A Christo nato post 
An?, add. 6. 1428. TIT. DES. anle ERASMVS add. B. 


1427. 78. theologi] Cf. Ep. 1296. 24n. 7. literae] Perhaps those answered 
79. Spongiam] See Epp. 1378, 1389. by Epp. 1410, 1411, 1412. 

80. illum] Hutten. 9. Blasphemiis] See App. τς. 

1428. vrT. coNsir1ARIO]See Ep. 1382. 12. Campegium] This surmise was 
3n. wrong. For the date of Campegio's 
I. tuus famulus] Cf. Ep. 1423. 14. arrival a£ Nuremberg see Ep. 1424. t in. 


416 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


1429. ΤῸ THE MaGISTRATES OF STRASBURG. 


Basle. 
13 March 1524. 


Opus Epistolarum p. 751. 
N. p. 716: Lond. xx. 21: LB. 674. 


[For the occasion and circumstances of this letter see Ep. 1405 introd. It was 
sent to Hedio (l. 13) to be delivered or not, at his discretion (see Ep. 1459. 1—7). 
From the facts that Erasmus wrote again some months later, to the same effect 
with scarcely any change (Ep. 1477), and that the Strasburg records mention only 
the latter, it appears that Hedio must have exercised the power of suppression 
entrusted to him.] 


ERASMVS ROT. MAGISTRATVI ARGENTINENSI S. D. 


MaaNirICI ac splendidissimi domini, et amo et veneror pietatem 
vestram, quod fauetis Euangelio; pro quo prouehendo ego iam 
tot annis tantum exhaurio laborum tantumque sustineo inuidiae, 
ab his qui magis student suis commodis quam gloriae Christi. 

5 Quanquam alius alia via studet hoc efficere. Sed huic sanctissimo 
negocio sese admiscent quidam qui subuertunt hoc quod agunt alii. 

Est apud vos quidam Scottus typographus, qui praeter alia nuper 

euulgauit libellum Hutteni in me tam insulsum, vt summopere 

displicuerit etiam ipsi Luthero et Melanchtoni. Nec hoc satis fuit ; 
ro rursum clam exeudit eundem libellum, cum inuectiua cuiusdam 
parum sobrii, sed talem vt et bonis literis et Euangelico negocio 
plurimum sit offecturus. Ego, quod ad me pertinet, manum non 
verterim ; et scio hanc rem vobis visum iri minorem vestra cognitione. 

Sed tamen istud etiam atque etiam videndum est, ne haec licentia 
15 dissimulata tandem erumpat eo, vt perniciem adferat reip. vestrae. 
Certe Euangelico negocio non parum obfuerit, si videant!homines 
per occasionem Euangelii reip. disciplinam fieri deteriorem. 

Si cupitis cognoscere qualis sit ille libellus, accersite Hedionem 
aut Capitonem. Non inuideo Scotto suum quaestum ; et scio eum 
qui scripsit, alieno instinctu scripsisse. Quod si vestra prudentia 
iudicabit hoc dissimulandum, aequissimo animo feram. Attamen 
pro meo erga bonas literas et erga rem Euangelicam affectu syn- 
cerissimo visum est hoc admonere ; quod fortasse nonnihil etiam 
ad vestrae ciuitatis commodum attinet. Dominus lesus remp. 
vestram bene fortunet, vosque omnes seruet incolumes, generosiss. 


20 


un 


9. Melanchthoni N. 


7. Scottus] Jo. Schott (19 June 
1477—9c. 1550), son of the Strasburg 
printer Martin Schott (T1499) and 
grandson of the famous  Mentelin 
(f 1478). He matriculated at Freiburg 
1490, Heidelberg 1492, Basle 1497, but 
does not seem to have taken a degree. 
On his father's death he at once began 
to carry on the press; but in 1503 
moved to Freiburg for a while and 
printed for Greg. Reisch (see Ep. 308 
introd.). In 1510 he resumed work at 
Strasburg, &nd continued there till his 
death; publishing many humamnistic 


14. ne N : nec H. 


and theological books. In his later 
years he took more interest in the works 
of the Reformers and in .medicine. 
A feature of his printing as à whole is 
the abundance of illustration. See 
Steiff in ADB. xxxii. 402—4, and Proctor. 

8. Hutteni] See Ep. 1356. 63n. 

IO. cuiusdam] Brunfels: see p. 367. 

18. Hedionem] See p. 479. 

I9. Capitonem] But cf. Ep. 1437. oon. 

20. alieno instinctu] Later, and per- 
haps already now, Erasmus considered 
the instigation to have come from 
Capito: see Epp. 1459. 63-6, 1485. 


» 


TO THE MAGISTRATES OF STRASBURG 417 


1429] 
ac splendidiss. viri: quorum amplitudini iam olim multis nominibus 
sum deuinctissimus. 

Basil. Dominica passionis, An. M. D. XXIIII. 


1430. To Hzwzv VIII. 


Opus Epistolarum p. 767. Basle. 

N. p. 732: Lond. xx. 49: LB. 660. «c. March ?» 1521. 

[Only an approximate date is possible; between the first composition of the 
De libero arbitrio (Ep. 1419) and its circulation in Sept., but nearer the earlier 
limit. There are some verbal resemblances to Ep. 1432 ; and Erasmus sent a servant 
to England about this time (l. 21n), and received a letter from Henry (Ep. 1467. 


16—17).] 
ERASMVS ROT. HENRICO OCTAVO, REGI ANGLIAE, S. D. 


IwnvicrissIME Rex, scio quantum habeat momenti ad concilian- 
dam muneri gratiam, vt in tempore detur: neque me fugit hoc 
meum munus duplici nomine intempestiuum esse; vel quod sero 
redditur, videlicet postea quam per omnes orbis regiones sparsum 
manibus populi teritur, vel quod offertur bellicis rebus occupatis- 
simo. Sed non contigit antehac certus aliquis per quem mature 
mitterem. Et libens totius officii mei gratiam perdidero, si hae 
iactura liceat redimere monarcharum inter ipsos concordiam. 
Nunc in tam atrocibus tamque diutinis rerum humanarum tumulti- 
bus, non modo studiorum me taedet aliquando verum etiam vitae. 
Sed his malis Deus aliquando finem dabit, si nos promereamur. 

Mitto primam manum libelli De libero arbitrio, aduersus Luthe- 
rum. Nondum est absolutum opus; immo per valetudinem quae 
me ad mortem vsque afflixit, et labores quibus explicabam caetera 
quae erant in manibus, vix tantum potui. Si gustus operis proba- 
bitur maiestati tuae caeterisque doctis, absoluemus et alicubi 
excudendum curabimus. Nam hic, opinor, nullus est typographus 
qui ausit excudere quod verbulo attingat Lutherum: contra 
Pontificem licet scribere quiduis. Hie est praesens Germaniae 
status. Itaque vt tuto isthuc peruenirent quae mitto, emandaui 
rursus famulum proprium ae fidelem, sed maiestati tuae non 


1429. 26. iam olim] Erasmus had had 
many pleasant visits to Strasburg ; 
notably in Aug. 1514 (Epp. 302, 305; 
cf. Ep. 66 introd.), June 1515 (Ep. 337 
introd.), Sept. 1518 (Ep. 867. 21-6), and 
Nov. 1521 (Ep. 1342. 207-11). 

1430. 3. munus] The wish expressed 
in ll. 7-8 that this gift might be symbolic 
of concord between the monarchs of 
Christendom (cf. Ep. 1403. 6-15), sug- 
gests that it was the volume of Erasmus' 
Paraphrases on the Gospels and Acts, 
uniting the dedications to four sove- 
reigns and the Pope, which Froben 
issued in 1524, folio, with the title 
Tomus primus Paraphraseon D. Erasmi 
Roterodami in  Nouwm Testamentum, 
videlicet in. quatuor Euangelia et Acta 
Apostolorum ; quarum bona pars nunc 
recens nata est, ommes ab ipso autore 
non oscitanter recognitae, If Henry had 


452:5 D 


as yet received only his own Gospel 
(Epp. 1381, 1385), the remainder of 
the volume might well be described as 
sent sero after wide dissemination. 

5. bellicis rebus] For the threatened 
resumption of the war against France 
in the spring of 1524 see Brewer iv. 61, 
365, and introd. pp. iv-xii. 

8. monarcharum] Cf. Ep. 1432. 75-6. 

IO. studiorum] Cf. Ep. 1432. 92. 

. Delibero arbitrio] See Epp. 1419, 


. labores] Cf. Ep. 1422. 31n. 

. ausit excudere] Cf. Ep. 1432. 86n. 
. famulum] Perhaps Livinus AI. 
goet: who was sent to the Netherlands 
and England with Epp. 1431-7 at the 
beginning of April (Ep. 1437. 7, 182), 
and returned in July (Epp. 1452. 48, 
1467. 15, 1401. 4), bearing Epp. 1457.8, 
and perhaps also Epp. 1455, 1463. 


e 


un 


- 


- 


t3 


o 


“πὶ 


IO 


—- 
un 


418 LETTERS OF ERASMUS [1524 
ignotum. Christus optimus maximus res tuas bene fortunet, Rex 
inuictissime. Basileae Anno Μ. D. xxr. 


1431. To Gvv Momirrow. 


London ΜΕ. 
Jortin ii. 414. 


Basle. 

25 March 1524. 

[An original letter, autograph throughout. With another letter of Erasmus it is 
included among the collection of correspondence formed by Abraham Ortelius 
(1527-98), the famous Antwerp geographer, and increased by his nephew Ja. Colius 
Ortelianus (1563-1628), who became a silk-merchant in London (see DNB. 42. 
269-70). The collection is now in the custody of the authorities of the Dutch 
Reformed Church, Austin Friars, London. "The two letters of Erasmus were 
printed by Jortin; and the whole collection has been most carefully edited by 
Mr. J. H. Hessels, Ecclesiae Londino- Batauae Archiuum i, 1887, with, for this letter 
as far as Guilhelmo le (1. 31), an excellent facsimile. In a few places the original 
manuscript has suffered through folding.] 


S. P. Amice candidissime, ad litteras tuas 21. Augusti scriptas 
sed prid. Parasceues redditas respondebo paucis, quod vereor ne 
tu isthine discesseris priusquam eo littere perueniant. Animus 
Barbirii mihi semper fuit perspectissimus. De libris quid actum 
sit inquiram. Nicolaus Busciducensis, quum hic ageret et hac de 
re frequenter sermo nasceretur, dissimulauit si quid recepit. 
Maximiliani litteras accepi mire candidas et amicas: cui respon- 
dimus, licet occupatissimi. Domino de la Roche, veteri amico meo 
ac patrono, nunc scribo. D. Cancellario Mercurino et Ioanni 
Almano pridem scripsimus. Illustrissima D. Margareta scriptis 
ad me litteris promittit pensionem si redeam. Non deesset pecunia, 
si mihi liceret per sycophantas tranquille viuere. Stunica furit 
Romae: cui Pontifex tandem indixit silentium. Hic sunt multi 
qui subinde nouis libellis in caput meum debaechantur. d fit 
impune in Germania ob fauorem Euangelii. Et tamen nihil adhuc 
scripsi in Lutherum nisi quod testatus sum me esse alienissimum 
ab illa factione. Hic est plane furor Euangelicus, hi sunt mores 
renascentis Ecclesiae. Ego istas prebendas ac primarias preces 


1431. 1. litteras] No doubt from 
Valladolid, contemporary with Ep. 


9. Mercurino] Gattinara : 
II50. 


see Ep. 


1380; and forwarded to Erasmus from 
Brabant, probably through Schlettstadt 
(cf. Epp. 1467. 28-9, 1553. 1-5). 

2. prid. Parasceues] 24 March. 

4. Barbirii] Cf. Epp. 565. 12n, 1386 
introd. 

libris] Probably those mentioned 
in Ep. 1507. 4, 14; in the delivery of 
which Nic. of Hertogenbosch (Ep. 616. 
14n) was concerned. The order for 
them had no doubt been given to 
Berckman before Morillon's departure 
for Spain ; cf. Ep. 1507. 5n. 

7. Maximiliani] Transsylvanus: see 
Ep. 1553. Neither his letter, written 
in 1523 (cf. Ep. 1467. 28n), nor Erasmus' 
reply, of the present date, are extant. 

8. de la Roche] See Ep. 1432. 


10. Almano] See Ep. 1554. Neither 
of these two letters of Erasmus is 
extant. 

D. Margareta] Cf. Ep. 1408. r1n. 

13. Pontifex Responding to Erasmus' 
pressure; cf. Epp. 1422. 76—8, 1438. 15. 
Erasmus had perhaps received private 
information in advance through friends. 

16. alienissimum] Cf. Epp. 1033. 193, 
1041. 43: and see also Epp. 1167, 1217. 

18. primarias preces] Ducange de- 
fines *Ius quod habet Imperator 
coronatus ex antiqua consuetudine in 
omnibus cathedralibus ecclesiis atque 
etiam monasteriis per Germaniae re- 
gnum, vnius canonici pro arbitrio 
nominandi, quem collegium recipere 
debet'. Cf. Ep. 1470. 36. 


1431] TO GUY MORILLON 419 
nihil moror. Sunt lentae spes, et ego iam morior. Quare tui 


arbitrii esto sub cuius nomine velis expediri. Noui et amo Nicolaum 
Barbirium. 

Absolui iam Paraphrases in totum Nouum Testamentum, excepta 
Apocalypsi. Nescio an legeris postremam editionem Epistolarum 
mearum. [ἢ his aliquoties est mentio Morilloni. Et tamen cura- 
bimus vt si quid mearum lucubrationum merebitur posteritatem, 
vt mecum viuat candidissimus Morillonus. Idque propediem fiet, 
iamque curatum fuisset, si tuae litterae venissent in tempore). 

(Nebbrissen (sem) iudicassem candidiorem. Et tamen ibi nihil est 
quod ad me pertinet, et rixa est de lana caprina. Salutabis mihi 
amicos Hispanienses, R. D. Archiepiscopum Compostellanum, 
Doctorem Coronell, D. Guilhelmo le Moyne. Miror te non memi- 
nisse Guilhelmi Vergaire. Gaudeo istam nationem mihi fauere. 
Ad quam vtinam me contulissem, quum me conferrem in Germa- 
niam! in qua tales repperi pestes vt, si praescissem, citius abiturus 


fuerim ad Turcas quam huc. Sed hec fatis imputanda. "Tibi cum : 


Camelo nihil est negocii : sed mihi, velim nolim, cum multis hydris 


res est. Bene vale. 
Basilee. 


parasceues An. 1524. 


D. Guidoni Morillono, Cesareae maiestatis secretario. 


1432. 
Opus Epistolarum p. 816. 


N. p. 780: Lond.xxi.9: LB.673. 


To GERARD DE LA RocHE. 


Basle. 
26 March 1524. 


[Evidently the letter referred to in Ep. 1431. 8-9. 

Gerard de Plaine, seigneur of La Roche (c. 1465?—31 Aug. 1524) followed his 
father, the Chancellor of Burgundy (l. 51), in a career of statesmanship ; and 
was appointed Master of Requests 1501, member of the Grand Council of Malines 


19. lentae spes] Cf. Epp. 783. 22, 
806. 14, 1585. 

20. Nic, Barbirium] See Ep. 613. 
Evidently his name had been suggested, 
in case Erasmus should decline the 
offered nomination: cf. Ep. 1470. 37. 

22. Paraphrases] For the latest see 
Ep. 1414. 

23. Epistolarum] F: see Ep. 1206. 
Morillon's name occurs there in Epp. 
695, 794; but Erasmus never printed 
any of their correspondence. 

28. Nebrissensem] See Ep. 487. 14n. 
I cannot explain the allusion here. He 
appears to have been criticizing some 
contemporary scholar, not Erasmus: 
who writes of him with great respect in 
Ep. iiir. 39-41, and in the first 
Apologia against Stunica (c. Sept. 1 5215, 
LB. ix. 2884. 

29. lana caprina] Cf. Hor. Zp. τ. 18. 
I5. 
30. Compostellanum] Alonso de Fon- 
seca, Abp. of Santiago de Compostella 
c. 1508-23, when he was translated to 
Toledo (Brewer iii. 3532). Erasmus' 


extant correspondence with him begins 
in 1526. 

31. Coronell] See Ep. 1274. 

le Moyne] This surname appears 

at the foot of a letter written for 
Charles v to Wolsey from Mons, 
12 Oct. 1521 (Brewer iii. 1668). He was 
presumably one of Charles! secretaries. 
'The dative Guzlhelmo is a mere lapse. 

32. Vergaire] In spite of the wrong 
Christian name (cf. Ep. 1054 introd.) 
Erasmus is probably thinking of John 
Vergara (Ep. 1277). For this form of 
his surname cf. Lond. xxvii. 7, LB. 
1261, I9 Nov. 1533, where both L and N 
give Vergaira, misread from Vergrara, 
hastily written in Erasmus! rough draft. 
In the ws. here he added the i later. 

33. me contulissem] Erasmus had 
perhaps been invited in 1521, as in 
1517 (cf. Ep. 596 introd.), to accom- 
pany Charles on his approaching 
return to Spain in May 1:522. For 
Charles' high opinion of him see 
Epp. 1302. 55-7, 1342. 260-2. 

36. Camelo Cf. Ep. 878. 13n. 


kEe2a 


20 


Ut 


IO 


2 
o 


420 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


1504 and vice-president of it 1518, member of Charles" Privy Council 1516. He 
was employed on frequent missions in Charles! service : on one of which he died 
at Rome (Pastor ix. 261: cf. Sanuto xxxvi. 584). 

Being a second son he founded a new line, which took its name from estates in 
the neighbourhood of Dijon. When Erasmus first made his acquaintance, he had 
recently married, in 1502, Barbe de Neufchatel. By his second wife, Anne de Ray, 
married in 1514, he left several children. See F. I. Dunod, Hist. du Comté de Bour- 
gogne, 1740, p. 163 ; and BN. xvii. 700-2. 

At the present time De la Roche was in Spain. A letter printed by C. Bornate 
in Misc. stor. Italiana, xvii (1915), p. 441, shows that he left Burgos c. 22 May 1524 
for Barcelona on his way to Rome. | 


ERASMVS ROTERODAMVS AD N. DE LA ROSCHE 5. D. 


Ex amicorum litteris ac praedicatione cognoui, vir ornatissime, 
sed praecipue Michaelis Gillis et Guidonis Morilloni, quam candide 
de nostris studiis sentias. Id quidem mihi nouum non est, quando- 
quidem ante multos iam annos, quum apud clarissimum parentem 
tuum Cancellarium tum agerem nescio quid, quo tempore tu nouus 
eras maritus, sensi fauorem erga me tuum propensum ac benignum. 
Sane in omnibus mundi regionibus meae lucubrationes mihi tam 
multos, tam insignes amicos pepererunt vt, si praeterea nihil 
accederet, tamen hoc nomine mihi potuissem abunde felix videri, 
ni mea senectus in hoe seculum non vno modo turbulentum in- 
cidisset. Quantus sim osor belli, quam pacis amans, declarant 
quum omnes libri mei, tum Pacis vndique profligatae Querimonia, 
quae iam, vt audio, Hispanice loqui didicit. Itaque propemodum 
vitae taedet, quum video duos florentissimos orbis monarchas tot 
iam annis inter se feralibus bellis conflictari, sic vt nulla mundi pars 
immunis sit a malorum consortio. Accessit alterum dissidium pene 
immedicabilius, noui ac veteris Euangelii: quod malum indies 
gliscit ac latius serpit, frustra obnitentibus tot monarchis, tot 
Ecclesiae proceribus, tot scholis, tot viris eruditis. Omnino fatale 
quiddam est, a quocunque deo proficiscitur hoc quod videmus. 

Ego quum in vtraque parte viderem quod mihi displiceret, et 
neutra pars sese accommodaret ad concordiam, decreueram con- 
quiescere et ab vtrisque castris abstinere; interea, quod vnum 
poteram, Christum Opt. Max. obsecrans vt eam tempestatem 


2. H Lond. : Gilis N*. 4. clarissimum XN : charissimum ἢ. 
20. quiddam HN? LB: quidam N!: quidem Lond. 


TIT. N.] Cf. Ep. 1127. tit. n. 

2. Gillis] Mentioned by Corn. Gra- 
pheus in his preface to Gattinara, 26 
June 1520 (see Ep. 1150 introd.) as 
a young citizen of Antwerp who had 
been for some time one of Maximilian's 
secretaries. He continued in Charles' 
service, and evidently was in Spain in 
1523. He attended the Diet of Nurem- 
berg in 1524 in the Imperial interest 
(Henne iv. 14n), but returned again 
to Spain (cf. Ep. 1553). A letter in 
which he introduces himself to Spala- 
tinus, from ' Madrith ', 19 Dec. 1524, 
is printed by C. Schlegel, Hist. vitae G. 
Spalatini, 1693, p. 212. He was per- 
haps a kinsman of Erasmus' friend, 


Peter Gilles. 

5. Cancellarium] Thomas de Plaine, 
lord of Maigny, chancellor of Burgundy : 
see Ep. 76. 43n.  Erasmus' business 
with him was very likely connected with 
the Panegyric (Ep. 179 introd.); the 
heading to which states that * Summus 
autem Cancellarius, cognomento de 
Maigny, Principis vice respondit ". 

11. osor belli] Cf. Ep. 1219. 41n. 

I2. Querimonia] See Ep. 603. 

13. Hispanice] Seville, J.  Crom- 
berger, 27 April 1520, translated by 
Diego Lopez, archdeacon of Seville: 
see Prof. Bonilla y San Martin in Rev. 
Hispanique, xvii (1907). 392-410, and 
cf. Ep. 1455. 22n. 


1432] TO GERARD DE LA ROCHE 421 


aliquando nobis verteret in tranquillitatem. Nec tamen omnino 25 
cessatum est a studiis, sed in his potissimum argumentis versatus 
sum, quae neutram partem magnopere offenderent. Etenim praeter 
alia multa, absolui Paraphrases omnes in Nouum Testamentum ; 
excepta Apocalypsi, quae nullo modo recipit paraphrasten, vix etiam 
interpretem, vt iam illam hoc labore dignam ducerem. 30 
Et satis suecessit hoc consilium aliquamdiu. Nunc dum vtrique 
parti pro mea virili consulere laboro, factum est vt vtrinque lapidari 
coeperim. Ecmondanus cum suo sodalicio fortiter me clamauit 
haereticum et Lutheranum ; nec vlla syllaba docere potuit quod 
clamabat, nisi quia non scriberem in Lutherum. Romae Lernaeum 35 
malum Stunica, nec ἃ Leone nec ab Adriano nec à Cardinalium 
collegio compesci potuit, quin aliquot virulentos libellos subinde 
furtim euomeret. Cui nuper etiam Clemens septimus dira molienti 
aegre quietem indixit. [ἡ Germania iam pridem gestiebant me 
stylo confodere, qui se iam iactant Euangelicos, quum nihil sint 40 
minus ; nulla iniuria iritati, nisi quod libris aeditis testatus fuissem, 
id quod res erat, me alienum esse a factione Lutherana. Id eo feci 
quod quidam meo nomine abuterentur apud ignaros, quum non 
ignorarent rem secus habere. Sed continuit illos reuerentia quaedam 
hominis, quod ipsi quantumuis iniqui non negant, de studiis publicis 45 
tantopere meriti. Tandem Huttenus huc appulit, qui instigatus 
ab insanis aliquot strinxit in me mucronem calami sui, congerens 
quiequid criminum poterat in quemquam confingi. Huic respon- 
dimus Spongia; ille periit. Post hune exortus est alius illo tum 
indoctior tum rabiosior, cui nondum respondimus ; et consultius 50 
arbitror negligere, quandoquidem audio non paucos alios accinctos 
ad huiusmodi vipereos libellos in me iaciendos. Ab hoc genus 
intemperiis nec Caesar nec Pontifex potest me tueri. Nec enim 
isti deos verentur nec homines. Tales propugnatores quosdam 
habet hoc nouum Euangelium, tam stultos et insanos vt ipse 55 
Lutherus et Melanchthon cogantur in eos scribere. Quanquam 
isti nec suos episcopos reuerentur, et nostros mirum quam asper- 
nentur. Hie nullus est tam vilis aut sordidus quin audeat licenter 
conuicia iacere in optimum quemque; neque pudet quicquam, 
neque metuunt quenquam. 60 
lam tempus erat vt studiis meis fruerer ; et in has turbas incidit 
mea senectus, quae quum praeter solita senum incommoda crudelis- 
sime vexetur calculo, tamen haec sit minima malorum portio. 
Nec interim licet fugere. In Brabantia scis quot annis digladiatus 
sim cum theologis, qui peius oderunt bonas literas quam Lutherum. 65 
Nec ignoras quibus furiis datus sit gladius. Romae solus Stunica 
scribit, sed in vno Stunica multa sunt portenta. In Anglia summos 
et certissimos habeo amicos, sed illic nescio quo pacto non libet 
viuere. Ad Gallos ingentibus promissis inuitor, sed obstat bellum. 


40. lam om. N. 


26. a studiis] Cf. Ep. 1422. 31n. this time with the extremist Carlstadt 
47. calami sui] See Ep. 1356. 63n. (Ep. 911. 56n) see LE?. 751, 753, 756, 
49. Spongia] See Epp. 1378, 1389. 770, 771 ; and cf. Ep. 1437. 54n. 
alius] Brunfels: see p. 367 and Melanchthon] Cf. Ep. 1384. 53n. 
Ep, 1429. 10-11. 66. quibus furiis] See Ep. 1408. 18n. 


56. Lutherus] For his difficulties at 67. In Anglia] Cf. Ep. 1386. τς. 


422 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
70 Calumniaretur aliquis me ad Caesaris hostem desciuisse ; quan- 
quam mihi nihil rei cum bello, neque fuit neque erit vnquam. 
Caesaris ero vbicunque vixero. taque spe pacis haesimus hic 
aliquamdiu: cuius adhue nullam auram affulgere doleo. 

Audio Cardinalem Columnensium istic adesse legatum ; cuius 
dexteritas, nam hominem noui Bruxellae, vtinam saltem inducias 
inter monarchas impetret! Difficile est simul et cum Turcis 
imminentibus et cum Gallis et cum Lutherano populo, qui indies 
se latius spargit, bellum gerere. Adest hic Cardinalis Campegius 
cum delegatione componendi Lutherani negocii, vir in primis 
8o eruditus et humanus ; sed vt ego res Germanicas video, vereor ne 
nihil agat. Etenim si res agatur saeuicia, periculum est ne ciuitates 
sese muniant confoederatione. Si tentent dissidium moderatis 
conditionibus finire, nullam ego spem video, futurum vt aut haec 
pars aut illa sit vel tantillum de suo iure remissura. Libris nihil 
agitur apud illos. Nam aduersus Lutherum scriptos nec audet 
quisquam excudere, nec alibi excusos legit quisquam. Vtinam ita 
visum sit principibus, publica autoritate citraque tumultum 
corrigere quae merito corrigi deberent! Sed dum suo quisque 
commodo priuatim seruit, negligitur vtilitas publica. 1n hoc 
9o seculum mea senectus veluti mus, quod aiunt, in picem incidit. 
Interim antiquantur bonae disciplinae, negliguntur bonae literae. 
Me certe satietas habet omnium studiorum, postquam video 
tantam hominum ingratitudinem, vt qui ex meis libris didicerunt 
sermonis copiam, certatim in me stringant calamum. 

Haec visum est in amici sinum effundere. Nihil habeo quo me 
consoler praeter bonam erga Christum conscientiam ; cuius gloriae 
toto faueo pectore. Bene vale. 

Basileae pridie Paschatis, Anno Μ. D. xxii. 


M 
Un 


85 


95 


1433. 


Magni Erasmi Vita p. 136. 
Lond. xxx. 11: LB.676. 


To Jou pE Houpr. 


Basle. 
(30 ?» March 1524. 


[Evidently contemporary with Epp. 1431-2, 1434. though a precise month-date 
is not possible, unless postr. Pasch. is to be read (cf. Ep. 1018. 20n): the text of 


ΟΣ being poor. 


But perhaps a blank was left for the exact day to be filled in, 


74. Columnensem N. 


70. ad Caesaris hostem] Cf. Ep. 1408. 
20n. 

74. Columnensium] Pompeo Colonna 
(12 May 1479—28 June 1532), of the 
famous Roman Imperialist house, Bp. 
of Rieti 1508-20, Cardinal 1517. 
Though 'totally unfitted for this high 
dignity, and rather a condottiere than 
a Prince of the Church", he was one 
of the most powerful members of the 
Sacred College at this time, and an 
implacable enemy of Clement vir. 

His meeting with Erasmus may be 
placed in the winter of 1516-17, when 
he was sent to persuade Charles to 
a better understanding with Henry 


(Sanuto xxiii. 502), and after a long 
stay in the Netherlands finally wenf 
on to England. He can be traced at 
Brussels in Dec. 1516 and Jan. 1517, 
and at Malines in Feb. : see Brewer ii. 

The appointment mentioned here I 
cannot confirm for this time; but 
a letter from Rome, 8 Aug. 1524 
(Sanuto xxxvi. 523). reports that he 
had then just received * la comenda di 
Spagna '. 

78. hic] in Germany. 

86. excudere] Cf. Epp. 1430. 17-19. 
1486. 2—3, 1493. 4-5, 1494. IO-II. 

90. mus] Cf. Ep. 256. 54-5. 

94. copiam] Cf. Ep. 260. 


1433] TO JOHN DE HONDT 423 


asit was in Ep. 1434. 61: the two letters may well have been sent off together. 
Ep. 1471 shows that de Hondt repudiated the suspicions here raised. ] 


HONORABILI DOMINO IOANNI DE HONDT, CANONICO CURTRACENSI, S. P. 


QvvxM alterae vestrae iam obsignatae mansissent aliquae apud 
me, venerunt litterae e Flandria scriptae a Michaele quodam 
Bentino, quae nunciabant te inimicissimo esse in me animo, ac 
iuuenem quendam, qui nescio quem meorum libellorum haberet, 
acriter obiurgasse quod haeretica legeret ; addens eos libros esse 
pestilentiores Lutheranis, teque sperare breui futurum vt ego cum 
meis libris comburerer. Non dubito quin haec sint conficta, nisi 
tu aut plane versus es in alium hominem, aut prorsus ignores 
quantum malorum hic sustineam a Lutheranis. 

Ego puto mortem esse leuiorem his quae patior. Et si nouissem 
statum huius coniurationis, maluissem ad Turcas demigrare quam 
huc. Aliter iudicauit Adrianus Pontifex de libris meis. qui theo- 
logis frustra de me blaterantibus imposuit silentium. Aliter 
Cardinales, qui Stunicae talia de me scribenti indixere silentium : 
quod nuper iterum fecit Clemens vir. Aliter Cardinalis Campegius, 


1. aliquae O? : ? aliquamdiu an reliquae. 5. addens pro addentem scriptum 


csse liquet, 7. sint LB : sunt O*. 


I. alterae vestrae] An important 
letter, addressed to de Hondt, about the 
payments of Erasmus' pension from his 
Courtray prebend : written before this, 
but not yet dispatched. Not extant. 
Cf. Ep. 1458. 2, 15. 

2. Michaele] Bentinus, Bentius, or 
Bentinius, of Flanders (Herminjard 
103), was working for Froben in 1520, 
and corrected for the press new edi- 
tions of Erasmus' Gaza, Feb. 1521 
(Epp. 428, 771) and Adagia, Oct. 1520 
(BRE. 58, 166; cf. Ep. 1437. 160-5, 
and VE. 226): for his position in the 
firm cf. Ep. 1437. 43. An epigram of 
Ursinus Velius (Poemata, Basle, Froben, 
March 1522, f9. x?) congratulates him 
on enjoying the society of Erasmus, 
Boniface Amerbach, Busch, Ber, and 
Pelican. Before this visit to Flanders, 
during which he visited Livinus Am- 
monius at Bois St. Martin (Ep. 1463), 
he was in sympathy with the Reformers: 
and now on his return attached himself 
to Farel, through whom he attempted 
to find his way to Brigonnet's circle 
at Meaux (see Ep. 1407. 92, r18nn). 
Another project was to start with 
Anemund Coct a press which should 
produce French translations of the 
.Gospels (Herminjard 103, 120). With 
Oecolampadius also and the Strasburg 
Reformers he established relations 
(ibid. 181-5). About Nov. 1524 he 
married (Epp. 1514, 1548), and began 
to work in the press of Val. Curio 
at Basle: whom he helped with his 
second Lexicon Graecum, March 152; 


(cf. Ep. 1460 introd.). Later he went 
to seek his fortune at Zurich and 
Lyons (Herminjard 153, 164); but 
returned disappointed to resume his 
work with Curio. He contributed some 
notes on Nic. Perottus' Cornucopia. 
Varro's De analogia, Pomp. Festus and 
Nonius Marcellus, Sept. 1526; and 
edited Horace with  Acron's com- 
mentary, with a preface r1 April 1527, 
addressed to his old companion in 
Froben's press, Conrad  Heresbach 
(see Ep. 1316). About 20 Nov. 1527 
he died of the plague at Basle, following 
his wife and child (Oec. E., f. 201— 
Herminjard 207; cf. Lond. xix. 51, 
LB. 939, 1 March 1528). Hislast under- 
taking was to edit Cicero in 3 vols. fol., 
for Cratander; who in the preface, 
13 March 1528, to vol. i, f9. a*, deplores 
the young man's untimely death in the 
most heartfelt language. 

His notes on Varro mention a friend 
Perpetuus Henriotus, and extol Eras- 
mus as 'amor et delitiae humani 
generis '; and his preface to the notes 
insists vehemently on the necessity for 
accuracy in critical scholarship. 

7. comburerer] For similar reports 
cf. Epp. 1494. 32-3, 1518. 33-4, 11-12. 
. coniurationis] Cf. Epp. 1477. 26, 


I481. 22, 1506. 8, 1528. 42. 

13. imposuit silentium] Οἱ. Epp. 
1359. 2n, 1581n. 

14. Cardinales] Cf. Epp. 1302. s9n, 


IS8I. 
15. Clemens] Cf. Ep. 1431. 13n. 
Campegius] Cf. Ep. r410. 


un 


μι 


ITA! 


424 LETTERS OF ERASMUS [1524 


qui nullius operam magis implorat aduersus Lutherum quam meam. 

Aliter ipsi Lutherani, qui in neminem magis fremunt quam in 

Erasmum. Hoc te scire volui, ne quid erres in nobis. Bene vale. 
Basileae, post Pascha Anno M Dp Xxiv. 


1434. To JouN CARONDELET. 


Opus Epistolarum p. 819. Basle. 

N. p. 782: Lond. xxi. 12: LB. 675. 30 March 1524. 

[Written in response to letters, not extant, from Margaret of Austria and her 
Chancellor (see Ep. 803. 12n), intimating that Erasmus' Imperial pension would 
not be paid unless he returned to Brabant. The fact that Margaret's letter had 
reached Erasmus early in January (cf. Ep. 1408. 10-11), and the many verbal 
resemblances here to his letters of January and February, especially to Ep. 1422, 
suggest that this may have been written some weeks before it is dated, but inten- 
tionally held back from dispatch (cf. Ep. 1433. 1-2). Carondelet replied through 
Mareus Laurinus; see Ep. 1458. 57-64.] 


ERASMVS ROTERODAMVS IOANNI CARONDILETO, ARCHIEPISCOPO 
PANORMITANO, S. D. 


Vm eadem opera et ad tuas et ad illustrissimae dominae Mar- 
garetae literas paucis respondeam, non sunt fumi quos ostendunt 
Galli ; sed iam olim Poncherius, episcopus Parisiensis, quum legatum 
ageret Bruxellae apud Carolum Regem nondum Caesarem, praeter 
Regis benignitatem suo nomine offerebat supra impensas omnes, 
quadringentos coronatos aureos, pollicitus interim ocium meum et 
libertatem mihi incolumem fore. lam haec absentia non debet 
vocari absentia, in qua tantum voluminum aedidi, quod istic 
manens perficere non potuissem. Et tamen discedenti Thesaurarii 
10 promiserant pensionem fore in tuto. Porro quod addit tua sub- 

limitas, ne videar ad hostem defecisse, risi, v& verum fatear, quasi 

Erasmo sit quicquam negocii cum bello. Imo hoc pro viribus ago 

vt conueniat inter monarchas. 

Causam quur me toties vocarit, Rex Galliae per nuncium aperuit. 
15 Decreuit Lutetiae collegium instituere trilingue, quale est Louanii. 

Ei rei volebat me esse praefectum.  Excusaui tamen, memor vide- 

licet quantum inuidiae quantumque tumultuum sustinuerim istic 

a theologis nonnullis ob collegium Buslidianum. Et tamen famulus 

meus e Gallia reuersus, certis argumentis docuit illic Thesaurariam 
20 esse paratam mille librarum. Ego fiscum Principis mei nondum 

admodum grauaui. Nam ex eo pensio non nisi semel soluta est. 


Un 


1434. 3. Poncherius] See Ep. 529; 1375, 1403. 


and, for his meeting with Erasmus at 15. collegium] See Ep. 522 introd. 
Brussels in 1517, Ep. 522. 116n, 117n. 18. famulus] Hilary Bertulf ; see Ep. 
6. quadringentos] Equivalent to the ^ 1400 introd. 
1,000 florins mentioned in Ep. 551. 11. 19. Thesaurariam] at Tours : cf. Epp. 
For the sums offered to Glareanus see — 1439, 1446, 1471, 1484, 1487, 1488, 
Epp. 463. 42-3, 529. 109-10. 1529, 1545, 1553. 
8. aedidi] Cf. Epp. 1390. 17n, 1411. 20. mille librarum] For other esti- 
8n. mates of its worth see Epp. 1471, 1487, 
9. Thesaurarii] One of these was 1529, 1545, 1553. 
Jo. Riffault; see Ep. 1287. 29n. 21. pensio] Paid to him at Antwerp 
II. ad hostem] Cf. Ep. 1408. 2on. by Riffault before he left for Basle in 


14. nuncium] Cantiuncula : see Epp. — 1521: see Epp. 1302. 24, 1342. 87-9. 


1434] TO JOHN CARONDELET 425 
Altera quaesita est arte, nullo fisci dispendio. Hic magno viuo, 
praesertim ob crebras aegrotationes, quanquam et alioqui parum 
irugi pecuniarum dispensator. lamque non parum aeris alieni 
contraxi, vt si per valetudinem abire liceret, per creditores fortasse 25 
non liceat. Quare si fieri potest, velim vt huic famulo numeretur 
saltem vnius anni pensio, ad subleuandam inopiam meam. Mitto 
Caesaris literas, quae idem hoc cupiunt. Quanquam ego, et cum 
pensione et sine pensione, Caesaris ero, neque vobis de re tantilla 
futurus sum frequenter molestus. 3o 

Hoc anno crebro quidem, sed praecipue mensibus Iulio et Decem- 
bre, sic me tractauit meus carnifex calculus, vt mors fuerit in votis, 
vita in desperatione. Nulla enim mors potest esse calculo crudelior. 
Et tamen hae tragoediae Lutheranae sunt mihi ipso etiam calculo 
molestiores. Audebo apud hominem amicum et illud effundere, 35 
nonnihil dissuasit mihi reditum praesens temporum status. Scis 
quanta mihi fuerit digladiatio cum theologis quibusdam ob bonas 
literas ante Lutheri exortum. Et iam gladius datus est duobus 
acerrimis bonarum literarum osoribus, Hulsto et Ecmondano. 
Ecmondanus qualis si& norunt omnes, et quam hostili sit in me 4o 
animo multis modis declarauit, hodieque declarat. Scripsi multos 
libros ante cognitum Lutheri nomen. Et tamen in his nihil adhuc 
inuentum est quod cum Lutheranis consentiat. "Tametsi facile est 
inimico decerpere quod calumnietur; et res agitur istic prorsus 
ordine theologico. Homo cui male volunt rapitur in carcerem. 45 
Ibi inter paucos transigitur negocium ; et innoxius debet indigna 
pati, ne quid illis decedat autoritatis. Vbi tota aberratum est via, 
clamant fauendum negocio fidei. 

Haec res tametsi non tantum valuit apud me vt deterreret 
a reditu, tamen, vt ingenue dicam, fecit minus alacrem ad repe- so 
tendam Brabantiam, maxime cum absente Caesare non multum 
praesidii sit in aula. Cardinalis Campegius adest Norenbergae, 
destinatus componendo Lutherano dissidio. Me iam ternis literis 
amantissime euocauit, vsurus opera mea: quanquam quid ea 
profectura sit nescio, nisi quod video senectutem meam, cui debe- s; 
batur ocium, obiici furiis et, dum omnibus benefacere studeo, 
vtrinque discerpi. δ᾽ potero me excusare Card., posteaquam 
refrixerint hypocausta Germanica, aduolabo; et si licebit hie 
dissoluere aes alienum, quo praeter morem meum sum inuolutus. 
Amplitudinem tuam Christus Opt. Max. diu seruet incolumem. 

Basileae die Mercurii post Pascha, Anno Μ. Dp. xxirir. 


60 


48. est post fauendum add. N. 


22. Altera] Evidently (cf. Ep. 628. 
49-50) the 300 florins given him in 
1517: 860 Epp. 597. 26n, 695. 36-7. 

24. aeris alieni] Mentioned again in 
l. 59: cf. Epp. 1470. 20-24, 1531. 1 1-12. 

26. famulo] Probably Algoet: see 
Epp. 1430. 21n, 1437. 7, 181-2, 220. 

28. Caesaris literas] Cf. Ep. 1408. 
ID. 

31. Iulio et Decembre] Cf. Epp. 1422. 


18-21, 1426. 13-16. 

38. gladius] Cf. Ep. 1408. 18. 

39. Hulsto] See Ep. 1345. 3on. 

42. Lutheri nomen] Cf. Ep. 1410. 18-- 
19. 

52. Norenbergae] See Epp. 1424. 
IID, I428. 12n. 

53. ternis literis] For two of these 
8606 Ep. 1422. 1n, 6n. 

58. hypocausta] Cf. Ep. 1422. 33-4- 


426 LETTERS OF ERASMUS [1524 


1435,5,, To Jouw RosByws. 
Louvain MS. Basle. 
Cran. E. 31 March 41524)». 
[Δ contemporary copy, evidently made for or by Robyns and sent to Cranevelt : 
in the collection of whose correspondence it is now at Louvain (see Ep. 1298 introd.). 
At the head is the word coPr4A: the year-date can be supplied from Ep. 1457. 


For John Robyns, who was Dean of Mechlin and influential in the affairs of the 
Collegium trilingue at Louvain, see Epp. 178. 7n, 805, 1046, 1437. 188.] 


S. P., ornatissime vir. Habeo gratiam quod Goclenio nostro 
aliquid honorarii muneris datum est, non tam ob ipsum donum 
quam quod hac vestra beneuolentia retinetur in theatro suo. 
Quid enim sunt duodecim floreni ? Ego tenuissimus plus dedi ne 

5 desereret susceptam prouinciam: hoc enim habeo certum, non 
facile successurum illi similem. 

Iam non semel Gallorum Rex magnis promissis inuitat me in 
Galliam. Vult instituere trilingue collegium Lutetie; sed hactenus 
excusaui, videns mihi certamen futurum cum theologis, qui mire 

io debaechantur in Grecas literas. Ego iam senex missionem quero ; 
atque vtynam contingat! Video meam senectutem in huiusmodi 
seculum incidisse, vt quocunque me vertam, multa ferenda sint. 
In vtraque parte sunt que mihi displicent ; et interim, dum neutri 
me addico, vtrinque discerpor. Adrianus sextus fauit; fauet et 

15 Clemens septimus, fauet Cesar; sed nec benignitate horum nec 
fauore fruilicet. llico clamet populus Luteranus, ἡ Corruptus preda 
defecit ab Euangelio '. Certe in Luterana factione video multos 
tam seditiosos tanque furiosos vt illi federi nunquam sim acces- 
surus. Si videro principes sepositis affectibus priuatis velle con- 

20 sulere glorie Christi, adero; sin minus, certe approbabo meam 
conscientiam Deo. Deus te seruet incolumem, vir honorande. 

Basilee die Iouis post pascha. 

Erasmus Rot. tuus ex tempore. 


Honorabili viro Ioanni Robyns, decano Mechliniensis ecclesie. 


1436. To (GERARD GELDENHAUER ?). 


Basle MS. G?. I. 37. 18. «Basle.» 
«c. 2 April 1524.» 


[The manuscript of this letter was discovered by my wife in August 1906, in 
a miscellaneous volume in the Basle University Library. It is a xviic. copy by 
the hand which has rewritten Ep. 1384 at Zurich, and is inscribed by R. Faesch 
(1595—1066) ' Epistola Erasmi de relicta vita monastica! and on the back * Latina 
varia singularia manuscr.' "The original cannot now be found, but there is reason 
to conjecture that it was among the papers of Boniface Amerbach ; for two other 
Basle MSS. in the same hand no doubt emanate from that source—C. VI*. 41, 
which is a Consultatio by Boniface's son Basil, 1582, with a heading by Faesch; 
and Urk. ΠΡ, s, in the box from which come Epp. 517, 518, 1420, etc. The 
connexion of Urk. II». 5 with Boniface is shown by a ms. volume, O. I. 4, written 
by Faesch, where it is copied (f. 204) * ex autographo Bonif. Amerbachii': and 


4. ne desereret] Cf. Ep. 1388. 3n. words are scratched through in the 
7. Gallorum Rex] Cf. Ep. 1408. 20n. — ws. 
9. videns . . . ro. literas] These 16. preda] Cf. Ep. 1459. 54n. 


1436] TO (GERARD GELDENHAUER:» 427 


the same volume contains (f. 216) a copy of another document made by Faesch 
*in bibliotheca Amerbachiana, 28 Aug. 1656, ex autographo Bonif. Amerbachii '. 

The provenience of the Ms. is therefore good ; and on internal grounds there 
is no reason why it should not be considered authentic. Its verbal resemblance 
to both the Compendium Vitae (11. 52-89 : in vol. i) and Ep. 447 (101-26, 147-243, 
360—7, 420-40) is very close, with the notable difference that the story of Erasmus' 
youthful struggles with his guardians is narrated here in the first person instead 
of in the third. The coincidence of l. 82 with the lapse in rr. 89 suggests the 
possibility that this was the earlier composition, and was cast into the third person 
for the Compendium Vitae. In any case its existence is a striking confirmation 
of the genuineness of that document. 

The allusion (ll. ;—6) to Luther's De Votis gives some indication of date ; but there 
is nothing to show to whom the letter is addressed. It may be the composition 
which Erasmus was asked by Geldenhauer to undertake, but did not venture to 
send (Ep. 1437. 212-14). "The mention (ll. 116—17) of Ep. 296, which had not yet 
appeared in print, offers some confirmation of this conjecture; since it seems 
probable that the ' Franciscus Nouiomagus' to whom that letter was com- 
municated by Erasmus (see Ep. 296 introd.), was Geldenhauer, who was both 
a Crucifer (see his Satyrae, Louvain, Th. Martens, 13 June 1515) and chaplain to 
the Bishop of Utrecht—Lypsius having made a mistake in the Christian name 
(cf. Ep. 1342. 302n). The opponent whom Erasmus answers was evidently on 
s orthodox side, and may be conjecturally identified with Alard or Paschasius 

p- 1437. 29). 

he ws, is inaccurate, and needs frequent correction ; and the letter is perhaps 
truncated at both ends.] 


Qvi tot tam manifesta mendacia mentiri non veretur, mox 
confutandus ex ipsis meis lucubrationibus, quae longe aliud sonant, 
quid non audebit confingere ? De veste mutata subinde repetit et 
ineuleat, non sine multis mendaciis: quorum primum est quod 
Lutherus nunquam excusserit cucullam, quum ipse libro ad patrem ; 
edito fateatur se deposuisse monachum, cum esset in Patmo; 
alterum est quod apostatam vocat quisquis habitum mutarit, 
quum apostatae dicantur apud orthodoxos qui defecerunt a pro- 
fessione nominis Christiani. Quod si apostatae vocabulum libet 
ad monachos detorquere, potius apostatae dicendi sunt qui pecunias ro 
congerunt, qui scortantur ac moechantur, qui gulae ventrique 
seruiunt, qui episcopis obtrectant, qui praepositos suos non verbis 
tantum sed et pugnis et venenis aggrediuntur; his enim vota 
violantur. Nam monachi minima pars est vestis. Haec cum apud 
istos sint quotidiana, ob vestem mutatam aut locum desertum :; 
apostatae vocabulum ingeminant, quasi hoc ipsum non sit fre- 
quentissimum apud istos, vt aliquis abiecta veste profugiat in 
militiam aut quo lubet. 

Deinde vt demus canonicos regulariter viuentes esse monachos, 
vt demus recte apostatam dici qui vestem mutauit, in me certe 2o 
non quadrat, qui nunquam fuerim monachus. Etenim spontanea 
professio monachum íacit, non coacta. Et ideo professio ante 
pubertatis annos suscepta non habet rigorem, quia tantundem 
valet voluntas expers iudicii et voluntas non libera. 

Tutores, quo facilius sese expedirent a rebus indiligenter gestis, 2; 


I. tam scripsi, cf. Ep. 1402. 1: iam MS. 17. abiecta scripsi: abiect? MS. 

3. confingere] Cf. Ep. 1432. 48. the Wartburg, which he also calls 
veste mutata] See ll. 109-18 ?»fra. — ' insula Pathmos ' (LE?. 441). 

6. fateatur] At the end of his preface 15. loeum desertum] For Erasmus' 


to the De votis monasticis (LE*. 467) ; defence of himself on this charge see 
dated 21 Nov. 1521, ex Eremo, i.e. from — Ep. 809. 100-60. 


428 LETTERS OF ERASMUS [1524 


hoc agebant, vt nos aliquo protruderent in monasterium ; et 
fortasse iudicarunt se sacrifidium mire gratum oblaturos Deo, si 
fecissent duos proselytas. Hoc igitur consilio nobis emerunt 
mensam et tectum apud Fratres quos vocant Collationarios : 
apud hos enim frangitur indoles puerorum, et hic monachi gloriantur 
se colligere seminaria suae gentis, alioquin intermoriturae. Quum 
ab his pararemus abitum, sollicitatus sum vt apud ipsos manerem. 
Respondi in aetate non sibi nota me nihil velle statuere de vitae 
genere. Vbi redissemus in patriam, rursus apud tales nobis emerunt 
35 mensam. Ego iam plus annum tenebar febre quartana. Qui 
tutorum erat prior—nam tertius pestilentia perierat—, serio coepit 
cireumspicere locum. Id vbi sentirem, ago cum fratre meo, qui me 
natu maior erat annis tribus, num esset eius mentis, et an consultum 
putaret inuolui genere vitae vnde non possemus nos explicare, si 
40 poeniteret ; quum ex reliquiis haereditatis adhuc superesset quod 
nos aliquot annos in scholis posset alere. llle non dissimulabat se 
metu facere quod faciebat, ac plane meum probare consilium : 
tantum vt ego apud tutores loquerer pro vtroque; nam ipsum 
non audere. 'Faciam,' inquio, modo ne tu post mutata sententia 
45 fallas me. Iurauit se constantem fore. 

Venere tutores. Maior multa praefatus de sua diligentia, quo- 
modo non sine summa difficultate vtrique nostrum locum egregium 
impetrasset, gratulatus est nobis de tanta foelicitate. Ego, tametsi 
puer vix dum egressus annum decimum sextum, respondi: nos 

5o quidem pro animo studioque illi gratias agere, qui non iussus sic 
laborasset. Caeterum nobis non videri consultum vt obstringeremus 
nos tali vitae generi, priusquam ipsi nobis essemus magis noti 
magisque quid esset religio perspectum haberemus. Interim vnum 
atque alterum annum daturos operam honestis studiis, post suo 

55 tempore de vitae genere consulturos. Hic vir ille doctus ac prudens, 
vt habebatur, qui debebat nos temere propensos ad obligationem 
oratione sua reuocare, offensus responso tam non puerili protinus 
incanduit, ac me vocauit nebulonem qui spiritu carerem : minitans 
se destituturum nos, ipsi curaremus vnde viueremus. ' Et iam 

6o nune ᾿ inquit 'renuncio fidei iussionem pro mensa qua nunc vti- 
mini'. Respondi me quidem tabulae resignationem accipere, non 
tamen ab honestis deflexisse animum, sed eruditionis amore flagrare : 
post satis tempestiue nos consulturos de genere vitae. Abiit indi- 
gnans perinde quasi fustibus fuisset percussus.  Subornauit deinde 

65 alios atque alios, qui nos detrectaturos in nassam perpellerent. 

Ego quoniam iudicio, non affectu, mouebar, non potui mutare 
sententiam. "landem frater, qui mihi semper fuerat genius malus, 
expugnatus est et pertractus in diuersam mentem, et me iuniore 
relicto, prolectus est in nassam. Atque illi quidem successit. Erat 


[2t 
o 


28. emerent MS. 39. putauit MS. 55. prodens 778. 56. qui 
scripsi: quod MS. 66. monebar MS. 69. prolectus scripsi, cf. Ep. 
1342. 320: profectus MS. 


29. Collationarios] Of. Ep. 447. 102. conflicts with those of Ep. 447. 156-7, 
The word has perhaps dropped out in 242. Perhaps igressus should be read 
H. 52-3. here for egressus; cf. Ep. 296. 2, cr. n. 

34. patriam] Gouda. 54. Suo tempore] sc. tempestiuius : 

49. decimum sextum] This figure Ep. 447. 198, and l. 63 tnfra. 


1436] TO «GERARD GELDENHAUER?» 429 
robusto corpore, callidus, pecuniarum tractator, strenuus potator, 7o 
voluptuarius. Quid multis? Deus erat apud illos. Hic ego puer 
et valetudinarius et solus et rerum humanarum imperitus, vt qui 
semper vixissem in scholis, obtundebar quotidianis minis. Nec 
deerant qui minis adderent blanditias. Frater qui solus semper 
tractarat rem pecuniariam, quiequid supererat, secum abstulit, 75 
et alioquin furacissimus. Vt finiam, non mutata sententia sed 
victus, ingressus sum monasterium. 

Ibi primum blanda omnia, et in omnibus indulgebatur nobis. 
Venit dies sumendae vestis sacrae.  Reclamaui denuo: rursus 
acrioribus minis repulsus sum, et omnis vitae spes adempta, si 8o 
locum mutarem. Sumpta est vestis, imo iniecta est. Etiamnum 
blanditiis lactabar ; et tamen subolere coeperunt eius vitae miseriae. 
Venerat annus professionis, a qua maxime abhorrebat animus. 
Ibi me omni machinarum genere sunt adorti, tum intus tum foris. 
Inter omnia maxime me commouebat pudor, quem miris modis 8; 
exaggerabant, si sacram illam vestem deponerem.  Obiiciebant 
ingens periculum ab Augustino irato, si vestem illi sacram abiicerem ; 
nec esse spem vllam ab vllis amicis, si quid tale auderem. An haec 
manifesta vis erat in adolescentem, ingenii verecundi, rerum 
imperitum, et omnibus praesidiis destitutum, a fratre etiam pro- oo 
ditum ? Hie si non erat metus cadens in constantem virum, 
certe metus erat cadens in quamuis constantem adolescentem. 
Sic Erasmus factus est canonicus. Et ille Iudas frater saepe post 
confessus est suum peccatum, quod me in eam nassam detrusisset ; 
sed mihi sero sapiebat ille. 95 

Post acceptum capistrum aperiri coeperunt eius vitae mysteria. 
Quanquam autem mihi nulla spes erat elabi ex eo vitae genere, 
tamen furtiue et reclamantibus patribus vacabam studiis quatenus 
licuit. Et quamuis animo nunquam approbassem hoc vitae genus, 
tamen ob scandalum tum pene inuincibile ferebam omnia. Haec 
enim superstitio sic penitus insederat hominum mentibus vt mulier 
quaedam  abortierit, quod videret canonicum quendam sacris 
virginibus praefectum in vicinia obambulantem in veste linea, 
non teetum nigro pallio. Et quidam natu grandis serio mihi fassus 
se veriturum, si dormiret non tectus veste linea, ne diabolus ipsum 
viuum raperet ad inferos. 

Interim oblata, non capta, occasione vocatus sum in Brabantiam, 
inde ad Episcopum Cameracensem. Hic nihil acetum est sine 
authoritate maiorum.  Abii Lutetiam ; nee vestem mutaui, 
religiosa quadam verecundia, donec in [talia necessitas adegit vt 


75. tractaret MS. superarat MS. sed cf. v. 40 et Ep. 447. 74, 165-6. 
86. exaggerebant MS. 92. quemuis MS. 98. quatenus scripsi, 
secundum Ep. 447. 450: quam MS. 


100 


-—- 


95 


- 


IO 


Erasmus' 


107. in Brabantiam] The accepted 
view of Erasmus' career at this point 
gives no intermediate stage between 
the monastery and the service of the 
Bp. of Cambray. In both his own 
statements (1r. 94-8 and Ep. 447. 454) 
he represents the invitation as coming 
from the Bp.; and Beatus' words 
(rv. 39-41), though not explicit, may 


be read in the same way. 
meaning here is perhaps that he was 
brought down to Brabant, very likely 
Brussels or Malines, to be interviewed, 
before he learnt that it was the Bp.'s 
service that he was to enter. For his 
time with the Bp. see App. 5 in vol. i. 

110. in Italia] Cf. Epp. 296. 178-90, 
447. 470-96. 


430 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
mutarem, bis ob vestem periclitans de capite. Ac primum texi, 
non deposui. Mox impetrata a Pontifice venia vt liberum esset vti 
et non vti. Reuersus in Angliam recepi, rursum mutare coactus 
sum per amicos. Ita demum quoniam videbatur esse Dei voluntas 

115 vt deponerem, et inconstantia plus habuisset offendiculi, perseueraui 
in veste sacerdotali. Caetera satis dilucide explicaui in epistola 
ad Seruatium, quam quidam ab ipso suffurati vulgarunt, quum 
vni esset scripta ; et in primo libro quo Lei conuiciis respondeo. 

Primum igitur si citra Pontificiam authoritatem per occasionem 

120 mutassem cultum, non essem apostata: quum nunquam hoc vitae 
genus approbarim. Et si maxime probassem ac mox ex causis 
mutassem vitae genus, non essem apostata: nisi forte summus 
Pontifex, qui multos liberat ea seruitute, facit quod non potest 
facere. Porro quod ait me sollicitare vt omnes monachi suum 

125 deserant institutum, fatebor esse verum, si vel vnum proferat cui 

fuerim author vt mutaret vitae genus. Ego possum aliquot proferre 

quos nutantes confirmarim ne facerent. Multorum quidem me 
miseret; sed vt nune res sunt, video non minus miseriae paratum, 
si deserant institutum. 

Haec cum ita habeant vt a me literis sint prodita, quo consilio 
student isti ne quis hoc nesciat quod nimium multis est notum ? 
An vt plures animent ad id faciendum temere, quod ego feci iure 
et coactus necessitate ? Non alium video fructum hine proficisci 
posse. Ego nullum vitae genus vnquam damnaui, sed non omne 
5 vitae genus cuiuis conuenit. Mihi certe nullum vitae genus minus 

conueniebat, siue corpus spectasses siue animum, quam hoc in 

quod protrusus fueram. Denique fingat me qui volet, adolescentem 
quaesisse libertatem quacunque via, quum seruitutem nunquam 
ex animo probassem, cuius erat humanitatis hoc libris euulgare ? 

140 nisi forte probaturi sunt, si quis euulgat quae quotidie apud istos 

designantur. Sic fingunt ipsis placere confessionem, quasi nihil 

habeant quod confiteantur sacerdoti. ^ Vtinam istorum flagitia 
saltem ignoraiet mundus ! 

Eiusdem prudentiae est quod negat esse spem placandi Christi, 
si nulli sint coelibes: quasi coelibes omnes casti sint, aut quasi 
coniugati non possint suis precibus placare Deum, aut quasi virgines 
et monachi non egeant intercessore apud Deum.  Impingit mihi 
ferociam animi, qui neminem attigi nisi atrociter lacessitus ; 
impingit vindictae libidinem, qui nonnullis furiose lacessentibus 
150 non respondi. De pudicitia mea dubitat, quasi vel illam iactarim 


130 


145 


vnquam, vel inter istos casta puraque sint omnia. Atque hic 
nescio quos carceres blaterat carnifex, monasterium, opinor, 
117. quidem AS. suffurari MS. 124. sollicatare MS. I27. mu- 


tantes MS. 


137. protrosus MS. 


112. venia] Cf. Ep. 296. 186n. 
113. in Angliam] Cf. Epp. 296. 191- 


24, 1075. 
135. minus conueniebat] Cf. Apol. qua 


202, 899. 12-22. 
117. ad Seruatium] Ep. 296. 171-204. 
118. primo libro] The Apologia qua 
respondet (see Ep. 1037 introd.), ff. ἘΞ 
v9, G: Jortinii. 522,3. Cf. rr. 134n. 
127. confirmarim] Cf. Epp. 901. 18- 


respondet, 19. F* vo : Jortin ii. 522. 

150. pudicitia] For the frank admis- 
sion in this sentence cf. Ep. 296. 53-5, 
and the passage quoted there from Ep. 
1347. 351. 


152, carceres] Erasmus' opponent 


1436] TO (GERARD GELDENHAUER??» 431 
carcerem vocans. Qui tam furiosos scribunt libellos, hi repagulis, 
compedibus et carceribus digni sunt, non hi qui comprobantibus 
omnibus desudant in vtilitatem publicam. 


Sed harum naeniarum finis esto. 


1437. To CoNRAD GOCLENIUS. 


Vita Erasmi p. 1. Basle. 
ΟΣ p.119: ΠΟΘ ΤΟΣ (a.: BB; i, fo; «««* vo. 2 April (15245. 


[The letter which accompanied the Compendium Vitae (τι, and App. 1 in vol. i) ; 
printed first by Merula in Οἱ, then by Scriverius in ΟΣ, and again in two reprints 
of Οὐ during Scriverius' lifetime (1576-1660), Leiden, J. Maire, 1642 and 1649 
(03), with one correction in the text. Chr. Saxius in his life of Eppendorff (Epp. 
1122, 1283 introdd.) improved the text further, and added long notes, which need 
not be repeated here, discussing in detail Erasmus' relations with Hutten and 
Eppendorfi. In connexion with that subject the Spongia should be read and 
LB. App. 346. The resemblances to letters of this period, especially Epp. 1432, 
1434, 1435, are numerous. "The occasional solecisms and frequent repetitions are 
evidences of hasty composition, such as might be expected in a letter written during 
agitation and distress. I have appended here the concluding lines of the Com- 
pendium. Vitae (11. 154-67), which, being in the first person, are more of the nature 
of a letter than of an impersonal biographical document such as Erasmus intended 
the Compendiwm to be (but cf. τι. 89n). "The year-date can be supplied from the 
compositions mentioned in this concluding portion. 

The 1642 issue of O? has a slight interest in a preface in Maire's name to the reader, 
stating (fO. **) that a certain John Neale, *armiger Britannus', to whom there 
is also a complimentary dedication, had offered for the volume a life of Erasmus 
which he had composed from Erasmus' own works and from various other sources ; 
but that on learning of the existence of the Compendium Vitae in the hands of 
Jerome de Backere, *rebus pupillaribus praefectus", he had at once wished his 
own composition to be withdrawn. "This accordingly was done. In the 1649 issue 
there is no mention of Neale.] 


᾿Αναγίνωσκε μόνος kai λάθρα. 

S.P. Restat extremus actus huius fabulae, ad quem peragendum 
opus est Pylade, hoec est tui simili. Nam hane fiduciam concepi 
in te, neque quicquam addubito quin sis eum ànimum praestiturus 
quem hactenus prae te tulisti. Sed hic in primis opus est profundo 
silentio, adeo vt nullum habeas tam intimum tibi cui hoc credas 
arcani. Venissem ipse, sed et longa est via et parum tuta, et 
arbitror hune nuncium satis fidum. 

Henrieus Epphendorpius, quem nosti, nebulo natus ad omnem 
fucum ac maliciam, excitat nobis hiec miras tragoedias ; antehac 
admissus in intimam familiaritatem, quam fatetur sibi fuisse 
frugiferam. Certe, vt scribit Petrus Mosellanus, primum ex com- 
mendatione mea Dux Georgius dedit illi centum florenos, vt per- 
ficeret studia sua. Is per multa vagatus, tandem venit Friburgum. 
Ibi scortis, vino et alea decoxit fortiter, et tantum aeris alieni 


1437. 1. S. P. O! : μ. coNRADO GOCLENIO S. P. O? (p. ΟΣ : p. Lond.). 8. est 


post natus add. O? perperam. 


had perhaps suggested that he should 
be compelled to return to Steyn; cf. 
vol. ii, p. 292. 
1437. 7. hunc nuncium]  Levinus 
Algoet (Ep. 1091): cf. Il. 181—2, 220. 
8. Epphendorpius] See Ep. 1122 in- 


trod. 
rr. Mosellanus] The letter is not 
extant. It is mentioned again in 
ll. 83-4: cf. LB. App. 346, 1736 D. 

commendatione mea] See Ep. 
LI25..50. 


155 


ut 


432 LETTERS OF ERASMUS [1524 
rs contraxit vt nondum eo redire liceat. Commigrauit Basileam ac 
nobis sese ingessit, versans interim in publico diuersorio. Nemo 
hospes me hie inuisebat, quin ille sese ingereret. Quum peterem 
Constantiam, vltro se ingessit comitem itineris. Fingebat meram 
familiaritatem, quum tamen aliquid moliretur tragoediae. Etenim 
20iam tum apud lohannem Botzemium, apud quem tum mea causa 
humanissime complures dies tractabatur, clam effudit aliquid sui 
veneni. Et hie ab amicis submonebar quam aliquando parum 
amice de me loqueretur. 
Interim venit Huttenus. Hunc multi quidem Lutherani insti- 
2; gauerunt vt scriberet contra me, sed Epphendorpius instruxit 
aliquot sycophantiis, et subito Hutteno mei reuerentiam excussit : 
nam semper Huttenus me fuerat reueritus. Argumenta partim 
sumpserat ex familiaritate nostra, partim isthic hauserat e tragoedia 
Alardica et Paschasiana, quae tibi notissima. Hinc sunt illi tituli 
3o ' Presbytero Theolo(go»', ' Presbytero et Scribae, et crimen illud 
quod minitatur Otho Epphendorpium mihi posse aspergere. Tam 
vero stultus est vt, quum hie nemo non sentiat illum esse auctorem 
huius fabulae, tamen demirabatur se cuiquam esse suspectum, 
quum nemo viueret amantior Erasmi. Nec interim desinebat apud 
3; multos voces quasdam effundere, quibus prodebat animum suum. 
Et volebat vni mihi ignotum esse quod nemo nesciebat. "Tandem 
hie sparsa est quaedam epistola ridicula in me scripta, quae tamen 
ad me non peruenit. 
Vbi Huttenus abisset hinc Milthusium, quo eum Epphendorpius 
4o deduxerat, reuersus nunciauit Huttenum nescio quid scribere, 
fingens se magnopere dolere. Et hoc agebat vt ab amicis extor- 
queretur pecunia, ne libellus ille prodiret. Mirum autem quibus 
technis hoc agebat apud me, apud Frobenium, apud Bentium. 
Botzemum etiam haoc gratia euocarat Constantia. Interim Huttenus 


16. sese Οἵ : se O*?, 
O?: Botzenium 0}. 


20. ΟΣ: Botzenium O!, 44. O? Lond. : Botzemium 


spiritual pilgrimage, which had great 
popularity throughout xvi€. See BN. 
xvi. 458—60, and H. Thurston, Stations 
of the Cross, 1906, pp. 82—92. 

tituli] Designations of Erasmus. 


Is. Basileam] See Ep. 1283. 16-19. 

18. Constantiam] See Ep. 1315 in- 
trod. 

21. effudit] Cf. LB. App. 346, 1734 F. 

24. Huttenus] See Ep. 1331. 57n. 


instigauerunt] Cf. 1. 74n. 

27. reueritus] Cf. Spongia, LB. x. 
1635 E — HE. 333. $ 41. 

29. Alardica] Of this I know nothing. 
For Alard see Ep. 433. 

Paschasiana] In Ep. 674 introd. 
the person mentioned here is identified 
with Paschasius Berselius of Liége. 
But the reference is perhaps to John 
Paseasius or de Pasea (f p.1:532), 
who was prior of the Carmel at Malines 
in 1505, when Egmondanus entered it 
(see à note-book of Bale, Bodleian MS. 
73. ff. τὸ v9, 109); and who *wóuld 
be likely to support Egmondanus in 
making 'tragedies' for Erasmus (see 
Basle "us. Goclenii Epist., f. 3; and 
cf. Lond. xxi. 56, LB. 856). He is 
known also as author of & book of 


The first occurs in the title of Hutten's 
Exvpostulatio (cf. Ep. 1356. 63n), the 
second in the heading of Ep. 1406. 

31. Otho] Ep. 1406. 226-33. 

37. epistola ridicula] Erasmus does 
not seem to be following closely the 
sequence of events, so that he is perhaps 
thinking here of the Judicium Erasmi 
Alberi de Spongia (Ep. 1397 introd.) ; 
which, though not printed tilllater, was 
probably written soon after the appear- 
ance of the Spongia, and circulated in 
ms.—a circumstance which would 
account for its not reaching Erasmus. 

39. Milthusium] See Ep. 1331. 57n. 

42. libellus] Hutten's Zzpostulatio : 
see Ep. 1356. 63n. 

43. Bentium] See Ep. 1433. 2n. 

44. Botzemum] I find no other trace 


1437] TO CONRAD GOCLENIUS 433 


miserat exemplar epistolae, sed iam in aliquot exemplaria pro- 45 


pagatae. Ego cogitans id quod res erat, extorta pecunia, tamen 
post edendum libellum etiam virulentiorem, monui amicos ne quid 


darent. Egebat autem vterque misere, sicut hoc hominum genus 
solet. Debebat vterque animam.  Huttenus hine iussus est dis- 
cedere. Milthusi tam erat inuisus omnibus vt, ni abisset, ciues 


minarentur se perrupturos monasterium Augustinensium, in quo 
latitabat.  Fauore Secretarii media nocte dimissus clanculum, 
ac fugit 'TThuregium ; quae ciuitas addictissima est doctrinae 
Zuinglianae : quam Lutherus nune damnat, incipiens sero memi- 
nisse à me toties commendatae modestiae. Et illic paucis diebus 
latitabat ; post aliquot diebus versatus est extra ciuitatem apud 
sacerdotem quendam.  Vbique vero amicos mulctabat pecunia. 
Tandem demigrauit in insulam lacus Tygurini, vbi mortuus est. 
Sed ante mortem epistola Huttenica etiam procul mittebatur ad 
Germanos, quod non possent inuenire typographum. Nec inuenisset, 
nisi scelerosus Epphendorpius, quum hic ob aes alienum ac suspi- 
ciones hominum non posset diutius viuere, sub praetextu quasi 
peteret thermas Badenses, commigraret Argentoratum. [bi vix 
aegre persuasit typographo nihil esse amarulentiae. Et Scotus ille 


misere inuidebat Frobenio, quemadmodum ferme omnes. 


Vnde 


amicitia Frobenii mihi conflauit magnam inuidiam. 
Tandem prodiit Expostulatio sycophantae, plena mendaciis, vt 


quisque in confabulatione suggesserat Luteranus. 


Ego mox 


paraueram responsionem, sed adeo clam vt nec Frobenius nec 


Beatus sciret. 
gantibus his emisi. 


Et propemodum decreueram premere; sed insti- 
Quum interea frequenter inter nos scriberemus 


Huttenus et ego, venit vna epistola quae palam prodebat Epphen- 


dorpii perfidiam. 


Itaque quum grauaretur suspicione Epphendor- 


pius, impetrauit epistolam ab Hutteno, qui tum erat Thuregii, quae 


46. id scripsi: ne O. 
O': , fauore Secretarii. Media 03, 
phendorpius Saczius: Epphendorpij O. 
of his coming to Basle in the spring of 
1523. 

Pra epistolae] An anticipation of the 
Expostulatio, sent through Eppendorff 
in reply to Ep. 1356 : see Spongia, LB. 
x. 1633 DE — HE. 333, ὃ 18. 

49. animam] Cf. Ep. 1383. 4. 

53. Thuregium] See Ep. 1376. 3on. 

54. damnat] For Luther's condemna- 
tion of the doctrine of the spiritual 
instead of the corporeal presence of 
Christ in the Eucharist see LE?. 728. 
14-24 (1523 fin.»: in the teaching of 
the Bohemian Brethren (Pighards), 
with whom Zwingli agreed on this 
point—as also with Carlstadt, whom 
Luther was now vehemently denounc- 
ing (LE*. 770,1, 14 March 1524; cf. 
Ep. 1432. 56n). On the other hand, 
in LE?. 760, τ Feb. 1524, Luther 
expresses delighted approval of the 
progress of the Reformation in Zurich. 

55. modestiae] Cf. Ep. 980. 38,9. For 


452-5 


48. Egebant O*. 
53. ac fugit Οἱ : aufugit O?. 


22. , fauore Secretarii media 
73. Ep- 


other communication between Erasmus 
and Luther see Ep. 1041. 46n. 

57. Sacerdotem] Perhaps Conrad 
Schmid, commendator of Küsnacht, 
ἃ few miles below Zurich on the r. 
side of thelake. He had helped Hutten 
to try à cure at Pfáfers, and Hutten 
died owing him money: see Zw. ΕἸ 
305, 308, 320. 

58. insulam] See Ep. 1389. 74n. 

mortuus] See Ep. 1388. 12n. 

64. Scotus] See Ep. 1429. 

6s. inuidebat] Cf. Ep. 1341. 4-5. 

69. responsionem] The Spongia: see 
Epp. 1378, 1389. 

71. Sscriberemus] For traces of these 
letters see Ep. 1356 introd. 

74. epistolam] A sentence from this, 
* Nemo instigat Huttenum, nec ille sus- 
tinet a quoquam instigari', is given 
in the Spongia (LB. x. 1668 8 2 HE. 
333, $ 370). It may be dated in July 
I523; cf. Ep. 1376. 30n. 


εἴ 


6o 


79 


434 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
75 testaretur Epphendorpium semper dissuasisse ne quid scriberet in 
Erasmum. Sed hoc adeo frigide scribebat vt magis grauaret eum 
quem purgabat. Atque interim Epphendorpius subornabat qui 
mihi fictis nominibus redderent fucatas epistolas, ex quibus sciebat 
me suspicaturum quid sibi vellet, nec tamen (ansam) haberem 
80 cum illo expostulandi. 

Ego dissimulatis his omnibus, in Spongia illum ciuiliter tractaui, 
quando mentionem illius fieri necessum erat.  Affinem scripsi 
Hutteno: sie enim mihi persuaserat. At Petrus Mosellanus lecta 
Spongia rescripsit, * Qui affinis ? quum constet illum esse plebeium '. 

8s At tamen Corebothrasonem nostrum offendebat quod dictus esset 

Achates. Et edita Spongia expostulauit per literas, simulans 

mirum affectum, quum interim ageret sceleratam fabulam. Et 

vt perspicias insignem hominis malitiam, ex commendatione mea 

accepit Basileae quinquaginta aureos.  Dicebatur Dux ad me 
9o misisse munus regale, quod tamen non perlatum est. Suspicatuüs 
sum Epphendorpium intercepisse. Nam fingebat suum famulum 
perisse in itinere. Hoc praestruebat, si forte rescissem ad me 
missam pecuniam. Nondum quid sit, certum potui cognoscere. 
Hoe vnum scio, nihil illo esse sceleratius. Habet vbique suos 
exploratores iuratos, ne quid agatur quod illum fugiat. 

Iudicia Melanchthonis de Hutteno et Epphendorpio misi Nicolao 
Buscoducensi. Vide vt te serues integrum ab hac factione. Metuo 
cruentum exitum. Si nouissem ingenia ac perfidias Germanorum, 
citius migrassem ad Turcas quam huc. De Capitone vehementer 
100 suspicor, quod deceptus fumis Epphendorpii comunicarit illi nostra 
arcana. Nam sie purgat sese vt auxerit suspicionem. Hoc erat 
consilium Lutheranorum, vt me minis absterrerent ne quid scriberem 
in Lutherum: nam hoc sparserat Iohannes Faber. At nune 
Lutherus scribit in se ipsum, videns rem alio vergere quam putarat, 
et exoriri populum non Euangelicum sed diabolicum, cum interitu 
omnium bonorum studiorum. 

Verum hisce de rebus iam plus satis. Certum est hine aliquo 
demigrare. In Galliam inuitor, mirifico studio magnisque pro- 
missis. Sed terret hoc ver, quod vereor ne pariat cruentam stragem 
110 Gallis: adeo est implacabilis Caesaris animus, cui penitus infixum 

est ró Plus vltra. Pontifex fauet, et qui apud Pontificem valent 
plurimum. Sed vito gladiatoriam harenam. Et non video quid 


9 


Un 


IO 


SA! 


79. Ante haberem liquet deesse aliquid: caussam coni. O, ansam Bócking (H E. 
362). 95. agatur O? : agat Οἱ, Lond. 


81. ciuiliter] Spongia, LB. x. 1632 ΟΡ, 
1634 B — HE. 333, $8 4-6, 25. 

82. Affinem] ibid. 1634 B ; ὃ 25. 

86. Achates]ibid. 1636 A ; ὃ 50. 

literas] Not extant. 

90. munus regale] 1 find no other 
trace of this. "There is no reason to 
connect it with the cup sent in 1526-7. 

91. intercepisse] See Ep. 1313 introd. 

famulum] Cf. Ep. 1325. 6-7. 

96. Melanchthonis] See Epp. 1356. 
63n, 1384. 53n ; and cf. Epp. 1432. 56, 
1496. 27n, and ll. 168—71 infra. 


97. Buscoducensi] See Ep. 616. 14n. 

98. Germanorum] Cf. Ep. 1388. 21-2. 

99. Capitone] The beginning of his 
breach with Erasmus is marked by 
Ep. 1:374: for its development see 
Epp. 1459, 1485, 1496. But cf. Ep. 
1429. 18-19. 

IOO. comunicarit] Cf. Ep. 1496. 118. 

103. FaberjNo doubtin consequence 
of Ep. 1397. 14-15. 

104. Lutherus] Cf. Ep. 1432. 56n. 

109. stragem Gallis] Cf. Ep. 1430. sn. 

111. Plus vltra] See Ep. 411. 8n. 


TO CONRAD GOCLENIUS ΄ 435 


1437] 
mihi tutum esse possit, vbi regnat Aleander, quantumuis dissimulat. 
Cuperem hyemem agere Patauii ac Venetiae. Sed illinc auocarer 
Romam. Haerebimus hic ad octo dies, deinde statuemus. Interea 
apparebit quo se res inclinent. 

Quum autem subinde pericliter de vita, superest vt tibi amicorum 
sincerissimo commendem id quod habeo charissimum, memoriam 
mei, quam suspicor multis calumniis fore obnoxiam. [ta totius vitae 
meae Compendium tibi mitto, hoc est ἰλιάδα κακῶν : nihil enim 
vnquam me natum est infelicius. Sed fortasse futuri sunt qui multa 
affingent: τοῦτο καλῶς ἔσται. Tamen si quid mihi contingat humani- 
tus, volo vt quadringenti floreni aurei sint tui ; trecenti Renenses 
cedant lacobo Ceratino;  philippici centum triginta . Melchiori 
Viandulo ; quinquaginta floreni aurei et quadraginta sex Renenses 
cum dimidiato Cornelio Grapheo, quem suspicor egere, virum 
dignum meliore fortuna. De reliquis, hoc est de vasis et anulis, 
nondum statui, sed scribam breui. Haee oportet te clam habere, 
adeo vt nulli mortalium committas, ne is cui tu credideris, habeat 
alterum cui tantum credat quantum ipsi creditum est, et ita res 
permanet ad plures. Id fieret duplici incommodo. Primum 
inuaderent pecuniam veteres mei sodales, vt sunt illorum mores 
auidi. Deinde si mihi opus fuerit ista pecunia ante mortem (νύ 
fortassis erit, nam video miras rerum vices), tum contristarentur 
hi quos sua spes esset frustrata. Nuno et tutius erit, et beneficium 
erit gratius quod praeter spem obtigerit. Et tamen aduersus 
harpyas, si forte olfecerint praedam, muniam te syngrapha, quam 
proferas post mortem meam, si res postulet. Et tamen ea nihil 
valebit nisi me mortuo. Vide quam tibi fidam. Posses enim me 
fallere ; sed nihil tale metuo. 

Rogabis quid officii à vobis postulem. Non onerabo psalteriis 
et anniuersariis, sed obnixe rogo vt inter vos partiti operas, omnes 
lucubrationes meas euoluatis, et in ordinem digestas et emendatas 


117. NOTA BENE anle Quum add. O?: om. Lond. 132. vt scripsi: & O. 


113. Aleander] For his relations with 


up by G. Cognatus, iO April 1534 
Erasmus in recent years see Epp. 1165, 


(Basle MS. C. VI*. 71) is printed by 


1195. 1256, 1281. 

117. pericliter] From his repeated 
attacks of stone(cf. Epp. 1456. 2-3, 1458. 
16) : not from designs against his life. 

121. infelicius] e Ep. 1102. 6n. 

multa affingent] Erasmus seems to 
have expected that his terse abstract 
in the Compendium Vitae would be 
worked up by others (cf. 1]. 212-16) into a 
formal biography such as he had himself 
composed for More, and for Vitrarius 
and Colet (Epp. 999, 1211), or Beatus 
Rhenanus for Geiler (BRE. 16). In 
1v, and more briefly in ur, both in 
vol, i, Beatus fulfilled this expectation. 

124. Ceratino] See Ep. 622. 31n. 

125. Viandulo] See Ep. 1237. 41n. 

126. Grapheo] See Ep. 1087. 355n. 

127. vasis et anulis] A list of Eras- 
mus' property in these kinds drawn 


L. Sieber, Mobiliar des Erasmus, 1891. 
132. sodales] TheauthoritiesatSteyn. 
141. psalte iis] For the practice of 

reciting the Psalter once, or many 

times, for ἃ person deceased the Rev. 

H. A. Wilson kindly directs me to the 

Customaries of St. Augustine's, Canter- 

bury, and St. Peter's, Westminster, ed. 

E. M. Thompson for the Henry Brad. 

shaw Society, xxiii, 1902, and xxviii, 

I904, s.v. Psalter: also to J W. 

Clark's Observances of Barmwell, 1897, 

pp. 216-21. 

143. lucubrationes] Erasmus' care for 
this project is shown by the detailed 
plan which he inserted in the second 
edition of Cat. Luc., composed later in 
the year (1, pp. 38-42; cf. l. 211 infra). 
In his will of 22 Jan. 1527 (ed. L. Sieber, 
1889) he made definite provision for 


FÍ2 


120 


M 
to 
σι 


130 


HM 
o 
a 


140 


170 facinus. 


175 gisse ad hostem Caesaris ; 


436 


committatis Frobenio' excudendas. 
145 facturum pro tua erga me pietate. 
Leuino nostro, si modo videbitur huc tuto peruenturus ; 


insuat, quemadmodum Hilarius. 


LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


Hoc sciebam te tua sponte 
Duecatos omnes velim committas 
in zona 


Quod si quid accidat tibi me viuo, 


quod omen auertant superi, concerpes syngrapham, et pecuniam 
trades Dorpio, aut Aegidio Buslidio, aut D. Martino hospiti meo, aut 


150 8i quem habes amicum magis fidum. Non hortabor te, mi Gocleni, 


vt huic affectui vere paterno in te respondeas, qui iam filii pietatem 


vbique praestiteris. 


De his quae relinquam alibi, cognosces ex aliis 
quid statuerim. Nam et in his tui meminero ; 


certus me quicquid 


est hoc beneficii, penes hominem memorem et gratum collocaturum. 
Iussi vt de mea pecunia numeres Ceratino florenos aureos 25. 
Id si factum est, Graphei summam sarciam ex ea pecunia quae est 


Antwerpiae. 
si tu iam Ceratino numerasti ; 
tu de pecunia Petri Aegidii. 


Seribam Petro Aegidio vt tibi numeret illos 25, 
si non numerasti, numeret ille, aut 


Vellem te committere iuueni cuipiam vt relegat Adagia postremae 


editionis cum collatione penultimae. 


deprauauit sua diligentia. 


Ex οἴῳ soli semper fecit οἵῳ. 


Nam Michael Bentius multa 
Et con- 


tulit quaedam loca a me citata ex Graeco Homero ab Aldo excuso, 
item ex Cicerone Aldino, quum Aldina sunt deprauatissima. Loca 


165 quae notarit iuuenis, velim expendi per te, quum erit ocium. 


De statu meo, scias eum esse satis perplexum. Hic mihi res est 
cum deploratis ac plane furiis, posteaquam Huttenus semel fregit 


glaciem, insaniens in me. 


Damnat Lutherus factum, sed Melanch- 


thon mire odit Huttenum. Et isti stolidi iactant quasi bellum 


cohibitus est. 


Buschius nescio quid cudebat in me ; sed ἃ Melanchthone 
Si peto Italiam, sequentur me sexcentis libellis 


furiosi Euangelici, clamitantes me praeda corruptum defecisse ab 
Euangelio ; quum istud Euangelium nunquam sim professus. Si peto 
Galliam, quae miro affectu est in me, calumniabuntur me confu- 


the undertaking, and directed the 
distribution of twenty presentation 
copies. 

147. Hilarius] Bertulphus; see Ep. 
1257. 13}. 


149. Martino] Davidts; see Epp. 
532. 32n, 1254, 1258. 
155. Ceratino] He was now at 


Brussels, as tutor to the children of 
Gilles Busleiden; $s8ee Ep. 1461. 4. 
The payment was perhaps for his work 
upon Craston (Ep. 1460). 

160. postremae editionis] of Jan. 
1523. 

161. penultimae] of Oct. 1520, which 
was corrected by Bentius; see Ep. 
1433. 2n. 

162. οἴῳ] In Adag. 1253, where Hom. 
Od. 10. 494,5 is quoted. In the Froben 
edition of 1517-18 οἴῳ is given cor- 
rectly: but Bentius' lapse i in Oct. 1520 
is reproduced in all the later Froben 
editions down to 1540. Lower down 


et subodoror regiam aulam ὑπολουθερίζειν. 


in the same adage Οἷος is given wrongly 
even in 1517-18 ; and remains similarly 
uncorrected. 

164. Aldina] An autograph paper by 
Erasmus, apparently an order for books 
(Basle MS. A. IX. 56), perhaps of 
1525-6, shows that in spite of this 
condemnation he was ready to buy the 
Aldine editions. The order includes 
their Cic. Ati,, Aristotle (now in Wells 
Cathedral Library), Galen, Aesop, 'et 
alia omnia que impressit Aldus intra 
hos quatuor annos proximos '. See also 
Ep. 629. 

168. " Melanchthon] See ' Epp. 1356. 
63n, 1384. 53n. 

170. Buschius] Cf. Ep. 1383. 31n. 

172. praeda corruptum] Cf. Ep. 1435. 
16 

175. ad hostem] Cf. Ep. 1408. 20n. 

bmoAov6epí(ew] For the liberal 
sympathies of the French Court at this 
time cf. Epp. 925. 13n, 1407. 92, 118nn. 


1437] TO CONRAD GOCLENTUS 457 
In Brabantia scis quibus monstris datus sit gladius. ^ Breui 
Scies quid statuerim. Rex per literas credentiales significauit sibi 
esse in animo instituere nouum collegium trilingue Lutetiae. Eam 
praefecturam mihi obtulit, cum ingenti salario. Si recipio me in 
Galliam, et datur occasio commendandi tui, significabo tibi. Et 
tu interim scribes per Leuinum quid habeas animi erga Galliam. 
Et interea dum Leuinus abest in Anglia, scribes per alium tribus 
verbis an ille bona fide reddiderit literas. 

In literis scribendis eris cautissimus ; nam intercipiuntur omnia, 
et Epphendorpius nusquam non habet suos corycaeos.  Celabis 
tamen quod de illo scripsi, nec effuties nisi apud amicos eximios. 
Dorpius, vt videtur, mussat. Est aliquid monstri quod alitur apud 
theologos, et ille natura timidus est. Scripsi D. Decano et Aegidio 
Buslidio in commendationem tui. Carolus Harstus apud me viuit 
famuliloco. Nam videtur fidus amicus. Nec video quo modo sese 
explicet e labyrintho τοῦ γάμου, vt causam video. Hilarius mihi gra- 
tissimus est. Houius agit Romae, nunc demum amans mei. Hic 
me suis moribus intractabilibus pene adegerat ad insaniam. Nec illo 
multo commodior fuit Leuinus. Vterque tamen magno suo bono 
fuit apud me. Houium solum Erasmi nomen alit Romae. Leuinus 
pulchre profecit in literis potius quam in moribus. Cui tamen 
benefaciam, quanquam nolim illum quicquam harum rerum scire 
[Leuinum], nec omnino vllum mortalium praeter nos duos. De 
fide nihil dubito; tamen ob casus inexpectatos expedierit vt per 
Leuinum mittas syngrapham, qua testeris syngrapham illam de 
pecuniis distribuendis nihil valere me viuo, sed ob certas causas 
id esse confictum. 

Quum haec scripsissem, reddidit Frobenius binas abs te literas. 
hRisi nostrum Egmondanum : plane morionem agit. Nondum ex 


te scire potui an receperis literas quas misi per Antonium Minoritam. : 


Nam is coepit mihi esse suspectus, posteaquam aiebat se velle 
inuisere Paschasium. Ne temere scribas per quemlibet. Nam 
Epphendorpius est Argentorati, et per suos corycaeos omnes literas 
intercipit, homo ad omne scelus natus. Bene vale. 

Basileae. Sabbato post Pascha. 


Augebo Catalogum operum meorum; ex hoc quoque multa 
colligentur. Scripsit ad me Gerardus Nouiomagus quosdam meditari 
vitam Erasmi, partim carmine, partim oratione. Ipse cupiebat 
instrui secreto ; sed non ausus sum mittere. 5i contingat cum illo 


189. Harstus] See Ep. 1215. He 
did not in fact marry till Jan. 1527. 

192. Houius] Cf. Ep. 1424. 7. 

196. in literis] Cf. Ep. 1470. 33-4. 

199. fide] sc. tua. 

205. literas] Ep. 1388. 

Antonium] See Ep. 1388. 18n. 

207. Paschasium] Cf. 1. 2on. 

211, Augebo Catalogum] The date at 
which this second edition of Cat. Luc. 


176. monsítris| Cf. Ep. 1408. 18n. 

182. in Anglia] Cf. Epp. 1430. 20- 
2I, 1452. 47-8. 

184. intercipiuntur] Cf. l. orn 

185. corycaeos] Cf. Ep. 1236. 114n. 

187. Dorpius] Cf. Ep. 1545. n. 

188. Scripsi] Ep. 1435. "The letter 
to Busleiden is not extant; but the 
answer (Ep. 1461) gives some idea of 
its contents. "The Dean of Mechlin, 


Jo. Robbyns (Ep. 805), with Gilles 
Busleiden (Ep. 686) had great weight 
in the management of the Collegium 
trilingue. 


(1), Sept. 1524, was undertaken, may 

be inferred from the mention in it of 

Ep. 1460 (Ρ. 39. 29). ' 
214. mittere] Perhaps cf. Ep. 1436. 


185 


8 


- 


95 


200 


t3 
c 
uni 


210 


215 colloqui 


o 


438 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


poteris illi communicare. Nec tamen expedit aliquid 
tentare de vita, nisi res ipsa vrgeat. Sed his de rebus fortassis alias 
aut etiam coram. 

Haee vbi scripsissem, venit Berckman onustus mendaciis. Scio 
quam sit difficile continere areanum ; tamen vni tibi credo omnia. 
Celebraui Viandulum nostrum ; Liuinus exhibebit libellum.  Hor- 
tare Ceratinum vt si quando relegat auctorem, annotet aliqua. 
Fauendum est Frobenio ; ego non possum illi semper adesse. Et eius 
causa grauor magna inuidia. Nosti quam sint figuli. Rursum vale. 


M. Conrado Goclenio.  Louanii. 


IH51458. 


Vatican Archives ΜΘ, (a3y). 
Vatican Library M5. (9). 
Louvain MS. (ε). 


[Of this letter there are four Mss. in the Vatican Archives; firstly Sadoleto's 
autograph minute (a), and secondly a contemporary copy by a secretary, which 
evidently was official (8), both in the same volume, Arm. 44, vol. o, ff. 23 and 19; 
also two xvii. copies, Miscell. Arm. 1, vol. 17, f. 40, following 8, and Arm. 32, 
vol. 1, f. 257 (;)—a slightly more cautious form which may represent the letter 
actually sent. Besides these the Vatican Library has two ms. copies: one (Lat. 
9064, f. 346) contemporary, following 5, but incomplete, ending at doctrinam tuam. 
(Il.11—12),and the other(5: Barb. Lat. 1499, f. 299 v?, printed by G. Brom, Archivalia 
in Itali ii, 1911, p. 350) of xvii€, perhaps by the same hand as y. An introductory 
note almost identical for ^; and δ, gives as the source : ἡ Ex ipsarum minuta reposita 
inter scripturas quondam domini Blosii, olim secretarii apostolici, 
quae conseruantur in secretaria apostolica domestica apud d. Caesarem Glorierium 
(Glorerium δὴ secretarium ' (cf. Ep. 831. 75n). See also Ep. 1506 introd. "The 
letter was first printed by P. Balan, Monumenta Reform. Lutheranae, 1884, p. 324, 
from y; and then again in his Mon. saec. xvi hist. illustrantia, 1885, p. 10, from a, 
which he seems to have discovered in the interval. 

In addition to the manuscripts mentioned above, the volume in the Vatican 
Archives which contains « and 8, has also an autograph minute by Sadoleto and 
a contemporary official copy (ff. 20, 21) of a longer form of the same letter, with 
the same sentiments but ampler verbiage. As it lacks dates, this form presumably 
was discarded in favour of α ; and so the differences, which are unimportant, need 
not be recorded here. It is printed in Balan's second volume, p. 12. 

There seems to have been some delay in the dispatch or delivery of this letter ; 
for it is first mentioned by Erasmus in Epp. 1466,7 of 21 July, not having appeared 
in Ep. 1452, 3 June, of which Ep. 1466 is largely a repetition. News of it had 
reached Porrentruy by 21 July (Ep. 1468. 24-5), in a letter of Erasmus which may 
have been of the same date as Ep. 1456, 20 June. 

Besides these documents at the Vatican, a ws. of the letter (c) exists on Erasmus? 
side: among Cranevelt's papers at Louvain (Cran. E.), with a date at the end of the 
month. "The ws., which is not free from blunders, is contemporary, by a rather 
childish hand, evidently (cf. Ep. 1546) of one of Erasmus' servant-pupils. As it 
preserves the customary heading as well as the usual formal phrases in full, and 


FRoM CrEMENT VII. 


Rome. 
3 April 1524. 


EXT 224. M... . Louanii om. O*. 
220. Viandulum] See Ep. 1427. 


books exclusively to Froben; cf. 
221. Ceratinum] For his work at this 


Ep. 1531. 30-5. For a case in which 


time see Ep. 1460. 

222. Frobenio] For Erasmus' sup- 
port of him cf. Epp. 795. 1—6, 796. 7-9, 
1341. 2-14. 

223. inuidia] Cf. 1.66 and Ep. 1466. 56. 
The other printers of Basle probably 
resented his action in confining his 


it is possible that he dealt with Cratan- 
der (Ep. 1374. 109n) see Ep. 1oro in- 
trod.; and, for competition between 
the printers, Ep. 1514. 21-2. 

figuli] Cf. Ep. 1341. 4-5, and 
ll. 4-5 supra; also Epp. 1496. 186, 1528. 
52, 1531. 34-5. 


1438] FROM CLEMENT VII 439 


finally an address ' a tergo ', i6 was no doubt copied, for Cranevelt's benefit, from 
the letter which Erasmus actually received. The month-date of Ep. 1443* cor- 
roborates that of c; and thus the Louvain ws. may represent a duplicate of the 
original letter, sent by another messenger and at a later date, I have therefore 
given precedence to Sadoleto's minute, The sigla are so various that it is necessary 
to record them in full.] 


ERASMO. 


DILECTE fili, etc. Ex litteris tuis et ex eo libro quem ad nos in 
Apostolorum Acta conscriptum misisti, facile perspeximus tuam 
erga nos obseruantiam coniunctam pari beniuolentia: spemque 
magnam coepimus te, quem Deus omnipotens doctrinae ornamentis 
insignem esse voluisset, pro eiusdem Dei causa arma sumpturum, 
quae essent tuo tanto ingenio et ei pietati quam profiteris con- 
sentanea. Sic enim etiam ad nos multis ex locis afferebatur tibi 
ita agere in animo esse, iamque susceptum vel potius institutum 
quoddam opus, quo multorum praue sentientium erroribus pate- 
faciendis tuae scientiae lumen accederet: quod nobis fuit auditu 
iucundissimum. Magni enim semper fecimus litteras et doctrinam 
tuam ; inque hac sententia et nostro paterno animo erga te, siue 
in hane Vrbem te contuleris, siue constiteris alibi vspiam, vbicunque 
certe fueris, nos intelliges manere constantes. ltaque et quod ad 
te ab obtrectationibus liberandum attinet, interposuimus auctori- 
tatem nostram ; et quoniam non est nostri neque iudicii neque 
animi, tuam virtutem et eam quam in nos demonstras huius egregii 
voluminis dicatione optimam voluntatem irremuneratam relinquere, 
mandauimus dilecto filio Laurentio tituli Sancte Anastasie pres- 
bytero cardinali Campegio, nostro et Apostolice Sedis de latere 
Legato, vt is tibi nostro nomine quoddam munusculum deferret, 
ex quo nune quidem, vt arbitramur, quieti tuae aliquantum con- 
sulatur. Mox vero honesta nobis occasione oblata, consuletur etiam 
dignitati. Quod vt promptius et maiore etiam tuo merito facere 
debeamus, tuum erit in Dei gratiam ac nostram et leuamentum 
laboris nostri, eos qui a sensu verae pietatis auersi sunt, corrigere, 
nobiscum vna, et docendo et monendo et scribendo, vt et nos beni- 
uolentia tua et Christiana res doctrina eruditioneque perfrui possit. 

Datum Romae etc. 1118, Aprilis 1524 etc. Anno primo. 

Sad4oletus» fecit. 


Dilecto filio Desiderio Erasmo Roterodamo, sacrae theologiae 


professori. 

TIT. ERASMO a0: om. "y: CLEMENS PAPA VII c. I. etc. add. β.γῦ : salutem et 
apostolicam benedictionem ε. tuis literis c. 4. cepimus 6. 7. enim 
om. €. IO. auditu fuit ε. II. fecimus semper e. I4. manere αβγὸ : 
esse «. 16. neque post nostri om. «. το. dilecto...21. Legato 99e (tituli om. e. 
20. Copegio «. βε: sedis apostolicae y5): dil. fi. Lauren. Campegio leg. 
&c. a. 21. quoddam . . . 24. dignitati a8 (aliquantum add. a, post conscriptam 


epistolam : om. B): nunc quidem interim quoddam munusculum deferret, dum 
honesta nobis occasione oblata aliquo modo dignitati tuae consulatur 55: quoddam 
munusculum differret. Mox honesta nobis occasione oblata etiam tuae consuletur 


dignitati e. 24. maiori ε. 25. et agy5: 80 e. 27. mouendo ε. 
29. etc. . . . 1524 αβγὸ: apud sanctum Petrum sub anulo piscatoris vltima die 
aprilis w.D.xxiili c. etc. a : om. B5: pontificatus nostri c. anno 
primo age: om. ^y. 30. Sad. fecit add. 5: Duplicatum et immutatum ví 


supra. Ia. Sad. 5 :0m. «: Ia. Sadoletus e. 31. Dilecto...32. professori add. e, 


IS. interposuimus] Cf. Ep. 1431. 13n. 21. munusculum] 200 Horins; see p. 389. 


IO 


I5 


25 


30 


Unt 


a 
Unt 


20 


25 


440 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
1439. 


Budaei Epistolae, 1531, graec. f. 24 (a). 
Id., 1540, p. 131 (b). 
Id., 1574, p. 173 (c). 


[For the sources of this letter and Ep. 1446 see Ep. 1011. The earliest is ΒΕ. 
(a); then the volume edited by Plancius (b), with the approval and assistance of 
Budaeus, who died in the same year ; and finally Pichonius' text and translation 
of 1574 (c). The Basle edition of Budaeus' Opera, 1557, reprints a, with a few 
negligible lapses and corrections of obvious misprints. 

The year-date can be assigned from the contents; for M. Delaruelle notes 
(BE*. 147) that no other year will fit with Francis movements mentioned in l. 6n.] 


FRoM WiLLiIAM BUDAEUS. 


Paris. 
1I April (15245. 


G. BVDAEVS ERASMO 5. 


LrrERAS tuas et Cantiunculae nuper accepi, longo interuallo 
postquam a vobis erant datae; erat enim dies subseriptus ad 
quintumdecimum Cal. Ianuarii. Quibus equidem ipsis protinus 
respondissem, si in comitatu Principis fuisse mihi contigisset, 
hominemque habere cui literas committerem. 

ἀλλὰ μὴν ὁ Βασιλεὺς πρώην ἡμῖν νυκτὸς ἤδη πολὺ προηκούσης 
ἐπέστη, καίπερ τῇ προτεραίᾳ οὐκ ἐπίδοξος ὧν ἡμῶν οὐδενὶ τῶν 
δώδεκα ἡμερῶν Oei ὁ αὐτὸς αὖ ἐνθένδε χθὲς παραλόγως, τό γε 
καθῆκον εἰς ἐμέ, ἀπεληλυθώς. Τούτῳ μὲν οὖν ἐγὼ ἐπιδημοῦντι 
περὶ ἄλλου του ἐτύγχανον Κορ ολογη σάμενος (καιροῦ γὰρ ἐτετυ- 
Xükew εὐκαίρου ἐν τῇ παραδόξῳ αὐτοῦ ἐπιδημίᾳ), οὐδενὸς μὲν 
ἀκροωμένου καὶ πάντων τῶν παρόντων πόρρω μεθεστηκότω. 
᾿Ενδεδωκότος οὖν τούτου ἀκρόασίν μοι ἐκτενῶς, τῶν γραμμάτων 
μνησθῆναι ἐπεβαλόμην & ὧν πρὸς ᾿Εράσμου ὑ ὑπογύως ἦν κεκομισμένος. 
Ὃ δ᾽ οὐκ ἔφθη ἀκούσας μου τὸν πρῶτον λόγον, καὶ ἐπύθετο, 
8 Πότερον " ἔφη “ καὶ πότε ἐκεῖνον τὸν ἄνδρα προσδοκῶμεν ;᾿᾿ "Ἔνθα 
δὴ ἐγὼ αἰτιώμενος τὸ καὶ τό, ἐφ᾽ οἷς οὐκ ἠδυνήθης πω παρασκευά- 
σασθαι τὰ περὶ ἀφίξεως, πάντως σε ἐλεύσεσθαι ὑπεσχό ην κατὰ 
τὸν πρῶτον ἐγχωρήσοντα καιρόν" ἣν δὴ ὑ ὑπόσχεσιν ἐμήν, ὦ δαιμόνιε, 
ὅπως ἐπιτελέσεις ὅτι τάχιστα, ἵν᾽ ἤδη παύσωμαι ταύτης ὑπεύθυνος 
ὦν. ᾿Εγὼ μὲν δὴ ὑπείληφά σε νυνὶ ταλαντευόμενόν τε τῇ γνώμῃ 
καὶ τῇδε κἀκεῖσε ἐπαμφοτερίῤοντα, ἀναβολὰς ταύτας ἀναβάλλε- 
σθαι ἀγχίνως τε καὶ νουνεχόντως. Καὶ δὴ καὶ ἐς τὸ αὐτό σοι 
οἶμαι τὸ πρᾶγμα καθέστηκεν. ἀνθρώπῳ τοῦ λύκου δραξαμένῳ ἐκ 


τῶν ὦτων, ὥς φησιν ἡ παροιμία. 

TIT. G. add. b: GVLIELMVS C. I9. ὦ δαιμόνιε add. b. 20. ἐπιτε- 
Aéams c. 

I. Literas tuas] Not extant:  Pasques', 7 April 1 524 being, as 


evidently it accompanied Ep. 1:403. M. Dourrilly points out in his e ition, 


For Cantiuncula's interest in the ne- 
gotiations see Ep. 1375. 

6. πρώην] The itinerary in Actes de 
Francois I", viii, 1905, p. 442, gives 
7-8 April for this unexpected visit of 
Francis to Paris; but the only au- 
thority is the Journal d'un bourgeois de 
Paris, which has the contradictory 
date (lundi septiesme avril aprés 


1910, p. 183n, à Thursday. Budaeus' 
statement here would make the visit 
9-10 April ; but in the face of contrary 
evidence, this cannot be accepted as 
conclusive, since the letter may have 
been delayed a day or two after it was 
written, and the month-date only 
affixed when it was actually sent off. 
I3. τῶν γραμμάτων] Ep. 1403. 


1439] FROM WILLIAM BUDAEUS 441 


᾿Επεὶ τοίνυν εὐλαβουμένῳ σύ γ᾽ ἔοικας, καὶ δεδιότι μή πῶς τὰ 
μετρίως μὲν αὖθι “βεβαίως δὲ καθεστῶτά σοι μετοικήσαντός σου 
οἴχηται, ἅμα δὲ τάχα καὶ τόδε δέδοικας, μὴ καὶ τὰ τῆς ἐπαγγελίας 
τῆς παρ᾽ ἡμῶν οὐ κατὰ γνώμην ἀπαντήσῃ ἀφικομένῳ, ἐμὸν δὴ 
ἔργον εἶναι ἥγημαι ταύτῃ τῇ ἐπιστολῇ ὥσπερ τινὶ συγγραφῇ τὸ 
μέλλον ἀσφαλίζεσθαι, εἴ ye ἀξιόπιστόν με ἐγγυητὴν εἰναι νομίζεις 
τοῦ συγκειμένου πράγματος. Σαφῶς οὖν καὶ διῃρημένως τοῦτό 
σοι προσδιορίζειν αὐτὸς οὐκ ὀκνήσαιμ᾽ ἄν. Ἴσθι τοίνυν, ὦ φίλε, 
ἡτοιμασμένην σοι καὶ παρακατατεθεῖσαν ἑ ἱερωσύνην ῥητήν, ἔνδοξόν 
τε καὶ αὐτάρκη σοι πρόσοδον Χορηγήσουσαν, εἰς πεντακοσίους που 
στατῆρας τῶν ἡλιοχαράκτων, καὶ μικρόν τι προσέτι: ἔσται δὲ 
τοῦτό σοι ᾿ἠσφαλισμένον ἐν πόλει γνωρίμῳ 7€ καὶ εὐθέτῳ ἡσυχίαν 
ἄξοντι. “Ὅπως οὖν, ὦ δαιμόνιε, μηκέτι ἡμέραν ἐξ ἡμέρας διανα- 
βαλλόμενος τηλικαύτην παρῇς ἀφορμήν' πέρα γὰρ τοῦ δέοντος 


30 


35 


ἀκριβολογεῖσθαι οὐκ ἐν ἐπαίνῳ τιθείην ἂν ἔγωγε. Κακῶς γοῦν 49 


καὶ ἀνοήτως δόξεις περὶ μὲν τῶν σῶν βεβουλεῦσθαι, σκαιῶς δέ 
τε καὶ ἀγνωμόνως τοιούτῳ τε καὶ τοσούτῳ Βασιλεῖ προσενηνέχθαι. 
Αἰτίαν ὑφέξεις δήπου ὑπὸ τῶν ἀστείων ἀνθρώπων καὶ χαριεντιζο- 
μένων, ὡς ἐνδοῦσαν ἑαυτὴν τὴν τύχην ἀπειροκάλως διωσάμενος. 
Τίς γάρ τοι, ὦ πρὸς τῆς εὐλαβείας αὐτῆς, τίς τῶν ἐπιεικῶν ἐστὶν 
ἀνθρώπων, ὅστις ὀκνητέον ἔτι σοι εἶναι εἰσηγήσεται, ἐμοῦγε 
διισχυριζομένου ἅπαν σοὶ τὸ πρᾶγμα ὑπὸ τῶν εὔνων σοι διαπε- 
πράχθαι, καὶ δὴ καὶ ἐν ἀσφαλεῖ καὶ πιστῷ ἀποκεῖσθαι, καὶ οἷα δὴ 
τὰ τῆς ἀνθρωπίνης προνοίας, οὐδεμίαν παρεῖσθαι ὑφ᾽ ἡμῶν προφυ- 
λακὴν τῆς T. ἀπὸ τύχης ἐπηρείας καὶ κακουργίας τῶν ἀνθρώπων. 

Καὶ μὴν ἐγὼ οὐ μέγα φρονῶν ἄλλως ἐπὶ τοῖς ὑπάρχουσιν τοῖς 
ἐμοῖς, ὅμως τουδὶ τοῦ ἐγγυήματος ἄγαν ἀξιόχρεως εἶναί μοι δοκῶ. 
Σύνοισθα δέ τοι σύ y ἐμοὶ οὐ πάνυ τι τὰ προτοῦ ἐνοχλήσαντί σοι 
ὑπὲρ τῆς “ προκλήσεως ἣν πρότερόν σε προυκαλοῦντο, συμβουλὴν 
δὲ τὴν ἐμὴν καὶ γνώμην μετέωρον ἀεὶ ἀνασχόντι, ἕως δὴ τὰ τῆς 
ἀσφαλείας σοι οὐκ ἀποχρώντως ἐδόκει μοι καταστῆναι. Κατὰ 
χώραν γοῦν μένειν συνηξίουν σοι, ἐλπίδος γε λαμπρᾶς προκειμένης 
ἀκμὴν μᾶλλον 3 κατηγγυημένης καὶ ἐν ἀσφαλεῖ κειμένης ἑώρων 
γάρ τοι τότε τῶν περὶ τὰ σὰ συγγράμματα εἰκότως σπουδαζόντων, 
τοὺς μὲν ταύτην τὴν πραγματείαν ἀνελομένους, τοὺς Ó ἐπισπεύ- 
δοντάς τε καὶ τούτοις συνάρασθαι τοῦ ἔργου ἐφιεμένους, ὅπως 
"Epaacpov τὸν πάνυ els τὴν ἡμετέραν ἐφέλξοιντο, τὸν τὰ σπουδαῖα 
δῆθεν τῶν μαθημάτων καλῶς τίθεσθαι διὰ σπουδῆς ἔχοντα τῆς 
τε μεγίστης καὶ ἐπιτυχεστάτης. ἐν βραχεῖ δὲ δὴ καὶ τὴν ἐπηνωρθω- 
μένην θεολογίαν εἰς τὴν Κελτικὴν εἰσοικιοῦντα, καὶ δὴ καὶ 
παρευδοκιμήσοντα δήπου τὴν οἴησιν τῶν σεμνολόγων τουτωνὶ τῶν 
περὶ ταύτην ὑπερωφρυωμένως ἐσχολακότων. 

Τοῦτο δὲ ἰδὼν ἐγὼ ἐῴκειν ἡσυχίαν ἄγοντι, οὐ συνεξετάζων 


27. b: μετοιχήσαντῦς a. 31. εἴγε a : σὺ γὰρ οἶμαι b. 32. c: διειρημένως 8. 
33. αὐτὸς add. b. 36. TL &: τε C. 41. b: ἀνοήθως a. 43. αἰτίαν 8: 
αἰτίαν 0? b. 45. τοι ἃ: ἤδη b. $0. τῶν C: τῆς 8. 51. ὑπάρχουσι C. 
52. ἐμοῖς b: ἐμοῖ ἃ. b: ἕιναι a. 54. σε add. b. 


34. ἱερωσύνην] "The treasurership at Tours ; see Epp. 1434. 19n, 1446. 53. 


45 


50 


55 


65 


75 


8o 


Ux 


IO 


442 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
ἐμαυτὸν τοῖς τε διαρρήδην σε ἐξαιτουμένοις καὶ τόνδε δι᾽ εὐχῆς 
τὸν νεωτερισμὸν ἔχουσι. Τότε ye μὴν πρῶτον ἅψασθαι τοῦ 
πράγματος ἄντικρυς ὑπηρξάμην, ὅτε ἀποτεταγμένον σοι τὸ γέρας 
εἶναι καὶ ἀφωρισμένον ἔγνων ἀξιοπίστως, αὐτίκα δὴ μάλα δοθησό- 
μενον ἐπειδὰν εἰσαφικῇ. Ἔγνων δ᾽ αὖ τοῦτο παρὰ τοῦ Βασιλέως 
αὐτοῦ αὐτήκοος γενόμενος, τοῦτό σοι τὸ πρᾶγμα πιστώσασθαι 
κελεύοντος, ὅπου ἂν τύχω αἰτίας ἢ ἀφορμῆς. Εἰ μὲν οὖν οὐ 
παντάπασι δυσαποσπάστως ἔχεις τῆς εἰθισμένης αὖθι διαίτης, 
καὶ τὴν ἡμεδαπὴν δὴ ὑπολαμβάνεις οὐκ ἀνεπιτήδειόν σοι ἐμφιλο- 
σοφεῖν---οὐ γάρ σοι ἀγνώς ἐστιν πᾶλαι ἐπιχωριάσαντι---, ἴσθι τὸν 
Βασιλέα ἀπο εξόμενος σὺ τῆς 7. ἄγαν πραότητος καὶ περιττῆς 
Moped οὐδενὸς δ᾽ ἀκρατῆ εὑρήσων αὐτὸν πλὴν ἐλευθεριότητος. 

acito vt sim certior si ad te haec epistola peruenerit, primo 
quoque tempore, hominemque eximium Cantiunculam, tuique 
nominis apprime studiosum, verbis meis salutato. 

Parisiis tertio idus Aprilis. 


To WiLLIBALD PIRCKHEIMER. 


1440. 
Pirckheimeri Opera p. 277. Basle. 
0*5. 179: Lond. xxx. 35: -biB.677. 14. April 1524. 


[The year-date is confirmed by the Amerbach letter quoted in l. 4n ; the year- 
date of which can be supplied without question from its contents. For the forms 
of heading and address see Ep. 1085 introd.] 


S. Doleo tibi rem esse cum podagra. 5i Luciano credimus, 
solent hoc tempore huius deae mystae redire ad suas cantiones. 
Hoc magis irascor morbo tuo, quod nos priuat dulcissimis tuis 
litteris. Nos aliquot dies expatiamur in Burgundiam, abstersuri 
situm quem diutino otio latebrisque contraximus.  Expectamus 
quid isthic agatur, si quid tamen agitur. 

Qui has reddit, praedicat sibi nescio quid affinitatis tecum inter- 
cedere. Alioqui non eram scripturus. Bene vale, vir optime. 

Basileae. Postrid. Id. April. Anno 1524. 

Erasmus Rot. 


Ornatissimo D. Bilibaldo Pirckheimero, Caesareae maiestatis 
consiliario. 


1439. 70. c: 
SVO/S.P, O*. 07. 


1440. 1. S. P: ERASMVS BILIBALDO 
IO. Erasmus ... 12. consiliario om.O*, 


νεωρισμὸν ἃ. 78. ἔστι Ὁ. 
reddet LB., per lapsum. 


150. Y: Luciano] Trag. 42-4. 
. hoc tempore] In the spring. 

7 in Burgundiam] A visit to Porren- 
truy and Besancon, begun shortly after 
this date: cf. aletter of Basil to Boni- 
face Amerbach, 18 April (15245 (Basle 
MS. G. IL 13. 135), D. Erasmus animi 
oblectandi causa PBrunnentrudt con- 
cessit/. His route perhaps lay through 
Mariastein (cf. Peregrinatio religionis 
ergo, first printed in Feb. 1526: LB. 
i. 775 4-776 B) and Lützel (cf. Ep. 1447). 
After a day (probably two nights) at 
Porrentruy with the Bp. of Basle, 


Erasmus rode on, through Clerval, to 
Besancon; where he spent more than 
a week. He promised to stay with 
the Bp. again on his way back, but it 
is not clear that he did so. 

The outing, which was a spring 
holiday, is described in detail in Ep. 
1610, with further information in 
Ep. 1679 and Lond. xxi. 10, LB. 933; 
and there are echoes of his visits in 
Epp. 1452, 1456, 1464, 1466, 1468, 
1510, 1533, 1534. 1 cannot trace him 
in Basle again before 8 May (Ep. 1445). 

6. isthic] At the Diet of Nuremberg. 


I441] 443 


1441. FnRow ΕΙΝΝΙΟ FiLoNARDI. 

Leipzig MS. Constance. 

EE. 23. 14 April 1524. 

[An original letter, written and addressed by a secretary, signed by the Bishop. 
The ms. year-date is corroborated by the reference to Ep. 1418. Once again the 
letters between Filonardi and Erasmus go in pairs : cf. Ep. 1363 introd.] 

R. domine honoran(de). Recepi inclusas, quas D. vestre R. more 
solito fideliter porrigo, vt intelligat me etiam in minima re ei nun- 
quam defuturum. Ex Vrbe nihil responsi hactenus habeo ; cum ha- 
buero, non tacebo. Interea eandem hortor vt letae vitae incumbat 
et me ad eius vota in dies ardentiorem sibi persuadeat: cui tanto 
efficatius me offero, quanto eidem magis ac magis complacere cupio, 
vt diu foeliciss(ime) viuat. Ex Constantia xiiii Aprilis. M.D.xxiiii. 

V. R. D. obsequentissimus frater, 
E. episcopus Verulancus). 
R. D. hon., domino Erasmo Roterodamo, summo theologo &c. 


1442. FmRow Ewwio FiLoNARDI. 
Leipzig MS. Constance. 
EE. 24. I5 April 1524. 


[An original letter, written and addressed by a secretary, signed by the Bishop. 
The ms. year-date is confirmed by the contents.] 


R. domine hon. Agens meus in Vrbe mihi significat opus R. D. V. 
in paruo volumine dedicatum Pontifici per equos dispositos primo 
transmissum peruenisse, et per eum sanctissimo D. N. fideliter por- 
rectum fuisse et eius beatitudini plurimum placuisse, et iussu suae 
sanctitatis statim fuisse ligatum, vt maiore,cum oblectatione per- 
legere posset. Respondit autem tanti laboris immemorem non fore, 
resque D. vestrae R. reuerendissimo Cardinali Campegio legato 
antea commendasse affirmauit quam littere meae, de statu V. 
R. D. facientes quam potui mentionem, peruenirent. Suae igitur 
reuerendissimae D. tanquam digniori commissa est prouincia tanti 
viri ad eius beatitudinis familiaritatem conducendi, et honorabilius 
et decentius quo fieri poterit tractandi. Cuius auctoritate spero 
eandem D. V. R. ad Vrbem inuitandam et conducendam ; desiderat 
enim eius sanctitas D. vestrae R. consilio et opera coram aliquando 
vti posse. Quod ad producendam vitam R. D. vestrae pariter conduc- 
turum, sicut vehementer spero, et pro viribus promoueri non dubito : 
eui me ex corde commendo, vt foelicissime diu viuat. 

Ex Constantia. xv. Aprilis M.D.XXIIII. 


V. R. D. obsequentissimus frater, 
E. episcopus Verulancus). 
R. D. hon., D. Erasmo Roterodamo, summo theologo &c. Basileae. 


1441. 3. responsi] to Ep. 1418. to Rome see Ep. 1410 introd. This had 
1442. τ. opus] The Paraphrase on been followed by ἃ proposal that 
Aets: seo Epp. 1414, 1418, 1423. 18-19. — Erasmus should join the Legate at 
5. ligatum] Cf. Ep. 1361. 20n. Nuremberg : see Epp. 1422. 6-35, 1423. 
7. Campegio| For the invitation —37—41, 1434. 52-4. 
sent through him to Erasmus to come 9. Suae] Campegio. 


- 


Oo 


444 LETTERS OF ERASMUS [1524 


1443,44, FRow ManrIN LUTHER. 


Nuremberg MS. PP. 299 (a). Wittenberg. 
LB. 726. (c. 15 April» 1524. 


[The original manuscript of this letter does not exist, but there are several 
contemporary copies; also an early print in Luther's Epistolae, edited by Auri- 
faber, vol. ii, f. 194, Eisleben, 1565. "The two earliest manuscripts are one in the 
Nuremberg Town Library (PP. 299: «), by the hand of Andrew Ruttellius, who 
was Pirckheimer's (11530) latest secretary, and another in the Ducal Library 
at Gotha (Chart. B. 26, f. 115: 8), probably made not later than 1526, by Vitus 
Warbeck (see Ep. 1397 introd.). In the few places where these two vary, the 
text of a is usually the better; but 5 has the postscript about Camerarius. Other 
manuscripts are at Munich (Camer. s. 1: ^), and in the Tubingen University 
Library (Mi. xi. 2: δ). Of these two hands I cannot identify either: 5 was repro- 
duced in the Sammlung historisch-berühmter Autographen, Stuttgart, 1845, iii. IOI, 
under the idea that it was Luther's autograph. At Gotha there is another copy 
(Chart. B. 16, p. 709: €), by a certain Valentinus Bauarus, c. 1549 ; with which 
Aurifaber's text (Ὁ shows some connexion. "There are also ms. copies at Dresden, 
Zwickau and Bamberg (TK. MS. Misc. i, p. 147) which I have not seen : of the two 
former Enders (LE?. 780) gives collations. 

'These sources are all inferior, the copyists having frequently made trifling lapses. 
But the construction of the text is an easier task than might have been expected ; 
since the lapses are usually peculiar to one source—not always the same—with 
all the rest solidly ranged in opposition. Of important variants there are very few. 
In order to spare an already overloaded apparatus criticus I have omitted cases 
of mere inversion arising out of the negligence of a single copyist; but where 
two agree in inversion there is evidence of possible connexion which is worth 
preserving. lt may be noted that a is printed in P, p. 396, with some inaccuracies. 
'The repetition of most of these in LB. shows that Leclerc obtained his text from P : 
but they are quite unimportant, being mere depravations, and need not be 
recorded here. 

As this letter was carried by Camerarius (see Epp. 1466. 17, 1496. 25, 1522. 28), 
an approximate date can be assigned : see Ep. 1444. 2n. Luther wrote at the same 
time to Oecolampadius (Aunifaber ii, f. 184 v9. : LE?. 781. 5-10) : * Scripsi Erasmo 
optans pacem et-concordiam istiusque magnificae tragediae finem : in quod et tu, 
quaeso, cooperare, si quid potes. Satis pugnatum est, satis indignatum vtrinque : 
tandem Christo debetur locus, et cedet Satan Spiritui sancto. "The date of delivery 
of both letters may be conjectured from Ep. 1445. On 9 May Oecolampadius also 
replied to Luther (LE?. 793. 11-18), ' Epistolam tuam me praesente legit Erasmus, 
cautius tamen quam vt iudicium deprehendere possem. Opinor autem illum 
aduersus te scripturum nunquam, vtcunque tale quiddam olim polliceri ausus 
est, oblinens nimirum ora importune indigna exposcentium.  Dabimus senio 
hominis morosuli, si alicubi mordacior: alioqui si omnes vires contra Christum, 
cuius agis negotium, exeret, quid proficeret ἢ; and again on 15 May (Oec. E., 
f. 200 v9. : LE?. 795. 23-8), ' Erasmus literarum suarum quas ad te dedit, mentem 
qualitereunque mihi nudiustertius indicauit. Respondit nimirum vt ab ipso 
expectaui. Ni fallor, non temere in te scripturus, tametsi de Libero Arbitrio opus 
tridui paratum se habere affirmet, idque fellis expers. 

It was quickly rumoured in Wittenberg that Luther had written to Erasmus, 
* nimirum Christiane: see a letter of 17 April quoted by Enders (LE*. 780, n. 1). 
Though Camerarius later was at great pains to convince Erasmus that so long as 
the letter was in his hands, no one else could have seen it (Ep. 1501. 50 seq.), 
Erasmus on his side soon made no attempt to conceal its contents: and allowed 
Jerome Lasky (Ep. 1242. 25n) to carry the original into Poland (1, p. 32. 18). 
By the end of the year it was in wide circulation, and Erasmus expected that it 
would be printed at Strasburg (Epp. 1496. 25, 1522. 28-9). No such issue is 
known ; butit may easily have perished. 

Τῇ this is the letter to which Luther was referring in his Table-talk, ' Ego in ea 
epistola quae displicuit Philippo, prouocaui (Erasmum», sed noluit mecum con- 
gredi' (G. Loesche, Analecta Lutherana, 1892, p. 69), it is clear that Melanchthon 
did not regard it as conciliatory. Certainly Erasmus declined the challenge ; his 
rejoinder in Ep. 1445 avoiding the larger questions at issue between them.] 


1443] FROM MARTIN LUTHER 445 


LVTHERVS ERASMO,. 


GRATIA et pax a Domino nostro lesu Christo. Iam satis diu 
silui, optime Erasme ; et quamuis expectarem vt tu maior et prior 
silentia rumperes, tamen cum frustra expectarim tam diu, ipsa, puto, 
charitas me cogit incipere. Primum nihil causor quod alieniorem 
te erga nos habueris, quo magis esset tibi integra et salua causa tua 
contra hostes meos Papistas. Denique non aegre tuli admodum 
quod editis libellis, in aliquot locis pro illorum gratia captanda 
aut furore mitigando, nos acerbiuscule momorderis et perstrinxeris. 
Quando enim videmus nondum esse tibi a Domino datam eam 
fortitudinem vel et sensum, vt monstris illis nostris libere et fidenter 
oecurras nobiscum, non ii sumus qui a te exigere audeamus id 
quod vires οὖ modum tuum superat. Quin imbecillitatem tuam et 
mensuram doni Dei in te tolerauimus et venerati fuimus, Nam id 
plane non potest negare totus orbis, quod literae per te florent et 
regnant, per quas ad synceram Bibliorum lectionem venitur : 
donum etiam Dei in te esse magnificum et egregium, de quo gratias 


TIT. a^/: LVTHERVS ERASMO S. f : AOYOHP TO EPAXMO. LVTHERVS ERASMO δ: 
D.M. LVTHER : AD ERAS : ROTERODA : € : DOCTISSIMO VIRO D. ERASMO ROTERODAMO 


&c. (. I. Gratia . . . Christo αβγδζ (nostro om. £y): om. e. 2. expecta - 
uerim 4. 3. silentium ες. expectarem c: expectauerim (. iamdiu ε. 
puto αβγδ: puta siue pura e: om. (. 4. alieni more βεζ. 9. non 


dum videmus esse tibi 8: videmus tibi nondum esse (: esse tibi om. e. 


om. δεζ. libere «25e : libens (. 


iiscrópsó: Nec iüi ay: Nec hi5: Nos qui 8e: nos non (. 
tolerauerimus c. 
; et αβγζ: ae δε. 


I3. dei a£43«: tui (. 
sumus (. I4. per te add. (. 
quo αγϑεζ : qua 8. 

I. Satis diu silui] Of Luther's corre- 
spondence with Erasmus nothing is 
extant between May 1519 (Ep. 980) 
and this date. He wrote to Erasmus in 
the autumn of 1519 (Ep. 1041. 46n), 
c. 5 May and c. Nov. 1520 (Epp. 1113 
introd., 1166. 90n); Erasmus to him 
c. Aug. 1520 (Ep. 1141. 15n). 

3. silentia] Cf. Lucr. 4. 583, Verg. 
Aen. 10. 63. 

6. Papistas] Cf. Ep. 1459. 94n. 

8. momorderis] For the depth to 
which Luther had been stung by many 
of Erasmus' utterances about him cf. 
LE? 674. 21-4, to Oecolampadius, 
20 June 1523, ' Ego etsi aculeos eius 
alicubi sentio, tamen quia simulat se 
non esse hostem palam, simulo et ego 
me non intelligere suas astutias, quan- 
quam penitius intelligatur quam ipse 
eredat': also the continuation of the 
passage quoted in introd. from his 
'"lTable-talk, *Nam habebam plura ex 
Farragine, das wolt ich im aufge- 
Strichen haben '—where by Farrago he 
probably means the  Zpistolae ad 
diuersos (F): cf. LE?. 525. 27-8, and 
the description of F in the Gouda MS. 
1324 88 ' 2* aeditio Farraginis ', App. 9 
in vol. i, p. 611. Luther was no doubt 


IO. et 
II. non 
audemus (. 
fuimus a5: fuerimus βγε : 

I6. esse in te «(. 


et agy5(: ac e. 


thinking of such letters as Epp. 1141, 
1143 (cf. l. 53n, infra), 1156, 1167, 1202, 
1203, 1219 : indeed a large number of 
the letters added in F are concerned 
with defining Erasmus' attitude to- 
wards him, though by no means always 
with condemnation. 

Another galling remark which no 
doubt reached Luther, is preserved in 
a letter of Spalatinus to Vitus Warbeck, 
17 Aug. 1524 (printed by C. Schlegel, 
Hist. vitae G. Spalatini, 1693, p. 211): 
* Lutherus iterum cucullatus prodiit in 
concionem, sed peracto prandio ex- 
cussa cuculla, indutus tunica rediit in 
concionem ; vt omnino falsus sit Eras- 
mus, quando scribit docere Lutherum 
quibus ipse non vtitur. For Erasmus' 
power of giving offence cf. Epp. 1480. 23, 
1480. 36n. 

IO. fortitudinem] Cf. Luther's con- 
demnation of Erasmus in LE?. 674, 
710. 

13. mensuram] Cf. John 3. 34 ; also 
Rom. 12. 3, Eph. 4. 7. 

14. literae . . . florent] Cf. Luther to 
Oecolampadius, 20 June 1:523 (LE? 
674. 24-6): ' (Erasmus) fecit ad quod 
ordinatus fuit: linguas introduxit et 
& sacrilegis studiis reuocauit.' 


20 


2 


un 


2 
Un 


446 LETTERS OF ERASMUS [1524 


agere oportuit. Proinde ego quidem nunquam optaui vt deserta 
aut neglecta mensura tua nostris castris miscereris: cui negotio 
etsi ingenio et eloquentia multum prodesse posses, tamen cum non 
adsit animus, tutius erat in tuo dono seruire. Hoc solum timebatur, 
ne quando per aduersarios adducereris editis libellis in dogmata 
nostra grassari, et tum nos necessitas vrgeret tibi in faciem resistere. 
Compescuimus sane aliquot, qui iam paratis libris te in harenam 
trahere volebant; atque ea ratio fuit vt et Hutteni Expostula- 
tionem optarim non editam, multo minus tuam Spongiam. In 
qua, nisi fallor, tuipse iam sentis quam facile sit de modestia scribere, 
et in Luthero immodestiam arguere: sed difficilimum, imo im- 
possibile, prestare, nisi dono Spiritus singulari. 

Credas igitur vel non credas, testis est Christus ex animo me tibi 
condolere tot et tantorum odia vel studia esse in te irritata. Quibus 
vt non mouearis (quod tua est humana virtus tantis molibus impar) 
credere non possum : quanquam et illos forte moueat iustus zelus, 
et sibi videantur indignis modis a te prouocati. Et, vt libere 
fatear, cum tales sint qui tuam acerbitatem et simulationem, quam 
tu prudentiam et modestiam velis intelligi, pro sua quoque infirmi- 
tate ferre nequeant, habent certe ob quod merito indignentur, nihil 
habituri si fortiores essent animis. Quamuis tamen et ego irrita- 
bilis, irritatus fuerim saepius vt acerbius scriberem, tamen hoc 
non feci nisi in pertinaces et indomitos. Ceterum clementia et 
mansuetudo mea erga peccatores et impios, quantumuis insanos 
et iniquos, arbitror non modo teste mea conscientia sed et multorum 
experientia satis testata sit. Sic hactenus stylum cohibui, vtcumque 
pungeres me ; cohibiturum etiam scripsi, in literis ad amicos, quae 
tibi quoque lectae sunt, donec palam prodires. Nam vtcumque non 
nobiscum sapias, et pleraque pietatis capita vel impie vel simulanter 
damnes aut suspendas, pertinatiam tamen tibi tribuere non possum 
neque volo. 

Nune autem quid faciam ? — Vtrinque res exacerbatissima est. 
Ego optarem, si possem fieri mediator, vt et illi desinerent te 
impetere tantis animis, sinerentque senectutem tuam cum pace in 


17. nunquam ΟἿ). e. 18. aut αβγδῷ: et ε. 19. non om. B, ?n fine versus. 
20. erit e. 22. et tum nos αβγδε: vt cum (. tibi om. c. re- 
sisteretur c. 25. esse post editam add. ε. 26. ni(. jam om. ε. 
27. arguere αβδεζ : redarguere y. impossibilem £. 29. igitur αβδεζ : 
igut y. mihi post est add. 8. ex animo tibi condolere me y: me 
ex animo tibi condolere «c. 30. 6] αβγδζ : vt e. irrita e. 33. et 
βηγδεζ: vb a. videatur wy. prouocari y (sec. manu), (. 35. tu 
om. y. velis «45: velles 8«. intelligere et pro «c. quoque om. e. 
37. tamen om. e. 38. νὑαγδεζ: et B. 38-9. non feci hoc «(. 25 
indomitos αβγδζ: pertinacibus et indomitis c. Ceterum clementia αβδεζ: 
Clemencia autem v. et mansuetudo mea αβγδζ : mea et mansuetudo cum ε. 
41. quod post arbitror add. (. 43. cohibiturumque βγεζ, 46. possum 
neque oo. e. 48. res om. "y, in fine versus. acerbatissima (. 49. .Ego 
αβγδί:, et ego e. 50. tantis αβγδί : tacitis e. 


24. Expostulationem] Cf. Ep. 1356. 31. humana] Cf. LE?. 34. 26-7. 
63n; and, for Luther's wish expressed 43. inliteris| See LE?. 535, which had 
here, LE?. 710. 8-11. been printed (cf. Ep. 1496. 26n); and 

25. Spongiam] Cf. Ep. 1397. 7-8. ΤῈΣ. 674. 18-27, which Oecolampadius 

27. immodestiam] See Ep. 980. 38,9; — evidently had shown to Erasmus (cf. 
and cf. Epp. 1437. 54-5, 1480. 60. Epp. 1384. 52-7, 87-8, 1397. 9-10). 


1443] FROM MARTIN LUTHER 447 


Domino obdormire. Id sane facerent, mea quidem sententia, si 
rationem haberent tuae imbecillitatis, et magnitudinem causae, 
que modulum tuum iam dudum egressa est, perpenderent ; preser- 
tim cum res eo peruenerit vt parum sit metuendum periculum 
nostrae causae, si Erasmus etiam summis viribus oppugnaret, 5; 
nedum si aliquando spargit aculeos et dentes. Tamen rursus tu, 
mi Erasme, illorum infirmitatem cogitares et a figuris illis rethoricae 
tuae salsis et amaris abstineres: vt si omnino neque potes neque 
audes nostra asserere, intacta tamen dimitteres et tua tractares. 
Nam quod illi morsiones tuas iniquius ferunt, etiam te iudice, 6o 
nonnulla causa est, scilicet quod humana infirmitas cogitat et 
male metuit authoritatem et nomen Erasmi, et longe aliud sit ab 
Erasmo semel esse morsum quam ab omnibus Papistis esse com- 
molitum. 

Hee volo dieta, optime Erasme, in testimonium candidi in te 6; 
animi, et qui optet tibi dari a Domino spiritum dignum nomine tuo. 
Quem si distulerit tibi Dominus dare, interim a te peto vt, si aliud 
prestare non potes, spectator sis tantum tragoediae nostrae, tantum 
ne socieris et copias adiungas aduersariis, presertim ne edas libellos 
contra me, sicut nec ego contra te edam. Deinde eos qui Lutherano ; 
nomine se peti queruntur, homines esse tui meique similes cogites : 
quibus opus est parcere et ignoscere et, vt Paulus ait, onera inuicem 
portare. Satis morsum est, nunc prouidendum est ne consumamur 
ab inuicem : quod eo esset miserabilius spectaculum, quo certissi- 
mum est neutram partem ex animo male velle pietati, et sine per- γς 
tinatia sua cuique placere. Boni consule meam infantiam, et in 
Domino bene vale. 

loachimum istum, iuuenem Philippo nostro similem, tibi com- 
mendo, imo sese plus commendabit admissus. 

Vitebergae Anno M.p.xxiiii. 80 

Martinus Lutherus. 


Ὶ 
o 


52. haberent om. (. magnitudinis «c. 53. iam om. Ὑ. 54. iam ante 
eo add. (. 50, Tamen rursus «: tamen rursus 0: tantum. Rursus βεζ: 
tantum, Rursus xy. 57. Si post Erasme add. a (sec. mamu), e: ante tu add. (. 
rethoricae tuae ag^(: rhetorice ὃ: tuis Rhetoricis et ε. 58. vb si ay8e : 
Etsi 8: etsi (C. posses . . . 59. auderes (. 61. quod om. 6. infirmitas 
humanae: , Infirmitas humana (. 62. etante longe αβγδε: vt. 63. esse 
αγδεζ : velg. esse (: semelesse αβγδ : om. e. 65. in post Erasme αβγεζ: 
ob ὃ. 66. οὔ γῴ: vtía8e: om. B. 68. sis tantum a: tantum sis βγδεζ, 
tantum αβγε : tua/tum (: tame ὃ, 69. socieris c: soleris £46: sceleris a5: 
scribens in me scripsit Enders, sec. Ep. 1445. 26. et αβγεζ: vt δ. adiungas 
a: iungas £50: augeas e. cum aduersariis nostris C. 70, Sicut om. ε. 
se Lutheri nomine (. 71. quaeruntur (. cogites om. ὃ. 74. certius (. 
75. Sine pertinatia sua σβγδε: pertinaciam suam (. 76. infantiam meam «(. 
78. Ioachimum . .. 79. admissus βεζ (Ioackimum 8. ^ iuuenem om. ε) : om. a8. 
8o. Vitebergae add. «. Anno add. ε(. M.D.xxiiii om. B. 81. Martinus 
Lutherus add. (. 


53. modulum tuum] Luther was per- οἱ this among the Lutherans see Ep. 
haps quoting from Ep. 1143. 55. 1437. IOI-3. 
56. aculeos] Cf. l. 8n, and Ep. 1480. 72. Paulus] Gal. 6. 2. 
, 73. consumamur] Cf. Gal. s. 15. 
57. rethoricae tuae] Cf. LE?, 710. 12. 78. Ioachimum] Camerarius; see 
69. ne edas libellos] For expectation — Epp. 1444. 2n, 1501. 


23 


448 LETTERS OF ERASMUS [1524 


1443s. FRow Jouw MaTTHEW GIBERTI. 


Vatican MS. Particolare 154, f. 7. Rome. 
20 April 1524. 


[An autograph rough-draft among Giberti's papers in the Vatican Archives. 
The year-date is sufficiently confirmed by the reference to the recent elevation of 
Giberti's master to the Papacy. "The person addressed is without doubt Erasmus. 
To no one else could ἃ supporter of the Pope have written with such admiration 
for his services in bringing polite learning into Germany and for promoting sacred 
studies. "This letter probably accompanied the second dispatch of Ep. 1438 
on 30 April. Erasmus' reply is not extant, but is mentioned in Ep. 1481. 1. 

John Matthew Giberti (20 Sept. 1495—30 Dec. 1543) was the natural son of 
a Genoese sea-captain, afterwards in Papal employ, and a Sicilian woman. His 
early years were spent with his mother at Palermo ; but his father summoned him 
to Rome, and after a course of university study obtained him a place in the house- 
hold of Cardinal Julius de' Medici, later Clement vir. This position gave the young 
man opportunity to join the Oratory of Divine Love; many of the members of 
which belonged alsotothe Roman Academy. His ability and character gained him 
the confidence of his patron, and the Cardinals connexion with Leo x brought 
Giberti into touch with affairs of the highest importance. Immediately on his 
&ccession Clement vir made him his datary, and for some years employed him 
continually in diplomacy. At the Sack of Rome in 1527 Giberti suffered great 
indignities, as Clement's representative, and nearly lost his life. In 1528 he was 
at length allowed by the Pope to leave Rome and undertake. in Feb., the guidance 
of the see of Verona, to which he had been elected in Aug. 1524. His conduct 
there was exemplary, and has been compared to the paternal sway of Sadoleto 
(see p. 573) δὖ Carpentras. In face of bitter opposition he set himself to impose 
Stricter life upon his clergy, and to promote reform of all kinds among the laity. 
He also encouraged learning, and founded a press in his palace, from which he 
designed to produce an edition of Chrysostom in Greek (cf. Lond. xxv. 23, xxiv. 19; 
LB. 1135, 1197). In 1536, in company with Contarini, Caraffa, Sadoleto, Pole 
and others, he was summoned to Rome to join the Papal commission instituted 
for the purpose of reform : and between that and the care of his diocese his last 
years were spent. 

See a life by the brothers Ballerini, prefixed to an edition of his works—which 
are almost entirely administrative, Constitutiones and the like—Verona, 1733; 
Pastor x, ch. 13; and an excellent biography by Miss M. A. Tucker in EHR. xviii, 
1903. The date of his birth is given by Aleander (Journal, ed. H. Omont, 1895, 

- 39). 
P Except at this time Erasmus had few relations with him, and by 1530 was 
not quite sure of his name.] 


REVERENDE domine, tanquam frater honorande. Etsi ego antea 
tuam virtutem colui semper, propterea quod vni maxime tibi 
politiorum literarum in Germaniam inuectio laudi datur, tuque 
in primis aeuum nostrum tam piis quam elegantibus scriptis 

ς illustrasti, tamen vel quod in literis tantus eminebas, ambitiosique 
videbatur tam imparem se insinuare in amorem tuum, vel quod 
meam tibi amicitiam paruo vsui esse posse tune videbam, abstinui 
tecum hactenus officio literarum, tacitaque veneratione eloquen- 
tiam et sapientiam tuam suspexi. Nune quando sanctissimus 

το D. N. ipse in eum locum a Deo optimo sublatus, me longe imparem 
atque immeritum in hoc munus quod multis commodum esse posse 
arbitrantur, sua benignitate substulit, coepi id cogitare mecum, 
occasionem paulo ampliorem adesse gratificandi tibi, vel si tu 
minus nostri indigeres, propter te tuis. Cumque idem S. D. N. te 

15 tuique similes maximi fecerit semper, ac te etiam nunc eo pluris 

faciat quo muneris sui proprii arbitratur te de sacris literis tam 


2. tibi] Ct. Ep. 1406. 2111}. 16. arbitratur] Cf. Ep. 1458. 


FROM JOHN MATTHEW GIBERTI 449 


1443*] 
benemeritum omni beniuolentiae significatione complecti, addidi ego 
ad meam iamdudum etiam heri mei propensam in te voluntatem, 
vt te post illum maxime colerem, ac omnes fortunas meas tibi 
offerrem. | Quod sane facio perlibenter. Nam quanquam inops, 
literarum tamen amator sum, in tantum vt meas cogitationes felices 
arbitrer, cum in doctissimorum virorum vel memoria vel mentione 
versantur. Tu quantum tibi autoritatis inter homines tuis sanctis- 
simis laboribus aeternisque scriptorum monumentis adeptus es, 
tantum in me potestatis habebis, si mea opera aliquando vti voles. 

Quod ego opto quidem vehementer vt facias, nec mea quidem gratia 
(quanquam amari abs te me valde cupere non dissimulauerim) 
sed quod in hae re voluntati sanctissimi D. N. accedere ex officio 
debeo et ex iudicio meo cupio. Tuisque inclytis erga Deum et san- 
ctam relligionem meritis, nulli preterea rationi, tribui oportere 
censeo quicquid in te tuosque tribuatur. Vale. 

Rome Die. xx. Aprilis M D xxiii. 


1444. FRow HENRY STROMER. 


Leipzig. 
I May 1524. 


Breslau MS. Rehd. 254. 144. 
EE*. 25. 
[An original letter, autograph throughout: first printed by F. Gess, Akten 


und. Briefe zur Kirchenpolitik Hz. Georgs von Sachsen i, 1905, p. 665. The year-date 
is confirmed by the movements of Melanchthon (1. 2n).] 


S. P. Tametsi, doctiss. ac eloquentiss. Erasme, meas a Philippo 
Melancthone, non equorum sed omnium bonarum literarum ama- 
tore, literas recens accepisse te mihi persuadeam, non potui tamen 
tibi, quem vnice amo, obseruo et suspicio, meis scriptis non obstre- 
pere, latore, bibliopola Basiliensi, postulante vt ad te scriberem. 

Nobiscum tres sunt de nostra sanctiss. religione hereses ; quarum 
prima humanas traditiones prorsus contemnit, deridet atque 
explodit, mouetque tragedias et celum terre miscet, ignem aque. 
Altera mordicus obseruat colitque humanas tradiciunculas neglecta 


1444. 2. Melancthone] For this jour- 
ney to visit his parents at Bretten, over 
300 ms. on horseback from Wittenberg, 
see the De Phil. Melanchihonis ortu, 
Leipzig, E. Voegelin, 1566, pp. 90-5, 
of Joach. Camerarius (Ep. 1501); who 
accompanied him (cf. Ep. 1443. 78-9), 
together with W. Nesen (Ep. 329) and 
two young men, Franc. Burcardus of 
Weimar (6 July 1503—15 Jan. 1560), 
afterwards a trusted minister of the 
Electors of Saxony (ADB. iii. 569), 
and Jo. Silberborner of Worms. 
Leaving Wittenberg on 16 or 17 
April they arrived at Leipzig on the 
day that Mosellanus died (το April: 
cf. ME. 273, 274, and ll. 41-2 ?nfra): 
thence through Eisenach (ME. 275), 
Fulda, and Frankfort to Heidelberg, 
where on 4 May, after Melanchthon's 
departure, the Faculty of Arts resolved 
to present him with a silver-gilt cup. 


4525 


His letter of thanks to the Faculty is 
dated 6 May from Bretten (ME. 276). 
Camerarius, ' incensus cupiditate viden- 
di Erasmum Roterodamum ', went on 
with the two young men to DBasle (cf. 
Ep. 1443); and returned in a few days 
to go North with Melanchthon again. 
Erasmus' disappointment at not seeing 
Melanchthon is expressed in Epp. 1445. 
60-1, 1452. 16-19, 1466. 19-22, 1496. 
3-6, 209-14; also in I, p. 33. 19-20. 

Burcardus remained behind at Frank- 
fort (ME. 278), and taught for some 
months in the Latin school under 
Carinus (Ep. 920); but in Dec. had 
rejoined Melanchthon at Wittenberg 
(ME. 304 ; cf. Ep. 1523 introd.). 

non equorum] Evidently he was no 

horseman. 

3. literas] Not extant: of c. 19 April 
(cf. l. 2n). It was probably sent on to 
Basle by Camerarius (cf. ME. 273). 


Gg 


ὃ 
unt 


un 


IO 


I5 


LS] 
Un 


3 


un 


4o 


jJ» 
Unt 


450 LETTERS OF ERASMUS [1524 


Euangelica maiestate, fidit suis inuentis meritis, neglectis bonis 
operibus que Christus prescripsit et docuit, posthabitaque solida 
fiducia in Christum Iesum, vnicum et verissimum nostrum vindicem 
et saluatorem. "Tercia que mihi magnopere placet, euange[n ]licam 
doctrinam inculcat et sancte obseruandam hortatur; nec damnat 
penitus humanas tradiciones que cum verbo Dei pugnare non 
videntur, verum nobis Christum vnicum nostre salutis auctorem 
statuit; et humana precepta non exterminat, verum ea non esse 
obseruanda sub peccato, vt vocant, mortali; quemadmodum 
episcopi hactenus preceperunt, qui ob leuissimam ridiculamque 
causam nos terrifico excommunicationis fulmine percusserunt. 

Nouiter nobiscum laicus, vt clericorum vtar verbis, pugno pulsauit 
sacerdotis iniuriantis leuiter caput: excommunicatus fuit. Alius 
pugione tres agricolas peremit: ex Christianorum commertione 
eiectus non est; quum tamen Christus preceperit ' Ne occides ', 
sed episcopus ' Ne clericum percucias '. Huius mandato, non illius, 
obediunt multi mortales. Verum Wittenbergae canon si quis 
suadente diabolo incineratus est, hinc vobiscum clerici, vt ferunt, 
non gaudent tantis priuilegiis atque olim ; fortassis et nobiscum 
paulopost omnes Christiani erunt vncti, et non modo ii qui terrifico 
habitu prediti sunt aut in vertice capitis glabri. Τα, oro, iuues 
Euangelicam, vti facis, veritatem, et te non sinas eos in sententiam 
eorum ducere qui sua, non Christi querunt gloriam, aut qui timent 
eos qui possunt corpus occidere, non animam. Christianorum est 
intrepide verbum Dei profiteri, et in hac re non fauorem hominum 
semper querere, sed gloriam Christi querere, per quem salus eterna 
datur omnibus. 

Hee non rei necessitas, sed amor et obseruancia mea quam erga 
te habeo, scribereimpellit. Sunt nonnulli qui tibi imponere nituntur. 
Dicunt te male audire a Martino et Philippo, querentes vel mendaciis 
discordias inter vos, vt noceant Euangelicae maiestati. Rogo, 
patulas aures huiusmodi delatoribus ne des. Philippus mecum fuit 
post Pascatis festa Liptzs; aliter de te sentit quam predicant 
nebulones, neque, nisi me mea fallat opinio, Martinus tibi male 
precatur. Qui enim fieri posset vt te odio persequeretur is qui 
omnes amat ac obseruat Euangeli propugnatores, e quorum 
numero tu es, et quidem antesignanus ac omnium optimus. 

De his rebus plura quam volebam. "Tu loquacitati mee ignosce. 
Vale in Iesu Christo, qui te nobis incolumem et in eius vinea scribendo 
laborantem diutissimeseruet. Metesuspicientem commendatumhabe. 

Liptzs celerrime Prima Maii Anno wpxxiiii. 

' Tuus Henricus Stromerus, medicus. 


Inter doctos doctissimo et inter eloquentes longe eloquentissimo 
viro, d. Erasmo Rhoterodamo, theologo vero, domino et amico suo 
primario. 

IO. fidet MS. 

24. Christus] Matt. 5. 21. 33. corpus occidere] Cf. Matt. 10. 28. 

26. canon] Luther burnt the books 39. Martino] Cf. Epp. 1384. s3n, 
of the Canon Law publicly at Witten- 1307. 9-10, 1443. 


berg, 10 Dec. 1520, as ἃ reply to the Philippo] See Ep. 1313. 56n. 
burning of his own books by Aleander at 42. Pascatis] 27 March : but Stromer 
Mainz c. 28 Nov.: see HE. 203, Zw. E*. is clearly referring to the visit men- 


166, LE?. 373, 375. BRE. 194, VE. 240. tioned in l. 2n. 


1445] 461 


1441445, To ΜΑΒΤΙΝ LUTHER. 


Gotha MS. chart. B. 26, f. 117 («). Basle. 
8 May 1524. 


[The sources for this letter are numerous, but none is good enough to be followed 
exclusively. "The best is a ms. copy, written about 1526 by Vitus Warbeck (Ep. 
1128 introd.) in his volume at Gotha (c). At Munich (CLM. 2106, f. 76 v?) isa 
xvii. copy (6), in the collection formed by Chr. Daum c. 1685, from originals belong- 
ing to his friend J. F. Hekel (see O. Clemen, Beitr. z. Reformationsgesch. ii, 1902, 
98-105). The letter was first printed by V. L. Seckendorf, Comm. de Lutheranismo, 
i, 1692, p. 310 ; but only in extracts, as farasl. 28 (y). His source he stated to be 
Mss. in both the Archives and the Library at Jena. In 1725 the first half, down to 
gloriam (1. 37), appeared in the Unschuldige Nachrichten or Sammlung von, alten vnd 
neuen theologischen Sachen, p. 545 (δ) : the text is in noticeable agreement with £. 
In 1781 G. Schütze printed the letter almost complete from a ws. in the Feuerlin 
collection at Góttingen, in his Luthers bisher vngedruckte Briefe, ii, p. 58 («). In 
1784 H. P. C. Henke and P. J. Bruns included it among 'anecdota" in their 
Annales Literarii, Helmstadt, ii, p. 289 (() ; stating that it had come recently 
into their hands, but giving no further details. 

Of the manuscript originals of ες I have no traces ; and I have therefore had 
to be content with the printed books. For ὃ I have only the readings given in 
LE? 792 by Enders, who used it as the basis of his text. From these various 
sources the present text is constructed ; precedence being given, where possible, 
to the nearly contemporary Ms.,«. Incases where to Ὕ alone no reading is assigned, 
it may be understood that the passage is omitted by Seckendorf. 

The year-date is confirmed by Camerarius' visit. For Erasmus' own view of 
the character of this reply to Luther see Epp. 1452. 13-14, 1466. 18-19.] 


ERASMVS ROTERODAMVS MARTINO LVTHERO. 


S.P. Nec tibi concedo vt magis ex animo cupias Euangelice sin- 
ceritati quam ego, cuius rei gratia nihil non perpetior; et hactenus 
omnem venor occasionem vt Euangelium fiat omnibus commune. 
Ceterum quod tu imbecillitatem vocas aut ignoranciam, partim 
consciencia est, partim iudicium. Tua quedam legens valde 
pertimesco ne qua arte deludat Satanas animum tuum: rursus 
alia sic me capiunt vt velim hune metum meum esse falsum. Nolim 
profiteri quod ipse mihi nondum persuasi, multo minus quod non- 
dum assequor. Hactenus rectius consului negocio Euangelico quam 
multi qui se iactant Euangelii nomine. Video per hane occasionem 
exoriri multos perditos ac sediciosos. Video pessum ire bonas 
litteras ac disciplinas. Video discindi amicicias, ae vereor ne 
cruentus exoriatur tumultus. $Si tuus animus sincerus est, precor 
vt Christus bene fortunet quod agis. Me nulla res corrumpet vt 
sciens prodam Euangelion humanis affectibus. 

Nihil adhuc in te scripsi, facturus id magno principum applausu, 
nisi vidissem hoc absque iactura Euangelii non futurum. Tantum 


TIT. δὲ : ERASMVS LVTHERO /(: ERASMI EPISTOLA AD LVTHERVM a. IS. τὰ 
αδε: S. D. B: S. €. cupias ayc(: bene cupias 80. 3. omnem αβγεζ : omnium ὃ. 
omnibus iata. 4. voces £0. 5. constantia 80. 6. rursum f. 7. me €: 
non αβγδε. capiunt «(: sapiunt γε: capio £0. 9. adsequar (4. negocio 
Euangelico αβδε : euangelio €. II. ac a : et βδεζ. passim δ. Iris 
I2. 80 ante vereor a : et Bóe(. 13. cruentus αβδε, cf. Ep. 1489. 32: funestus (. 
15. perdam (. Euangelium 85. 16. in αβδῷ : contra γε. 


3. omnibus commune] Cf, Ep. 1469. — himself in Ep. 1459. 80-82. 
III-I2. IO. se1actant] Cf. t, pp. 20. 15, 31. 6-8. 
4. imbecillitatem] Cf. the defence of 16. Nihil adhuc] But see p. 400. 


ag2 


Un 


20 


t3 


Una 


30 


O3 
σι 


40 


4A 
Un 


50 


452 LETTERS OF ERASMUS [1524 


eos repuli qui conabantur omnibus principibus persuadere mihi 
tecum foedus esse, et mihi tecum per omnia conuenire, et in libris 
meis esse quicquid tu doceres. Hec opinio vix eciam nunc reuelli 
potest ex illorum animis. Quod scribis in me, non magnopere 
laboro. 5i mundum spectem, nihil mihi possit accidere felicius. 
Cupio hanc animam puram reddere Christo, et in hoc affectu velim 
omnes esse. Ν᾽ paratus es omnibus reddere rationem de ea quae 
in te est fide, quur egreferas si quis discendi gratia tecum disputet ? 
Fortasse Erasmus scribens in te magis profuerit Euangelio quam 
quidam stolidi scribentes pro te: per quos non licet esse specta- 
torem istius tragoedie, que vtinam non habeat tragicum exitum ! 
Sed me in diuersam partem propellunt, eciam si principes non 
eo compellerent. Horum improbitas reddit Euangelium inuisum 
apud cordatos, et cogentur principes istorum sediciosos tumultus 
compescere. Verum id non fiet absque lesione innoxiorum. 
Nemini auscultant, ne tibi quidem.  Implent mundum furiosis 
libellis, ob quos operaeprecium existimant veteres illos orthodoxos 


; contemnere. 


Sed his de rebus prolixum sit scribere. Precor vt Dominus omnia 
vertat in suam gloriam. In Spongia modestiam desideras, quum 
ibi de vita Hutteni luxu, scortis, alea perditissima, de stultissimis 
ilius gloriis nulli quamuis amico ac pacienti tollerandis, de deco- 
etionibus, de extorta a Carthusiensibus pecunia, de amputatis auri- 
eulis duobus Praedicatoribus, de latrocinio inuasis tribus abbatibus 
in via publica, ob quod facinus vnus e famulis illius capite truncatus 
est, deque aliis illius facinoribus vulgo eciam notis nullum in 
Spongia verbum fecerim: cum ille nee verbo prouocatus a me, 
prodita amicicia in gratiam vnius nebulonis quo nihil perditius, 
tantum falsorum criminum in me congesserit quantum scurra 
quiuis posset in alterum comminisci. De perfidissime euulgata ad 
Moguntinum .epistola suppresso ipsius nomine refero; de altera 
perfidia qua fuerat vsus in me taceo. Extorserat vt multis epistolis 
meis commendaretur in aulam Caesaris, cum iam coniurasset 
aduersus Caesarem, tantum volens abuti Caesaris nomine ad venan- 
dam vxorem. Sie prouocatus ab eo de quo sie meritus fueram, 

18. principibus αγεζ : modis principibus passim 58. 20. etiamnum (. 
αγδεζ (euelli (): potest ex illorum animis reuelli β. 21. Quod scribis (: Quid 
scribas αβγδε. 22. (: posset accidere a: accidere posset βδε. 23. omnes 
velim 8. 25. quur a : cur ye : quare βδζ. 27. quidem . 28. istius 
a*56: huius £6. haberet 589. 29. eo non β. 30. compellerent αβδε : pro- 
pellerent €. 31. Verum id αεζ: Vereor ne 85. fiat 85. 32. innoxiorum 
afe: innoxia republ. ὃ: maximorum (. 33. Implentae(: supplent 55. 
36. Dominusa: Deus βδεζ, 38. luxuia. alia B. perditissimi (. 
39. 80 pacienti om. (. 40. Cartusiensibus e: Carthusianis (. 43. in Spongia 
om. €. 46. in me criminum f. congesserit Bí: gesserit ae. 47. quiuis 
om. €. in alterum possit ε. Bé: perfidissima ae. vulgata (. 48. 
praesulem post Moguntinum add. β. suppressa €. nihil ante refero add. 8. 
altera a8e: aliorum ὦ 49. vsus in me fuerat 5. 50. meis o. (. aula e. 
51—2. vexandam ε. 


20. reuelli] Cf. Ep. 980. 4-5, 45. coniurasset] Erasmus represents 

41. abbatibus] See Ep. 1356. 53n. Hutten's subsequent hostility to 

45. nebulonis] Eppendorff seems to Charles, after the Emperor's refusal to 
be intended. support Luther, as ἃ pre-arranged and 

48. epistola] See Ep. 1033 introd. caleulated development of the great 

50. commendaretur] See Epp. 1114, schemes he was cherishing in 1520: 
IIIS ; and cf. Ep. 1113. 36n. for which see Ep. 1113. 36n. 


1445] TO MARTIN LUTHER 453 


nonne meo iure poteram in his esse disertus? Εὖ tamen vocor 
immodestus. Quid Otthoni cum Hutteno ? Et is nunquam verbo 
lesus a me quomodo furit! Hos tu vocas homines mei similes. Ego 
nec homines duco sed furias, tantum abest vt mei similes agno- 
scam. Per huiusmodi portenta instaurabitur Euangelium scilicet ? 
Has habet columnas renascens Ecclesia ? In horum foedus me 
admisceam ? 

Sed his de rebus plus satis. loacimus perplacuit. Molestum erat 
quod Melanchthonis non sit data copia. Dominus Ihesus dirigat 
mentem tuam in ea consilia quae sint ipsius Euangelio digna. 

Basilee ex tempore postridie no. maias 1524. 


Eras. Roth. 
1446. FRow WiLLiAM BUDAEUS. 
Budaei Epistolae, 1531, graec. f. 24 v? (a). Paris. 
Id., 1540, p. 134 (b). 8 May 415245. 


Id., 1574, p. 177 (c). 


[For the sources see Ep. 1439: with which this letter is clearly in sequence. ] 
BOYAAIOXZ EPAZMQLi. 


"E 0 , 7 t ^ * "4 LÀ M ^ 
φθην ἐπιστείλας σοι ἱσταμένου μηνὸς ἀπριλίου περὶ τῆς 
ἀφίξεως σου τῆς πρὸς ἡμᾶς" τοῦτο δὲ προστάξαντος τοῦ Βασιλέως 
πεποίημαι κατὰ τὴν τούτου τῇδε πάροδον. Μέίαν δὲ μόνην ἐκεῖνος 
60' t ἊΣ , δ δ Á ^ / , "δὲ ^ t / 
τόθ᾽ ἡμέραν ἐπιδεδημήκει τῇ πόλει ταύτῃ, οὐδὲ ταύτην ὁλόκληρον. 
Κατὰ μέντοι τὴν ἐπάνοδον αὐτοῦ προχθεσινήν, μίαν καὶ τὴν 
ἡ μίσειαν αὐτὸς διατρίψας ἡμέραν, καὶ πάλιν ἐμοὶ προσδιαλεξάμενος 
ὑπὲρ τοῦ αὐτοῦ πράγματος, ᾧχετ᾽ εὐθὺς ἀπιών. Εἰ μὲν ovv, ἄνερ 
προσφιλέστατε, κομισάμενος ἔχεις τὰ γράμματά μου᾽ εἰ δὲ μή, 
πάλιν ἔχε τὸ κεφάλαιον τῶν ἐμοὶ γεγραμμένων. 
H ^ ^. , , 3 7 t / Lr ᾽ὔ ^ 
Eyó τοι σκέψασθαί σ᾽ ἐκέλευον ὁπότερον Toiv δύο Tovroiv 
λυσιτελῆσον ἡγῇ σὺ μᾶλλον τοῖς σοῖς, ἤτοι τὰ καθ᾽ ἡμᾶς αἱρεῖσθαι 
ἢ τοῖς καθεστηκόσιν ἐμμένειν. Εἰ μὲν οὖν τὰ ἡμέτερα ἀρέσκει 
σε, καὶ τὸ παρ᾽ ἡμῖν ἐνδιαίτημα ἐπιτήδειον εἶναί σοι δοκεῖ τὴν σὴν 
^ ^ ^ 
φιλοσοφίαν ἐγγηροκομεῖν μετὰ τῆς νεφρίτιδος, πάντα σοι τὰ πρὸς 
“- ’ ^ 
τὴν ToU βίου ῥαστώνην ἐν ἀσφαλείᾳ πολλῇ κείσεται. Καὶ γάρ 
τοι τὸ προτεινόμενό" σοι ὑπὸ τοῦ Βασιλέως γέρας, καὶ ὡσπερεὶ 
M 
εἰσελαστικόν TL ηὐτρεπισμένον eis τὴν ἡμετέραν εὐθὺς εἰσεληλα- 


1446. 53. poteram... disertus ae: in hunc poteram esse durior (. tamen 
αεζ: ἃ te modo 7. 54—5. laesus verbo e. quomodo age: quo (. fuit 8 
tu «80: tamen e, — homines om. ε. 56. nec σε: non £4. 57. portentum β 
restaurabitur (. 59. admiscerem (. 60. Sed... perplacuit om. 4 (plus ae: 
plane 5). 61. Philippi «nte Melanchthonis add. B. 62. en ade : omnia (. 
sunt «€. 63. ex tempore. . . maias om. (. 64. Eras. Roth. om. βεζ. 


1446. 14. c: ἐγγηρωκομεῖν a. 


1445. 53. disertus] Cf. Ov. Tr. 3. 11. 1446. 4. émibe0gugke] For the un- 
21. augmented form cf. Ep. rorr. 5n. 
54. Otthoni] Brunfels: see p. 367. S. ἐπάνοδον] Francis returning from 


60. Ioacimus] Camerarius; see p.  Picardy was in Paris 3-6 May : see the 
$5. Itinerary in his Aces, viii, 1005, p. 442. 
61. Melanchthonis] See Ep. 1444. 2n. 8. rà γράμματα) Ep. 1439. 


60 


Un 


Lal 


5 


20 


30 


35 


50 


55 


454 LETTERS OF ERASMUS [1524 


KÓTL, ἐγγυᾶσθαί σοι αὐτὸς προτεθύμημαι, καὶ τὸ μέλλον δὲ ἀναδέ- 
χεσθαι € ἐπὶ τῇ ἐμῇ ἐπιτιμίᾳ" καίτοι γε οὐκ εἰωθὼς εἰκῇ κινδυνεύειν 
περὶ τῆς ἐμῆς οἰήσεως. Ἣν δὴ ἀκέραιον, ὡς éy' opa, μέχρι 
τοῦδε τηρήσας διατελῶ" μέμνημαι γὰρ τοῦ Δελφικοῦ, "Eyyón, παρ᾽ 
ἄτη. 

Πῶς οὖν εἰς τοσοῦτο τόλμης νῦν προήχθην, ὡς αὐθαιρέτως τῇ δε 
τῇ ὑποσχέσει ἐνέχεσθαι μείζονι ἢ κατ᾽ ἐμὲ βούλεσθαι; Ἀμέλει 
αὐτὸς σύνοιδα τῷ Βασιλεῖ προθύμως καὶ εὐσταθῶς τοῦτο προελο- 
μένῳ, καὶ βεβαίως δὴ κατέμαθον ἐναποτεθῆναί σοι τὸ δῶρον, ὃ δὴ 
σὺ μέλλεις παραχρῆμα λήψεσθαι ἐνθάδε ἀφιγμένος. Εἰ μέντοι 
διατελεῖς ὄντως τῇ Γερμανίᾳ ἐμφιλοχωρῶν, ὥστε δέδιας μὴ ἡ 
ἐνταῦθα δίαιτα οὐκ ἐπίσης eivaí σοι δύνηται καταθύμιος, ἤδη μοι 
ὁ λόγος δυσαποκρίτως ἔχει. Πρὸ πάντων γὰρ ἂν αἱροίμην ἐγώ, 
εἰ ὁμοία μοι σκέψις τε καὶ αἵρεσις ὑποκέοιτο, χαρίζεσθαι τῷ θυμῷ 
μου, τοῖς εἰθισμένοις y ἐνασμενίζοντι καὶ ἀναποσπάστως ἐκεῖθεν 
διακειμένῳ. Εστω γοῦν τοῦτο ἀναίτιον ἐμοῦγ᾽ ἕνεκα, εἰ οὕτως σὺ 
τὸν θυμὸν διάκεισαι. Εἰ δὲ ἡ “γνώμη ἰσορρόπως ἀμφοτέρωσε 
ἐπικλινὴς διαναβάλλεσθαί σε ποιεῖ, φέρε “δή, ὦ δαιμόνιε, ἐ ἐπέρεισόν 
ποτε ταύτην ἐπὶ θάτερα, μᾶλλον μὲν οὖν ἐπὶ τάδε. Οὐ γὰρ ἂν 
εἰσαῦθις ἀνεκτὸν εἴη τὴν βουλήν [4 ὑπερτίθεσθαι, μεσεγγυηθέντος 
τοῦ γέρως σοι καὶ τὴν σήν, ὡς ἐγὼ βεβαιοῦμαι, ἐπιδημίαν περι- 
μένοντος" χωρὶς εἰ μὴ ἐλάττω τὰ ὑπάρχοντα εἶναί μοι νομίξεις ἢ 
ὥστε τοιοῦτον ἐγγύημα πιστώσασθαι. 

Παῦσαι οὖν διαμελλητικῶς € ἔχων, ὠγαθέ, καὶ ἄρτι “μὲν τὸ δεῖνα, 
ἄρτι δ᾽ αὖ τὸ δεῖνα προφασιζόμενος καί, ὥσπερ ἂν εἴποι τις, πρὸς 
Βασιλέα θρυπτόμενος οὐκ ἐν δέοντι. Οὐ γάρ ἐστιν ὅστις τῶν 
δεινῶν γε καὶ συνετῶν οὐκ ἂν πολλήν. σου ἀπειροκαλίαν καταγνοίη, 
vo τοῦτο τὸ ἕρμαιον ὀλιγώρως παρεῖναι δόξῃς, ἐξόν γ᾽ ἀμέμπτως 
τοῦτ᾽ ἀνελέσθαι. "Hv δ᾽ αὖθις αὖ τὸ πολλοῖς δοκοῦν ἡ τῶν παρ 

ἡμῖν θεολογούντων φιλαπεχθημοσύνη μεταναστεύειν σε κωλύῃ, 
ἐμφιλοσοφοῦντα δῆθεν τῇ τῶν ἱερῶν γραμμάτων ἐπανορθώσει. 
ἄλογος οὗτος ὁ φόβος. Αὐτίκα γέ τοι ἄδειάν σοι καὶ ἡσυχίαν 
ἀνενόχλητον τὸ τῆς μεταπέμψεως ἀξίωμα παρασχήσει, ἀμέλει 
οὐδεὶς ἂν τολμήσειεν πράγματά σοι παρέχειν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως 
μεταπέμπτῳ τε καὶ ὑπερασπιζομένῳ. "Ἔπειτα ἡ ἐπιμένουσα τὴν 
παρουσίαν τὴν σὴν ἱερωσύνη ἔντιμος τε αὐτὴ οὖσα καὶ λαμπρὰν 
πρόσοδον ποριοῦσά σοι, ἀπήρτηται τῆς τούτων διατριβῆς οὐκ 
ἔλαττον πέντε σταθμῶν" ὅθεν σοι ἀδεῶς καταφρονεῖν τῆς κακο- 
λογίας αὐτῶν ἐξέσται. 'Emi δὲ τούτοις καὶ ἡ τῶν Χαριεστέρων 
ἀνδρῶν σπουδὴ τῶν ἐπ᾽ ἀξιώσεσι, νῦν μὲν εἰς τὰ σὰ συγγράμματα 
ἐπιρρεπής, ἐπιδημοῦντος ἤδη σου καὶ φιλοχώωρεῖν δοκοῦντος ἂν 
ἐπιδιδοῦσα, οὐ τὴν τυχοῦσαν ῥοπὴν εἴη ἂν προστεθεικυῖα, ἐφ᾽ à 


22. ἄτῃ C. 28. ὄντως δι: οὕτω b. 31. b: σκῆψις 8. 33. oro b. 488. ὡς 
ἐγὼ βεβαιοῦμαι add. b..— 41. ὦ  γαθὲ b: à ἀγαθὲ c. 42. ἄρτι δ᾽ add. b. 43. οὐκ 
&: οὐδ᾽ b. 45. b: ὀλιγόρως a. παρεῖναι &e : mapeta b. 48. b: éravop- 
θώσει ἃ. 49. τοι om. B. 58. àv add. b. 


21: ᾿Εγγύη] Ct. ks 452.73; 572.9. 55. πέντε σταθμῶν] Tours is about 150 
53. ἱερωσύνη] Cf. Ep. 1434. 19n. miles from Paris. 


1446] FROM WILLIAM BUDAEUS 455 


τὴν τῶν σοι ἀπηχθημένων σύστασιν καταβαρεῖν" ἄλλως τε ἐπειδὴ 60 


οὐκ ὀλίγοις τῶν συνετῶν καὶ χρηστῶν ἔδοξαν οὗτοι οὐδὲν ὑγιὲς 
φρονεῖν, καὶ βασκαίνειν μᾶλλον τοῖς φιλοκαλοῦσι τῶν σοφῶν, τῆς 
καλλίστης τε καὶ ἀξιεπαίνου καινοτομίας, ἢ ζῆλόν τινα χρηστὸν 
καὶ ἐπιεικῆ διώκειν. 

Τούτων οὖν οὕτως ἐχόντων θαυμάζω σου πρότερον μὲν μετανί- 
στασθαι προθυμουμένου τε καὶ ἀφορμῆς δεομένου, νῦν δὲ ἀφορμὴν 
λαμπροτάτην εὑρημένου, εἶτα δὲ διαμέλλοντος. Σὺ οὖν ἤδη 
διάγνωθι περὶ τῆς προκλήσεως, πότερον ἀποδέχεσθαι ταύτην ἢ 
διακρούεσθαί σοι βέλτιον: μεταγνοίη γὰρ ἂν ὁ Βασιλεύς, ἣν 
αἴσθηται ἐντρυφώμενος. 

" Eppoao, ἐν Παρισίοις τῶν νωνῶν Maíov τῇ ὑστεραίᾳ. 


1447. 


Opus Epistolarum p. 707. 
N. p.674: Lond. xix. 93: LB. 678. 


To (TuEeoBALD HvrrwEG?). 


Basle. 
I5 May 1524. 


[The person addressed evidently was expected to have iníluence with the 
Abbot of Wettingen (l. 8n), and was unknown to Erasmus (l. 3. 1 owe to Dr. 
R. Wackernagel and to Herr F. Heusler of Basle, the suggestion, made indepen- 
dently, that he may very probably be identified with the Abbot of Lützel or Lucelle, 
the principal Cistercian house in Upper Germany, which lies on the present frontier 
between Switzerland and Alsace, about 16 ms. sw. of Basle. Lützel was founded 
in 1123, and was the parent house of Salmanschwyl near Ueberlingen, from which 
Wettingen in its turn was founded : so that the one Abbot might suitably be in- 
voked to intervene with the other. Moreover, as there was a Lützelhof in Basle, 
the Abbot no doubt came there at intervals, and may thus have had opportunity 
to know the parish priest of Riehen. 

The Abbot of Lützel at this period was Theobald Hyllweg of Thann (f 20 April 
1535); who. after serving as Prior and Cellarer, reigned as Abbot from 15 Oct. 
1495 to 20 May 1532, when he resigned. He died in the Lützelhof at Altkirch. 
Seo E. F. von Mülinen, Heluetia sacra, i, 1858, pp. 189-91, and GC. xv. 585. There 
seems to be no trace of any other communication between him and Erasmus. 

I cannot confirm the year-date, but there is nothing to impugn it.] 


ERASMVS ROTERODAMVS ABBATI CVIDAM 5. D. 


Nisr mihi praedicata esset tua singularis humanitas, reuerende 
Pater, veriturus eram ne me protinus clamares impudentem, qui 
ignotus ad ignotum, tantilus ad tantum scriberem, idque de 
re quae minimum ad me pertinet ; sed pietas facile dabit veniam 
huie audaciae, quam docuit Christiana charitas. 

Ambrosius Suagrius, parochus ecclesiae Rihen., periclitatur ne 

1446. 60. καταβαλεῖν c. 


65. οὖν add. b. 
H : Syragrius N. 


61. οὐδὲν μὲν ὑγιὲς φρονεῖν, βασκαίνειν δὲ μᾶλλον b. 


66. τε add. b. 71. Παρησίοις c. 1447. 6. Suagrius 


1447. 6. Suagrius] Ambr. Kettenacker 
(f 1541) of Winterthur matriculated at 
Basle in 1508-9. Early in 1520 he was 
intimate thero with Beatus Rhenanus 
and the Froben circle, and at Zurich 
with Zwingli (BRE. 154, 58, 199; 
Zw. ἘΠ. 131, 133, 176, 307); and was 
perhaps already parish-priest of Riehen, 
a village 3 ms. NE. of Basle, the appoint- 
ment to which lay with the Abbot of 
Wettingen. His sympathy with reform 


brought him into collision with the 
Abbot; and thus was oceasioned this 
intervention on his behalf by Erasmus. 
He held to his position, and with the 
encouragement of Oecolampadius in 
1528 (Oec. E., f. 181) reformed his 
parish and married a nun. 

See Zw. E?. 131n. The form of his 
Latinized name given here in H is 
paralleled in BRE. 58; but Syragrius 
oceurs more commonly. 


65 


Un 


to 


Uni 


30 


456 LETTERS OF ERASMUS [1524 
ad famem ipsi res redeat: adeo nescio quorum delationibus in 
illum iritatus est reuerendus pater Andreas abbas Marisstellae. 
Ambrosius mihi coram satis fecit de eo quod delatus est in concione 
dixisse, in genealogia Christi esse peccatrices. Id Hieronymus 
scripsit in Christi gloriam et nostri consolationem. Et habet testem 
populum, quod hie nihil impie dixerit, nisi impie scripsit Hierony- 
mus. Mihi videtur Ambrosius vir minime malus. Non sine sumptu 
nactus est hoc sacerdotium, magno impendio illic aedificauit ; 
non poterit submoueri nisi intolerabili dispendio. Est gratiosus 
suo populo. Et qui mutant, vt sunt res humanae, fere mutant in 
deterius. 

Baeticum et vetus prouerbium est, ἡ Dedi malum et accepi ': 
nunc fere licet dicere, ἡ Dedi malum et accepi peiorem '. $i quid 
hactenus gestum est ab Ambrosio secus quam oportet, id vestris 
monitis facile sarciet. Quae tua pietas est, debes hoc dissidium inter 
Ambrosium et R. P. Marisstellanum velle componere: quae tua 
autoritas est, facillime poteris. Non dubito quin Ambrosius sit 
omnes concordiae conditiones libenter amplexurus. Id ad me 
recipio. 

Hac in re si tua humanitas nostri respectu subleuarit Ambrosium, 
libenter amplitudini tuae sum hoc nomine debiturus. Sin est quur 
iudices iniquum esse quod peto, tamen Erasmum numerabis inter 


eos qui tuae pietati cupiunt modis omnibus gratificari: quam 
Dominus Iesus diu nobis incolumem seruet. 
Basileae, Id. Maiis. Anno. 1524. 
1448,,995155;; FRoM DukE GEoRGE or SAXONY. 
Dresden MS., Loc. 10299, f. 89. Dresden. 


Ot. p. i41: Lond. xxx. 78: LB. 680. 21 May 1524. 

[The manuscript is a rough-draft in the State Archives at Dresden: by a 
secretary (a!), corrected by a contemporary hand («?), probably that of another 
secretary in the Duke's service. The text of ΟἹ was very likely derived from the 
letter actually sent; but as it shows signs of degeneration—either in copying for 
dispatch or in the printing—I have given preference to the manuscript. The 
existence of this is a further proof of the genuineness of Merula's collections (see 
App. 7, in vol. i, pp. 597-8). Besides this rough-draft the same volume at Dresden 
contains (f. 27 v? : Horawitz i, p. 42) the first few lines of another reply from Duke 
George to the same letter of Erasmus: evidently begun a few days earlier, but 
abandoned. As it contains the name of the messenger, evidently Martin Hune 
(cf. Ep. 1462. 1-2), who succeeded at length in reopening communications between 
Erasmus and the Duke after more than a year (cf. p. 125), and has some other 
slight differences, I have printed it again here, below the actual text. 

The year-date of this letter is confirmed by the death of Mosellanus. Erasmus' 
letter answered here is not extant; but itis clear from this letter and Ep. 1449 
that its purpose was to make complaints against Eppendorff (cf. Ep. 1503. 21—2). 


31. Id. ZN?: Idus N! Lond. 


8. Andreas] A. Wengi of Thurgau, 
Abbot of Wettingen, 7 March 1521— 
3 Feb. 1528: see GC. v. 1091 B, and 
Heluetia sacra, i, p. 202. 

Marisstellae] A Cistercian house 
at Wettingen, on the Limmat between 
Zurich and Baden: founded in 1227 by 


Ct. Henry of Rapperschwyl, in fulfil- 
ment of a vow made during a storm, as 
he was returning from a pilgrimage to 
Jerusalem, when a star appeared over 
the sea and guided the ship to safety. 
τὸ, Hieronymus] t» Matth. 1. 3. 
18. prouerbium] See Adag. 1183. 


1448] FROM DUKE GEORGE OF SAXONY 451 


From the date of Hune's departure from Erfurt (Ep. 1462 introd.) and return to 
Dresden (ll. 1-2) it may be placed conjecturally in April, before Erasmus' visit to 
Besancon (Ep. 1440. 4n). 

Ep. 1521 shows that Erasmus did not like the tone of this letter, and wrote to 
Emser (Ep. 5:3 introd.), who was one of Duke George's secretaries, to complain. 
'The Chancellor, replying on Emser's behalf, declares that though the ducal letters 
might be worked up into stylistic Latin in the secretariat, the substance of them 
was communicated by Duke George himself. ] 


GEORGIVS DEI GRATIA DVX SAXONIE, LANTGRAVIVS THVRYNGIE 
ET MARCHIO MYSNE, ERASMO ROTERODAMO THEOLOGO SALVTEM, 
GRATIAM ET FAVOREM. 


CvM nobis in feriis Pentecostes redderetur epistola tua, etiam- 
num inscriptione carebat, eamque is qui pertulit, a Mosellano adden- 
dam fuisse ostendit. At ea perlecta aperte intellexi nulli alteri 
quam mihi destinatam. Scribis autem te, cum aliquoties iam literis 
me tuis prouocaris, nihil tamen responsi a me tulisse ; quae res tibi 
offensae alicuius suspitionem afferat. Ego vero rescripsi ad omnes 
literas tuas, quas quidem acceperim ; et vt recognoscas quas acce- 
perim, mitto hic vna tibi exemplum posterioris responsionis meae, 
posterioribus literis tuis destinatae. Α quibus si interea aliquas 
alias dedisti, scito mihi non esse redditas. Quod si enim redditae 
essent, non profecto committerem vt hoc in genere officium meum 
desyderare posses; praesertim cum haec mea perpetua sit con- 
suetudo, vt neminem, ne humilissimum quidem, sine responso 
dimittam, si modo ea quae scribuntur digna sint responso. 

Quod penitet te laudis quam quibusdam effusius quam pro merito 
tribueris, etsi non iniuria eius te poenitet, tamen ita ego statuo: 
nisi hoc modo illos ipsos, quos dicis, tractasses istisque produxisses 
falsis commendationibus, quam nunc tibi indignitatem ostenderunt, 
eandem te ab illis iamdiu experturum fuis:e. Hae nimirum sunt 


illae praeclarae virtutum actiones, quae ab hoc doctrinae fonte 2 


dueuntur. Haec opera charitatis, quam tradit Lutherus, et alii 
qui se plusquam Euangelicos iactitant, literae potius quam spiritui 
adherentes. Haec fides et integritas plusquam Germanica, quam 
illi generosi vbique ostentauerunt. Quod si hi qui capita huius 
factionis haberi volunt, tales sunt, quales ceteri quasi membra sint, 
facilis est coniectura. Equidem Eppendorpium, si quid huiusmodi 


Magister Martinus heri ad nos tuo nomine attulit literas nemini adscriptas. 
Fidem tamen fecit, quod mox credidi, nobis de te missas, mortem Mosellani 
asserens suprascriptionem intercepisse. Posteaquam autem easdem perlegi, 
satis aperte intellexi scriptionem illam nulli alteri quam mihi destinatam. 
Ceterum quod causaris nos tibi ad priores tuas literas nihil respondisse, nescio 
quo pacto acciderit vt eo fato responsio missa sit quo ipse literae; nempe 
et non fuerunt primitus misse nobis reddite, sed exemplum denuo transmis- 
sum. Proinde et nos tibi responsionis nostrae exemplum mittimus. 


TIT. add. a? (DEI... MYSNE à? : SAXONIAE DVxX &c. O!). 5. prouocaueris Οἱ, 
11. hoc in a : in hoc Οἱ, οι: offitum a. 24. generose O!, 25. quasi a* : 
quae ΟἹ : tanquam αἰ, 26. Epphendorpium Lond. 


I. Pentecostes] 15 May 1524. Ep. 1462. 1-2. 

2. inscriptione] Evidently omitted as 8. responsionis] Ep. 1340. 
a precaution against interception on tho 9. literis tuis] Ep. 1313, of which 
journey : so possibly also Ep. 1313. Cf. ἃ copy had been sent with Ep. 1325. 


un 


2 
o 


t3 
ut 


ὃ 


30 


IS 
ut 


40 


45 


50 


60 


65 


458 LETTERS OF ERASMUS 
votis proficeretur, optarim aliunde vitae suae ortum duxisse, nec 
ex hac nostra terra prodiisse ; cui cum ornamento esse debeat, ita 
se bonus vir comparauit vt magis eiusdem labes et macula sit. Cum 
enim animo repeto quibus tu illum virtutibus descripseris, videtur 
mihi haud aliud exquisitius hominis perditi eiusdemque profligatae 
conscientiae pudorisque exemplum excogitari posse. 

Iam vero vtinam ante triennium hanc tibi mentem Deus dedisset, 
vt a factione Lutherana te seiunxisses! et ita seiunxisses vt edito 
aliquo aduersus illos scripto, plane nihil tibi cum ipsis commune 
esse, et dissensionem grauem intercedere testatus esses! Quanto 
enim facilius fuerat inardescentem etiamnum flammam restinguere, 
quam nune, postquam in ingens adeo incendium euasit, extinguere ! 
Ea itaque culpa, vt dicam quod sentio, ad te vel imprimis per- 
tinet. Si enim tu, dum tempus ad eam rem ferebat, necdum tam 
multi hoc malo correpti erant, hunc in Lutherum animum sum- 
psisses quem nunc prae te fers, descendissesque in harenam et ibi 
seriam et veram pugnantis personam gessisses, non esset quod 
laboraremus. Quia autem tu hactenus ita cum illo pugnasti vt 
apertum ei bellum nunquam intentaris, sed ex occulto tantum 
eum petieris, idque leuiter et eum prope in modum quasi qui 
dedita opera ferire nolueris, diuersa est hominum consequuta 
opinio: quippe pars hostem Lutheri esse te, pars cum eodem 
colludere et in spetiem simulare dissensionem, reipsa vero consentire 
existimauerunt. Quem tu errorem et opinionem a te si amotam 
cupis, etiam atque etiam opus habebis vt quamprimum te aperias, 
prodeasque tandem, et cum Luthero aperte congrediendo senten- 
tiam tuam orbi testatam reddas, simulque Ecclesiam a nephan- 
dissima heresi vindices. Quod nisi feceris, omnes te dignitati 


5 Ecclesiae defuisse, ac Euangelicae synceritatis tuique ipsius offitii 


nullam rationem habuisse, vna voce clamabunt. 

Mosellanus noster diem suum obiit, sed nimirum ante diem ; fuit 
enim is vir summum Lipsiensis Gymnasii decus. Atque vtinam 
ita Deus comparasset vt ille diutius meam liberalitatem experiri 
potuisset! certe vix quitquam optatius mihi accisurum fuerat. 
Sed quoniam aliter de eo statuit, necesse est equo animo feramus 
eius mortem; demusque operam vt aliquem in ipsius locum 
suggeramus, qui et ipse Academiam nostram lingua Greca et literatis 
litteris illustret, et nostrae terrae homines ad virtutum et offitiorum 
munera instruat. Cuius generis si quem nosti, qui tamen omnino 


27. duxisse om. Οἱ, 34. et ita seiunxisses om. O!: sed cf. Ep. 1526. 200. 
36. Quanto enim a! O! : Certe à?. 37. inardescentem etiamnum flammam a! ΟἹ : 
hanc flammam, dum etiamnum inardescebat, c?. 46. leniter Οἱ, 54. nisi a: 


ni Ó!, 55. ac a! O! : et a?. — tuique a: et tui Οἱ, 56. omnes post habuisse, 
add. Οἱ, 58. a LB: Lipsensis ΟἹ, 59. ita Deus a: Deus ita ΟἹ, 60. ac- 
cisurum «a : accessurum O'!. 61. quoniam «a : cum O', 63. nostram ^ : 
meam 0, 


30. descripseris] In Epp. 1125, 1283, 
1228. 

57. Mosellanus] f 19 April 1524 : see 
Ep. 560 introd. 

60. accisurum] Apparently intended 
for a future participle from accidit. 

63. literatis] For this form cf. Epp. 


769. 18, 906. 40. 

6s. si quem nosti] Erasmus passes 
over this matter in Ep. 1499, but repairs 
the omissionin Ep 1:526. On receiving 
a reminder (Ep. 1520. 42-6) he pro- 
ceeded to recommend Ceratinus (Ep. 
622. 31n) : 8ee Epp. 1561, 1564-8. 


1448] FROM DUKE GEORGE OF SAXONY 459 


a factione Lutherana sit integer, eum cupio ad me mittas: faties 
enim in hoc nobis rem gratam, et illi non penitendam. 
Bene vale Ex Dresdenn xxr Maii A Christo Nato. M. D. XXIII. 


1449. FnRoM CHiLIAN PnRávs. 


Breslau MS. Rehd. 254. 125. Schlettstadt. 
EE*. 27. 27 May 1524. 


[An original letter, àutograph throughout. The ms. year-date accords entirely 
with the contents. For Práussee Ep. 1279. 10n. It is evident that Erasmus had 
suspected him, as also Capito (cf. Ep. 1437. 99-101), of revealing to Eppendorff 
(cf. Epp. 1122, 1448 introdd.) the complaints that Erasmus was now making 
covertly against Hutten's * knightly ' supporter.] 


S. Etsi humilitas mea hoe honoris debebat excellentiae tuae, 
vti nullis meis literis tibi molestus essem, Erasme, tamen quia res 
erat quae scribere vel inuitum cogebat, victa necessitate humilitas 
est. Necesse enim mihi est meipsum: purgare tibi, suspicione 
fortassis proditarum per me quarundam literarum tuarum nimio 5 
plus laboranti. Nam etsi idem suspicatus vir eruditiss(imus», Io. 
Sapidus, excusationem meam accepit, seque ipse tibi sic purgauit, 
opinor, vti ne depulsum a se crimen in me reiiceret, tamen vt ne 
ob praedicatam ab eo familiaritatem quae mihi cum Ephendorpio 
intercederet, vel tantillum huiuscemodi suspicionis posthac in τὸ 
animo tuo residere queat, scribendis ad te hisce literis prouidendum 
putaui. 

Et familiaritas quidem siue amicicia mihi cum Ephendorpio tanta 
nunquam fuit vt, si forte fortuna in aliquas incidissem literas tuas, 
quae de Ephendorpio aliquid haberent quod euulgatum tu nolles, 15 
id ego illi continuo proderem. lta per Christum mihi verum dicenti 
fidem habeas velim, Erasme. Non illud committerem, non sic te 
contemnerem, non tanti facerem Ephendorpii familiaritatem. lam 
breuiter vides me noluisse, etiamsi potuissem. Quid si ne potui 
quidem patefacere, quod ad illam epistolam pertineret, quicquam ? 20 
Quamuis enim magna fiducia, magna libertate subinde versor in 
aedibus Sapidi, et libris illius vtor perinde vt meis, quod ad hoc me 
vir ille, qua est humanitate, vltro inuitat, nunquam tamen epistolam 
vllam a te missam sic iacere neglectam apud illum repperi, vti 
legere clanculum illam et inde aliquid suffurari vel mihi vel vlli 25 
hominum vacaret. Legi, fateor, literas ad Sapidum tuas, verum 
quum illas quae nihil de Ephendorpio loquerentur, quod sciret 
Sapidus me lectione tuarum literarum mirifice delectari, ob idque 
illas mecum libenter communicaret, tum eas praecipue in quibus 
de prodita epistola ea quam perpetuo sepultam voluisses, cum eodem 3o 
Sapido expostulasti ; idcirco quod illud mea etiam referre videbatur, 
quum suspicaretur Sapidus me forte repertam in scriniis suis eandem 
epistolam furtim legisse ac inde aliquid detulisse Ephendorpio. 
Batisfeci tune Sapido, idemque excusationem meam, vt supra 
ostendi, accepit haud grauate.  Accipies et tu, Erasme, ac modis 35 


1448. 68. Dressen O!; Dresden LB. 


1449. 26. literas] Neither of these two is extant. 


40 


45 


60 


8o 


460 LETTERS OF ERASMUS [1524 


omnibus tibi persuadebis profecto per me de tua epistola illa nihil 
prorsus saltem potuisse efferri. 

Quid igitur ? Si neque Sapidus ipse neque ego quicquam hic, vt 
leuiter dicam, effutiui, vnde tibi ea suspicio ? Denique cur tecum 
expostulauit Ephendorpius ? Aliunde orta, mihi crede, illa expostu- 
latio fuit, atque ex eo fortassis quod Simon, necessarius meus, 
homo tibi non ignotus, mihi, priusquam apud Sapidum tu de eadem 
illa epistola tanquam parum diligenter caelata questus esses, rescri- 
psit. Etenim quum illi amico meo nonnulla quae vtriusque nostrum 
intererant, scripsissem, ac interim necessariam mentionem fecissem 
Ephendorpii, quod is Simoni aureos aliquot nummos adhuc deberet, 
ostendissemque me dolere vicem illius, quo? iuuenis illo ingenio, 
tam dexter alioqui et tam ciuilis, consilia sequi diceretur parum 
salutaria, quod in gratiam redire tecum cessaret ; tum formidandum 
illi esse stylum tuum significassem, ita me audire ex amicis, ad 
eloquentiam qua sine controuersia valeres longe maxime omnium, 
materiam quoque tibi abunde suppetere, siquando in illum scribere 
statuisses, et esse tibi quo illum ipsum tractares quam dolentis- 
sime ; hue addidissem homines integritate simul et doctrina prae- 
stanteis et qui Ephendorpio neutiquam male vellent, ita censere, 
longe et melius et sibi vtilius facturum Ephendorpium, si aeri alieno, 
quod ingens esset, dissoluendo operam daret, quam si inimicicias 
tecum odiosas exercendo denique mucronem styli in se tui lacesseret ; 
in illo enim conseruaturum ipsum existimationem suam, in hoc 
iacturam famae suae haud mediocrem facturum :— 

Quum igitur Simoni Mineruio meo id genus complura de Ephen- 
dorpio, certe nullo eius odio verum charitate singulari, tamen sic 
scripsissem vt, si quid inde ad eum permanasset, idem mihi fortasse 
aliquo iure posset irasci, postremo etiam quaesiuissem, sciretne quid 
inter vos tum gereretur, Simon ad hoc vltimum mihi respondit his 
verbis: ' Mihi quum hie nuper esset, Conradus, quondam Hutteni, 
nune Ephendorpii minister, narrauit Ephendorpium per epistolam 
cum Erasmo expostulasse'. Caussam quum quaererem, arduam 
esse respondit. Cunque diutius quaerendo persisterem, is mihi eam 
aegre dixit. ' Ephendorpius ' inquit, ἡ ex amicorum et necessariorum 
literis ad se ex patria missis perspectum habet se esse Principi 
per Erasmum male commendatum. Quibus ex verbis tu quoque 
colligere potes, Erasme, ex aliis quam vel ex me vel e Sapido esse 
natum illud quod per literas tecum expostulauit Ephendorpius. 
Quem ego sane toto hoc anno quo Basilea absum, nunquam vidi : 
literas interea vnas tantum, et eas perbreueis, in quibus ipsis 
mentio de te prorsus nulla fieret, ad illum dedi, vt primum Argen- 
torati scilicet esse illum resciui, multo antequam eam epistolam 
qua de nunc agitur, ad Sapidum tu misisses. Et Basileae eo tem- 
pore familiaris Ephendorpio fui, quo illum tibi in primis gratum esse 
charumque cognoui. 

Vbi primum Hutteno Milthusium profecto simultas inter te et 


41. Simon] Cf. Ep. 1285. s6n. 71. Principi] Duke George of Saxony ; 
66. Conradus] Not otherwise known cf. Ep. 1448. 
to me. 82. Milthusium] See Epp. 1331. 57n, 


67. epistolam] Not extant. 1437. 39 


1449] FROM CHILIAN PRÁUS 40] 


illum coepisset patefieri, Basileam vna ego et Ephendorpium reliqui. 
Quinetiam Huttenum, donec Basileae fuit, aliquoties salutaui, quod 


id officii homini deberem, priuato quodam eius merito eidem $; 


deuinctus, qui me patrono meo, a quo Huttenus tum fiebat plurimi, 
per literas commendasset, cuiusque commendationis sensissem 
fructum. At nondum sese aperuerat Huttenus, et illi congressus 
mei, illae salutationes meae omnes bono interuallo Expostulationem 


illam praecessere Huttenicam. Breuiter me neque Huttenus neque 9o 


Ephendorpius in consilium adhibuit vnquam. Quicquid dictum ab 
illis est, quiequid scriptum, quicquid factum in te, id omne etiam 
insciente me, nedum nihil sufiragante, dictum, scriptum, factum 
prorsus. 


Ego vero testes etiam habere idoneos possum, quod nee semel 9o; 


nec vno loco prae me tulerim, quam mihi non probarentur quaedam 
illorum instituta, quam illud praesertim, quod Ephendorpio tecum 
esset dissidium, (nondum enim volo verbo vti grauiore) displiceret, 
quantum cuperem maturum illius tecum in gratiam reditum. Τὰ 
quod etiam cum Conrado, illius famulo, egi, quum forte hac iter 
faceret Argentoratum.  Interrogaui ecquid Ephendorpio tecum 
adhue esset negocii, num belle inter vos conueniret. Respondit 
Ephendorpium posthac quieturum. Laudaui propositum, et modis 
omnibus hortatus sum, in eo perseueraret, caueret demortui Hutteni 
parteis persequeretur cum odio multorum, tibi quam primum recon- 
ciliari contenderet: hoc esse in rem ipsius, hoc esse quod illum 
ipsum quum deceret plurimum, tum procul dubio bonis omnibus 
commendaret. Fuere huius generis colloquia mea et apud Beatum 
Rhenanum. Qui cum me adhortaretur vt Ephendorpio scriberem 
reditum illi tecum in gratiam suadens, recusaui, quod desperarem 
me profecturum aliquid literis meis, atque putarem Ephendorpium, 
quod faceret, id non meo, sed aliorum vel potius suo ipsius consilio 
facturum. 

Quare haec omnia quum ita se habeant, reliquum est, optime 
Erasme, primum vti cum Sapido pristina in gratia permaneas, non 
solum ideo, quod de illa epistola tua iam intellegis nihil esse ab illo 
elatum perperam, sed etiam quod idem ille non videtur alioqui de te, 
quotiescunque de te eodem mentio fit, nisi et sentire bene et honori- 
fice loqui; deinde vt deposita omni suspicione lubricae erga te fidei 
meae beneuolentiam illam erga me tuam retineas, quando etipsum me 
hie sentis culpa omni vacare ; postremo vt ne quo pacto credas, ideo 
quod Germani nonnulli sese parum amice erga te gerunt, eodem 
animo in te esse Germanos vniuersos. Et mea quidem sententia ii 
etiam qui odisse videntur, nequaquam totum oderunt Erasmum, 
ac odium illud quod putatur, e studio tui ac quodam ex amore 
procedit. . Etenim quum nimis diligerent, totum esse suum volebant 
Erasmum. 

Caeterum de illis hactenus. Me plane inter tui obseruantissimos 
adnumerare et potes et debes. Nam praeter publica beneficia 


89. Expostulationem] See Ep. 1356. 123. Germanos] Cf. Epp. 1388. 22m» 
63n. 1437. 988-9. — 
104. demortui]c. 31 Aug. 1523: see 129. beneficia]in Erasmus' books. Cf, 
Ep. 1388 12n. Ep. 1279. 2-3, 11. 


IOO 


105 


IIO 


IIS 


I 


? 
- 


5 


130 


135 


140 


145 


462 LETTERS OF ERASMUS [1524 


quibus me tibi vt studiosos omneis, etiam priusquam te de facie 
nossem, obligaras, priuatum illud est quod subinde recordor quam 
comiter me et quam benigne soleres appellare, quoties praesentia 
tua fruiturus subuerecunde vna cum viris doctis ad te accederem, 
quam vsque adeo humilitatem meam tunc non despiceres. Illam 
igitur comitatem, illam benignitatem tuam identidem animo 
volutans, equidem non diligere te, non obseruare haudquaquam 
possum. 

Hane epistolam iusto quidem verbosiorem, verum necessario 
pluribus perscriptam, si in meliorem partem acceperis, audentiorem 
me ad scribendum tibi posthac, siquid opus sit, reddideris. Vitam 
tibi longam, Erasme, precor, nostra magis quam tua caussa. Christus 
incolumem te nobis quam diutissime conseruet. 

Datae Selestadii. vr. kls. Iunii. An. Μ. n. xxrnt. 


Chilianus Práus Benedictinus. 


D. Erasmo Roterodamo, humanarum simul et diuinarum litera- 
rum doctori omnium clarissimo optimoque. 


1450,54; FRow RvpBERT or MosHaAM. 


Breslau MS. Rehd. 254. 113. Passau. 
EE?. 26. 30 May 1524. 


[An original letter, autograph throughout: the address sheet is missing. "The 
year-date of the manuscript is sufficiently corroborated by that of Ep. 1:512. 
But there is further confirmation in a letter of Rudbert to Pirckheimer from 
Passau, 23 May 1524 (Heumann pp. 265-6), saying : ' Constitui iampridem Eras- . 
mum Rotherodamum, pro familiaritate et consuetudine quae mihi cum eo sub 
Caesaris Karoli coronationem intercessit, epistola pro nostra tenuitate conscripta 
salutare, ne nostri prorsus subrepat obliuio et tam diuturnum silentium iam 
contractam dirimat amicitiam ', and later on ' Epistolam hie vna mitto fide tua 
transmittendam ᾿. 

Rudbert (24 Sept. 1493-1543 ?) of Mosham or Moshain, a border castle in the 
Lungau between Styria and Carinthia, matriculated at Vienna in the summer 
of 1510, and 1514-17 studied at Bologna, where he made the acquaintance of 
Hutten. From l. 20 it appears that he visited other Italian universities also. 
On returning to Germany he entered the service of Matt. Lang, bp. of Gurk and 
coadjutor to the Abp. of Salzburg ; whom he accompanied to Charles! coronation 
at Aachen in Oct. 1520, meeting Erasmus afterwards at Cologne (ll. 12, 30). 
A letter to Hutten, printed by G. Bauch in Geiger's Vierteljahrsschrift, i. 490, 
shows that in Feb. 1521 he was with Lang at Worms. Later he was attached to 
the court of the Archduke Ferdinand ; and then taking orders succeeded to the 
Deanery of Passau, where the dogs that he kept caused something of a scandal: 
see the preface to his Zncomium canis, printed in the Kynosophion (1. 20n), which 
describes how * cum . .. Patauiam venisset et canes plures domi aleret, qui eum 
in aedem sacram fere semper comitantes sedulo offitio ἃ domo conducerent 
atque reducerent, qui cum frequenti et importuno latratu nonnunquam inter 
sacra etiam concanonicis quibusdam suis, vt senioribus ita diílicilioribus, 
stomachum mouerent ac molesti essent. et adeo quidem vt indignabundi scommate 
non minus ridiculo quam inepto Decanum iuuenem insectarentur, ac exclamarent 
Decanum esse atque dici, non a canicie sed a canibus, frater eam iniuriam non 
tam a sese quam a canibus depellere volens, arrepto calamo canum laudes atque 
virtutes conscripsit '. 

In Oct. 1529 he tried to secure the Deanery of Breslau vacant through the death 


133. accederem] at Basle in 1522-3. Benedictini instituti, but changed it 
144. Benedictinus] Prüus wrote first later. 


1450] FROM RUDBERT OF MOSHAM 463 


of Mich. Sanderus (see Ep. 1242. 26n), but failed ; being then Provost of Glogau 
(P. Kalkoff, Briefe über Luther, 1398, p. 76). In 1530 he was appointed councillor to 
Ferdinand; but subsequently, moved by a zealous desire to reform the Church 
from within, quarrelled with his Chapter, and was driven from his Deanery by 
Bp. Ernest of Bavaria (1. 73) in 1539. Taking refuge at Nuremberg, he had a sharp 
contention with the reformed leaders in Nov. 1539, and then went on to the Rhine 
valley, where he attempted to win over to his own views the Abps. of Mainz, 
Tréves, and Cologne. (Of his interviews with them he published reports, Micro- 
synodus Treuerina and Microsynodus Moguntina, each c. 1540. His last extant 
letters are from Spires, 14 Dec. 1541 to Nausea (NE. p. 324: see also NE. p. 232), 
and 13 Feb. 1542 to Beatus Rhenanus (BRE. 357), sending copies of his Hierusalem 
ποῖα, S.l, 13 June 1540, in which his conception of a Church awakened to its 
duties is set forth. About 1542 he was thrown into prison by the Abp. of Mainz, 
and there he is said to have committed suicide. 
See ADB. xxii. 393, and Knod pp. 359-60.] 


S. D. Cum nuper forte fortuna lectione incidissem in epistolam 
tuam ad Marcum Laurinum, doctissime Erasme, vehementer animo 
conturbabar, et tum sortem meam tum pusillanimitatem pertesus, 
non secus ingemiscebam quam Caesar Iulius ad statuam Alexandri 
Magni ingemuisse fertur, quod tam grandi aetate natus nihil dignum 
memoria effecisset, qua Alexander orbem terrarum subegisset. Ita 
profecto catalogus amicorum tuorum, quem mira quadam festiuitate 
(describis», summa laude et celebritate eorum quos in prelonga illa 
epistola recensere soles, animum meum feriebat et ignauiae cuiusdam 
arguebat, quod cum iam toto triennio mihi tua humanitas, etiam 
& facie cognita Louanii primum, deinde ἃ Caesaris Karoli corona- 
tione Coloniae, multo mihi colloquio nota et familiaris esse videbatur, 
nihil tamen effecissem nec hactenus meditatus essem dignum tua 
eruditione, ne epistolam quidem qua te inuiserem et amicitiam et 
familiaritatem semel initam vel confirmarem vel renouarem. Nam τς 
vt pulcherrimum duxissem, si nominis nostri aliquid inter insignes 
statuas illas, quas Lauriniana epistola amicis erigis, adscripto suo 
cuique preconio, dulci quadam et honesta mentione reperissem : 
ita turpissimum iudicaui inter tot aequales, quorum nonnulli mihi 
in literarum studiis et Italiae gymnasiis comilitones fuerunt, non- 20 
nulli etiam eodem fere tempore quo mihi tecum consuetudo inter- 
cessit, sese in amicitiam tuam insinuarunt, nihil mentionis, ne dicam 
laudis, à te promeruisse. Quominus vero promeruerim, non tam 
mea ignauia et subrustico quodam pudore, quo ad te scribere hac- 
tenus prohibitus sum, quam negociorum quorundam procellis, que 
mihi morte cuiusdam affinis obtigerunt, accidit. Quibus sum adeo 
inuolutus, vt toto fere triennio non scribendi solum consuetudinem, 
sed et omne paene studiorum genus intermittere coactus sim. 

Opusculum quod e Graeco transtuleram de alendis curandisque 
canibus, tibi Coloniae Agrip. per me exhibitum, per easdem occupa- 3o 
tiones hucusque edere non potui, et quod insunt in eo subobscura 


Un 


μι 


o 


to 
Ut 


8. describis addidi, in fine versus. 13. efficissem MS. 
2. ad Marcum Laurinum] Ep. 1342. Constantinople, Demetrius  Pepago- 
4. Caesar] Suet. Caes. 7. menos: edited c. 1 Nov. 1535 for Rud- 
11. Louanii] See Ep. 1147 introd bert by his younger brother, Jac. 
12. Coloniae] See Ep. 1155 introd. & Mosham, with the title Kynosophion 


20. Opuseulum] A translation of a αὐ opusculum. Phemonis de cura et con- 
short treatise by ἃ xiii€. physician of seruatione canum, Vienna, Singren, s. a. 


464 LETTERS OF ERASMUS [1524 
quedam vocabula ad artis medicae facultatem spectantia, mihi 
repertu difficilia. 

Quod si nec nunc satis nostri tibi subit memoria, memineris vel 

35 hoc ipsum quod, in aula cum versarer reuerendissimi Cardinalis 
Gurcensis, qui tune etiam foeliciore titulo Saltzburgensis appellita- 
batur, nec vnquam tibi aliter nisi ipsa fama cognitus esset, petieras 
colloquendi et inuisendi copiam. Quam certe me tibi impetrasse 
saepe poenituit, quod Cardinalis tibi et pauca quedam et parum 

40 te digna collocutus etiam ἄδωρον preter morem aliorum principum 
dimiserat. Sum itaque semper subueritus ne hinc aliquid inuidiae 
in me deriuatum sit, cum tamen hanc inciuilitatem et inhumanitatem 
Cardinalis te ipso grauius tulerimus. Et tandem itaque me quoque 
ab hac aula cum absoluissem et impeditis illis negotiis extricauissem, 

45 contuli me ad ordinis ecclesiastici statum ; qui tametsi hoe tempore 
male audit, volui potius tamen tranquillitati vitae consulere quam 
perpetua seruitute aulica torqueri. 

Adhortatur autem me inter alia etiam vt hac epistola te inter- 
pellare ausus sim, quod ad Laurinum scribens saepius mentionem 
so decanorum facis, quibuscum tibi amicitia est. Cumque ipse iam 
paulo ante decanatum Patauiensem adeptus fuerim, dignitate tibi 
consuetudine familiari factus audacior, secundo in catalogum 
amicorum tuorum adscribi cupio. Postremo omnium expergefecit 
me non mediocriter, vt committere non potuerim quin te literis meis 

55 (ceu numen aliquod quoeum mihi diu noctuque colloquia grauis- 
simorum tuorum operum, que diligenti studio verso) salutarem, 
patricius Nurnbergéensis» Bilibaldus Pirckamerius. Quem cum 
superiore mense officii gratia et cognoscendi hominis causa adirem, 
exhibuit mihi inter reliquam humanitatem etiam id honoris, vt 

6o multas epistolas Erasmi veluti e thesauro depromens ostenderet ; 

quas certe incredibili gaudio et vidi et legi. Et rursus ingemiscens 

magis inuidi huiusmodi ei ornamenta quam rara aliqua auri aut 
argenti munera. 

Quare, amabilissime Erasme, has meas literas boni consulas, 
magnopere rogo, quibus a te non aliud peto nisi vt me tibi amicis- 
simum esse confidas, vtque tuam valetudinem diligenter cures, 
magno et infracto animo calumnias improbissimorum despicias, 
memor te iampridem eruditionis et eloquentiae gloria omnem inui- 
diam omnemque opinionis maculam apud cordatos omnes superasse 
atque obliterauisse. 

Vale ex Patauia Bauariae 30 mai Anno domini 1524. 

Priusquam literas has occluderem, incidit tui mentio apud 
reuerendissimum et illustrissimum d. dominum  Ernestum, epi- 


65 


36. Gurcensis] See Ep. 549. 48n. 

45. ecclesiastici] Rudbert's letter to 
Pirckheimer quoted above goes on to 
ask his friends in Nuremberg to look 
out for a nice rich wife for him, in case 
he should grow tired of being an eccle- 
siastic ; adding that he liked Nuremberg 
better than any town he had seen, and 
would rather be a plain citizen there 
than enjoy all the splendours of the 
deanery of Passau. 


46. male audit] Cf. Ep. 1400. 262-4. 

50. decanorum] This is an exaggera- 
tion. Besides Laurinus, only two deans, 
of Spires and Basle (Ep. 1342. 200, 460), 
are mentioned; but the letter is full 
of church dignitaries, both small and 
great. 

60. e thesauro] For the care with 
which Pirckheimer preserved his letters 
see ΕἸΣ, 94. 

73. Ernestum] See Ep. 386. 17n. 


1450] FROM RUDBERT OF MOSHAM 465 


scopum nostrum, ducem Bauariae etc. ; qui memor egregiae laudis 


quam ei quadam epistola tua tribuis, iussit tibi salutem plurimam 75 


ascribi. Iterum vale. 
Tui amantissimus Rudbertus a Moshain, I. V. doctor, decanus 
Patauiensis. 


1451. To WiLLIAM WARHAM. 


Hieronymi Epistolae ii, p. 3. Basle. 

Jortin ii. 536. I June 1524. 

[The preface to Alter tomus Epistolarum Hieronymi, Basle, Froben, Aug. 1524 
(a4); which forms the second volume of the revised Froben edition, 1524-6 (see 
Ep. 1465 introd.). Trifling variants occur in Chevallon's edition, Paris, 1533-4 (8) 
and in the Froben edition of 1536-7 (y). Jortin corrupts the month-date, as in 
Ep. 1453, to July ; cf. Ep. 1367. 10sn. The year-date needs no confirmation.] 


REVERENDISSIMO IN CHRISTO PATRI AC DOMINO D. GVILLELMO 
VVARAMO, ARCHIEPISCOPO CANTVARIENSI, SEDIS APO- 
STOLICAE LEGATO NATO, TOTIVS ANGLIAE PRIMATI, 

D. ERASMVS ROTERODAMVS 5. D. 


QvAE pertinebant ad institutionem vitae Christianae, quoniam 
huius rei primam oportet esse curam, in primum contulimus tomum ; 
in argumentis hune ordinem sequuti, vt a perfectioribus orsi 
paulatim per gradus veniremus ad inferiora, deinde ad lapsos, 


postremo ad exempla. Catalogum scriptorum velut appendicem : 


adiecimus volumini per se satis exiguo, quod non videremus alicubi 
locum congruentiorem. Atque in praesentia quidem praetermissis 
his quae prima aeditione congesseramus in tomum secundum, 
quoniam aliena erant omnia, quaedam etiam prorsus indigna lectu, 
tomus hie duo genera complectetur, sed inter se finitima, vide- 
licet ἐλεγκτικὰ et ἀπολογετικά. In priore parte refelluntur haeretici, 
in posteriore calumniis respondetur ; in vtroque vehemens et acer 
Hieronymus, et nonnunquam sic incandescens et conuiciis quoque 
ac dicteriis debaechans vt nonnullis parum memor Christianae 
modestiae videri possit. Verum id facile in bonam partem inter- 
pretabitur quisquis perpenderit primum ardens et natura vehemens 
hominis ingenium, ac liberum verius quam contumeliosum ; deinde 
morum integritatem vitaeque innocentiam, quae fere vt& neminem 
afficit iniuria, ita iniuriarum impatiens esse solet! Ad haec atrocius 
esse crimen haereseos quam vt vllius quantumuis mansuetum 
ingenium ferre potuerit: vt ne quid addam de doctrinae fiducia, 
qua sic omnes illius aetatis antecellebat, vt hunc contulisse cum vllo 
caeterorum contumelia fuerit. Quid quod haereseos conuicium eius 
etiam generis est vt, quum caeteris in rebus omnibus tolerantem 
esse virtus sit, hic dissimulare sit impietas. 

Iam seculum hoc omne quo diuus vixit Hieronymus, incredibile 
dietu quantopere tumultibus ac factionibus haereticorum flagrarit, 
adeo vt illis temporibus ingeniosa quoque res fuerit esse Christianum. 
Tot erant haeresiarcharum nomina, cognomina, dogmata, vt in his 
etiam recensendis sudauerint homines eruditi. Verum Cataphryges, 


1450. 75. epistola] Ep. 704. 1451. 30. Cataphryges] or Montanists, 
4525 uh 


1O 


t3 
un 


30 


466 LETTERS OF ERASMUS [1524 


Borboritae, Ophitae, Basilidiani, Manichaei, et horum similes 
haeretici quoniam  portentosa quaedam sequebantur somnia 
verius quam dogmata, et intantum a diuinis abhorrentia literis 
vt ne cum sensu quidem communi concordarent, facile ceu suapte 
sponte consenuerunt. Caeterum Arianorum haeresis communita 
literis, ac diuinae quoque Scripturae validissimis, vt videbatur, 
nixa praesidiis, insuper imperatorum ac gentium adiuta studiis 
opibusque, periculosissimis rerum motibus labefactauit orbem 
Christianum ; intantum vt diu esset in dubio vtro se inflecteret 
40 Ecclesiae synceritas, et factio schismaque esset verius quam haeresis, 
quod aduersarii numero prope pares essent, eloquentia doctrina- 
que superiores. 
Ea pestis tandem vtcunque sopita rursum in Origenistis renata 
est, mutato nomine sed idem malum, nisi quod grauius: quemad- 
4s modum solet morbus recurrens eos qui reciderunt, inclementius 
premere. Contra certatum est acriter synodis ac decretis, atque 
etiam symbolis sexcentis, haudquaquam aptissimis meo iudicio 
praesidiis ad haeresim opprimendam, nisi res ab autoritate pendeat : 
alioqui quo plus est dogmatum, hoc vberior est haeresium materia. 
5o Et nunquam fuit syncerior castiorque Christiana fides quam cum 
vno illo eoque breuissimo symbolo contentus esset orbis. At illa 
aetate in chartis erat fides potius quam in animo ; ac pene tot erant 
symbola quot professores. Admiscebant sese rebus hisce, ita vt 
fit, priuata hominum studia, et sub fidei praetextu impiae simultates 
exercebantur. Nec aliud malum propius in periculum adduxit 
Petri sedem hactenus semper intactam : quam si non subuertit, 
certe concussit ac labefactauit. Nam sub Pontifice Liberio Roma 
non omnino libera erat ab Arianorum errore ; et sub Imperatore 
Constantio parum constanter se tenuit in petra cui innititur Ecclesia 
6o Catholica. Potissimum autem his malis agitabatur Oriens et omnis 
Graecia; quae quo magis fauebat Origenis ingenio, hoc iniquius 
ferebat viri incomparabilis damnari dogmata, quemadmodum in 
vehementer adamato corpore nonnunquam placent et vitia. 
Hisce rebus sic agitatus est noster Hieronymus vt nec sedes 
6s quieta daretur vsquam, nec studiorum ocio frui liceret. Iam 
Ruffini opera in haereseos etiam suspicionem et calumniam voca- 
batur, quod olim Origenis ingenio delectatus quaedam illius tradi- 
disset Latinis auribus, nec id sine laude autoris. Atque hoc magis 
patebat obtrectatorum morsibus, quod polygraphus esset. Excel- 
;olentia doctrinae prouocabat inuidiam ; multos offendebat rara 
vitae seueritas, plures in reprehendendis hominum vitiis libertas. 
Amara veritas est; et quisquis sibi male conscius est, se putat 
attactum. His rebus factum est vt sanctissimo viro vsque ad 
extremum vitae diem pugnandum fuerit cum excetra inuidiae ; 
75 quae sic in illum et linguis et calamis debacchata est, vt fuerint qui 
sparserint epistolam velut ab Hieronymo scriptam, in qua deploraret 
quod aliquando Origenis errorem sequutus esset. 


3 


Un 


5 


un 


followers of a Phrygian peasant, Mon- Jerome ibid. 

tanus, in ii€.: mentioned by Jerome Ophitae] See Ep. 1232. 63. 

1n Gal. 2. 3. Basilidiani] See Ep. 1232. 61n. 
31. Borboritae] A name given to a 63. vitia] Cf. Hor. S. 1. 3. 38-40. 

section of the Ophite Gnostics: see 69. polygraphus] Cf. Ep. 221. 36n. 


1451] TO WILLIAM WARHAM 467 


Quod autem tam placidum ingenium mihi dabis vt huiusmodi 
malis lacessitum non exardescat ? Et tamen si quis propius 
inspiciat expendatque libros in quibus tota libertate videtur 8o 
in quosdam inuehi, velut in Vigilantium, in Ruffinum, in Iouinianum, 
is animaduertet multo plus subesse festiuitatis quam virulentiae, 
et in mediis illis conuiciis deprehendet humanissimi ingenii mani- 
festa vestigia. In comoediis Demea quum contra naturam vult 
esse comis ac festiuus, tamen blandiciae quoque habent agrestem 8; 
amarulentiam : contra quum Mitio praeter suum ingenium, quod 
habebat mite, obiurgat Eschinum, tamen ipsa seueritas multum 
habet lenitatis. Nihil autem Christiana charitate mellitius, quae 
quum maxime saeuit, obtinet tamen suam natiuam dulcedinem, et 
vini necessariam acrimoniam olei lenitate temperat. Porro quemad- 9o 
modum M. Tullius nusquam est admirabilior in dicendo quam vbi 
dolor ceu calear addit eloquentiae viribus, ita diuus Hieronymus, 
quum nusquam non sit eruditus, nusquam non eloquens, tamen 
haud alibi dicit melius quam vbi maledicit haereticis aut calumnia- 
toribus: si tamen hoc est maledicere, quod verum est acriter 9; 
defendere. 

Primus igitur tomus nobis exhibuit Hieronymum eloquentem, 
hic exhibebit fulminantem ac tonantem. 1116 declarauit insignem 
hominis sanctimoniam, hic declarabit inuictum animi robur aduersus 
omnes malorum assultus. Sie natura comparatum est vt eximia roo 
virtus non proferat splendorem suum nisi malis exercita ; sic 
aurum purius redit ex igni; sic ilex attonsa duris bipennibus den- 
siore ramorum prouentu syluescit, et, quod ait Horatius, 


ab ipso 
Ducit opes animumque ferro. 105 


Gubernatoris et artem et animum declarant tempestates. Nemo 
vnquam inter magnos duces habitus est nisi cuius virtutem res 
aduersae spectatam reddidere. Et si fas est aliquid e veterum 
fabulis admiscere rei seriae, Iuno dum Herculem omni generi 
periculorum obiicit, nihil aliud quam virtutem illius illustrem 1:10 
reddidit, et ipsi diuinos honores parauit. Sic et Dominus athletam 
suum Iob Satanae vexandum permisit, vt per illum nobis inuictae 
patientiae pararet exemplum ; sic tentauit dilectum Abraham, vt 
mundus insignem hominis erga Deum fiduciam agnosceret. Nec 
Hieronymi magnitudinem agnosceremus, nisi haereticorum et τις 
obtrectatorum calumniis inclaruisset. 

Porro quod tibi, reuerendissime Praesul, licet in variis et arduis 
negociis versanti, perpetuus vitae cursus vsque ad istam senectu- 
tem, quae et ipsa florida contigit ac virens, in nullas huiusmodi 
tragoedias impegit, fortassis alius asscriberet vel integritati tuae vel 
prudentiae : ego malo fauori diuino asscribere, cui debes vniuersas 
istas animi tui dotes. Et tamen non omnino defuerunt rerum 
difficultates, quae summam animi tui constantiam cum pari 
prudentia coniunctam declararent. Vt difficillimum, ita regiae 
dignitati proximum est apud Anglos agere Cancellarium. In eo τς 


M 


20 


83. manifesta a: manifestissima 8. 


103. Horatius] C. 4. 4. 57-60. 125. Cancellarium] Cf. Ep. 388. 86n. 
Hh2 


468 LETTERS7OF:£ERASMUS [1524 


munere gerendo tametsi te talem praestitisti v& cam prouinciam 
successuro quamlibet eximio difficillimam tradideris, tamen haud 
scio an magis eluxerit animi tui virtus in deponendo munere quam 
in administrando. Quis e tantae dignitatis culmine non tristis 
13o descenderet ? Quis non inuideret successori ? ΤῸ vero quam citra 
supercilium amplissimo munere perfunctus es, tam sine omni 
significatione moeroris deposuisti, vt£ nemo non intelligeret te magis- 
tratum non tibi suscepisse, sed vtilitati publicae, quod data honesta 
occasione tam alacriter deponeres honorificam sarcinam. Ingens 
135 lucrum ducebas, tempus detractum negociis magna ex parte 
profanis accedere sacris studiis, in quibus oportet episcopum assi- 
duum esse. Nec enim ab his sinebas tibi vllum perire tempus, etiam 
tum quum tot negociorum vndis obruereris. 
Sed epistolae finem imponam si dixero quid mihi in relegendis 
140 Hieronymi scriptis acciderit, nimirum illud quod vulgo solet in 
spectandis tabellis. Si qua mediocris est, primum contemplanti 
satis arridet ; si saepius propius ac diutius contemplere, paulatim 
perdit gratiam. Caeterum si qua est ab insigni artifice elaborata, 
quo saepius spectes et attentius, hoc magis et magis admireris. 
145 Placuit Hieronymus adolescenti, placuit viro ; sed nunquam mihi 
magis placuit quam nune relectus. Deum immortalem, quam 
mihi totus displiceo quum huius viri spirantem in scriptis sanc- 
timoniam intueor, quum ardens studium, quum tam admirabilem 
sacrorum voluminum tum peritiam tum memoriam! denique 
150 quum tantam eloquentiae vim, tantum ingenii vigorem in aetate 
tam grandi! Debent tuae benignitati quotquot sunt sacrarum 
literarum amantes, quod Hieronymum habent et sublatis mendis 
et additis scholiis non solum legibilem verumetiam intelligibilem : 
nune plus debebunt quod habent modis omnibus ornatiorem. Bene 
155 vale, Praesul amplissime. 
Basileae, Calendis TIuniis. Anno w.p.xxrrmrr. 


1452,,,4, To WiLLIBALD PIRCKHEIMER. 


Pirckheimeri Opera p. 278. Basle. 
0* p. 182:, Lond. xxx. 37: LB. App. 327. 3 June 415245. 


[The year-date is given by the death of Mosellanus. For the forms of heading 
and address see Ep. 1085 introd.] 


S. Arbitror omnes epistolas tuas mihi bona fide redditas, quarum 
nulla mihi non fuit iucundissima. De meis dubito. Nam de prima 
imagine aenea mihi reddita, illud scio me bis scripsisse. Et nunc has 
accepi. quas promiseras litteris per ciuem quendam scriptis, vna 


s cum epistola, qua significas quid post abitum principum sit isthic 

1451. 144. et ante magis a: ac. ^ 1452. τ. R. P : BILIBALDO SVO ERASMVS 

SUP. 3. illud scripsi: illum P : om. O*. 
1451. 127. successuro] Wolsey. 41—5, 396. 111-23. 
145. adolescenti] Cf. Ep. 844. 263-7. 1452. 3. bis] Epp. 1408, 1417. 

For high praise of Jerome by Erasmus, 4. litteris] Not extant. 

see Epp. 126. 114-20, 335. 220-32 ; and, 5. epistola] Not extant. 

for the opinion that he transcended abitum principum] At the close 


even Cicero in eloquence, Epp. i41. οἱ the Diet of Nuremberg (Ep. 1408. 


TO WILLIBALD PIRCKHEIMER 469 


1452] 
gestum. Ferdinandus fuit Brisaci ac Friburgi. Faber studiose me 
ad Principis colloquium euocauit: id mea magnopere interesse. 
Ego sedulo exeusaui. Cupiunt conflatam inuidiam mecum diuidere. 
Vbi videro partem vtramque se praebere ad concordiam, non deero 
meo officio. 

Scripsit ad me Lutherus ; sed suo more, pollicens se ignosciturum 
imbecillitati meae, si modo ne ex professo scribam aduersus illius 
dogmata. Illi respondi, sed paucissimis, ac meo more ciuiliter. 
Non vacabat pluribus ; nam aderat eodem tempore Hieroslaus baro, 
Regis Poloniae orator, homo candidus et nostri amantissimus, sed 
Luthero vehementer infensus, quemadmodum et Rex ipse. Melanch- 
thon inuisit patriam suam, me, vt aiunt, inuisurus, ni metuisset me 


grauare inuidia. 


Misit ad me Ioachimum quendam, quem vnice 


diligit, et scripsit de me ad Pellicanum amantissime. 

Scis, opinor, Petrum Mosellanum vita defunctum.  Hedio noster 
penultimo Maii duxit vxorem Argentorati bene dotatam. Ego 
et Cardinali et Pontifici atque etiam Fabro scripsi, ne rem tractarent 


saeuitia neue odio malorum laederent bonos. 


Et promiserunt se 


faeturos. Miscent se huie negotio quidam, qui nihil aliud videntur 
affectare quam tumultum ae seditionem. — Magistratus hic incipit 


minus fauere Lutheranis. 


Haec aegre scripsi, mi Bilibalde, misere grauidus calculo, quo iam 


26n); the recess for which was drawn 
up on 18 April 1524 (Creighton v. 244). 

6. Friburgi] This visit was paid 
I3 May 1524; cf. Am. E. 20n. For 
the attempts then made by the 
Austrian Government to secure control 
over the University see H. Schreiber, 
Gesch. d. Univ. Freiburg, 1868, ii. 46-7. 
By 16 May Ferdinand had gone on to 
Breisach to preside over the Diet: 
cf. Brewer iv. 337,8. 

Faber] In his capacity of coun- 
sellor to Ferdinand (see Ep. 1382. 33n). 
His letter is not extant. 

8. excusaui] Cf. Ep. 1505. 4n. 

11. Lutherus] See Epp. 1443, 1445. 

14. Hieroslaus] Lasky; see Epp. 
1242. 25n, 1502. 

16. et Rex ipse] Erasmus had this 
information from Lasky: see the 
account of their recent interview in 
Cat. Luc. (1, p. 32. 16, 26-7, 35). The 
royal edict there mentioned, of which 
Lasky showed Erasmus a print, is 
probably that of 24 July 415205, pro- 
hibiting all trafüc in Luther's books 
within Sigismund's dominions;  re- 
jinted in Acía T'omiciana v, no. 301. 
t& was renewed more stringently in 
1523 ; ibid. vi, no. 248. 

Melanchthon] See Ep. 1444. 2n. 

17. vt aiunt] Cf. Ep. 1496. 3n. 

18. Ioachimum] Camerarius : 
Ep. 1501. 

19. ad Pellicanum] Cf. Ep. 1496. r. 
'The letter is not extant. For Erasmus 


see 


intercourse with him at this time see 
I p. 31. 29; and cf. Epp. 1510. 14» 
1523. 36. Bee also Ep. 1637 introd. 

20. Mosellanum] t 19 April 1524. 

Hedio] See Ep. 1459 introd. This 
date for his wedding agrees with that 
given by Nic. Gerbell in his letters to 
Schwebel (Schw. E. 26, 10, 23, 27). 

22. Cardinali] Ep. 1422. 59-67. 

Pontifici] Epp. 1414. 33-42, 1418. 
67-71. 

Fabro] Ep. 1397. 15-18. 

25. tumultum] For the disturbed con- 
dition of Dasle at this time cf. the 
Narratio of the Carthusian, Geo. Car- 
pentarius of Brugg, in Basler Chroniken, 
i, 1872, p. 384; and for the growing 
hostility of the Reformers to Erasmus 
see Am. E. 19, 20. The latter, to 
Alciati, is dated in the Ms. * prid. Cal. 
Iun.'; but in view of another letter 
from Boniface Amerbach to him, 30 May 
1524 (Basle MS. C. VI*. 735. 167), this 
should perhaps be interpreted 30 June 
(cf. Ep. 1451 introd.). 

Magistratus] Cf. Epp. 1466. 23-5, 
1531. 17. Οἱ their attitude there is 
some indication in LE?*. 793. 23-6; 
also in Pellican's Chronikon (CPR. pp. 
80-95), and especially his letter of 30 
July 1523 there printed. 

27. caleulo] After his severe attack 
earlier in the year (see Ep. 1408. 3n), 
Erasmus fell ill again in May (Ep. 1489. 
17-18), and was laid up for ἃ month 
after his return from Besangon (Lond. 


25 


30 


ios] 
Un 


40 


470 LETTERS OF ERASMUS [1524 
menses aliquot carueram, posteaquam desieram vesci pyris assis 
sed, vt hic sunt, syluestribus. Quidam putant fusionem felicius 
euenturam, si Cyprio aeri misceatur stannum, ex quali materia 
funduntur campanae. Est et aliud remedium, si caput Termini 
vertatur ad latus. Nune vtrinque respondens densitas facit vt 
vultus minus foeliciter reddatur. Est insuper et ars contrahendi 
imaginem ; sed longum id est et laboriosum. 5i excipiatur argilla 
incluso cireulo aereo, deinde siccescat, idque fiat saepius, tandem 
ex argilla excipiatur plumbea. Id commodius fieret, si haberetis 
fontem. [5 est in plumbo, sed apud artificem : quamquam is 
pollicitus est se mihi illum redditurum. Nam habuit ex me supra 


triginta florenos operae suae pretium. 
Tantum idem habuit pro pictura. Et rursus nuper misiin Angliam 
Erasmum bis pictum ab artifice satis eleganti. Is me detulit pictum 


in Galliam. 


xxi. 10, LB. 933). See also Epp. 1456, 
1466, 1484, 1488. 

28. pyris assis] For the use of dried 
fruit in diet cf. a passage in the 
Ecclesiastes (LB. v. 816 E), praising 
monks who live sparingly and observe 
their rule:  (Pomum assum illis 
Paschales sunt deliciae'. A sermon 
recounted in one of Bebels Facetiae, 
Paris, Nic. de Pratis, July 1516, 
fo. B v9, describes the love of God as 
*duleis, sicut iusculum  torridorum 
pirorum ; solent enim agrestes homines 
siluestria pira torrere et reseruare ad 
ieiunium  quadragesimale, et postea 
liquefacere aqua. Vnde iusculum satis 
dulce conficitur '. 

30. Cyprio aeri] For the use of this in 
classical times there are abundant 
references in the Thesaurus. 

31. caput Termini] See Ep. 1408. 29n. 

40. in Angliam] For these two por- 
traits cf. a passage in Beatus Rhenanus' 
In C. Plinium, * post omnium aeditiones 
annotationesque quas ad hoc tempus, 
nempe annum M.D.XXv, videre con- 
tigit^, Basle, Froben, March 1526, 
pp. 29, 30; where among famous con- 
temporary painters is mentioned * apud 
Rauricos Ioannes Holbeinus, Augustae 
Vindelicorum quidem natus verum 
iamdiu Basiliensis ciuis, qui Erasmum 
nostrum Roterodamum anno superiori 
in duabus tabulis bis pinxit felicissime 
ct cum multa gratia, quae postea sunt 
in Britanniam transmissae . One of 
them was a present to Warham; see 
Ep. 1488. 1-2. 

lt is commonly accepted that they 
may be identified with those now in the 
Louvre, and in the Radnor collection 
at Longford. 'The former can he dated 


Rex me denuo vocat. 
dotium. Hic ob vinum subinde periclitor. 


Paratum est amplum sacer- 
Si qua pax affulserit, 


1523, because Erasmus is shown writing 
his Paraphrase on St. Mark (Ep. 1400) 
—in the Basle study (1. 42n) the writing 
is more legible ; the latter has the date 
xpxxi: on one of the books (see the 
Radnor catalogue, 1909). 

'The Louvre portrait was at one time 
the property of Charlesr, who exchanged 
it with Louis xiu for a St. John Baptist 
by Leon. da Vinci; and a label on the 
back shows that before Charles it 
belonged to his tutor, Sir Adam 
Newton (T 1630: see DNB), who had 
been tutor to his elder brother, Prince 
Henry, also. "The Longford portrait 
was bought at Dr. Rich. Mead's sale 
in 1755 ; in the catalogue of which it 
was stated to have come from the 
Arundel collection. lt is therefore 
supposed to be the ' Erasmus as big 
as the life, by Holbein ', which Evelyn 
saw in Mr. Howard's house at Albury, 
10 Aug. 1655. 

See the works on Holbein by A. Wolt- 
mann, 1866-8, vol. 2, ch. 5; G. S. 
Davies, 1903, p. i11; and A. B. 
Chamberlain, 1913, i. 168-73. 

42. in Galliam] Woltmann suggests 
that this is the study now in Basle, 
which is considered to have been made 
for the Louvre portrait; and further 
conjectures that as it came to the Basle 
Museum from the Amerbach collection, 
it was perhaps sent as a present to 
Boniface, who was at Avignon in 
1523-4. 

i sacerdotium] The  treasurership 
at Tours: see Ep. 1434. 19n. 

43. vinum] His supply of Burgundy 
wine (cf. Ep. 1316. 24n) had run out ; 
but before the end of the summer it 
was renewed (Ep. 1484). 


CJ) . » 0 P 2o 7, ; ] JULY 
σον» ἐσ of OO reómucó hu E ^l ot becun "m 


7-70?» the M σε 


1452] TO WILLIBALD PIRCKHEIMER 471 


fortassis eo me conferam. In Aprili contuleram me Bisantium. 
Magistratus simul et Canonici obtulerunt ampliter. Egi gratias et 45 
respondi mihi satis esse ad simplicem victum : me malle meo otio 
et illo libero fauore vti quam pacta munificentia. Expecto prope- 
diem famulum meum ex Anglia et Brabantia. Tum statuetur aliquid, 
Id quiequid erit, tu non ignorabis. Vtinam meus calculus con- 
iugatus tuae podagrae simul exularent apud Indos! 50 

Experior quod scribis, omnes fere litteras aut intercipi aut 
resignari. Scripsi pridem Duci Georgio, ab ipso prouocatus. Quum 
non responderet, idem argumentum per alium misi. Nec responsum 
est. Rursum nuper scripsi aliis de rebus. Eas suspicor suppressas, 
quamquam ibi nihil erat quod ad Lutherum pertineret. Bene vale. ;; 

Basileae. Tertio die Iunii. 

Has non relegi ; ignosces. 

Nosti manum. 


Ornatissimo Bilibaldo Pirckheimero, senatori Nurenbergensi. 


1453. Το WiQiLLIAM WARHAM. 


Hieronymi Epistolae iii, p. 3. Basle. 

Jortin ii. 540. 5 June 1524. 

[The preface to the third volume of the new Froben edition of Jerome, 1524-6 
(see Ep. 1465), and the last volume of the Letters ; which is dated on the title-pago 
August 1524, and has on p. 273 a letter in Froben's name dated 31 Aug. "The 
moníh-date of this preface is the same in all the three contemporary editions ; 
but is corrupted by Jortin, as in Ep. 1451, into July. 

As with Cyprian (Ep. 1000), Conrad Pellican contributed an index to the Letters, 
which is printed at the end of the third volume : see also Ep. 1465 introd.] 


REVERENDISSIMO IN CHRISTO PATRI AC D. D. GVILHELMO VVARAMO, 
ARCHIEPISCOPO CANTVARIENSI, TOTIVS ANGLIAE PRIMATI ET 
LEGATO NATO, ERASMVS ROTERODAMVS 5. D. 


lw hoe volumen congessimus libellos aut epistolas quibus vir 
doctissimus diuersorum hominum quaestionibus satisfecit; non 
alium ordinem sequuti quam qui librorum est. Vnde quaestiones 
huiusmodi proferuntur.  Paucula quaedam quae partim huius 
generis non erant, partim ne speciem quidem habebant epistolarum, ; 
semouimus ; aliis adiungenda tomis, quibus magis congruunt. 
Admiseuimus autem huic volumini praefationes quae in vulgatis 
codicibus in frontispicio sacrorum voluminum praefiguntur, quo 
posthac et emendatiores habeantur, et scholiis additis intelligibi- 
liores; sed eas duntaxat quae vere Hieronymi sunt. Sunt enim 1o 
inter has ψευδεπίγραφοι nonnullae, quas adnotauimus quidem, verum 
non adiecimus, ne quid hie esset alienum. — Caeterum posteaquam 


1452. 48. O?: Barabantia P. 57. O?: religi P. 58. Nosti manum om. LB. 
59. Ornatissimo . . . Nurenbergensi om. O?, 


1452. 44. Bisantium] See Ep. 1440. 53. per alium] Ep. 1325. 

n. Nee responsum] Ep. 1340 did not 
48. famulum] Livinus Algoet: cf. reach Erasmus: see Ep. 1313 introd. 
Epp. 1430. 21n, 1437. 181-2. 54. nuper scripsi] The letter, not ex- 

52. Scripsi] Ep. 1313. tant, which called forth Ep. 1448. 


I5 


20 


39 


35 


40 


50 


σι 
σι 


6o 


472 LETTERS OF ERASMUS [1524 


in operis progressu vidimus voluminis exiguitatem, adiecimus 
Hebraicas traditiones, cum aliis nonnullis quae nihil habent epis- 
tolare. Volumen igitur hoc habet τὰ ἐξηγηματικά, hoc est quae ad 
enarrationem Scripturae diuinae faciunt: quod quidem eo con- 
silio voluimus vltimum habere locum, quo magis congruat cum 
reliquis illius libris, quibus enarrat diuinae Scripturae volumina. 

Neque vero mihi male quadrat, opinor, ordinis ratio. Primus 
vitam ae mores instituit, quam curam omnium primam esse con- 
uenit. Proximus fidei habet defensionem, vltimus sacram erudi- 
tionem. Bene viuere est omnium; pro fide pugnare iam non 
tyronis est, sed exercitati militis. Porro doctoris personam suscipere 
eius est cui tum morum integritas, tum eruditio non vulgaris 
autoritatem conciliarit. Atque id quidem temporis summa erat 
omnium episcoporunr autoritas ; cui saepe cesserit et Caesarea 
majestas, qua tum nihil in terris habebatur maius. Quod multis 
argumentis ex veterum monumentis docere licet: ac fortassis 
esset eadem nune quoque, ni paucorum fulgor caeterorum obscuraret 
splendorem, aut nisi plerique nunc ea negligerent quibus olim 
episcopis apud populum tanta conciliabatur autoritas. Ea sunt 
vitae integritas, doctrina sacra, ac de omnibus benemerendi studium 
indefatigabile. 

At Hieronymus episcopus non erat, et tamen tantum dignitatis 
illi conciliarat insignis eruditio cum summa vitae sanctimonia 
coniuncta, quantum vix episcoporum vlli contigerat. Tanta enim 
erat apud omnes Hieronymiani nominis celebritas vt ad vnum ex 
omnibus totius orbis regionibus velut ad certissimum oraculum con- 
curreretur, si quid in literis diuinis aut obscurum esset aut con- 
trouersum. Ad hunc variis de rebus quaestiones deferebantur ex 
Italia, ex Hispania, ex Africa, e Graecia, ex omnibus Galliarum 
partibus, ex. extrema denique Germaniae Getica, quae sero coepit 
mansuescere. Tamque parata fuit sacrae eruditionis vis et vbertas 
vt et vnus et senex tot argumentis suffecerit. Nec puduit eruditos 
episcopos a presbytero doceri: quorum praeter alios erat Augustinus. 

Proinde commouit me, Praesul absolutissime, quum incom- 
parabilis viri dignitas, tum tua voluntas, quam grauissimo cum 
iudicio semper coniunctàm esse scio—, vt primam aeditionem satis 
elaboratam recognosceremus. In quo negocio sie nos gessimus, vt 
attentus lector facile deprehensurus sit mihi laborem hunc nec sine 
causa nec sine fructu susceptum fuisse. Qui, si candidus etiam erit 
et gratus, agnoscet se tuae celsitudini, cui iam pridem debebat 
plurimum, nune factum obstrictiorem : cuius benignitati pene 
totum debet acceptum ferre, si quam vtilitatem publicis studiis 
attulimus. Quod si talis Moecenas iuueni contigisset, poterat 
Erasmus et inter felices numerari. 

Vtinam autem quod conati sumus contingat! vt tui nominis 
memoria tam plausibilis sit apud posteros quam tui sanctissimi 
mores promerentur omnium bonorum amorem. Scio tuam pietatem 
a nemine gratiam expectare benefactorum, praeterquam a Deo; 
qui sic ad benefaciendum omnibus natus es, vt beneficium accepisse 
videaris si quem beneficio iuueris. Scio tuam modestiam nihil 


43. mansuescere] Cf. Epp. 041. 10—12, 998. 64-5, 1455. 23n. 


TO WILLIAM WARHAM 413 


1453] 

minus appetere quam laudem apud homines: sed nullis maiore 

merito persoluitur laus quam his qui laudem ab hominibus non 

expetunt. 

studiis et ecclesiis Britanniae diu seruet incolumem. 
Basileae Nonis Tuniis. AN. M.D.XXIIII. 


1454. FRoM Jouw BOTZzHEIM. 
Constance. 
6 June 1524. 


Leipzig ΜΗ, 
EE. 25. 


[An original letter, autograph throughout. The ms. year-date is confirmed by 
the meeting at Heidelberg. | 


S. Ex commendatione Humelbergii suscepi hune adolescentem 
humaniter, qui et ipse rogauit vt meis literis Erasmo fieret notus. 
Egit Const(antiae» tribus diebus. Videtur non ignarus esse 
vtriusque linguae. Nomen illius est Magnus, agnomen excidit 
e memoria, nec ille aderat dum scriberem. "Tu, si non graue fuerit, 
fauebis illi colloquium tuum vel breuissimum. Scripsi tibi per 
sapientissimum iuuenem ; non est quod te grauem multis. Rerum 
nouarum nihil est apud nos. Audio principes Bauaros omnes, 
vocatis ad se aliquot aliis non Bauaris episcopis, Treuerensi vide- 
licet οὖ Argentoratensi, conuenisse Heydelberge sub fuco ludi sagit- 
tarii. Quid illic concoquatur, varii varia diuinant. Preterea his 
diebus quidam apud nos aduena dicebat in Germania inferiori, si 
bene memini, per Geldros suscitari nonnihil tumultus, fortassis 
subornatione Regis Galliarum. Episcopus Const(antiensis? seuit 
in Lutheranos, quorum decem detinentur inclusi carceribus extra 
Constantiam. 8i vera narrantur, vndique meditantur insidiae 
contra ciuitates fauentes Euangelio, quibus impingitur nomen 
Lutheranorum. Fuit hiis diebus Constantiae» Guilhelmus Farellus 


9. Treuerensem MS. 


1454. r. Humelbergii] See Ep. 263. 
21n. 

2. fieret notus] For similar visits to 
Erasmus in this year see p. 486 and Ep. 
1444. 2n. 

4. Magnus] He seems to be otherwise 
unknown. 

9. Treuerensi] See Ep. 1342. 171n. 

IO. Argentoratensi] Wm. (e. 1470— 
29 June 1541) of Hohenstein, N. of 
Nordhausen in the Unter-Harz ; edu- 
cated at Erfurt, Padua and Freiburg ; 
custos of the cathedral at Mainz 1499, 
under his great-uncle Abp. Berthold 
of Henneberg (1484-1504);  vicar- 
general 1505 ; Bp. of Strasburg 1506, 
when still only ἃ subdeacon. "lhough 
sincerely eager to correct abuses amon 
his clergy, he had no sympathy wi 
the vehemence of the Reformers, even 
in the comparatively mild type which 
he saw at Strasburg ; and in his later 
years, wearied with the struggle against 
both reaction and reform, he allowed 


10. Árgentoratensem MS. 


his own activity to degenerate into 
repression. 

See GC. v. 816-17; ADB. xliii. 205- 
7: and, for Capito's view of his character 
at this time, Bl. E. 75. Ep. 1482. 19 
shows that Erasmus was acquainted 
with him. 

Heydelberge] An account of the 
foundation of these annual meetings is 
given by Hub. Thomas Leodius, Annal. 
de vita Friderici II, electoris Palatini 
41482-1556», 1624, p. 91. It was on 
his way to the meeting of this year 
that Philip of Hesse, outside Frankfort, 
met Melanchthon, who was returning 
from his visit to Bretten in May (Ep. 
1444. 2n); see Camerarius De Phil. 
Melanchthonis ortu, 1566, pp. 95-7. 

13. per Geldros] For the trouble 
with Gueldres at this time see Brewer 
iv. 24, IO9, 268, 410. 

14. Constantiensis] See Ep. 
I2n. 

18. Farellus] See Ep. 1407. 92n. 


I 316. 


ut 


- 


T^ 


Dominus lesus religiosam senectutem tuam publicis 6; 


Oo 


5 


474 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
cum quodam consocio, Galli vtrique. Quid agas et vt valeas, per 
20 otium scribe, et si quid habeas rerum nouarum. Bene vale, suauis- 
s(üme» praeceptor, et valetudinem tuam cura. 
Ex Constanctia» viii. Id. Iunii 1.5.24. 
Tuus Ioan. Botzemus. 


Christianissimo theologo eidemque doctiss(imo» domino D. Erasmo 
Roterodamo, praeceptori suo vnice charo. Basileae. 


1455. 


Viuis Opera, 1555, ii. p. 969 (a). 
Vi. E. f. 80 (B): Lond. Viv. 12: 


[For the sources see Ep. 1222 introd. "The year-date is confirmed by Erasmus 
journey to Burgundy. 

From the fact that LB. reproduces a mere blunder of Lond., and conjectures 
in a note the correct reading as given by a8, it is clear that, for these letters of 
Vives at any rate, the text of Lond. formed the basis of LB. and that no attempt 
was made to collate it with the earlier sources.] 


FRowM Jouw Lovis Vivzs. 


Bruges. 


LB. 681. 16 June 1524. 


VIVES ERASMO. 


Ex Britannia discessi mense Aprili, tantum ad ducendam 
vxorem, iussus a principibus et Cardinale eo redire ad finem 
mensis Septembris. Quod faciam, ni necessitas aliqua et vis 
maior impediat, aut caussa maxime sontica : ita enim sunt homines 

5 illi de me meriti, vt iniquum sit me non obsecundare eorum volun- 
tati, quum illi multis in rebus indulgeant meae. Feriis Eucharistiae 
subieci ceruicem iugo muliebri, nondum mihi quidem graui et quod 
cupiam adhuc excutere : sed euentum Deus viderit. Hactenus nec 
mihi factum displicet, et iis omnibus qui nos norunt, mirifice placet ; 
vt aiunt, nihil hic esse multis annis actum tanta omnium appro- 
batione. 

De illis hominibus in quos oi φίλοι σε ἐγκελεύουσι, malum deplo- 
ratum, sed propemodum ἐν τούτοις χρόνοις ἀναγκαῖον, quibus pessum 
iere omnia: ἀλλὰ ταῦτα οὐρανόθεν. Τὰ nisi agas quod minime con- 
uenit, nihil egeris: sin egeris, corrumpes quod est in illo malum opti- 
mum. (Ὁ magnae difficultates in quas te nomen implicat tuum ! vt 


1o 


I5 


1455. 14. quod scripsi: quid a. 


1454. 19. consocio] Identified by Her- 
minjard, 100n, 1o1n, 103 with Ant. du 
Blet: for whom see Ep. 1510. 18n. 

1455. 2. vxorem] His kinswoman, 
Margaret Valdaura (s July 1505— 
I4 Oct. 1552), daughter of ἃ Spanish 
merchant resident at Bruges. More 
writes of her with praise to Cranevelt, 
IO Aug. 1524 (T. Stapleton, Z'res 
Thomae, 1588, Vita Mor, pp. 77,8) 
Vives in a letter to Vergara, 14 Aug. 
1527 (printed by Prof. A. Bonilla, in 
Rev. Hispanique viii, 1901, p. 263) 
records that she offered no hindrance 
to his studies; and in another letter 
(&c. Νον. 1529»: 4 Vi.- Ei, -f-(c42. v9.) 


testifies to her courage at a time of 
plague. It was through her wish that 
Cranevelt (Ep. 1145) published the 
posthumous edition of Vives De 
veritate fidei Christianae, 1543. Mee 
Bonilla's Vives, pp. 171—6, 250. 

4. Ssontica] Cf. Tib. 1. 8. 51. 

6. Feriis Eucharistiae] Corpus Christi 
Day: 26 May 1524. The wedding 
was celebrated by John Fevinus (Ep. 
IOI2 ) : see Bonilla's Vives p. 758. 

15. malum optimum] For this com- 
bination cf. the oracle quoted in Plin. 
H. N. 18. 6. 39, malis bonis': see 
Adag. 426,' necessarium malum', and cf. 
Ep. 1522. 14-15. 


1455] FROM JOHN LOUIS VIVES 415 
non videaris posse cum decore cessare, quin publicis rebus publica 
persona interponaris, nullo tamen temperamento quin alterutros 
offendas, et forsitan vtrosque. Fae memineris versum Ennii de 
Maximo. 

Salutaris a Claymondo et fere tota» illa Academia. Nihil 
audiui multis diebus gratius quam opera tua nostris quoque Hispanis 
esse cordi. Spero fore vt illis et similibus assuefacti mansuescant, 
exuantque barbaricas aliquot de vita opiniones, quibus acuta 
quidem ingenia, sed ignoratione humanitatis, sunt imbuta: quas 
alii aliis velut per manus tradunt. 

Nunciatum erat nobis in Britannia te in Burgundiam migrasse, 
vt vino illo puro ac generoso curareris ἃ calculo. Alii te in Britan- 
niam venturum affirmabant ; et audiui a quodam fuisse te indubie 
venturum, si esses accersitus: quod vtinam illic rescissem ! ea 
te res non diutine fuisset remorata.  Venisses gratus optatusque 
Regi, Cardinali, et toti nobilitati. Sed si id statuis, incipe simul 
aliquid κατ᾽ ἐκεῖνον μελετᾷν : aliter nonnullis corrugabis frontes, 
quorum inprimis conuenit tibi esse exporrectas. Sed non dubito 
quin hisce de rebus, vt prudentius potest, ita copiosius scripserit 
ad te Morus. Me vero, mi praeceptor, scis paratissimum esse, si qua 
in re possum tibi esse vsui, quanquam vires exiguae, sed voluntas 
ingens. Frobenium mihi salutabis et Rhenanum. Vale etiam atque 


etiam, mi domine. 


Opus Epistolarum p. 620. 


N. p. 5gr: Lond. xviii. 359: LB. 682. 


Brugis, xvi Iunii 1524. 


ΤῸ CHmnRISTOPHER OF UTENHEIM. 


Basle. 
20 June 1524. 


ERASMVS ROT. CHRISTOPHORO EPIS. BASILIENSI S. D. 
REVERENDE Praesul, dum ego decanto Misericordias Domini, 


corripuit me illius misericordia. 


nunquam fuerim morti vicinior. 


1455. 18. tamen scripsi: tanto a. 


1455. 19. versum Ennii] fr. 191, ap. 
Cic. Off. 1. 24. 84, Sen. 4. 10; where 
Vives perhaps had in mind the line, 
Noenum rumores ponebat ante salutem. 
But possibly versuum should be read. 

21. Claymondo] See Ep. 990 introd. 
Vives had been lecturing in Oxford and 
living in Corpus during the winter of 
1523-4 : cf. Ep. 1087. 615n. 

22. Hispanis] This must refer to the 
circulation of Erasmus' works in Spain 
(cf. Ep. 1488. 23) ; foras yet no Spanish 
edition had appeared of any of them 
and only one translation—of the 
Querela. Pacis, Seville, J. Cromberger, 
27 April 1520 (cf. Ep. 1432. 13n). See 
an elaborate article by Prof. Bonilla 
y San Martin, Erasmo en Espana, in 
Rev. Hispanique, xvii (1907). 379-548. 

23. mansuescant] For ἃ similar wish 


Sed morti non tradidit me, licet 


Exemplar primae manus ad te 


33. κατ᾽ scripsi: kai a, 


expressed by Erasmus about Germany 
see Ep. 941. 10-12 ; and cf. Epp. 998 
64-5; 1453. 42-3. 

25. humanitatis] For this term cf. 
Epp. 141. 66, 600. 4; and, for some 
considerations on the use of it during 
this period, see Proc. Class. Assoc. 
xiv (1917). 127-30. 

27. in Burgundiam] See Ep. 1440. 
4n. 

28. in Britanniam] Erasmus could 
no doubt have returned to England if 
he had wished (cf. Ep. 1383. 27-9) : but 
his feeling was against it (cf. Ep. 1386. 
15n). Later his mind changed; see 
Ep. 1532. 34-6. 

33. ἐκεῖνον} Luther. 

1456. 2. morti non tradidit] Ps. 117. 
18. 

3. morti vicinior] See Ep. 1452. 27}. 


2) 
- 


t 


30 


39 


5 


IO 


Ui 


- 
Ua 


476 LETTERS OF ERASMUS [1524 
mitto. Id poteris aliquot diebus apud te retinere, quo per ocium 
perlegas.  Dignaberis admonere nos, si quid addi aut mitti, si 


quid aliter tractari velis. Priusquam enim Frobenio committamus 
excudendum, opus sub incudem reuocabimus, ac reddemus paulo 
expolitius, fortassis etiam copiosius. 5i videbitur, addemus 
praefatiunculam quae sacelli abs te instituti faciat mentionem. 
Porro quemadmodum tuae sanctissimae voluntati hac in re libenter 
sumus obsequuti, ita cupimus omnia fieri ex animi tui sententia. 
Dominus Iesus honorabilem senectutem tuam foueat sua clementia. 
Basileae duodecimo Calend. Iulias, Anno M.D.xxrit. 


1351457. FRoM JoHN ROoBBYNSs. 
Leipzig M5. 
EE. 26. 


[An original letter, autograph throughout. The ms. year-date is confirmed by 
the invitation from Francis I: see Epp. 1375, 1403.] 


Mechlin. 
28 June 1524. 


S. P., reueren(de? pater, domine et preceptor obseruanéde). 
Litteras paternitatis V. reuerende, Basilee die Iouis post pasca 
ad me datas, per hune familiarem tuum recepi. Noster Goclenius 
mansit in Collegio trilingui, licet vtilior conditio et pi(n»guior 
fortuna illi fuerit oblata, videlicet docere dominum Robertum, 
modernum Episcopum Cameracensem: et spero quod non leui 
ex causa illud relinquet. Magis affectat prodesse communitati 
quam priuate persone, quod inter alias eius virtutes non parum in 
eo commendabile est. Ego pro viribus cooperabor semper pro 
eiusdem retentione in eodem, et bona etiam intertentione. Domini 
executores testamenti defuncti fundatoris pie memorie sunt satis 
stricti et tenaces, non, vt debent, perpendentes qualis sit hic 
Goclenius. 

Quod Gallorum Rex affectat instituere Lutetie simile collegium 
trilingue, et ad quod complendum eandem P. V. inuitat, non miror. 
Videt enim nune manifeste quantum ornatus et vtilitatis per illud 
sue famose Academie accresceret. Floret enim nune, pretextu 
Collegii triling(u)is, Vniuersitas Louanien4sis», et de die in diem 
augmentatur: quod quanquam pluribus, et fere omnibus, summe 
placet, sunt tamen, licet pauci numero, quibus displicet quod ea 
occasione contingit. 

Sunt in eadem Academia et quasi per omnem patriam magno 
desiderio exspectan(tes» reditum eiusdem P. V. ad nos, mirantes 
quomodo tanto tempore eos reliquit: pro quorum consolatione 


1457. 3. Hoclenius MS. 13. Huclenius MS. 21. occasitione MS. 


1456. o. praefatiunculam] Ep. 1474. I331. 1I5n); Nic. of Nispen, s. of 


1457. 3. familiarem tuum] Livinus 
Algoet: cf. Epp. 1430. 21n, 1458. 1. 

5. Robertum] Croy: see Ep. 1:287. 
39n. 

IO. intertentione] entertainment; 
from the late Latin intertenere. "The 
form ?ntertenentia is found also. 

II, executores] Ant. Sucquet (Ep. 


Rosendaal, secretary to Robert Croy 
(l. $m) ; and Barth. of Wessem, on the 
Meuse sw. of Roermond, canon of 
Mechlin. See Val. Andreas p. 276; 
Néve p. 382; and de Jongh pp. 204, 
ΤῸ: 

fundatoris] Jerome 
see Ep. 205. 


Busleiden ; 


1457] FROM JOHN ROBBYNS 477 


ac vestra quiete videtur amicis vestris et zelatoribus, vt quam- 25 


primum Basileam relinquere et ad has suauissimas partes trans- 
migrare debeatis, in otio litterario, quiete ac bona recreatione 
viuendo, eciam postponendo maiora oblata. Quod annuat vobis 
et nobis clemens et omnipotens Deus ; qui eandem P. V. R. semper 


felicem, longeuam ac prosperantem conseruet, mihi sua beneplacita 30 


semper precipiendo. 
Mechlinie in vigilia apostolorum Petri et Pauli anno ΧΧΊΠΙΟ, 
Eiusdem reuerende paternitatis V. seruitor et amicus 
Io. Robbyns. 


Reuerendo patri, domino Erasmo Roterodamo, sacre theologie 35 


professori eximio, (domi»no et preceptori suo colendissimo. Basilee. 


1458. FnRow MaRnmcvs LAURINUS. 


Leipzig MS. Mechlin. 
EE. 27. 30 June 1524. 
[An original letter, autograph throughout, except the address, which is by 


& secretary. "The ms. year-date is confirmed by the connexion with Epp. 1470, 
1471: the latter of which was written in accordance with the advice given here.] 


S. P. Oportune certe reddidit michi tuus Liuinus tuas litteras, 
Erasme doctissime. Nam ni scripsisses, domino Ioanni de Hondt 
precipue, fuisset pensio, que pro hoe termino natiuitatis loannis 
michi data est, exsoluta domino Ioanni de Molendino, canonico 


Tornaeen(sip, procuratori domini Petri Barbirii; qui termini 5 


natiuitatis nostri Seruatoris proxime preteriti recepit data sua 
syngrapha, cuius copiam tibi mitto. Director est is litis quam 
habet dominus Petrus Barbirius super decanatu 'Tornacen(si) ; 
atque vbi pecunia opus erit, scripsit Barbirius vt eam caperet 
ὦ domino Io. de Hondt, effecturumque se promisit vt pecunia data 
de Molendino apud te cedat in solutum. Nec male feres hec. Non 
video finem litis; diu erit illi exsoluenda pensio, nisi occurras. ΤῸ 
igitur quid factum iri velis rescribas ; ego curabo vt fideliter omnia 
exsequantur. 

Seripsisti domino Io. de Hondt illum non diu exsoluturum tibi 
pensionem, et breui tua morte liberatum fore. Ita te male infestat 
calculus, et illo peius te infestant quidam Luterani. Cupit dominus 
Io. vt nobis serueris perpetuo, vtpote per quem reipublice litterarie 
non parua cotidie accedunt commoda, promoueturque indies magis 
ac magis vera theologia Christiana, ficta depulsa sophistica. Attes- 
tatur etiam se tuis elucubrationibus (quibus legendis bonam partem 
dierum collocat) non solum factum doctiorem verum etiam meliorem. 


1458. s. termini scripsi: terminum MS. 


1458. τ. Liuinus] Algoet: cf. Epp. 5. termini] sc. pensionem. 


1430. 21}, 1457. 3. 1I. cedat in solutum] * be considered 
tuas litteras] Of c. 31 March: cf. as paid'. The pension for the second 
Ep. 1457. 2. : half of 1523 actually remained unpaid 
2. de Hondt] The earlier letter men- for many years: see EE. 116, 141. 
tioned in Ep. 1433. 1. 15. Seripsisti] In the earlier letter; 
3. pensio] Cf. Ep. 1417. 23n. cf.l2n. .ws 


4. de Molendino] See Ep. 371. I6. tua morte] Cf. Ep. 1437. 117. 


Ó 


" 


'3 


o 


478 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
Preterea nil lucri tua morte aceresceret ipsi, verum Barbirio, qui 
habet et sacerdotia et pensionem sex librarum gr(ossorum» sub 

25 suo nomine expeditam.  Faciunt hec vt dubitem sciasne an lateat 
te, totum ius recompense tibi facte atque Barbirio concredite ex 
illius capite dependere ; qui si moriatur, peribunt vtrique, et tibi 
et de Hondt, sacerdotia, tum prius Io. de Hondt sola pensione sex 
librarum gr(ossorum) liberato.  Barbirii tantum fide, quam diu 

3o viuat, tibi cautum est ; quam si irritam fecerit, non est quod vltra 
speres. At scio notiorem tibi esse Barbirium quam vt ea expectes. 
Verum non sine periculo est quod Rome degit, vbi pestis tam 
incrudescit ac grassatur indies magis.  Consultius facere michi 
videreris, si hic aliquem eligeres Barbirio iuniorem, cuius fidem 

3; probatam haberes, cui demitterentur ad tuum vsum a Barbirio 
sacerdotia et pensio, si transferri possit, quod bulle papales plane 
declarabunt. Liuinus tuus Omnibonus non videretur futurus malus 
eustos, cuius integritatem satis nouisti et mores. Hec non scribo 
de Barbirio diffidens, sed vt, quod ex illius etate, valetudine atque 

40loci residentia metuitur, forsan vane, alterius iuuentute, robore, 
etiam loco salubriore succurratur securius. 

Boni consule meam commonefactionem, D. Erasme litteratissime ; 
qua tibi opus non est, cum semper habeas ad manum consilium. 
Ceterum pecuniam omnem quam habui ἃ domino Io. de Hondt, 

45 tradidi magistro Petro Egidii. Vtinam illam ex aula tibi debitam 

in archa haberet! Egi hic negocium tuum ea diligentia qua potui. 

Sunt omnes bono in te animo et amant te, vt dicunt, optime. At 

solum amant; nam de pecuniis, bella non sinunt eam exsolui. 

Multi hie sunt qui ferme esuriunt ob pecunie inopiam et belli maxi- 

mam copiam: quo expilatur misere plebs tota, vt timeam ne, dimisso 

hostili bello, exoriatur inde ciuile. Incipit obmurmurare populus 
in vno et altero loco. Parati sunt in illos milites. Et qui ex hoste 
prius metuerunt, in eos quos defensores habere debuerant, querunt 
presidium. Ex his sunt Lymburgen(ses) ad quos itur per Traiectum 

55 superiorem, qui transitum denegarunt nostris. Hec sunt prima 
tentamenta ; concedat Deus meliora! $i tamen apud nos veneris, 
non obstabit bellum quo minus omnem accipies pecuniam.  Affir- 
mauit enim dominus reuerendissimus Archiepiscopus Panormitanus 


24. sacerdotia] See Ep. 1:094. 28n, 
29n. 
librarum gr.] See Ep. 1245. 22n. 
27. Si moriatur] Barbirius' account of 
the position is given in Ep. 1245. 4-21: 
that in order to save expense at Rome 
he had made an informal arrangement 
there about the payments to be made 
to Erasmus; but that if he should 
die before Erasmus, the necessary bulls 
could be obtained from Rome without 
further difficulty than the defrayal of 
the regular official charges. If Erasmus 
should die first, these charges would be 

avoided. 
32. pestis] It had been raging in 
Rome since Feb. ; see Pastor ix. 258n. 
45. ex aula] Cf. Epp. 1408. i2n, 


I471. IO. 

52. milites] For the sufferings of 
peoples at the hands of mercenary 
soldiers in the pay of their own princes 
cf. Ep. 825. 5-8. 

54. Traiectum superiorem] From the 
mention of Limburg, evidently Maas- 
tricht, the * upper ferry ' as compared 
with Utrecht, 'the lower'. "The note 
from the margin of E quoted in Ep. 867. 
161n appears therefore to contain a 
misprint, 7nferius for superius (cf. 
Ep. 1022. 26, where Horawitz read 47 
for su). 1 cannot find any ferry on the 
Meuse above Maastricht to substantiate 
the note in E. 

:8. Panormitanus] Jo. Carondelet : 
see Epp. 803. 12n, 1434. 


1458] FROM MARCUS LAURINUS 479 


(cuius fidem satis expertus sum), cum veneris, fynanciarios exsolu- 
turos pensionem tibi tam debitam ex terminis cessis quam cedendis. 6o 
Quam si maiorem petiueris, concedetur liberaliter. Etiam, si que 
dignitas quantumcunque opulenta vacauerit, tibi conferetur. In 
quibus omnibus suum tibi impartietur patrocinium. Hec voluit 
vt suo nomine ad te scriberem haberesque pro certis.  Nouisti 
aulam. Quod domi habes, foris non queres. Ages igitur vt tibi 6; 
videbitur melius. Vale. 

Commendant se tibi vidue, et Petrus Taelmannus: qui a te 
edoctus nouit Latine dicere talitrum, quo sepius vexat monachos, 
dicens illos nescire Latine, cum hoe ignorant. Rogauit is me ví 
hec epistole mee insererem. Iterum vale. 70 

Mechlinie vltima Iunii anno xve. xxr. 


Tibi addictissimus Marcus Lauweryn, presbyter. 
Eruditiss. D. Erasmo Rot? Basileae. 


1459. ΤῸ CasPAR Hpnro. 


Opus Epistolarum p. 803. Basle. 
N. p. 767 : Lond. xxi. 3: LB. 725. «c. June? 1524. 


[Some guidance as to the month-date can be obtained from Hedio's marriage, 
which took place on 30 May 1524 (Ep. 1452. 20-1). Buton points of time Erasmus' 
words often lack precision (cf. Epp. 1143. 25n, 49n, 1488. 22n, 1555n); so 
that it is not safe to assume that the wedding was quite recent, Possibly this 
letter should be placed at about the same date as Ep. 1477. 

Caspar Hedio or Hedius (1494—17 Oct. 1552), son of a ropemaker at Ettlingen, 
5 ms. s. of Carlsruhe, was a compatriot of Irenicus (Ep. 877. 1n) and perhaps 
schoolfellow with him and Melanchthon at Pforzheim.  Thence he matriculated 
at Freiburg 7 Jan. 1513, and was B.A. 1514, M.A. 1516 (Schreiber, Gesch. Univ. 
Freiburg, i. 97). At Whitsun 1518 he heard Zwingli preach at Einsiedeln (Zw. 
ἘΠ. 98), and conceived a great admiration for him. On 7 April 1519 he was 
admitted to the Faculty of Theology at Basle, and worked under Bruno Amorbach 
(Zw. ἘΞ. 102) and Capito; to whom he became closely attached. His intimacy 
with Erasmus' circle is shown by the extension to him through Beatus (BRE. 156) 
of the invitation to write to Dorp in Feb. 1520 (cf. Ep. 1044. 49n). On 23 June 
1520 he addressed Luther, courting acquaintance (LE?. 318) ; and a letter of the 
same date to Capito is preserved in the British Museum (Add. MS. 21524, f. 5). 
In Oct. 1520 he followed Capito to Mainz and was appointed preacher (Zw. E?, 
157). His outlook was still conservative ; and Oecolampadius' Epistola (Ep. 1308. 
26n) was written, in answer to his inquiries, to reassure him about the changes 
made. 1n spring 1523 he succeeded Capito as preacher at the Court; and later 
joined him at Strasburg, where he became preacher at the cathedral, the position 
which Geiler (f 1510) had held. He was quickly drawn into the current of Reform 
at Strasburg (cf. LE?. 847), and in that fellowship the rest of his life was spent. 
On 30 May 1524 (Ep. 1452) he married Margaret Trenz, daughter of a Strasburg 
gardener. His practical good-sense and soft-spoken moderation fitted him for 
a mediator; and he did much to smooth the way of his party (cf. Herminjard 
183, 525n, 1167 ; Bl. E. 623 ; VE. 1123), taking part in the Conferences at Marburg 
in 1529, and at Bonn in 1543 (cf. ME. 2738). 

His principal work—which has earned for him the title of the first Protestant 
church historian—is CAronica der altenn christlichen Kirchen, Strasburg, G. Ulricher, 
Jan. 1530, consisting of translations from Eusebius and others. He also con- 
tinued the Ursberg Chronicle (see Ep. 1223 introd. and cf. BRE. 305) down to 


67. vidue] Laurinus' sisters ; see Ep. — perhaps the son of one of them. 
1342. IOI17. | 68. talitrum] A fillip with the finger ; 
'Taelmannus] Evidently a boy; οἵ, Suet. T'ib. 68. 


480 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


1537, adding a German translation (BRE. 368 ; cf. 425) with prefaces to each 
part by Melanchthon (ME. 1506, 1900). In 1533 he translated Vives De subuen- 
tione pauperum, and in 1544 Josephus. The foundation of the Collegium Wilhelmi- 
tanum at Strasburg in 1544 is due to him ; and he encouraged the formation of 
libraries and the protection of them from the ravages of war. For missionary 
purposes he endeavoured to promote the study of Turkish. See an excellent 
article by Erichson in Herzog vii. 515-17 ; also Oec. E., Krafft, ADB and EE. 

Though he was definitely a Reformer, his relations with Erasmus were invariably 
amicable: but the Strasburg circle had many of Erasmus' friends, such as Volz 
(cf. BRE. 241) and Sapidus. 

In the British Museum (1351. f. 20) is à copy of Erasmus' Ratio Verae Theologiae, 
Basle, Froben, April 1519 (see Ep. 745) presented by Hedio to Henry Falcner, 
12 Nov. 1519. For a medallion and two drawings of him see J. Ficker, Bildnisse 
d. Strassb, Reformation, 1914, pll. 1, 8, 9.] 


ERASMVS ROTEROD. GASPARI HEDIONI S. D. 


PRECOR vt nouum matrimonium vobis sit felix. Miseram tibi 
literas ad magistratum scriptas, tanquam amico cui vni omnium 
fidebam toto pectore. Quoniam autem nolebam te vel minima 
inuidia grauari, monui vt, si malles, premeres rem, sic vt nemo 
rescisceret; videlicet quo mihi esset integrum quid vellem statuere. 
At tu nec tacuisti quod agebatur—nam Frobenio certe communi- 
casti—; et Scottum tua opera subleuasti, ne daret poenas. 

Non haee dico quod offensus sim. Scio te quicquid fecisti syncero 
animo fecisse, ct Euangelicam lenitatem amplector. Verum ista 
το lenitas interim in me crudelitas est. An tibi lenitas videatur, si 

quis sicario aut latroni subueniat ne capiatur, post maiore audacia 

plures oecisurus ? Non est neganda venia, sed resipiscenti, sed 
conuerso. Istum adeo non poenitet insaniae, vt ferox minitetur se 
sceleratiora ausurum.  Diligendus est inimicus, sed in hoc vt fiat 
τς alius. Non amat autem qui sinit impune peccare, si queat obsistere. 

Quo vehementius amat pater, hoc acrius cohibet peccantem filium. 

Misericordia fuisset si mox aeditis Hutteni sycophantiis dedisset 

poenas: non addidisset insaniam insaniae. ' Sed monitus ' inquis, 

* clam a consule, cauebit'. Quam tenere consultum est illius honori, 
2o qui tale facinus orbi publicauit, vt clam admoneretur! An spes 

est tale portentum verbis castigatius fore ? Vix emiserat Othonis 

furias, coeperat iterum excudere, et praeterea rabulae nescio cuius 
libellum ; et fecisset nisi fuisset cohercitus. Et tamen illinc 
depulsus, dedit nobis epistolas Othonis bellas scilicet, quae Euangelia 
25 quoque vocent in dubium. Addita est pictura seditiosa. Si pinge- 


Ua 


2. literas] Ep. 1429. 

17. Hutteni] The Zzepostulatio : 
Ep. 1356. 63n. 

21. Othonis furias] See Epp. 1405.6. 

22. rabulae nescio eid Perhaps 
Erasmus Albers Judicium: see Epp. 
1466. 26n, 1477. 46n, 1496. 98. 

24. epistolas Othonis] Problemata 
Othonis Brunnfelsii: 1l. De ratione 
Euangeliorum ; 11. Quare in. Parabolis 
locutus 81 — Christus, | (Strasburg, 
J. Schott», s.a. ; in the form of letters 
addressed to Schott: see Panzer ix. 
377. 898€. "There is ἃ second issue by 
Schott, also s.a., prefixed to Brunfels' 


see 


letter to the Bp. of Basle (see p. 368). 
Each issue has an illustrated title-page ; 
and in the second the prophets of Baal, 
as described here, are unmistakable. 
The second has one, and the first has 
three figures which might represent 
some one, but there is no possible like- 
ness to Erasmus in any: though the 
figures in the first perhaps fit the de- 
scriptions given here. If one of them 
really was intended for him, he could 
only have discovered this tbrough 
outside information. There may, how- 
ever, have been another title-page 
which was withdrawn. 


1459] TO CASPAR HEDIO 481 
bant prophetas Baal, quur addiderunt crinem attonsum, vertices 
rasos, lineam vestem, mitram horum temporum ? Et me pinxerunt 
pileo sub mento religato, serico imposito humeris, et brachiis 

e pallio porrectis: sic enim fere color, praesertim domi, et hoc 
cultu eram quum me salutaret Otho. Haec ego quidem rideo, sed 3o 
tamen indicant istorum, quos tu subleuandos putas, peruersissimam 
voluntatem. An vos creditis talibus praesidiis processurum 
Euangelii negocium ? Magis metuo ne talium stulta malicia et 
maliciosa stulticia subuertat quum bonas literas, tum Euangelium, 

si fieri possit, οὖ vos vestramque ciuitatem aliquando pertrahat in 35 
graue discrimen. 

Scottus, inquis, habet vxorem et teneros liberos. Num ista 
excusatio videatur iusta, si scriniis meis effractis sustulisset aurum ? 
Non opinor. Et tamen hoe quod facit longe sceleratius est. Nisi 
forte putas mihi famam esse viliorem pecunia. $i deest vnde alat 4o 
liberos, mendicet. Pudet, inquies. Et huiusmodi facinorum non 
pudet?  Prostituat vxorem, et ad calices vigilanti naso stertat 
adultero. Nefarium, inquis. Magis nefarium est quod facit. Nulla 
lex punit capite qui vxorem prostituat; at capitalem poenam 
denunciant omnes iis qui libellos aedunt famosos. À me nunquam 45 
verbo laesus est, nisi laedi se putat quod Frobenius excudit bonos 
autores, dum iste nobis nihil dat nisi furiosas naenias. Sunt in orbe 
tot veteres, tot noui libelli ; aut restituat veteres, aut prodat nouos. 
Solus ille typographus non habet vnde alat vxorem et liberos, nisi 
suis libellis confundat omnia ? Et me fautorem habiturus est, si 
proferat quae prosint publicis commodis. Nam ego typographorum 
pecuniis non egeo, gratia superis. Gratis faueo bonis studiis 
tantum abest vt verum sit quod de Frobenio scripsit iste rabula. 
Sed longe vanius est quod jactat de praeda. Ex Lutheri causa 
teruntius ad me non rediit. Nihil non respui, ne forte imprudens 55 
repugnarem spiritui Christi; nec vnquam illius commendatione 
factus sum pilo ditior. 

Fouetis illum Euangelici, qui tanquam draco rabidus dudum 
emersit ex antro, et ebrius licentia putat suis furiosis minis cessura 
omnia. Qui primum inuexerunt mundo Euangelium, tales furciferos 60 
non dignati fuissent alloquio. Capito, noui Euangelii Episcopus, 
non habebat alias delicias quibus se oblectaret, quam perditissimi 
decoetoris conuietu, ne quid addam. Nihil inimice suspicor de 


o 


Un 


42. naso] Cf. Juv. 1. 57. «(Huttenus», poterat se applicare, vt 
44. capitalem] Cf. Ep. 1053. 421. tu, Romano Pontifici, Cardinalibus, 
53. de Frobenio] Brunfels had writ- ^ Anglorum Regi: neque dubito quin 
ten (HE. 334, p. 343. 3-4): (Quanto magnificis praemiis hominem donas- 


fastu te nunc fouet Basileae Frobenius, 
vix ducentorum aureorum sumptu!" 
For Erasmus' business relations with 
Froben see Epp. 1289. 33n, 1316. 38n, 
1528. 52-5. It was no doubt such open 
criticism which prompted Erasmus to 
the detailed statement added in the 
second edition of Cat. Luc. (1, p. 45. 
8-41). 

54. de praeda] HE. 334, pp. 332. 
47—333.3: 'Quod si ad quaestum et ad 
munera et stipem voluisset scribere 


452:5 


sent, si stilum exercuisset in Lutherum.' 
Cf. Epp. 1342. 644, 1435. 16-17, 1437. 
172, 1477. 8. 

56. commendatione] As in Ep.1033. 

61. Episcopus] The Strasburg re- 
formers had not yet adopted any of 
the old titles for their new organiza- 
tion ; so that here and in Epp. 1482. 16, 
1485. 6, Erasmus writes in sarcasm. 

63. decoctoris] Probably Eppendorft : 
for Capito's intimacy with whom see 
Ep. 1437. 29-101. 


1d 


65 


79 


ἊΣ 
Un 


8o 


8 


un 


90 


482 LETTERS OF ERASMUS [1524 
Capitone, quem exceptis dogmatibus semper habui pro amicissimo, 
et cui semper me praebui amicissimum. Et tamen sunt qui putent 
illum non esse alienum ab hac tragoedia. Non est tam simplex 
vt non intellexerit technas decoctoris et furias scriptoris. Diu 
siluit dum aleretur hoc monstrum. "landem admonuit de rebus 
grauibus, videlicet quod aliquid attigissem de libero arbitrio, 
priusquam Lutherus scriberet de libero arbitrio ; deinde quod alicubi 
scripserim legem Mosi cohibere manus, Euangelium etiam animum. 
' Imo , inquit, * lex intendit in totum hominem '. O graues admoni- 
tiones amici post aeceptas tales plagas! Non licet exponere quod 
docet Christus, * Dictum est antiquis, Non occides ', hoc est cohibere 
manus ; * Ego autem dico vobis, Qui irascitur, etc.', hoc est cohibere 
animum.  Explica legem, idem est cum Euangelio. At ego cum 
Christo loquor de lege nondum explicata. Ὁ piaculum talibus 
libellis expiandum, et quidem per tales amicos, quibus etiam decem 
vitas crediturus eram, si decem habuissem ! Quid agam pro Euangelio 
nolim quosuis scire.  Fingunt me timidum, homines ad omne 
facinus praecipites. Si mihi constaret conscientia, si conspicerem 
fructus Euangelicos, viderent me non esse timidum. Egregius 
Euangelii profectus, si ex vna ciuitate eiectae sunt imagines! 
vtinam eiicerentur animorum idola, quae prodigiosiora video penes 
istos qui iactant Euangelii titulum ! 

Olim amore Euangelii, qui habebant vxores, relinquebant vltro. 
Nunc floret Euangelium, si pauci ducant vxores bene dotatas. Non 
haec dico quod simpliciter improbem matrimonium sacerdotum, si 
fiat ex necessitate, si cum autoritate maiorum, si absque seditione, 
si syncero animo. Nune vereor ne multi ducant vxorem non ob 
aliud nisi quod non licet maiorum legibus. Scio quam sit impurus 
quorundam coelibatus. Verum an vxore ducta protinus consultum 
est castitati.? Quid si sacerdos qui prius habebat concubinam, 
nunc habeat vxorem cum pellice ? Et tamen apud omnes Papistas 


66. non esse alienum] Cf. Ep. 1429. 
20n. 

69. de libero arbitrio] See Epp. 
1419, 1481. 

70. alicubi] Perhaps in the Para- 
phrases on Matt. s. 19-20 or Gal. 3. 
24-6 (LB. vii. 29 € and 955 E-956 4). 
But there is a passage in the De libero 
arbitrio which is closer than either of 
these (LB. ix. 1222 c). If that is what 
Capito had in his mind, he must have 
seen the first draft of that composition. 

74. Christus] Matt. 5. 21—2. 

So. Fingunt me timidum] Cf.!Ep. 1 384. 
20n. and a letter of Boniface Amerbach 
«c. July 1524» (Am. E. 19) :  (Erasmo» 
vt quondam nihil apud nos celebrius, 
nempe cui omnes vnanimi consensu 
summam verae theologiae cognitionem 
tribuebant, ita nihil nunc apud 
Luteranos despectius: vt Pontificis 
adulator, vt orator, vt timidus male 
audit, cum tamen eo tenore quo semel 
incepit, negocium Euangelicum indies 
promoueat'. See also Am. E. 20. 


Sapidus in a letter to Bucer, from 
Sehlettstadt 3 Aug. 1526 (Basle MS. 
Ki. Ar. 25. ἃ. 45), reports ἃ conversa- 
tion with Beatus Rhenanus; who 
laughed at Capito, Bucer and others, 
because reprehendunt in Erasmo 
atque aliis optimis viris qui Euangelico 
negocio non minus prospectum esse 
cupiunt quam ipsi, prudentiam hu- 
manam, rationem et vires humanas 
caeteraque id genus, quum ipsi tamen 
nulla alia ope magis nitantur '. 

83. imagines] Cf. Bl. E. 87, Capito to 
A. Blaurer, from Strasburg, 17 Dec. 
1524: ' Reliqua Papistica omnia an- 
tiquata sunt. Supersunt adhuc aliquae 
statuae, quas propediem eiiciemus '. 

88. matrimonium sacerdotum] Eras- 
mus' views on this question had already 
been expressed in the De esu carnium : 
see Ep. 1274. 14n. 

94. Papistas] Erasmus had used this 
word in 1519 (Ep. 983. 6) ; but appar- 
ently it was still regarded as new. 
Fisher in a sermon of rs21 attributes 


does mqpco" nS S 


1459] TO CASPAR HEDIO 483 


(sic enim isti vocant) semper liberrime professus sum matrimonium 9: 


non esse pernegandum sacerdotibus in posterum ordinandis, si 
continere non queant, nec aliud dicerem si cum summo Pontifice 
agerem ; non quod non praeferam continentiam, sed quod nullos 
pene videam qui seruent continentiam. Sed interim quorsum opus 
est tanta sacerdotum turba ? Nulli fui autor vt duceret, sed nec 
vlli fui molestus volenti ducere. 

Si monachus cum cuculla simul deponeret omnem maliciam, non 
obsisterem quo minus qui vellet abiiceret. Nunc passim abiiciunt 
temere nullaque maiorum autoritate, qui ex malis monachis fiunt 
deteriores laici. Nec aliud his praestat mutata vestis quam vt 
impunitius patrent quicquid animo collibuit. Sunt, fateor, quorum 
indolem melioribus rebus natam premit cuculla. Sunt rursus 
eo nati ingenio vt decem cucullis cohercendi sint potius quam suo 
tradendi arbitrio. Certe multos alebat cuculla, qui nune veniunt 
in periculum ne magistra egestate discant tollere vnde non oportet. 
Quid autem dicas de his qui prouecta aetate, dissuadentibus amicis, 
scientes, prudentes, volentes dediderunt sese cucullae ? Saltem 
istos pudeat inconstantiae. Nune vt praeclarum facinus iactant, 
et alios ad suum exemplum pertrahunt. 

Sed his de rebus alias. Valebis in Christo. 

Basileae, Anno M.D.xxitir. 


1460. ΤῸ THE READER. 


Dictionarius Graecus tit. v. Basle. 
N. p. 1207: Lond. xxviii. 21: LB. 683. I July 1524. 


[A preface for a friend's book, printed by a friend, Dictionarius Graecus . . . 
ingenti vocabulorum nwmero locupletatus per vtriusque literaturae nonvulgariter peritum 
Iacobum Ceratinum, Basle, J. Froben, July 1524, folio; a somewhat rare volume, 
of which there is a copy in the University Library at Cambridge (Aa*. 2. 24. c). 
Ceratinus' work seems to have been done at Louvain (cf. Epp. 622. 31n, 1437. 155-- 
8); but he had now moved to Brussels (Ep. 1461). The fact that he sent no 
preface with his contribution (ll. 29-30), and Erasmus' statement (l. 28) that the 
impulse had come from himself, shows that, though Ceratinus' name appears alone 
on the title-page, his part in the book cannot have been large. "The proposal for 
the whole undertaking had very likely been made by Froben (cf. Ep. 885. 10-13). 

The progress of Greek studies at this time is shown by the steady output of Greek- 
Latin lexicons. "The earliest to be printed was the work of the Carmelite John 
Craston or Creston of Piacenza ; which appeared first at Milan during its author's 
lifetime, not later than 1478 (Proctor 5962), and formed the basis of many of those 
that followed. Five other issues were printed in Italy before 1500 ; one of which 
was by, Aldus, Dec. 1497, with an index of the words arranged in Latin-Greek 
(cf. ll. 38-41). "The demand grew steadily, and the researches of scholars added 
contributions of importance (cf. Ep. 885. 10-13). Mazochius' issue mentioned 
there was followed by Gourmont's, Paris, 13 Dec. 1512, edited by Aleander; 
by Cartander's, Basle, 24 March 1519, edited by Val. Curio (Ep. 1514. 22n); by 
Resch's, Paris, July 1521 (cf. Ep. 1328. 45n), edited by Beraldus (Ep. 925); by 
Val. Curio's, Basle, March 1522, which was greatly amplified in March 1525; 
(cf. Ep. 1433. 2n); and by Gourmont's, Paris, April 1523, the editing of which 
was begun by Du Maine (l. 12n) and completed by Chaeradamus. Each in turn 
made use of its predecessor, without the least regard to copyright, and claimed 


it to Luther: see OED. s.v. It occurs — Bl. E. 45, 49 of 1522 ; sec also l. 83n, 
in the Capt. Babylonica (Ep. 1153. and Epp. 1332. 26, 1382. 16, 1413. 19, 
146n) and LE?. 375, both of 1520; in 1443. 6, 1496. 195, 1523. 79. 


112 


IOS 


μι 


IO 


ui 


484 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


substantial additions (cf. ll. 16-17) ; 3,000 new words in Curio's (1522), 5,000 more 
in Gourmont/s (1523). Froben's present Dictionarius shows its dependence on the 
latter by the incorporation—made at Basle, not by Ceratinus (cf. l. 22)—of ἃ 
section De Graecorwm mwmeris, which Chaeradamus had contributed when he 
took over the work of Du Maine (cf. 1. 12n). The second Aldine edition, however, 
of Dec. 1524, shows no definite obligations to transmontane publications. 

Like Epp. 1000, 1334, this preface is specified by Erasmus in Cat. Luc. (1, p. 39. 
29) as one of those which he wished to be included among his Letters. ] 


DES. ERASMVS ROTERODAMVS GRAECAE LITERATVRAE 
CANDIDATIS S. D. 


CRESCENTEM, inquit Oratius, sequitur cura pecuniam. Idem 
multo magis vsu venit in liberalibus studiis. Quo plus hauseris, 
hoc sitias magis. Facit hoc felicissimus Graecarum literarum pro- 
fectus, vt Lexicon iam toties auctum nobis prodierit, nec desinat 
tamen efflagitari. Debetur omnibus gratia, qui pro sua quisque 
portione nonnihil contulerunt. Quanquam nulli minus deberi puto 
quam ei qui, quo crescerent paginae, multa huius generis adiecit, 
*'Aapov' nomen proprium ', et Κύπρος" nomen insulae '. Vtinam 
Guilhelmo Budaeo vel libuisset vel vacasset huic negocio nonnullam 
temporis portionem decidere! praesertim in annotandis Graecorum 
tropis et idiomatibus. Nec enim est alius Graecanicae supellectilis 
ditior. Maino non parum debemus, ac male precamur inuidae 
febri quae studiosis eam vtilitatem reddiderit maligniorem. 


I. Horatius Lond. 


Mela, Paris, Ch. Wechel, 


I. Oratius] C. 3. 16. 17. 

9. Budaeo] Cf. Ep. 1233. 166n. 

12. Maino] Wm. Du Maine, also 
Dumanius, (7 24 Nov. 1564), of Loudun 
in Poitou, was tutor to Budaeus' 
children 1519-23; and thus there are 
many letters to him in BE. In Jan. 
1522 Badius dedicated to him an edi- 
tion of Cicero's Letters, acknowledging 
help given by him in the correction 
of the text. Other scholarly work of 
his was to edit Craston's Greek Lexicon 
for a new issue by Gourmont, April 
1525, using collections made from 
Budaeus' instruction and from his own 
reading. | His preface to Francis 
Poncher (Ep. 522. 120n) recalls happy 
autumns spent by them in Budaeus 
villa at St. Maur-les-Fossés (Ep. 435. 
136n), where Poncher held the Abbey. 
On rio Dec. 1524 Du Maine received 
from the King a canonry at Rouen. 
In 1532 (Ὁ 1533) he was living in the 
household of Jac. Galeotus, royal 
master of the horse, and was acting 
during the illness of the Italian, Bened. 
Tagliacarne (Theocrenus), as tutor to 
the children of Francis 1 (see Nic. Bor- 
bonius' Nwgae, Paris, M. Vascosanus, 
1533, f09. a5 v9.) ; & post to which he 
succeeded in 1534, when Tagliacarne 
was made Bp. of Grasse (Herminjard 
483; cf. P J. Olivarius edition of 


1536, dedi- 
cated to Du Maine) In 1534 also 
Francis created him Abbot of Beaulieu, 
near Loches in Touraine (GC. xiv. 286). 
Among his friends was John Bayard, 
abbot of the Benedictines at Issoire 
(GC. ii. 359; cf. Macrinus Hymni, 
Paris, R. Stephanus, 1537, pp. 115, 141). 

Dolet cites him frequently as one of 
the men of learning who constitute the 
glory of France; and verses were 
addressed to him by his fellow-towns- 
man, Salmonius Macrinus, and also by 
Nic. Borbonius and Jo. Vulteius. On 
20 June 1541, when counsellor and 
almoner to Francis third son, Charles, 
duke of Orleans (f 1545), he was ap- 
pointed to administer the treasury of 
St. Hilary's at Poitiers. In 1550 he 
was 'a libellis? or *lecteur' £o Mar- 
garet, duchess of Berry (5 June 1523— 
I4 Sept. 1574), sister of Henry 11; see 
Macrinus! Naen?ae, Paris, Vascosanus, 
1550, tit. v9. and p. 66. In his later 
years he composed French poetry, a 
volume of which was printed for him 
by Vascosanus at Paris in 1556. He 
died at Loches. 

See F. Grudé De la Croix Du Maine, 
Bibliothéque, Paris, 1584, p. 150; 
Actes de Frangois I*', iv, p. 216, v, 
p. 643; and BE*. 28n. 

inuidae febri] The list of con- 


1460] TO THE READER 485 


Habes, lector, in hoec volumine quiequid diuersis locis ac tem- 
poribus ab aliis fuerat additum ; ne his quidem praetermissis, 15 
quae nescio quis ociose, vt diximus, adiecerat. Ad summam autem 
prius aeditorum accessit ingens vocabulorum numerus, ex optimis 
autoribus selectus per lacobum Ceratinum ; qui, quod est rarissi- 
mum, exactam vtriusque literaturae peritiam cum incredibili 
modestia copulauit. Huius accessionem quum conferrem cum 20 
aliorum auctariis, quae in proxima Gurmuntii aeditione fuerant 
addita (nam hane Ceratinus noster non viderat), miro modo vix 
vllam vocem ab hoc annotatam comperi quam illi priores occupas- 
sent. Pauperis est numerare pecus, sed pauperius est numerare 
dictiones. Satis multas adiecit Ceratinus ; sed ingentem íateberis 25 
thesaurum, si expendas quod accessit potius quam numeres. 

Hic mihi obstrepet aliquis, opinor, * Os impudens, quid tu prae- 
faris in labore alieno ?' Dicam. Ceratinus impulsu nostro laboris 
hoe susceperat, alioquin a nullo magis abhorrens. Qui nisi tam 
proeul abesset, haberes praefationem aliquanto minus ieiunam. 3o 
Quanquam et ipsi dictiones adiecimus nonnullas ; adiecturi per- 
multas, si vel paucorum dierum otium contigisset. Scimus hoc 
laboris genus esse minime gloriosum, praesertim quum pauci 
reputent quot autores sint excutiendi, vt voces aliquot ab aliis 
praeteritas seligas. Verum hoc plus debetur illis gratiae, qui 3; 
publicae vtilitatis gratia non detrectant ingloriam ac molestiae 
plenam industriam. 

Veterem indicem, qui verso dictionum ordine ex Latinis indicabat 
Graecas, omisimus velut inutilem ac nihil aliud quam onerantem 
volumen. Primum ille, qualis qualis erat, mutilus erat, nimirum 49 
tantum eas dictiones complectens, quas Aldus prima dedit aeditione. 
Qui si perficiatur, duplicari voluminis magnitudinem necesse est. Nec 
tamen huius vllum vsum video, nisi si quis meditetur Graece scribere. 
Atqui ea facultas ex autoribus petenda est, quae ex Dictionariis 
infeliciter peteretur. Aldus ipse, quondam a me rogatus quur indice 45 
tam operoso pariter et ocioso duxisset onerandum esse codicem, 
nihil aliud respondit quam hac difficultate deterritos fuisse aedi- 
tionis aemulos. Proinde nemo minoris aestimet hoc volumen, 
euius sarcinae nonnihil detractum est, vtilitati multum accessit. 
Bene vale. Basileae. Calend. Iulii. ANNO M. D. ΧΧΙΠΙ. 50 


1461. FnRow GunnES BUSLEIDEN. 
Leipzig MS. Brussels. 
EE. 28. I July 1524. 
[An original letter, autograph throughout: evidently contemporary with 
Ep. 1457.] 
SALvTEM plurimam. Gratissima mihi fuit epistola tua, D. Erasme 
1460. so. valete LB. 


tents on tit. v9 of Gourmont's edition 1460. 24. Pauperis] Ov. M. 13. 824. 


mentions * Maini additiones mille quin- 45. quondam] During Erasmus' so- 
gentae et amplius, per aduersam eius journ at Venice in 1508. 

valetudinem  pestemque aestate su- 48. aemulos] Cf. Ep. 602 introd. 
periore grassantem suis locis non 1461. 1. epistola] of c. 31 Maroh ; cf. 


appositae ' Ep. 1437. 188n. £1t is not extant. 


486 LETTERS OF ERASMUS [1524 


suauissime ; desiderabam enim vehementer de te tuisque rebus 
(quibus ex animo bene cupio) nonnihil certi cognoscere. Gratularis 
mihi liberisque meis Ceratinum praeceptorem, de quo et ego supra 
modum gaudeo; experior enim ego illum talem qualem scribis, 
hominem candidum, egregie doctum et boni praeceptoris officio 
fungentem probe. Admodum vero mihi molestum est quod pensio 
tua nondum adnumerata sit tibi. Vtinam possim ad eam rem 
tibi adiumento esse! Ea tamen spes est de D. questore Ruffaldo ; 
το quem tibi vnice fauentem scio, vt, si quouis modo liceat per hanc 
bellicam aerarii expilationem, sit tibi lubentiss(ime» morem gestu- 
rus. Vtinam ista tua a Galliarum Rege vocacio sit tibi tanto et 
honori et commodo, quantum vel tu bene meritus es vel ego adoptem 
tibi! Summae mihi voluptati est quod audiam tantum Regem tanto 
sumptu cariss(imi» fratris mei piae recordationis consilium et 
institutum imitaturum. Quod si contingat, video et nonnihil 
amplioris gloriae in fratrem ex hac regia imitacione recasurum, et 
hoc nostrum 'Trilingue Collegium apud omnes commendatius fore. 
Quod autem aegre fers senectutem tuam incidisse in hoc saeculum 
20 quo factio Lutheriana omnia turbat, id et mihi non mediocriter 
dolet. Sed est tamen de quo vehementer gaudeam, te ita semper 
moderatum esse tua prudentia et animo et stilo vt in nullius vel 
graciam vel odium quoquam ab hominis Christiani et boni theologi 
officio deflexeris; quum tamen inimici tui omni pertinatia studuerint 
2: 111 te in suam factionem aut allicere aut cogere, hi inuitum et 
repugnantem in alienam protrudere. Superest, vir constantiss(ime;, 
vt fortiter pergas, ac memineris, quo in hoc infoelici saeculo minus 
praemii acceperis, quod eo amplior a Christo te maneat et merces 
et gloria in futuro: qui praeter corporis incolumitatem det tibi 
3o virtutem contra omnes inimicos tuos, imo hostes suos, et sermonem 
efficacem ad erudiendum populum suum. 
Bruxellae prima die Iulii Anno 1524. 
Tuus ex animo Aegidius Buslidius, propria manu. 
Excellentiss(imae» doctrinae viro D. Erasmo Roterodamo, amico 
incomparabili». 


Un 


I 


Un 


ῳ 
Un 


1462. ΤῸ ΜΑΒΤΙΝ HvuwE. 


Gotha MS. chart. A. 399, f. 231 v?. Basle. 
Horawitz ii. 6. 3 July 1524. 


[For the manuscript see Ep. 872 introd. "The year-date is confirmed by the 
death of Mosellanus. 

Martin Hune of Gittelde in Brunswick, about midway between Hanover and 
Erfurt, was ἃ student at that University in 1508, B.A. 1509, M.A. 1518, and Pro- 
fessor of Philosophy in the Collegium maius. About 1522 he withdrew from 
Erfurt because of the troubles of the Reformation, but returned. In 1:524, with 
& companion, he paid a visit to Erasmus at Basle, bearing Ep. 1425. and letters 
from Eobanus to Pirckheimer (T. F. Freytag, Epistolae selectae, 1831, p. 27) 
and Zasius (ZE. p. 503), dated 1 March from Erfurt; and when returning, carried 
with him Erasmus' letter which is answered by Ep. 1448. Thisletter and Ep. 1567 
show that by now he had become a physician. In the autumn of 1525 he again left 


4. Ceratinum] See Epp. 622. 311, 7. pensio] See Epp. 1434. 21n, 1553-4. 
1437. 155n. 9. Ruffaldo] See Ep. 1287. 29n. 


1462] TO MARTIN HUNE 487 


Erfurt, and after visiting Annaberg and Vienna in the summer of 1526 (cf. EE. 
P. 375) made his way to Italy, where he graduated M.D. at Padua, 1531, and 
visited Ferrara (see Manardus' Zpist. medicinales xiv. 1). He then settled at 
Gratz as a practising physician. "The last trace of him is in letters of Eobanus 
of 23 Dec. (1532» and (14 Sept.» 1533 (EHE. 238, 237). He was an intimate friend 
of Eobanus (cf. Ep. 1498, and ΜΗ", 624), who in 1524 mentions him in a verse 
translation of Erasmus' Encomium Medicinae (see BEr!.) ; and some of the epigrams 
of Euricius Cordus (Ep. 941) are addressed to him. See J. Camerarius Narratio 
de Eobano, 1553, ff. ΒΒ vo, ΟΣ vo ; Krause, Eobanus, i. 241-2, ii. 167 ; and EE.] 


MARTINO HVNO MEDICO ERAS. ROTEROD. 


8. Quid actum sit de literis quas absque titulo misi Duci Georgio, 
nondum potui liquido cognoscere. Sceribunt Mosellanum e viuis 
excessisse, iussisse vt meae ad ipsum epistolae exurerentur. Hic 
sunt varii tumultus et rumores atrociores. In amicis quibus profui 
et confisus sum, experior incredibilem et ingratitudinem et per- 
fidiam. Ego tamen mei similis esse non desinam. Qui te huc 
comitatus est, coegit me haec scribere post decimam noctis. 
lohannes Moldenueldius cupit tibi esse commendatus. Bene vale. 

Postridie Visitationis Mariae. Basileae 1524. 

À discessu tuo nihil abs te literarum accepi, non ab Eobano. 

Erasmus tuus. 


1463. FRoMw LEVINUS AMMONIUs. 


Besangon MS. 599. p. 98. Bois-St.-Martin. 
4 July 1524. 


(A letter preserved in L. Ammonius' autograph letter-book, in the Public Library 
at Besancon: for knowledge of which I am indebted to an article by Professor 
Roersch in Bull. soc. hist. de Gand, 1901. "The ms. year-date is corroborated 
by Mich. Bentinus' recent visit to Flanders ; cf. Ep. 1433. 2n. 

Levinus Ammonius (? Vander Maude: 13 April 1488—19 March 1552) entered 
the Carthusian house of Bois-St.-Martin near Grammont, xw. of Enghien—where 
his brother John (Ep. 570) was an inmate of another Chartreuse—and made 
his profession 18 Aug. 1506. For nearly 27 years he dwelt there, living, though 
not always without difficulty (cf. EE. 162), the life of an eager student, interested 
especially in Greek: writing Mss. of the Gospels 1520, and of the Psalter in 
Greek, when in Gueldres in 1540 (Dresden MS. A. 304); proposing, like Rud. Agri- 
cola, to copy out. Homer from despair of being able to buy a text; inheriting 
and cherishing a copy of Herodotus given by Erasmus to Clava (see Ep. 841. 1n) ; 
working at Chrysostom (cf. ll. 154-5) and translating into Latin the De prouidentia 
Dei, Antwerp, M. Hillen, (15277? ; composing a Greek epitaph for Nic. Utenhove 
(f 11 Feb, 1527), printed in 1531. 

The advent of ἃ new prior, who was a foe to modern studies, disturbed his peace 
at Bois-St.-Martin, and he was transferred to other houses of his order: in 1533 to 
Val-Royal or Roygem outside Ghent (see Ant. Sanderus Flandria illustrata i, 
1641, 131-3) ; in 1541 to Arnhem ; in 1542 to Scheut near Brussels (see Sanderus, 
Chorographia sacra Brabantiae ii, 1727, 349-70), where he wrote a life of 
Wm. Bibaucius (t 14 or 24 July 1535)—once an inmate of Val-Royal, who had been 


1462. 1. literis] Evidently carried by — 1512. 29-30. 
Hune from Basle; cf. Epp. 1448. 1-2, 8. Moldenueldius] Perhaps  *'Jo. 
1567. r-2. Duke George's reply, Ep. — Moldefelt de Martzhausen ', a village in 
1448, did not reach Erasmus till 20 the neighbourhood of Cassel; who 


Sept.: see Ep. 1499. 1-2. matriculated at Erfurt in the winter of 
2. Mosellanum] f 19 April 1524. 1520-1. Hisnameappearsin a different 
3. exurerentur] Only three survive. form in Ep. 1498.1 ; cf. also Ep. 1497. 


4. In amicis] Cf. Epp. 1437. 98,  21in. 


un 


un 


IO 


- 
Un 


τὸ 


Un 


Ὁ 
ua 


488 LETTERS OF ERASMUS [1524 


General of the Carthusians in 1521—, and a commentary on the parable of the 
Prodigal Son, Brussels, P. Paulus, 1542. In 1544 he was allowed to return to 
Val-Royal; where, after celebrating his jubilee, he died. 

Besides the Besancon MS., with letters of the years 1520-33, 1541-56, there 
are a number of his letters to Nic. Olaus, 1533-4, in OE. In Adr. Hecquet's 
Scaena. rerum multarum inuersa, Antwerp, J. Bellere, 1551, ff. 88-9, are printed 
letters between Hecquet and Levinus ; the former asking for the gift of one of the 
autograph letters which Levinus had received from Erasmus. See BN. xiv. 84-6 ; 
based on F. V. Goethals' Hist. des lettres . . . en Belgique i, 1840, pp. 95-7. 

Erasmus did not answer this letter; but a second letter from Levinus, 31 July 
1528, elicited ἃ cordial response (Lond. xx. 94, LB. 991).] 


LE. AMMO. D. ERASMO ROTEROD. THEOLOGO. S. D. FP. 


FACTVRVSNE essem rem venia dignam, Erasme theologorum 
syncerissime, sj ego monachus in solitudine delitescens te, omnium 
quos hoe aeui viuere contigit mortalium ob egregias animi virtutes 
celeberrimum, literis interpellarem, et pro communi Christiana 
republica laborantem ipse felici fruens ocio isthac adficerem molestia, 
diu mecum addubitabam. Et quidem cum alia pleraque, tum illud 
potissimum dehortabatur, quod videri poteram iis qui Ammonium 
nequaquam nouerunt, per te vt nobilis fierem ambire; id quod 
fecisse nonnullos tam clarum est quam id quod clarissimum. Stultos 
qui sese splendidos aliena claritudine, cum suam non habeant, 
reddi posse credunt ! 

Huc accedebat illa Mori tui familiaris quaedam obiurgatiuncula, 
qua nescio quem mei, opinor, ordinis optimo sane iure deterret ab 
scribendo, quod nonnullis visum esset, haud contemnendis quidem 
illis hominibus, nequaquam permittendum esse solitariis vt darent 
literas et acciperent. Et plane sie habere, idque non leuibus de 
causis, non ignorabam. Caeterum ego cui propositum erat longe 
aliud scribendi ad te argumentum desumere, atque is qui non 
iniuria fuerat obiurgatus quod a calumnia coepisset, Mori mentem 
probe mihi videbar intueri. Et erat profecto arrogantis viri 
quod earum rerum vellet haberi iudex quarum intelligentiam 
nondum capiebat. Spero equidem isthaec de re Morum tuum 
nihil mecum expostulaturum. Et cum maioribus quoque, qui me 
suis constitutionibus videri poterant vetuisse ne scriberem, non 
admodum cruenta mihi futura est digladiatio. Atque vtinam bene 
cauissent vt quingentis retro annis, intra quos ista lex promulgata 
est, prouinciam ad publicas scribendi aureis monachus nemo capes- 
siuisset! Profecto non parum melius sese res mortalium haberent. 
Quod cum nequaquam fecerint, sed contra passim nugas ipsis 
quoque Siculis gerris vaniores obtrudi videamus, quid sibi quaeso 
mecum delitigandum reliqui fecerunt ? Videbam plane superioribus 
seculis ante quam hoc nouum monachorum genus, pene Iudaeorum 
dixissem, innotuisset orbi, veris illis monachis non solum nullis 
legibus negatam fuisse literarum vicissitudinem, verum etiam pro 
magno saepe munere expetitas fuisse, et rem Christianam non- 
nullas maiorem in modum fulcisse : id quod tu quoque nescire non 


12. Mori] In the letter to ἃ monk More's concluding words, ' Vale, et si 
(Ce 1519-205 : first printed in Ear. (see — claustro nolis frustra claudi, quieti 
Ep. 1083 introd.) f. M?, EEv. pp. 119- potius spirituali quam istiusmodi rixis 
20. The suggestion here that the monk — indulge '. 
was a Carthusian is perhaps based on 27. aureis] sc. aures. 


1463] .FROM LEVINUS AMMONIUS 489 


potes qui in Hieronymianis lucubrationibus tam insigniter cum 
immortali totius orbis laude sis versatus. 

Haec igitur non perinde me mouerunt. At prima illa quam modo 
dicebam ratio hactenus intra meos me cancellos tam arcte continuit 40 
vt alioqui subito nonnunquam inter legendum calore raptus tibi 
gratias agendi, ad primam statim eiusce memoriam refrixerit 
animus. Attamen interea haud quaquam me piguit comprecari 
Christum, vt gratias tibi mei vice, qui tantum agere poteram, 
etiam referret cumulatissime. Ego igitur cum hoc essem erga te 45 
animo, tamen veritus opinionem iactantiae, hactenus mihi imperaui, 
ne temere memet in perieulum darem, alioqui saepius huc ab 
amiculis prouocatus; cum plerosque tamen videamus, non sine 
gemitu, longe sceleratiora moliri, vt tuis sanctissimis laboribus 
carpendis inanissimam sibi, ne scelestissimam dicam, gloriolam 59 
venentur. Quales in te fuerunt, cum alii, tum insignes illi, Leus, 
Lapis et Camelus. Talem vero animum, vt maxime a Christiana 
professione abhorrentem, pessime semper odi et execrandum duxi. 
Nihil itaque tale ab Ammonio debes expectare, neque aliud in 
animum inducas velim, quam has idcirco me literas ad te dedisse, 
vt amorem erga te meum, quem e tuis scriptis hausi, et meam gratitu- 
dinem testatam apud te facerem.  Lubens alioquin et ab hae abs- 
tinuissem molestia, si quouis alio pacto tibi potuisset hic animus 
innotescere. 

At satis, opinor, hactenus datum est verecundiae : nune accipe 6o 
paucis, quandoquidem audendum est, quid his mihi literis velim. 
Cum te videam, integerrime Erasme, tam indefatigabili studio 
laborare vt tuis monumentis consulas orbi Christiano, atque a 
plerisque nimis iniquam referri gratiam iis quibus nulla par ab 
homine gratia rependi queat, non possum, fateor, meum erga te 65 
animum dissimulare. Nam et illud arbitratus sum indignum fore, 
si gratus quisque apud te acceptum beneficium non agnoscat, cum 
videat ingratos istos tam strenue calumniam pro gratia reponere. 
Quid ? An non tantundem vel apud te vel orbem quoque licebit 
nobis, quantum illis licet ? Illis fas est optima quaeque calumniari, 7o 
et apud imperitos aut stultas etiam mulierculas Erasmum infandis 
clamoribus traducere ; et nobis nostram gratitudinem vel ineptis 
literis testari nefas erit? Illorum conuitia patienti modestoque 
animo deuorare consuesti; et grauaberis amici hominis quamuis 
indoctam epistolam legere ?  lllos ferunt episcopi et proceres; 
reipublicae Christianae, denique doctissimi quoque, quanquam non 
citra dolorem, ferunt tamen ; nobis officio bonorum virorum fungi 
prohibebunt ? ^ Postremo, audent sibi maledicendi licentiam 
sumere monachi; et mihi quantumuis monacho, cuius hactenus 
nec puduit vnquam nee piguit, benedicendi potestas negabitur? 8o 
Imo si me audient, omnes omnino boni, supremi, infimi, medioximi, 
qua quisque poterit, faustis precationibus, literatis, argentatis, 
auratis denique muneribus suam apud te gratitudinem testatam 
relinquent. Quid enim iustius ? 

Quanquam igitur non me fugit recti te conscientia contentum 8; 


Un 
uni 


Uni 


κι. Leus] See Ep. 1037 introd. Camelus] Egmondanus; see Ep. 
52. Lapis] Latomus; see Ep.934. 3n. — 378. 13n. 


NO 
1 


2 


IOO 


105 


IIO 


[25 


490 LETTERS OF ERASMUS [1524 


esse, qua solam Christi gloriam quaeris, nihil tamen addubito quin 
animo tuo submolestum sit, quod caeca illorum peruicacia fiat vt 
e bona semente messem metas tam iniquam. Nam sortem illorum, 
sat scio te, qua es integritate, non posse non dolere; et plane 
miserandi potius sunt quod sua sibi malitia pereant, quam odio 
prosequendi quod ignorantia boni fiat vt beneficium minime 
agnoscant. Hie tamen te consolatur, quod vbique gentium tam 
multi, atque ii sanioris fere iudicii, Erasmum et suspiciunt et 
exosculantur, literisque suis ex omni terrarum parte gratias agunt ; 
ad quod sane praemium τὰ ἀχάριστα θρέμματα si conferas, ne sunt 
quidem: vt malorum rationem habere nusquam conuenit, etiamsi 
numero vincere videantur. Pluris enim rectum vel vnius boni viri 
suffragium fecerim quam improborum multas licet myriadas caeca 
ignorantia sanctis laboribus obstrepentes. Quanquam ad numerum 
sane quod attinet, facile existimo malos quoque bonis cessuros ; 
tam multos audire licet Erasmo non solum optime fauentes sed 
omnia quoque fausta acclamantes. Quorum e numero me quoque 
et fuisse semper et esse et nunquam non fore, tibi cupio esse quam 
persuasissimum. 

Non id tamen eo dixerim, quod vel literis meis oblectari te posse 
credam, vel aliquid emolumenti ab Ammonio sit sperandum, quo 
rebus tuis magna fiat accessio ; id quod nec ambis ipse, et nugas 
alioqui magnas egeris, si praeter animum gratum ac tibi deditum 
purasque ad Christum preces, et si quid huiusmodi est quod in 
mea sit manu, quippiam expectes. Frustra postules aquam e 
pumice, qui ipsus sitiat, vt ait ille. Et tamen si ex me quippiam 
tibi gratum fieri posset, non dubitarem id ambabus etiam manibus 
eupidissime offerre. Gratias autem ago Christo seruatori nostro, 
qui te excitarit ad subueniendum miseris erroribus mortalium, qui- 
que per te multorum oculos ad amplectendam Christiano homine 
dignam pietatem reserarit. Habeo tibi quoque gratiam quantam 
possum maximam, quod e tuis optimis lucubrationibus sim accensus 
primo ad bonae mentis studium, deinde ad bonas vtriusque linguae 
literas, si non perdiscendas—id quod homini solitario difficile, ne 
dicam impossibile fuerit—vtcunque tamen degustandas. Primos 
enim ad vtranque literaturam igniculos ex te hausisse me profiteor, 
et eo vsque, gratia Deo, progressus sum, vt me nihil minus quam 
assumpti laboris poeniteat. Itaque fit vt te optimo iure meum 
praeceptorem appellare possim: quod et facio, reclamantibus 
licet multis et nostrae de te praedicationi obstrepentibus. Οἶδας 
yàp kai σύ γε, εὖ οἶδ᾽ ὅτι, ὡς ὀχληρὸν τὸ τῶν μοναχῶν γένος. Quibus tamen 
hactenus non cessi, quantum bona cum venia fieri potuit, quamuis 
magnas interdum in me tragoedias excitare conati sunt; optimi 


97. Pluris] Levinus writes in the  Heraclitum dicere fuisse solitum : 


margins against this passage: ' Cicero Tí με ὦ κάτω ἕλκετ᾽, ἄμουσοι ; 

de se ait, '* Ego quum a nostro Catone Οὐχ ὑμῖν ἐπόνουν, rois δέ p! ἐπιστα- 
laudabar, vel reprehendi me a caeteris μένοις. 

facile patiebar. Et Isocrates videtur εἷς ἐμοὶ ἄνθρωπος τρισμύριοι, οἱ δ᾽ áv- 
testimonio Platonis aliorum iudicia ἀάριθμοι 

debere contemnere." Libro Orator. Οὐδείς ". 


folio 119 4.  Vetustas commemorat 111. ille] Plaut. Pers. 41-2. 


1463] FROM LEVINUS AMMONIUS 491 


alioquin homines et syncere Christo deuoti, caeterum in literarum 
studiosos parum propensi. E 

Sed finem facio: indignum quippe foret te pro communi com- 
modo laborantem diutius indoctis hisce nugis detineri. Vnum hoc 
addam, nihil esse tam arduum tamque difficile, quod non alacriter 
tua causa subirem, quicquid illud esset quo tibi gratificari possem. 
Habes animum hunc tibi profecto quam deditissimum, quo, vt 
voles, possis vti. Bene vale, noster Erasme, et Ammonium inter 
vltimos clientulos adnumeres, precor. 

E Sylua nostra Martiniana. quarto nonas Iulias. Anno 1524. 


APPENDIX. 


Visum est interea, dum tabellarius moratur apud suos et tem- 
poris aliquid superest, isthaec adscribere. Quanta me existimas, 
Erasme, cum voluptate versari cum in aliis lucubrationibus tuis 
(quas pene omnes, vt ex Catalogo licet colligere, penes me habeo), 
tum in Enchiridio et Moria ? quibus in opusculis miro consilio 
eandem omnino rem te agere cerno, vbi inter alia sane quam 
eleganter suis coloribus isti superstitiosi pinguntur. Quam tersum 
eis politumque speculum exhibuisti, si sapere velint, vt tandem 
aliquando resipiscant. Profecto magnam a me inisti gratiam, et 
non omneis vere pios modo sed et ipsum tibi Christum his libellis 
debitorem constituisti. 

Si Michael Bentinus, iuuenis admodum eruditus, apud te diuer- 
satur, multam ei ex me salutem dicas velim. Ante paucos menses 
me et literis suis et praesentia dignatus est inuisere. Amabo, mi 
Erasme, si fieri potest, fac aliquid imprimi e diuo Chrysostomo sua 
lingua, vt gustum phraseos eius aliquem habeamus. Nam apud nos 
Graecorum librorum ad Christianam pietatem facientium magna 
omnino et raritas est et caritas ; et si quid forte amiculorum (quos 
sane non ita multos habeo) beneuolentia mihi partum est, id eo 
maiore charitate complector, quo mihi carius constitit. Christus 
te seruet incolumem ad Ecclesiae suae fructum et vtilitatem. 


1561464. TRoMw CHRISTOPHER or UTENHEIM. 


Breslau MS. Rehd. 254. 52. Porrentruy. 
EE?. 28. 13 July 1524. 


[An original letter, seemingly in the Bishop's autograph throughout. The ms. 
year-date is amply confirmed by the connexion with Ep. 1474.] 


CHRISTOPHORVS DEI GRATIA EPISCOPVS BASILIENSIS. 


SALVTEM cum syncero complacendi animo. Dedimus nuper, mi 
doctissime domine Erasme, quando Misericordiarum opus ad nos 
mittebatur, ad prestantiam vestram literas vulgari ideomate et 
manu alterius exaratas. Sic enim tune nostra suadebat valetudo, 


1463. 139. tabellarius] Possibly L. acted upon this suggestion; beginning 


Algoet: see Ep. 1430. 21n. in April 1525 a series of small volumes 
142. Catalogo] Cat. Lucubrationum οἵ Chrysostom (see Epp. 1558, 1563, 
(1). 1661, 1734 and others later), either the 
150. Bentinus] Seo Ep. 1433. 2n. Greek text only, or translations with 


ce 


153. Chrysostomo] Erasmus soon the Greek added. 


I 


μι 


M 


A 


30 


40 


50 


492 LETTERS OF ERASMUS [1524 


5 que nec dictare, vt alius rescripsisset, nec nos scribere permittebat ; 
iam autem paulo mitius nobiscum agens, saltem nos rudi nostro 
more, vt alius in literas recipiat, permittit. Quidquid sit, boni 
consulat prestantia vestra. 

Cogitauimus interim de prefato Misericordiarum opere, admodum 
io nobis placente. Et certe consultum nobis visum esse vult, quod 
etiam sie fieri maximopere rogamus, vt, si in publicum spargi 
debeat, extranee materie a nostra nihil addatur, maxime quod vel 
Lutheranis vel syncerioris pristine fidei obseruatoribus animum seu 
etiam nauseam faciat, et nos hanc vel illam sectam amplecti declaret. 
i5 Videntur quidem nobis nonnulla in calce dicti operis adiecta, vt 
eum prestantie vestre venia loquamur, talia esse. Quamobrem 
efflictim precamur, prestantia vestra eadem tollat et rescindat. 
Causam nos impellentem scimus, aliquando coram exposituri. 
Faciat hac in re prestantia vestra iuxta nostram summam con- 
20 fidentiam, et nobis ad vota sua semper imperet, beneque in Domino, 
quem pro inuicem rogemus, valeat. 
Ex castro nostro Pourrentrut xiii Iulii Anno etc. xxiiii. 


Viro nulli comparando, nobis in Christo tanquam fratri charis- 
simo, domino d. Erasmo Roterodamo, theologo. 


1465. ΤῸ WiLLiAM WARHAM. 


Hieronymi Epistolae i, f9. AA vo. Basle. 
Jortin ii. 536. 15 July 1524. 


[Zhe preface to Erasmus' revised edition of Jerome, Basle, Froben, 1524-6, in 
nine volumes («): dedicated, like the first, of 1516 (see Ep. 396), to Warham. The 
Letters, which were Erasmus' particular portion, were undertaken before the rest 
(cf. ll. 6—7), and were in the press on 18 April 41524» (Basle MS. G. IL. 13. 135). 
The first volume, which contains this preface, is dated 1524, and is entitled Opus 
Epistolarum . . . Hieronymi . . ., vna cum scholiis Des. Erasmi Roterodami, denuo 
per illum non vulgari cura recognitum, correctum ac locupletatum. | Vol, ii (Ep. 1451) 
and vol. iii (Ep. 1453) have prefaces dated six weeks earlier ; but as each is dated 
on its title-page Aug. 1524, it seems likely that all three were completed about the 
same time, for the September fair at Frankfort. For financial reasons (cf. Ep. 
1488. 57—60) the remaining six volumes followed more slowly. Vol. iv (Ep. 1504) 
and vols. v-viii appeared in 1525 (cf. Ep. 1623); and the latest date in the 
whole edition is Feb. 1526 (cf. Epp. 1675, 1678, 1704), found in the colophon 
of vol. ix and in a preliminary section, of twogatherings, placed at the head of this 
first volume of Letters, when the whole was ready. This thus became the first 
volume of all, with a new general title, Hieronym? Lucubrationes omnes . . . multo 
quam ante vigilantius per Des. Erasmum Roterodamum emendatae, placed in front of 
the special one given above. "The arrangement of the contents of the three 
voiumes differs considerably from that of the 1516 edition (cf. Ep. 396. 299-316) : 
for an earlier scheme see IZp. 308. 5-9. In addition to his index for the Letters 
(Ep. 1453 introd.) Conrad Pellican made a full index for the rest of the work. 
He completed it in the winter of 1525-6 (CPR. p. 105) ; and it was printed at the 
end of vol. ix, and not, like Oecolampadius' for the edition of 1516, in a separate 
volume (Basle, Froben, May 1520). 

The next edition of Erasmus' Jerome was printed in Paris, 1533-4, nine vols. (8), 
by Chevallon; with whom, through Froben's death, Erasmus had come into 
connexion (see T'rans. of the Bibligraphical Soc. xiii, 1916, pp. 316-17). In 
B also, as in a, vol. i has two titles; each of which is used to impress upon the 
reader Erasmus' co-operation in the work. The second, dated 1533, repeats the 


5. dictare] Cf. Ep. 1412. 55n. 12. ἃ nostra] sc. materia, t.e. the 
6. rudi nostro more] As in Ep. 598. Misericordiae Domini. 


1465] TO WILLIAM WARHAM 493 


special title for the Letters quoted above from a; adding that Erasmus had 
recently revised his notes and contributed a new preface (Jortin ii. 542) ; while 
the first, prefixed in 1534 on the completion of the whole edition, announces revision 
of the text with the aid of manuscripts from the Abbey of St. Victor's on the walls 
of Paris, and adds that there is 'in Epistolarum tomos noua scholiorum per 
Erasmum Roterodamum instauratio: quae ab authore ipso ita plerisque in locis 
immutata et aucta tibi damus, vt videri, si cum ante excusis conferas, noua fetura 
possint'. In 1536-7 the Frobens produced another issue in nine volumes (^), 
with some slight variations, "Their editions of 1553 and 1:565 are too late after 
Erasmus' death to bear any marks of further correction by him. 

Henry virus copy of a. with five volumes still retaining their original binding, 
rebacked, is now in the Bodleian (H. 2. 2-7 Th.).] 


REVERENDISSIMO PATRI AC DOMINO D. GVLIELMO, ARCHI- 
EPISCOPO CANTVARIENSI ETC., ERASMVS ROT. S. D. 


QvANQVAM in prima aeditione sic aduigilatum erat vt vix vlli 
spes esset posterioribus curis, quas prouerbio dicunt meliores, 
quiequam adiungi posse, Praesul incomparabilis; tamen ego 
magnopere cupiens hoc opus, quod nomini tuo ceu monumentum, 
vtinam victurum, erexeram, omnibus, quantum fieri posset, 5 
numeris absolutum exactumque reddere, curaui vt denuo separatim 
excuderetur et chartis et formulis elegantioribus: quanquam 
Ioannes Frobenius sic se gesserat antea in excudendo Hieronymo, 
vt non solum omnium suffragiis antecederet omnes, verum etiam 
vix ipse sibi locum relinqueret vincendi sui. Nos in Hieronymi 1o 
scriptis pene nihil deprehendimus quod esset corrigendum. In 
nostris scholiis nonnulla correximus, quaedam sustulimus, adiecimus 
non pauca. Restant tamen adhuc loca, sed ea perpauca, in quibus 
mea diuinatio non omnino satisfecit animo meo: quae si quis me 
felicior, vel ingenio vel exemplariorum copia, restituerit, libenter et τς 
hominis industriam exosculabimur et publicae gratulabimur vtilitati. 

In hoe labore duae quaedam res exortae magnam nostrae laudis 
portionem decerpserunt. Primum quod per omnes totius orbis 
regiones sie effloruerunt linguae cum bonis literis, vt in multis non 
perinde necessaria videatur opera nostra. Deinde quod hoc seculo 2o 
plurimorum ingeniis ad cruentas istas et gladiatorias Aoyopaxías 
auocatis, neque studio neque frequentia pari versantur homines in 
pratis saluberrimis ac viridariis amoenissimis veterum autorum. 
Caeterum laudis quidem iacturam facilime ferrem, nisi cum 
publico dispendio studiorum esset coniuncta. De rerum euentu 25 
viderit Christus. Nos certe bonam praestitimus voluntatem : quam 
et praestabimus vsque ad extremum vitae diem. Bene vale. 

Basileae, Id. Iuliis. An. w.p.xxrim. 


1466,,,, To WiLLIBALD PIRCKHEIMER. 
Pirekheimeri Opera p. 277. Basle. 
ὍΣΣ p. 179: Lond. xxx. 36: LB. 684. 21 July 1524. 


[In sequence with Ep. 1452; many points of which are repeated here. Cf. 
8180 Ep. 1467. For the forms of heading and address see Ep. 1085 introd.] 


S. Vir ornatissime, scripsi nuper per eum qui fusiles imagines 
1466. S. P: BILIBALDO SVO ERASMVS S, P, 03, 


1465. 2. prouerbio] Cf. Adag. 238. 1466. 1. scripsi nuper] Ep. 1452. 


494 


LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


reddidit, simulque significaui tuas litteras hactenus bona fide mihi 


redditas fuisse, quod videreris aliud suspicari. 


Clemens vri. misit 


ad me diploma honorificum, cum honorario munere ducentorum 
; florenorum ; quos non accepissem, nisi nominatim expressisset se 


misisse ob Paraphrasim inscriptam. 
Cardinalis Campegius misit ad me proprios nuntios ; 


magnifice. 


Pollicetur et in posterum 


quibus respondi quae mihi videbantur pro publica concordia facere. 
Quamquam, vt nunc agitur haec fabula, ego nullam video cata- 


10 strophen : ita me Iesus bene amet. Res indies serpit latius. Neutra 


pars agit de componendo dissidio: imo plerique nihil aliud agunt 
quam vt oleum addant camino. In Hollandia mea passim fugiunt 


monachae ac nubunt in Domino. 
Hulstus illius collega vix effugit capitis 
Studia foelicissime procedunt, frustra frementibus 


à Caesare et a Pontifice. 
τς supplicium. 


Camelus ille exautoratus est et 


theologis. Me clamant haereticum. Sed nemo credit illis. 
Seripsit ad me Martinus Lutherus per Ioachimum quendam satis 
humaniter. Cui non sum ausus pari humanitate respondere propter 


sycophantas. 


didissimi. 


Respondi tamen paucis. 
2o cupiebat colloqui nobiscum ; sed non audebat me grauare inuidia. 
Ego certe eam inuidiam contempsissem. 


Melanchthon, vt audio, 


Est iuuenis ingenii can- 


Argentorati magnus est tumultus, etiam in senatu. Noster magis- 


tratus coepit moderatius fauere Lutheranis. 
ὃς Argentinensium. Othonis libellus rursus exiit, per autorem reco- 
Nondum vidi. 


gnitus et, ni fallor, auctus. 


13. Camelus ἢ: 


3. Clemens] See Ep. 14538. 

6. Paraphrasim] See Ep. 1414. 

7. nuntios] For one of these cf. a 
letter of Campegio to Schomberg (see 
l. son), from Vienna, 12 Aug. 1524 
(Balan p. 362): ' Dal protonotario de 
Migli sono auisato che ha hauuto li cc 
fiorini di Erasmo '. For subsequent 
relations with the Cardinal see Ep. 1542. 

8. respondi] See Epp. 1410, 1415, 


878. 13n. 

14. Hulstus] See Epp. 
1603. 
15. Studia] At Louvain: cf. Ep. 

8 


1345. 309}, 


17. Lutherus] See Epp. 1443. 1445. 

Ioachimum] Camerarius; 866 
Epp. 1444. 2n, 1501. 

19. Melanchthon] See Epp. 1444. 2n. 

vt audio] Cf. Ep. 1496. 3n. 

21. candidissimi] This expression of 
zood feeling may be contrasted with 
Erasmus! apprehensions of Melanch- 
thonin 1522 : see Ep. 1313. 56n. 

23. Argentorati] For conditions there 
see the two series of Wencker's Annales 
cited in Ep. 1477 introd. 

24. moderatius] 7.6. minus; cf. Ep. 
1452. 25-6. 


Timent exemplum 


Exiit et epistola Alberi 
Carmelita O?. 


25. Othonis] See Epp 1405,6. 

26. Alberi] Erasmus Alber (c. 1500— 
5 May 1553) was born in a village of the 
Wetterau, N. of Frankfort and Hanau. 
He went first to the University of 
Mainz, and then to Wittenberg ; where 
he matriculated 19 June 1520 as ' de 
Francfordia?^, and came under the 
influence of Luther and Melanchthon, 
and especially of the excitable Carl- 
stadt. On leaving the university he 
taught in various schools near Frank- 
fort, married, and by Dec. 1524 was 
schoolmaster at Eisenach (Ep. 1523. 
104). From 1527-39 he was parish-priest 
of Sprendlingen, s. of Frankfort ; and 
used his leisure to compose a book on 
marriage, some Praecepta Morum, an 
edition of Aesop's Fables, a Latin 
German dictionary, also  polemics 
against Wicelius and others of the 
orthodox party. His later years were 
unsettled, as he could find no congrega- 
tion advanced enough to agree with 
his restless and venturesome tempera- 
ment; and the intervals between his 
repeated failures were spent in depen- 
dence on the charity of friends. On 
II Oct. 1543 he proceeded D.D. at 
Wittenberg. From 1:548 to rss1i he 
was at Magdeburg, taking part in the 


1466] 


omnium stultissima. 


stylum quantum potuit dissimulauit. 


TO WILLIBALD PIRCKHEIMER 


495 


Ea non dubito quin sit Buschii, tametsi 


Sed noui penitus illius 


ingenium. Is homo semper a me amanter cultus, ne verbo quidem 


vnquam a me laesus est. 


et Euangelii οὐ bonarum litterarum. Hisce praestigiis delectatur 


Epphendorpius. 
apud alios possit inficiari. 
respondere. 


Gaudet laedere, et vult me scire; 
Posthae non est animus talibus naeniis 


sed sic vt 


Huiusmodi muscae perdent vnguentum 3o 


Romae excusi sunt clam duo libelli Stunieae ; in quorum altero 35 
defendit interpretem a soloecismis quos illi impegeram, sed interim 
dissimulat innumeros quos tueri non poterat. Et hos quadraginta, 
opinor, sic tuetur: Graece est ὀρθρίζειν ; igitur interpres recte dixit 
manicare, quia licet fingere noua vocabula. Aut reddidit figuram 
aut Hebraicum ; igitur non commisit soloecismum. Nam in Graeco 4o 


est ἐπὶ τρίς, ergo bene vertit per ter in Actis. 


In altero prodit 


quid ex ipsius Annotationibus castigarim tacito ipsius nomine ; 
quasi parum fuisset illi libro respondisse, nisi totum opus Annota- 


tionum inauspicato nomine contaminarem. 
Et tamen homo sibi plaudit. 


omnibus. 


Romae ridetur ab 


conquieturum, donec Erasmus agnoscat vnum Stunicam prae 
ceteris extitisse, qui ipsum vincat non solum in sacris litteris 


verum etiam in profanis. 
audent vendere. 


Pontifex tamen vetuerat excudi. Nec 


Clemens vtr. misit legatum in Angliam quendam Minoritam 


38. ὀρθρίζειν corr. Bludau: ἀρθρίξειν P. 


struggle against the Interim. His last 
work, published posthumously, was an 
attack on the followers of Carlstadt. 
He is also known as a hymnwriter. See 
Kolde in Herzog i. 287-9; and JE. 
There are lives by F. Schnorr von 
Carolsfeld, 1893, and E. Kórner, ΤΟΙῚ, 
which I have not seen ; and Schnorr 
has an article in Arch. f. Litteratur- 
gesch. xii, 1884, pp. 26—39, on his rela- 
tions with Erasmus. 

'The epistola mentioned here is the 
Iudicium de Spongia Erasmi ; for which 
see Epp. 1397 introd., 1437. 37n, and 
cf. Epp. 1459. 22n, 1477. 46n. For 
Melanchthon's opinion of it see ME. 
307. 

27. Buschii] See Epp. 1383. 30-2, 
1496. 85-100; but in Ep. 1523. 102-3 
he admits that his suspicions were 
wrong. : 

30. muscae] Cf. Eccles. το. 1. 

32. Epphendorpius] Cf. Ep. 1485. 7n. 

35. libelli] Nos. 9 and τὸ in App. 15. 

36. interpretem] The translator of 
the Vulgate. 

38. óp8pi(ew] Luke 21. 38. In his notes 
Erasmus comments at some length on 
the difficulty of the Latin word ; with 
an addition made in 1527. 

41. Actis) τὸ 16, ir. ro. To his 
notes on the former verse Erasmus adds 


in 1535, of course referring to Stunica : 
*Quidam hune locum sic defendit a 
soloecismo, quod interpres reddidit 
Graecam formam. At dicendum erat 
ad ter. Et Latini dicunt ad calendas 
lamuar. pro circiter. Quanquam red- 
dere figuram Graecam Latine fre- 
quenter est coAou(Qev^. "To the same 
note he had added in 1519 an ἡ apologus 
qui vulgo fertur non infestiuus' to 
illustrate the illiteracy of country 
priests. 

50. legatum] Nic. Schomberg (ri 
Aug. 1472—9 Sept. 1537) of Meissen, 
who while travelling in Italy had been 
caught by the preaching of Savonarola, 
and joined the Dominicans (not the 
Franciscans) of San Marco in 1497. 
After serving his Order at the Curia, 
he attracted Papal favour, and won 
the confidence of Julius 11; of Leo x, 
who gave him the abpric. of Capua, 
1520; and now of Clement vir to 
whom, with Giberti (Ep. 1443?), he was 
a most influential counsellor. After 
employment on important embassies, 
he was nearly elected Pope on Clement's 
death. Paul nr created him cardinal, 
20 May 1535. 

His present mission was for the pro- 
motion of peace between Francis, Henry 
and Charles. He left Rome in March 


Promittit enim se non 4; 


50 


.-ι 
Ut 


60 


65 


496 LETTERS OF ERASMUS [1524 
Archiepiscopum, qui pacem indiceret principibus. Sed nihil egit. 
Itaque magnam pecuniae vim ἃ Rege oblatam recusauit accipere. 
Arbitror Angliae Regem iam traiecisse. Sic imus in Turcas. Ius- 
serat Caesar mihi solui pensionem ; sed excusant belli onera. Pro- 
mittunt tamen cum foenore redeunti. Libens aliquo demigraro, vel 
ob inuidiam qua me grauat amicitia Frobenii apud typographos. 
Nondum statui. Sed statuam breui. 

Quando rumor libelli De libero arbitrio sparsus est, ne quid 
suspieentur atrocius, opinor esse satius edere. Nam ego rem ea 
moderatione tracto, vt sciam nec ipsum Lutherum indignaturum. 

Inuisimus Bisantium ; sed affecti pituita vix reuolauimus in 
nidum. Vbi reuixissemus, sic adortus est calculus vt nunquam 
antehac periculosius. ^ Vtor nonnunquam terebinthino.  Balneis, 
quoniam non assueui, non audeo me credere. Bene vale, vir 
incomparabilis. Basileae 12. Cal. Aug. Anno 1524. 

Nosti manum tui mancipii. 


Ornatissimo Bilibaldo Pirckheimero, senatori Norimbergensi. 


1467. To JouN VLATTEN. 
Basle. 


LB. App. 328. 21 July 1524. 


[This letter is evidently contemporary with Ep. 1466. It probably came to 
Leclerc from the same source as Ep. 1549, and should have been enumerated in 
App. 8 (vol. i, p. 609), among those for which I have no earlier text than LB.: 
in place of Ep. 1361 (LB. App. 325), which, with App. 375, Leclerc found in 
Fecht (see vol. iii, p. xxiv). 

For Vlatten, who was now councillor to the Duke of Cleves (cf. l. 21), see 
Ep. 1390 introd, Itappears that he sent no answer till Jan. 1525 ; when he chanced 
to meet Livinus, either going to or returning from England, and availed himself 
of the opportunity. See Ep. 1549.] 


ORNATISSIMO DOMINO D. IOANNI VLATTENO, PRAEPOSITO ET 
CONSILIARIO, ERASMVS ROT. S. D. 


PLvRIMIS quidem officiis sed praecipue tuo candidissimo animo 
(me?) plane tuum feceras ; et perinde quasi parum fuissem adstrictus 
tibi, mittis numismata. Quo genere cum mediocriter sane delecter, 
tamen mihi pretiosissimum simulque dulcissimum animi tui pignus 
apud me seruabuntur. Amo te, mi Vlattene, plurimum, qui in 
coercendis apris illis fortem virum praestiteris. — Macte animi 
istius: perge tui similis esse. 


1466. 67. Ornatissimo . . . Norimbergensi om. O?. 1467. 2. me add. LB. 
for Blois; set out thence, 7 April, for 54. Caesar] See Ep. 1380. 
Burgos; on 11 May was at Blois 56. inuidiam] Cf. Ep. 1437. 222-3. 
again, preparing to go to England ; and 58. Delibero arbitrio] See Epp. 1419, 
by 16 June was back in Rome. See 148r. 
Ciaconius iii. 567-8 ; Creighton v. 240. 6r. Bisantium] See Ep. 1440. 4n. 
242 ; and Pastor ix. 257-60. pituita] Perhaps the attack 


1466. 53. traiecisse] In pursuance of 
the concerted attack upon France: see 
Creighton v. 242. 

in Turcas] For the urgency of 
such action cf. Ep. 1417. 32n ; and, for 
earlier proposals in that direction, Epp. 
785. 37n, 858. 78. 


alluded to in Erasmus' preface for 
Faustus to Ferry Carondelet (Ep. 1350. 
21n); see also Epp. 1488, 1610. 

62. calculus] See Ep. 1452. 27n. 

63. terebinthino] Cf. Ep. 1558. 

1467. 3. numismata] Cf. Ep. 1137. 
59n. 


1467] TO JOHN VLATTEN 4977 

Louanii plane triumphant bonae litterae. Camelo illi ademta est 
omnis potestas, et per Caesarem et per Pontificem. Hulstus, illius 
collega, sic grauabatur criminibus vt ni Cardinalis Leodiensis et 
Princeps a Bergis illum subleuassent, capite poenas daturus fuerit. 
Caeteri itaque theologi mitescunt. 

Clemens septimus misit ad me diploma honorificum vna cum 
ducentis florenis ob dicatam ipsi Paraphrasin : inposterum pollicetur 
magnifice. Liuinus meus rediit ex Anglia rebus feliciter gestis : nisi 
quod Caesaris pensio periit nisi redeam in Brabantiam. Rex ipse 
scripsit ad me, simulque Cardinalis: quod non minus magnificum 
esse scito. Audio Cardinalem Leodiensem mihi parum esse pro- 
pitium, et sane a theologis stare: qui ne nomen quidem illorum 
audire quondam poterat. 

Istam et fortunae et dignitatis accessionem tibi vehementer 
gratulor: quam vtramque faustam et felicem esse velit Dominus 


Iesus. 
Basilea 21. Iulii, Anno 1524. 


Erasmus Rot. suapte manu sic ex tempore. 
Si isthic agit Beatus Arnoldus Sletstadiensis, Caesaris secretarius, 
velim tibi notum esse; nihil enim vnquam vidi eo viro sincerius. 
Diees illi quae miserat Sletstadium, omnia mihi bona fide fuisse 


reddita : ne sit sollicitus. 


1468. 
Leipzig MS. 
EE. 29. 


[An original letter, autograph throughout. 


mention of the Pope's letter and gift.] 


Rursum vale. 


FRow TnHEoBALD BrETRiCIUS. 


Porrentruy. 
21 July 1524. 
The year-date is confirmed by the 


S.P. Literae tuae fuerunt mihi gratissimae, et veniam ad te, 
fauente summo, collectis immediate aristis nostris, hoc est post 


1467. 8. Camelo] Egmondanus : 866 
Ep. 878. 13n. 

9. Hulstus] See Ep. 1345. 39n. 

10. Leodiensis] See Ep. 738. 

1I. & Bergis] See Ep. 737. 

13. diploma] Ep. 1438. 

14. Paraphrasin] See Ep. 1414. 

r5. Liuinus] See Epp. 1091, 1430. 21n. 

16. Rex] Neither of these letters is 
extant. Henry's perhaps answered Ep. 
1430; cf. Ep. 1486. 1-3. For earlier 
letters see Epp. 1383. 27-8, 1415. 87- 
8; and see also Ep. 1493. 9. 

17. non minus magnificum] Another 
indication of Erasmus! estimate of 
Wolsey's position in England ; cf. Ep. 
694. 9-10. 

18. Leodiensem] Cf. Epp. 1268. 69n, 
1482. 6-13, 1549, 1585. 

19. ne nomen quidem] For friction 
between them formerly see Ep. 1038 
introd. 

26. Arnoldus] See Ep. 399. 6n. He 
had returned overland from Spain ; see 
Ep. 1553. 1-3, and cf. l. 28n. 


452*5 


28. quae miserat] A packet of letters 
from Spain, entrusted to Arnoldus, 
which through forgetfulness he had left 
in his trunk, to come round by sea to 
Brabant: see Ep. 1553. 2-4. As 
Erasmus was answering them in March 
1524 (Ep. 1431. 7-10), they may be dated 
in the autumn of 1523; or c. 21 Aug., 
if Morillon's letter (Ep. 1431. 1) and 
Ep. 1380 were sent by the same ship. 

Sletstadium] Perhaps to the 
address of Beatus Rhenanus, to be for- 
warded on to Erasmus. 

29. reddita] Perhaps on 24 March 
1524 ; cf. 1l. 28n and Ep. 1431. 1-2. 

1468. 1. Literae] Written to inquire 
about the rumour 'me cum pessima 
omnium gratia discessisse Besontio ᾽, 
which had been reported to DBietricius 
from Montbéliard : see Ep. 1610. The 
letter is not extant, but was perhaps of 
the same date as Ep. 1456. For Eras- 
mus' visit to Besancon see Ep. 1440. 4n. 

veniam] Ep. 16:0 shows that 
Bietricius came as desired. 


Kk 


τὸ 
un 


498 LETTERS OF ERASMUS [1524 


decem dies. Insuper quod scribis de Besontica indignatione, non 
possum non satis mirari. Sed ne turberis ; profecto totum fabulo- 
s sum est et fictam. Forte post egressum nostrum legulei illique 
doctores scolastici semper bonis literis inuidentes, iunctis secum 
quibusdam nebulonibus, vt est apud eos non parua multitudo, 
hune excitarunt rumorem in vulgo ; sed et hoc penitus nihilifacio. 
Itaque dum venimus primo Besontium, statim, vt solet, exorta est 
ro in populo de te incerta opinio quis esses. Quidam dicebant, * Luthe- 
ranus est^, alii vero Non ", alii aliter, vt de Cristo actum est, et 
quique suam tuebantur partem. Et ego ridebam. Interrogatus 
persepe a dominis canonicis vel senatoribus, attestatussum viriliter 
te non esse Lutheranum. Credentes mihi, tibi magnos impenderunt 
τς honores, maiores certe facturi si quandoque potuisses cum senatu 
conuersari. Multaquoque ioco dicuntur, quae aliquando a stultis 
interpretibus serio capiuntur. Hoc est friuolum et vanum. Pro- 
pterea, mi patrone dilectissime, non crucieris in pectore super hac 
re, sed in hae tua venerabili senectute foelix, laetus et gaudens 
20 viuas alacriter. Si pateris aemulos vndecunque, hoc idem passus est 
et Hyeronimus et alii; hoc verae felicitatis signum est, quia nemo 
inuidet misero. Attamen inuitis omnibus hac nostra tempestate, 
sine fuco loquor, literarum monarcha censeris. 
Gaudeo quamplurimum, congratulorquoque tibi, quod sis in 
25 fauore Pontificis Romani, placetque xenium. Vellem ex erario suo 
non simile sed tantum medium ; satisfacerem damno incendii. 
Saluta mihi Frobenium et rem curetis meam, rogo obnixe. Etiam 
te mater salutat. Et iam foeliciter vale. 
Ex Porrentruto 12 Calendas Augusti 1524. 


30 Tuus et cliens et famulus, Theobaldus Bietricius Bruntrutensis. 
Doctissimo viro D. D. Erasmo Roter. suo, domino et amico 
venerandissimo. 


1469. ΤῸ NicHoLAs ÉvERARD. 


Munich MS. 10429. 6 (a). Basle. 
H. p.809: N. p.772: Lond. xxi. 6: LB.679. 26 July 1524. 


[An original letter, by a secretary (a!), finished and dated by Erasmus (o?): 
in the Camerarius collection (vol. 79) at Munich. It replies to an attack made 
upon Erasmus by Nic. Egmondanus (Ep. 878. 13n) through the agency of a Doctor 
of Laws, whose name is not given. The composition in question was written in 
Dutch, was circulated in manuscript (1l. 250-1); and apparently was never printed. 
Ep. 1668 shows that it was dispatched to Erasmus on 12 Sept. 1523, anonymously ; 
the reason why the name was suppressed being stated at the end. It may be noted 
that the addition to the first sentence here (l. 3) was only appended when the 
letter was printed in H. Probably therefore when Erasmus wrote this letter, 
he was in ignorance of the author's identity. Ep. 1668 reveals him to have been 
Floris Oem of Wyngairden, an intimate friend of Adrian vi since their years 
together at Louvain, and an associate of Egmondanus and Hulst in the persecu- 
tions of 1522. "The curt reply which Erasmus sent (Ep. 1699) to the advances 
of Oem's son shows that his annoyance over the episode was not then appeased ; 


s. egressum nostrum] From Por. than half the town of Porrentruy had 
rentruy on the way to Besancon; see been destroyed by fire—a calamity 
Epp. 1440. 4n, 1610. the traces of which no doubt still 

25. Pontificis] See Ep. 1438. remained. See L. Vautrey, Jwra Ber- 

26. incendii] On 8 Oct. 1520 more  moisiii, 1873, p. 51. 


TO NICHOLAS EVERARD 490 


1469] 


&nd the same inference may be drawn from the care with which he amplified thia 
letter to more than twice its original length for inclusion in H. 

Another change that he made in printing was to antedate the letter by two 
months and more. Why he did this I cannot conjecture. Presumably, as with 
Epp. 333, 335, he wished the public to believe that the letter was written a con- 
siderable while before it actually was. "The month-date of the ws. may be accepted 
in view of other letters to the Netherlands dated on the same day (Epp. 1471-3). 

A superscription by De la Faye, * Ep. pcrxxix N. E.', and the figure 233 at the 
foot of the page, show that the ws. was in the Deventer Letter-book when that 
came into the hands of Leclerc; cf. vol. i, pl. 3, of Ep. 215, and p. 603.] 

S. P., ornatissime Praeses. Allatus est huc libellus cuiusdam etiam 
sine nomine noti ac celebris, iocone an serio scriptus incertum ; 
autorem tibi notum esse scio. Primum miro verborum ambitu 
reddit rationem quur maluerit Hollandice scribere quam Latine : 
quasi inter nos certamen sit vter alterum superet facundia Romani 
sermonis, aut quasi lector non statim coniecturus sit quare gloriosus 
iuris vtriusque Doctor maluerit vulgari lingua scribere, nimirum 
vt Erasmum apud vulgus traduceret non responsurum. Ne illud 
quidem obscurum, quid hominem impulerit ad hoc ineptiae ; 
nimirum vrebat illum magnificus ille titulus, quem nescio qui 
libello suo praefixerant. Quasi mihi praestandum sit quem quisque 
titulum addat Erasmo. Certe non ignorat etiam ipse me neque 
de libello aedito neque de titulo somniasse vnquam, priusquam iste 
rem proderet. lam facile suecurret cuiuis quare non praefixerit 


nomen suum, quanquam plerique, vt ait, non ignorarent quis esset ας 


autor tam elegantis libelli. ^ Nimirum ambiebat frui gloria sine 
inuidia. Apud eos quibus arrisisset sycophanticus libellus, dixisset 
in aurem ' Meus est': si quis parasset vltorem calamum, ad 
inficialem causae statum confugisset. 


Verum ne in his ineptiis multum temporis teramus, ad ipsum 2o 


argumentum properabimus; quod tale est vt vndique clamitet 
parentem suum, videlicet Nicolaum Eemondanum. Nec enim alius 
tam ridiculas nugas pro seriis effutire potuisset. Et agnosco quae 
soleat respondere, vt hine gloriosus Doctor praeter Hollandicae 
facundiae laudem non ita multum gloriae sit relaturus. 

Principio mira dexteritate tractat locum communem. Absurdum 
illi videtur si quis reprehendat aliquem sui ordinis, hoc est si mona- 
chus monachorum vicia carpat, aut si theologus theologorum, 
sacerdos sacerdotum.  Quur igitur Hieronymus monachus tam 
multa scripsit in malos monachos ? 
homines stomachatur Bernardus ? Quur in malos episcopos tam 
acriter inuehitur Cyprianus ? Imo quur toties Prophetae saeuiunt 
in pseudoprophetas ? Quur toties Paulus Apostolus in pseudo- 
apostolos, Iudaeus in Iudaeos, Christianus in Christianos, damnans 
et traducens illorum stulticiam, leuitatem, contentiones, ebrietates, 


I. S. P. α: ERASMVS ROTERODAMVS NICOLAO EVERARDO, HOLLANDIAE PRAESIDI, 
SD H* 2. an a? : ac H Lond. 3. autorem . . . scio add. H. 
miro... 26. communem add. H. 28. si om. H. 32. Imo quur... 


36. incaestum add. H (incestum N ). 


IO. titulus] Evidently some book by 
&dmirers of Erasmus: perhaps Eoba- 
nus' Hodoeporicon (Ep. 870), or EAE., 
orithe Erfurt volume of epigrams (Ep. 
998. 66n). Or possibly the Colloquiorum 
Formulae, 'non tantum ad linguam 


puerilem expoliendam  vtiles, verum 
etiam ad vitam instituendam '; all 
editions of which from Aug. 1522 on- 
wards contain the Apotheosis Capnionis, 
with a very offensive lampoon of Eg- 
mondanus. 


ΚΙ 2 


25 


Ie 


un 


Quur toties in sui ordinis 3o 


500 LETTERS OF ERASMUS [1524 


ocium, incaestum ? Si communis ordo imponit silentium, nefas 
esset Christiano quiequam dicere in deprauatos Christianorum 
mores. In bonos male dicere, cuiuscunque sunt ordinis, scelus est. 
Caeterum nemo maiore cum fide reprehendit malorum vicia quam 

4o qui eiusdem est ordinis. Videtur enim apud hune plus valuisse 
veritas quam ordinis fauor. Alioqui videri poterat odio diuersi 
ordinis vituperare quae recta sunt. Veluti si Franciscanus repre- 
hendat vicia Dominiealium, etiam si id faciat recto animo, tamen 
non carebit suspitione liuoris. 

4; Wi hue spectat reprehensio, vt emendentur qui citra nominis 
iniuriam notantur, quos potius optemus correctos quam qui nobis 
sunt coniunctissimi ? Nisi forte vitio dandum existimat, si quis 
aegrotanti cognato pharmacum admoueat. Ipse Nicolaus Ecmon- 
danus quur Bruxellae saeuiit in suos Carmelitas ob nescio quae 

co muliebria, non solum iurgiis verum etiam carceribus et flagris, 
adhibitis ad id prophanis lictoribus, ne res possit esse clam ? 
Vtique respondisset hic, se quo magis faueret ordini suo, eo minus 
ferre eos qui moribus irreligiosis dedecorarent ordinem. Et haec 
qui facit, non patitur vt sacerdos ac theologus verbum iaciat in vitia 

ςς sacerdotum ac tbeologorum; quum interim nullius nomen per- 
stringatur, vt vtilitas admonitionis ad omnes perueniat, infamia ad 
neminem.  Quur igitur ipse toties e cathedra theologica eque 

suggesto manifestis mendaciis debaechatur in nomen Erasmi ? 
Et tamen is locus quo offensus videtur, modestissime loquitur 

6o de monachis ae theologis. Est enim, ni fallor, in Paraclesi, habens 
hune in modum : ! Neque enim consentaneum est, quum baptismus 
sit ex aequo communis Christianorum omnium, in quo prima Chri- 
stianae philosophiae professio est, quum sacramenta caetera, 
denique quum praemium illud immortalitatis ad omnes ex aequo 

6s pertineat, sola dogmata in paucos istos esse releganda quos hodie 
vulgus monachos aut theologos vocat. Quos ipsos, tametsi minima 
quaepiam portio sunt ad populum Christiani nominis, tamen hos, 
inquam, ipsos optarim maiorem in modum esse quod audiunt. 
Vereor enim ne inter theologos reperire liceat qui multum absint 

7o à suo titulo, hoc est qui terrena loquantur non diuina: et inter 
monachos qui Christi paupertatem et mundi contemptum profitentur, 
plusquam mundum reperias. Hic palam est nec ordinem a me 
damnari nec cuiusquam perstringi nomen. Quod si nullus est inter 
monachos suo titulo non respondens, si nullus inter theologos hoc 

7; indignus nomine, merito stomachatur in me gloriosus Doctor cum 
suo Carmelita. 

Habes ad vnum libelli caput : in quo sibi mire placuit, non modo 
propter eloquentiam verum etiam ob facetiam ; nam videtur sibi 
mire festiuus simulata modestia. Praeterea quod inibi scribo 


38. est add. H. 45. Si huc...58. Erasmi add. H. S9. videtur offensus ἢ. 
60. enim, ni fallor, add. H. habens . . . 79. Praeterea quod H (69. enim 
ne HN? E ne enim X! Loznd.): Quos hodie vulgus Theologos ac monachos vocat, 
etc. uod a. 


49. Bruxellae] Either when he was  v?; LB. v. i40 DE. Erasmus' quota. 
Prior there in 1517-18; or as In- tionis close, but not strictly accurate. 
quisitor in 1520. 73. nomen] Cf. Ep. 1196. 271n. 

60. in Paraclesi] N. Znmstr. f9. aaa* 79. inibi] .N./.fo.aaa* vo; LB. v. 140 B. 


1469] TO NICHOLAS EVERARD 501 


neminem esse submouendum a lectione sacrorum voluminum, quo 8o 
minus quisque quod potest illinc hauriat, ait me parum animad- 
uertisse quod scriptum est in Euangelio Ioannis, ἡ Puteus altus est, et 
in quo haurias non habes'. Ego vero et illius loci probe memi- 
neram; sed quoniam Samaritanae verba referuntur ad Christum, 
non putabam hie esse quod ad sacram Scripturam pertineret: nisi 8; 
placet hie sensus, Puteus diuinae Scripturae altus est, et Christus 
non habet quo hauriat. Eadem opera possemus probare Christum 
esse maleficum, quia in Euangelio legimus, * Si hic non esset male- 
factor, non tradidissemus eum tibi'. Olim altior erat puteus, 
priusquam exorta lux Euangelica discussisset vmbras et inuoluera 9o 
legis, et tamen vulgus legebat sacros libros. Nune posteaquam 
Dominus Iesus diriuauit aquas Euangelicae sapientiae per omnes 
plateas, quicunque fidem habet, habet quo hauriat. ludaei non 
submouebant a lectione Geneseos, Cantici, et Ezechielis, quum in 
his voluminibus sit plurimum obscuritatis, nisi vsque annum gs; 
trigesimum.  Profuit eunucho legisse Prophetam Esaiam quem 
non intelligebat, profuit Augustino pagano legisse Paulinas epistolas 
quas nondum intelligebat ; et Christianus arcetur a sacris libris ? 

Porro, quomodo velim sacros libros legi ab idiotis, explico in 
appendice praefationis in Matthaeum. Ea legenda fuit glorioso roo 
Doctori, priusquam occineret mihi locum ex Ioanne: quem si parum 
intellexit ac ridicule eitauit, mirum non est, diligentius, opinor, 
versatus in Accursiis ac Baldis. Quod si non aptius citat leges 
suas quam Euangelium, male agitur cum illius clientibus. Illud 
magis mirandum, Carmelitam tantum theologum tam  stolidis τὸς 
argumentis instruxisse suum  histrionem, nisi quod ille nihilo 
melioribus soleat vti in schola theologica, non sine risu baccalau- 
reorum. Εὖ hie sibi Doctor videtur admodum facetus, veluti 
commiserans meam caecitatem, qui non viderim locum tam euiden- 
tem in Ioanne ; in quo talpae fuerunt omnes retro theologi, quorum ττὸ 
nemo perspicere potuit hic interdici Christianis ne legant Euange- 
lium, quod Christus voluit vniuersis nationibus esse commune. 
At fortasse coriarius aliquis rectius legat Euangelium, quam vel 
Doctor hic vel huius instructor theologus, qui sic interpretantur 
Euangelium. Quis non intelligat istos sacras litteras ideo velle τις 
paucis esse notas, ne quid decedat ipsorum autoritati quaestuique ? 
Hoc huleus olim exacerbauit iureconsultos, euulgatis diebus fastis ac 
nefastis; nune, vt videtur, vrit theologos quosdam, et hoc magis 
vrit quo sunt illis tum auariores tum ambitiosiores. 

Sed audiamus argumenta reliqua quibus magnus ille theologus :20 
instruxit suum aduocatum. Obiieit ex Actis eunuchum Candaces 


81. minus add. H. 83. et add. H. 87. possimus H. 90. prius- 
quam... 9I. legis add. H. 93. Iudaei... 97. non intelligebat add. H. 100. 
. I21. aduocatum add. H. 


82. loannis] 4. 11. reader, 14 Jan. 1522, which follows the 
88. Euangelio] John 18. 30. preface to the Paraphrase on St. Mat- 
96. eunucho] Acts 8. 27—39. thew: see Ep. 1255 introd. 
97. Augustino] Conf. 7. 21, 8. 6-12; IOI. locum] See ll. 32-3. 
Acad. 2. 2. 103. Accursiis ac Baldis] See Ep. 134. 
idiotis] See Ep. 1153. 171n. 26 nn. 


100, appendice] The letter to the 121. Actis] S. 31. Erasmus here 


126 


130 


140 


A 
TA 


- 
Cx 
Un 


160 


s Euangelicas ; 


, 


502 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
Reginae, qui dixerit, rogatus an intelligeret, * Quinam enim possum, 
nisi aliquis dux viae mihi fuerit ?' Aethiops erat, aulae barbaricae 
praefectus, alienus a religione Iudaica ; non mirum si non intellige- 
bat prophetiam de morte Christi, quae nondum fuerat diuulgata. 
At eundem locum si nunc legat nauta, facile suspicabitur de Christo 
loqui. Et tamen Aethiops ille laudatur quod legerit sacros libros ; 
et quoniam in literis arcanis venabatur Christum, promeruit illum 
discere. Hoc exemplum tale est vt nullum magis idoneum adduci 
potuerit accendendis omnium animis ad lectionem sacrorum 
voluminum. 

Adducit et illud, quod Christus turbis loquebatur in parabolis. 
Verum idem dixit, * Nihil occultum quod non reuelabitur ; et quod 
in aure auditis, praedicate super tecta. ^ Parabolae pro tempore 


5 adhibitae sunt ; sed mortuo Domino scissum est velum et patent 


omnia mysteria. Alioqui si turbis nihil est proponendum nisi in 
parabolis, nefas erit idiotis exponere Euangelium ; peccarunt 
Euangelistae, qui mysteria doctrinae Christi lingua omnibus nota 
vulgarunt. Nam eo tempore etiam coriarii et nautae Graece 
Latineque loquebantur, quemadmodum nos Hollandice. An quia 
Christus imperitae ac iuxta maliciosae multitudini loquebatur per 
parabolas, quod sic expediret ad negocium redimendi generis 
humani, ideo populus initiatus Christi mysteriis nihil audiet nisi 
parabolas ? Quod si videtur aequum, legant igitur parabolas 
quod ipsum vetant isti, nimirum sibi ipsis con- 
trarii. Sed extra iocum, si a paucis petenda est sacrarum litterarum 
sententia, vbi est illud Esaiae vaticinium, et erunt omnes θεο- 
δίδακτοι ? * 

Citat ex Epistola Petri, quod ex Epistolis Pauli nonnulli quaedam 
intellectu difficilia deprauarent, in suam perniciem. Non damnat 
Petrus quod legerentur Epistolae Pauli, sed quod detorquerentur, 
quemadmodum et caeterae Scripturae. Si igitur vulgus sub- 
mouendum est a lectione sacrorum librorum, eadem ratione theologi 
submouendi sunt; quod omnes haeretici, quorum plerique fuere 
doctissimi, deprauent quae legunt, ad confirmationem peruersorum 
dogmatum. Nisiforte Ariani non sunt haeretici, nisi Origenistae non 
sunt haeretici. Nihil enim dico de Luthero istis centies haeretico, 
cuius peculiare dogma est, in disputando nihil admittendum esse 
praeter litteras sacras. Atqui Carmelita ne in theologicis quidem 
scholis recipit Scripturae sacrae testimonium. Etenim quum sic 

122. enim possum a : possim ἢ. 124. sinon a : si minus ΠΝ. 
a: erat H. 132. Adducit «: Adiicit H. 134. audistis H. I40/| Àm a. . 


147. θευδίδακτοι add. H. 149. ex post quod a : in H. 152. igitura: 
ideo H. 155. deprauant H. 156. Nisiforte . . . 181. Euangelium add. H. 


125. fuerat 


quotes his own version, as modified in 
1522, except possum : cf. p. 312. 

133. dixit] Matt. 10. 26, 27. 

147. Esaiae] 54. 13 ; cf. John 6. 45. 

149. Petri] 2 Pet. 3. 16. 

158. peculiare dogma] The rapid 
development of Luther's views on this 
point may be shown thus. In the 
Resolutiones, with which in 1518 he 
defended his theses about indulgences, 


after the address to the Pope, he makes 
the *protestationem in scholis fieri 
solitam ', declaring that what he says 
comes from either Scripture or the 
Fathers or the Canons and Decretals. 
In 1521, addressing Charles at Worms, 
he concludes ' Nisi conuictus fuero 
testimoniis Scripturarum aut ratione 
euidente—nam neque Papae neque 
conciliis solis credo *. 


1469] TO NICHOLAS EVERARD 503 


ratiocinantur baccalaurei, Hoc dixit Christus apud Matthaeum, 
ideo tua conclusio mentitur, ille clamat ' Ista est argumentatio 
Lutherana, protestor me non responsurum '. Vbi igitur valebunt 
sacrae litterae, si ne inter theologos quidem habent locum ? Nimi- 
rum ibitur ad fontes, hoc est Carmelitas duos; ex quibus posteri 
disecent eos haeretice argumentari, qui argumententur ex sacris 
voluminibus. 

Sed vt omissis iocis ad rem redeamus, si ideo populus non debet 
legere sacras literas, quas vulgarunt Apostoli vt legant omnes, eo 
quod sunt qui abutantur; nec Ecmondanus bibet vinum, quo 
tamen vnice delectatur, quod plurimi sint vbique qui vino abutantur. 
Imo nemo concionabitur in templis, quod illie multi doceant haere- 
Sim, quidam seditiones excitent, alii adulentur principibus, non- 
nulli mendaciis infument proximum. [ἃ si fiat, vbi regnum Eemon- 
dani? vbi tyrannis, quam iactat etiam ? Postremo, si ideo nulli 
fas erit gestare pallium Carmeliticum, quod eo plures abutantur, 
mutandum erit Ecmondano suum pallium. Hoc est acumen eorum 
qui nolunt populum attingere libros sacros: quos si vulgus non 
intelligit, quibus acceptum ferendum potius quam istis qui quotidie 
docent populum ? Ergone tot annis docuerunt nihil scire ? Et 
hic est profectus Euangelicus, ne quis norit Euangelium ? 

Tandem in epilogo concludit probabile esse theologos rectius 
intelligere Scripturas sacras quam laicos: quasi hoc negarim, si in 
genere loquaris, aut quasi vetuerim ne laici discerent a theologis. 

Obiicit quod alicubi taxans praepostera iudicia dixerim, ' Si 
Franciscanus pro cinericia veste sumeret nigrum pallium, metueret 
ne daemon quispiam viuum abriperet in Tartara. At idem non 
metuit committens adulterium aut incestum aut alia crimina, 
quae pugnant contra praecepta Dei. Non laudo eos qui temere 
mutant vestem, sed damno praeposterum ac superstitiosum 
iudicium. Horrent violare constitutiones hominum, et ludum esse 
ducunt violare praecepta Dei'. Hic decerpsit quod volebat, et 
omisit quod explicabat nodum. Vicit igitur gloriosus Doctor, et 
currum triumphalem merito adornat, si grauius peccat Bene- 
dictinus, quum per occasionem pro nigra veste sumit fuscam, 
quam quum adulterat sacram virginem. 

De Praedicatoribus qui commodum venantur ex praedicatione, 
vtinam falsum esset quod scripsi! Et tamen quod in genere dictum 
est, ad nullius contumeliam pertinet. Hoc si nemo scripsit ante me, 
par est vt feram huius admonitionis inuidiam. $i nulli tales sunt, 
dignus sum vt ridear, qui operam hanc inanem sumpserim. Quod 
si gloriosus Doctor nullum nouit talem, aspiciat suum Carmelitam. 

Verum Doctor iam ab asinis ad equos, hoc est a theologis ad 
principes desilit, Sensit Caesarem minari Turcis, et hinc sibi 


sperauit magnam gloriam. Si sunt qui hunc sermonem, ' Nolite 
186. cinericea ἢ. 188. committere H. 189. temere add. H. 
193. Vicit... 196. virginem add. H. 199. Hoc 8i...205. Si H : Item si a. 
165. Carmelitasduos] Perhaps another 197. Praedicatoribus] The reference 
way of referring to the present pair of ^ is perhaps to the comment in the Ratio 
antagonists: cf. ll. 75-6. 114. 202. verae theologiae (LB. v. 100 r-101 4). 


185. alicubi] I do not know where. 203. ab asinis] Cf. Adag. 629, 630. 


I 


I 


- 


- 


[sl 


»5 
- 


t 


65 


79 


80 


οο 


oo 


204 LETTERS OF ERASMUS [1524 


omnino resistere malo ', huc trahunt vt putent nec Turcis resisten- 
dum, Christo imputent, non mihi. Is est autor eorum verborum. 
At ego sic interpretor haec verba in Annotationibus, vt nemo 
possit hue detorquere: interpretor enim 'resistere malo, id est 


210 mala ratione '. Eat nune venerabilis Doctor, et dicat Caesarem 


215 


τὸ 
to 
o 


t 
S 
. 


[Ὁ] 
I 
«ι 


240 


recte facere si Turcas malis rationibus impetat. Nune vero ab 
asinis in canes desilit. 

Obiicit ex priuatis ad quendam literis, quod parum honorifice 
meminerim duorum honorabilium virorum Egmondi et Hulsti. 
Res ipsa docuit quam sint honesti; alteri est ademptus gladius, 
alter vix effugit iudicium. Ecmondanum noui: verum non ego 
solus. Et populus nouit non minus stultum quam insanum. Hul- 
stum vidi tantum, sed et hunc nosse potui, quemadmodum nouimus 
Phalaridem ac Neronem. Hi quum tribus verbis leuiter attacti sint 
in epistola priuatim scripta, quid erat necesse libello vulgato tradu- 
cere, quorum famae tam tenere metuit ? 

Postremo taxat quod scripserim de publicanis, qui exigunt 
a populo, non quantum iussit princeps, quod ipsum iniquum est, 
sed quantum ipsi volunt. Hic ille putat me dicere principum 
exactiones esse iniustas, vt me reum peragat laesae maiestatis. Et 
certe tales sunt nonnunquam monarcharum exactiones. Atqui 
ego quod graue est 'iniquum dixi: quemadmodum Vergilius 
dixit * et iniquo pondere rastros'. Etiniquum iudicem dicimus, non 
qui iniuste iudicat, sed qui rigidus est parumque fauens reo. Sic 
aequas conditiones appellamus, quae ex humanitate temperatae 
sunt; iniquas, austeras et nihil de iure remittentes. Sic iniquum 
vocaul quod exigunt principes a populo, quod per se satis molestum 
sit hoc pendere, etiamsi nihil addat redemptorum rapacitas. Vide 
quantum perieulum est scribere Latine iis qui Latine nesciunt. 

Hic existimat se mihi mouere magnam inuidiam apud Caesarem, 
si persuasum sit illi me non probare principum iniquas exactiones. 
Imo nulli magis Caesaris odio digni sunt, quam qui probant iniquas 
exactiones, ex quibus fere non multum redit ad Caesarem. Vectigal 
et tributum principibus debitum probat Paulus. Censum persoluit 
ipse Christus, Caesarum Caesar. Quid hoc ad me ἢ Ego publicanos 
monui, non Caesarem. Atque Caesarem ipsum liberius super his 
admonui in libello de Principe Christiano. Eum Caesar amplexus 
est, Ferdinandus aedidicit: et vterque mihi gratias egit, nimirum 
vterque doctior isto Doctore et isto theologo Christianior. Magna 


209. HN?: posset N?. hue om. N. 210. Eat .. 212. desilit add. H. 
214. duorum .. . virorum add. H. Ecmondani A. 216. Ecmondanum .. . 
221. metuit add. H. 225. vt... maiestatis add. H. 226. monarcharum 
exactiones add. H. 227. Virgilius H. 229. Bic... 233. rapacitas add. H. 


235. Hic...247. sciunt add. H (243. edidicit N. 247. cedunt XN?). 


206. resistere malo] Matt. 5. 39. 


213. literis] Perhaps Ep. 1345. 

208. interpretor] Annot., 1519, p. 25, 216. vix effugit] Cf. Ep. 1482. 10. 
1516, p. 248 : ' Nolite resistere cuiquam 222. de publicanis] Amnot., 1519, 
malo, hoc est iniuria siue versutia. .. . — p. 126 : on Luke 3. 13. 

Christus absolute vetuit resisti malo, 227. Vergilius] G. 1. 164. 

nimirum vulgari via, vt malum malo 239. Paulus] Rom. 13. 7. 

repellatur, hoc est conuitium conuitio, 242. libello] See Epp. 393; 853. 
vulnus vulnere, bellum bello, caedes 243. Ferdinandus] Cf. Epp. 943. 


caede '. 23-4, 970. 24—5, 1323. 3-5, 1505. 5-6. 


TO NICHOLAS EVERARD 505 


1469] 
vero theologorum felicitas, vt nos pro haereticis habeant, si stolidus 
aliquis Carmelita aut Baldicus doctor nesciat Latine. Quin potius 
caedunt feliciori seculo, quo foeminae Latine sciunt ? 

Haee in transcursu notaui, vir eruditissime. Equidem gratulor 
Ecclesiae Christianae talem Atlantem. Gratulor Hollandiae nostrae, 
quae viros habeat tam sapientes. Et huic libello quaerit typo- 
graphum, vt audio. Deus illi seruet suam mentem. 

Opto tibi tuisque omnibus omnem felicitatem, vir optime. 

Basilee postrid. Iacobi. An. 1524. 


Eruditissimo iureconsulto D. Nicolao Euerardo, Hollandiae 
Praesidi aequissimo. 
1470. To PETER BaRnBIRIUS. 
Opus Epistolarum p. 766. Basle. 


N. p. 731: Lond. xx. 46: LB. 783. «c. 26 July 1524.5 


[Written on the return of Livinus Algoet (cf. Ep. 1430. 21n) and in accordance 
with the advice given in Ep. 1458: probably therefore about the same date as 
Ep. 1471. In any case the year-date of the text must be wrong ; for the De libero 
arbitrio, which appeared in Sept. 1524, is not yet out.] 


ERASMVS ROT. PETRO BARBIRHIO 5. D. 


Pr& Liuinum famulum meum intelligo Ioannem Molendinum 
recepisse dimidium pensionis huius anni a Ioanne de Hondt, idque 
autoritate tuarum litterarum, quibus significaras te hae in re 
placasse animum meum. Et ni in tempore meas litteras attulisset 
Marcus Laurinus, decanus Brugensis, deuorasset totam. Et postea 
scribis inter nos amicitiam fore perpetuam. Vetus prouerbium est 
' vsque ad aras", sed vetustius exemplum ' vsque ad pecunias '. 
Quid te crudelius si nudo vestimenta detrahis et spoliatum spolias ? 
Tu scis quam simplici fiducia, quam syncero pectore, totum hoc 
negocium tuae crediderim fidei, cui pari fiducia crediturus eram et 
vitam. Inter Lutheranos fere qui mihi erant iuratissimi, nunc sunt 
hostes plusquam capitales. Quod si me fallit Barbirius, nulli 
posthae mortalium crediturus sum. Atqui pollicebaris ex Paria 
glebas aureas, et nunc detrahis tantillas micas ? 

Sed extra iocum, mi Barbiri, de Caesaris pensione nulla spes ni 
me domum recipiam ; et, si redeam, nescio an sint praestaturi quod 
pollicentur. Nosti comicum illud vel aulicum potius, * Mox, cras 
redi", * Vbi eras ?' Et meum ingenium non ignoras, quam non 
improbus sim appellator. Debetur iam in treis annos pensio. Et 


vir... 249. Atlantem add. H. 


1469. 248. transcursu a : transitu H. 
Bas. Id. Maii. An. 1524 H (Id. 


252: DUO. 
H : Idus N). 


1469. 246. Baldicus] Cf. Ep. 134. 26n. 
247. foeminae] Cf. Epp. 1233. 103n, 
1404. 25n. 
1470. r. Liuinum] See Epp. 
1430. 2In. 
Molendinum] Cf. Ep. 1458. 4. 
2. pensionis] See Ep. 1417. 23n. 
6. prouerbium] See Adag. 2110. 


IO9I, 


. 253. An. 1324 add. a?: Bene vale. 
2:4. Eruditissimo . .. 


255. aequissimo om. H. 


13. Paria] See Ep. 913. ón. 

17. comicum illud] Ter. Ad. 204, 234 
(cf. Ep. 80. 21): exclamations of un- 
ready debtors to their creditors. For 
the latter the Delphin editors supply 
*quando paratus eram tibi pecuniam 
numerare '. Cf. 4dag. 3492. 

19. pensio] sc. Caesarea. 


245 


250 


255 


Un 


- 
unt 


506 LETTERS OF ERASMUS [1524 


20 hic magno viuo; crede mihi, non possum minoris quam sexcentis 


tS 
Un 


30 


35 


40 


45 


florenis aureis. Alo familiam, famulos treis et equos. Semper 
aliquis est in legatione ; et valetudo indies fit deterior. Mense 
Iunio plane perieram, nec vnquam maiore desperatione sum 
enixus. Satis accisae sunt meae res, etiamsi nihil decidatur. Scio 
me debere tibi quiequid est hoc fortunae ; sed boni Mecoenatis est 
augere beneficium, non eripere quod dederit.  Scribunt amici 
parum bene consultum illi pensioni, me esse homuncionem ἐφήμερον; 
te isthic versari in frequentibus pestilentiis : quod si tertium veluti 
tibieinem supponas, rem fore firmiorem. Est apud me Liuinus 
cognomento Algoet, id est omnibonus ; seruiuit mihi plus quinque 
annos. In hunc velim transferri pensionem, si quid nobis accideret 
humanitus. Et est alioqui iuuenis bona quapiam fortuna dignus. 
Sic profecit in vtraque lingua, in bonis litteris ac disciplinis, vt me 
praecurrat. Denique Gandaui natus est, vt hoc ad commendationis 
cumulum adiiciam. Facies mihi rem vehementer gratam, si hoc 
quam primum expedias. Morillonus scripsit de precibus primariis ; 
permisi v6 meum nomen transferat in fratrem tuum Nicolaum. 

Accepi proximam foeturam Stunicae. Homo plane certat cum 
Pasquillo, vereque Lutheranus est; qui re ipsa docet nihil habere 
ponderis constitutiones Pontificias, qui tot aedictis vetitus, nihilo 
secus peragit suam fabulam. Decretum est posthac hominem 
negligere cum suis naeniis. 

Hie singulis diebus Euangelici noui iaculantur aliquid rabiosi 
libelli in caput meum. Non possum iniquius ferre, quando nuper 
in Pontificem emiserunt quaedam, quae nullus scurra euomeret in 
lenonem.  Cogor aedere libellum De libero arbitrio, quando iam 
rumor sparsus est, ne putent esse aliquid atrocius. Doleo Ponti- 
ficis legatum nihil aegisse apud Anglos. Demiror quid sibi velint 
monarchae. Hezium saluta mihi diligenter ac reliquos item amicos. 

Basil. An. 11525. 


36. primariis scrtpsi, cof. Ep. 1431. 18: priuiariis 4. 


48. egisse AN. 


20. magno viuo] For Erasmus' difti- 
eculties for money during this year cf. 
Epp. 1434. 24, 59, 1531. I 1-12. 

sexcentis] Yet his regular income 
was little more than 400: cf. the 
passage on this subject added just at 
this time to Cat. Luc. (1, p. 44. 38-43). 

21. famulos treis| L. Algoet (Ep. 
1091 and ll. 29-34 fra), Chas. Harst 
and Sig. Gelenius (Epp. 1215, 1702n). 
Hilary Bertulf (Ep. 1257. i3n) had 
perhaps by now left Erasmus. 

equos] Cf. Epp. 1422. 23-4, 1488. 
44-54, 1519. In. 

22. Mense Iunio] Cf. Ep. 1452. 27n. 

26. Scribunt amici] See Ep. 1458. 

27. illi pensioni] sc. Curtracensi. 

29. tibicinem] A column in the form 
of a piper, used like Caryatides for the 
support of buildings: cf. Juv. 3. 193 
zd Mayor's note, also Arnob. αὔτ. nat. 
2. 69. 


31. transferri pensionem] For an 


earlier expression of Erasmus' inten- 
tion to provide for Liuinus see Ep. 1437. 
195-8 ; and, for further prosecution of 
this matter, Ep. 1716. 

33. profecit] Cf. Ep. 1437. 196. 

36. Morillonus] In the letter of 21 
Aug. 1523 answered by Ep. 1431. 

37. Nicolaum] See Ép. 1431. 20-1. 

38. proximam foeturam] The two 
books mentioned in Ep. 1466. 35-42. 

cum Pasquillo] Cf. 1, p. 24. 6-8. 

For the statue at Rome, discovered in 
1501, and the practice of posting lam- 
poons upon it see OED. s.v. pasquin. 

43. Euangelici noui] Cf. Ep. 1483. 
5n. 
rabiosi libelli] Cf. Ep. 1481. 27n. 
. in Pontificem] See Ep. 1496. 135n. 
. De libero arbitrio] See Epp. 1419, 


. legatum] Schomberg : 
. 5on. 
. Hezium] See Ep. 1339 introd. 


see Ep. 


I471] 507 


1471. To Jouw pE Howpr. 


Magni Erasmi Vita p. 137. Basle. 
Lond. xxx. 12: LB. 685. 26 July 1524. 


[The year-date is confirmed by the connexion with Ep. 1433, and by the invita- 
tion to Erasmus from France. ] 


ERASMVS ROTERODAMVS [EIDEM] D. IOANNI DE HONDT, CANONICO 
CVRTRACENSI, S. D. 


Vi& optime, doleo te meis litteris commotum fuisse. Neo in te 
quadrabat, nec Bentino fuit vnquam apud me multum fidei. De 
Suffragan(e»o, quid dicat non laboro; qui Brugis bis in publica 
concione debacchatus est in nomen meum. 

Mitto ad te litteras Barbirii posteriores ; nam priores non accepi. 
In his testatur se inscio factum quod alii numerata est pecunia. 
Ex quibus fructibus reddet si, quod metuendum est, non obtineat 
sacerdotium ? aut quos illius haeredes ego persequar? patitur 
tantum iacturae nostra amicitia, sed nune non patitur fortuna. 
Caesar debet sexcentos florenos aureos ex pensione. Neque quid- 
quam accipiam, nisi redeam in Brabantiam. Et fortasse ne tum 
quidem numerarent. Et interim exceusaui me HRegi Galliarum 
offerenti Thesaurariam, vt minimum quingentorum coronatorum. 
O aulam nostram semper famelicam ! 

Haec scribo, ne posthac iterum fiat quod factum est, et pro tua 
humanitate adiuues, vt quamprimum redeat ad me data Molendino 
pecunia. Bene vale. Basileae, postrid. lacobi, Anno M D Xxiv. 


1472. ΤῸ WALTER Rvuvs. 


Rotterdam MS., Erasmus III. 102, p. 130. Basle. 
Horawitz v. 76. 26 July 1524. 


[The ms. year-date is corroborated by Ep. 1473; and receives further support 
from Erasmus' answer about the Paraphrases (ll. 11-12), which could not have 
been given before 1524. 

Walter Ruys (f 30 May 1534) of Grave in N. Brabant, sw. of Nymegen, evidently 
was at this time at Louvain ; cf. Ep. 1473, also Ep. 1547, with similar advice to 
thatgiven here. In spite of their apparent friendliness Erasmus almost immediately 
afterwards believed him to have contributed (cf, Epp. 1603, 1608, 1621, 1624, 1655) 
to the Apologia concocted by the Dominicans of Louvain (see Ep. 1r571n); 
one of the fictitious names on the title being derived from him. In r530 Soter 
printed for him at Cologne a volume on baptismal and other rites, containing 
also 113 Praefationes by him (Panzer vi. 411). At his death Ruys was Prior 
of the Dominicans at Nymegen. See Sweert, p. 296.] 


3. suffragano O? : corr. LB. 


I. litteris] Ep. 1433. 6. pecunia] For this trouble with 
3. Suffraganeo] See Ep. 1144. 39n. Barbirius see Epp. 1417, 1458, 1470. 
$. posteriores] Not extant:  an- 9. fortuna] Cf. Ep. 1470. 20n. 
swered by Ep. 1470. IO. sexcentos florenos] For three 
priores] Not extant: very likely ^ years: cf. Ep. 1470. 19. 
oontemporary with Barbirius' letter to 13. TThesaurariam] See Ep. 1434. 19. 
John de Molendino mentioned in Ep. 14. famelicam] Cf. Ep. 886. ςο--τ. 


1458. 9-10. 16. Molendino] Cf. Ep. 1458. ro-11. 


Un 


mM 


mÓ 


Oo 


- 
2 


Un 


508 LETTERS OF ERASMUS [1524 
D. ERAS. ROTE. WALTERO A GRAVIA DOMINICANO S. 

(Q»vip tu mihi ordinem excusare niteris ? Ego malorum mores 
bonis non imputo, et sub quamlibet nigro pallio exosculor animum 
candidum. Studium erga me tuum, mi Waltere, sane quam lubens 
amplector. Caeterum nolim te, dum pro Erasmo depugnas aduersus 
homines insanabiles, pene dixeram insanos, tibi grauem conflare 
inuidiam. Huc potius enitere, vt eruditione solida, vt inculpatis 
moribus inuidiam vel vites vel superes. Me mea fata nihil minus 
expectantem inuoluerunt huius seculi tumultui; ac mea mihi 
peragenda est fabula. Tu qui nondum prodisti in proscenium, vide 
vt caute temet appares theatro. 

Quod hortaris vt fiat de Paraphrasibus, iam factum est, maius- 
culis typis et item minusculis. 

Bene vale, Basileae, postridie Iacobi. An. 1524. 


1473. To ManrIN Lypsivus. 


Rotterdam MS., Erasmus [1]. 102, p. 130. Basle. 
Horawitz v. 75. 26 July 1524. 


| The ms. year-date is corroborated by Ep. 1472 ; and by the proposal to present 
Lypsius with the Paraphrases, no doubt in the collected edition (cf. Ep. 1472. 11n).] 


D. ERASMVS ROTERO. SVO LYPSIO S. D. FP. 

X(D»EMIROR vbi tuae literae tam diu delituerint. Nihil illis 
fuit gratius. Waltero tuo scripsi. Guilelmus videtur homo doctus, 
candidus et sani iudicii: cui scripturus eram, sed hie citius expecta- 
tione coepit abire. Scribam alias. 

Quae (annotasti» in Augustinum ex vetustis codicibus, possunt 
transnotari in charta, si designes editionem, paginam et versum. 
Ea si transmiseris huc, curabimus vt aliquid pecuniae ad te redeat. 
Nune non vacabat plura scribere. Goclenio scripsi vt emeret tibi 
Paraphrases, si non haberes. Bene vale. 

Basileae, postridie Iacobi. Anno 1524. 

1472. 1. escusare MS. : corr. Horawilz. 
1473. 5. annotasti addidi, in fine versus. 


3. Waltero MS. : corr. Horawitz. 


1472. τ. ordinem] For Erasmus' rela- 


MSS. of Augustine (cf. 1. 5). A letter 


tions with the Dominicans see Ep. 1006. 


4n. 
11. Paraphrasibus] Probably a re- 
quest that they should be printed in 
a collected edition. For the folio 
volumes see Ep. 1430. 3n: vol ii, 
containing the Epistles, is dated 1523. 
In octavo, all the Gospels and the Acts 
had appeared in 1523-4 separately, and 
not, so far as l know, collected with 
a general title-page: of the Epistles 
there had been four collected issues 
by 1523 (see Ep. 710 introd.). 
1473. 2. Waltero] See Ep. 1472. 
Guilelmus] Evidently William of 
Louvain, an Austin canon of Groenen- 
dael; who initiated an interesting 
correspondence with Lypsius in 1523-4 
(Horawitz v. 81-7), and lent him two 


to him from Erasmus is mentioned in 
EE. 69, 17 June 1527. He was still 
living in 1538 (OE. pp. 578, 621). The 
application to Groenendael had perhaps 
been suggested by Erasmus, who had 
seen and rejoiced in the two Mss. 
thirty years earlier: see App. $5 in 
vol. i, p. 590. 

s. Augustinum] This marks the 
resumption of the project for ἃ new 
Froben edition: see Epp. 1309 introd., 
1531. 45-6, 1547. Henceforward, until 
the publication of the work in 1528-9, 
it appears frequently in Erasmus 
correspondence with Lypsius. See 
also Horawitz v. 77-9. 

8. scripsi] The letter is not extant. 

9. Paraphrases] For Lypsius  fur- 
ther interest in these cf. Ep. 1547. 


1474] 509 


1474. To CHRIsTOPHER Or UTENHEIM. 


De immensa Dei misericordia p. 3. Basle. 
Lond. xxix. 39: LB. v. 557. 29 July 1524. 


[The preface to De immensa Dei misericordia Concio, Basle, Froben, Sept. 
1524 (a): a pious homily, cast in the form of a sermon, and perhaps offered for 
delivery at the ceremonial opening of the new chapel (cf. Ep. 1456. 9). It was 
submitted to the Bishop before printing (Ep. 1456), and as a result of his criticism 
( Ep. 1464) everything controversial in it was strictly shorn away. There is another 
Froben edition, *ex recognitione autoris, in italic type, Oct. 1524 (8); but no 
other authorized issue until the Basle Opera of 1540 (y). "The treatise speedily 
became popular. Froben printed a German translation in 1525 ; Gentian Hervet 
(Ep. 1087. 615n) translated it into English, London, T. Berthelet, s. «. (Bodl. 
Denyer 6), before 12 March 152; (cf. Ep. 1698n), reprinted by Berthelet c. 1533 
(Bodl. Tanner 24); and there are translations into Dutch 1526, Spanish 1549. 
Italian 1554, Czech 1558, and French 1712 (see BEr!.). 

The year-date of this preface needs no confirmation. "The mention of this 
and its companion work (Ep. 1475) in the second edition of Cat. Luc. (1, p. 21. 
18-23) indicates within narrow limits the date at which that treatise was revised 
and enlarged : cf. also 1, p. 12. 25-7.] 


REVERENDO IN CHRISTO PATRI AC D. D. CHRISTOPHORO 
EPISCOPO BASILIENSI, DES. ERASMVS ROT. S. D. 


SACELLO quod perquam elegans tua veneranda pietas Misericordiis 
Domini dieatum instituit, nos Misericordiae Encomium consecra- 
uimus; nec vlla in re libentius paruimus voluntati tuae, Praesul 
integerrime, cui semper paremus perlibenter. Nullum enim argu- 
mentum magis congruebat vel isti tuae pietati, qua vehementer 
eupis vniuersos mortales per Dei misericordiam salutem consequi, 
vel huie seculo longe corruptissimo. Nimirum in tanto miseriarum 
diluuio conueniebat omnes ad asylum diuinae misericordiae cohor- 
tari. Hanc operam eo lubentius tuo iussu suscepimus, quod repu- 
taremus nos simul et tuae sanctissimae voluntati gratificaturos et 
Deo rem non ingratam facturos. Vtinam autem et apud homines 
tantum valeat studium vtriusque nostrum, vt nostro hortatu quam- 
plurimi pristinam abiicientes maliciam, ambiant Domini misericor- 
diam ! quae tuam venerabilem senectutem semper fouere dignetur. 

Basileae iri. Calend. August. Anno M. D. XXIII, 


1475. ΤῸ HEgrraAs MARCAEUVS. 


De immensa Dei misericordia, p. 157. Basle. 
Lond. xxix. 40: LB. v. 589. 30 July 1524. 


[The preface to the enlarged text (see Ep. 1346) of the Virginis et martyris com- 
paratio, first printed with the De immensa Dei misericordia, Basle, Froben, Sept. 
1524 (a), and again in Oct. 1524 (8) ; see Ep. 1474. "There are also Froben editions 
of Sept. 1529 (4: see Ep. 1346), and in vol. v of the collected Opera of 1540 (ὃ). 
The changes made in this preface in y, but lost again in δ, appear to have been 
designed to make clear a point, which in Ep. 842 also had not been obvious, that 
Mareaeus' house was a nunnery. | 


9. libentius y. 


un 


IO 


uat 


I5 


510 LETTERS OF ERASMUS [1524 


ERASMVS ROT. INTEGERRIMO DOCTISSIMOQVE PATRI HELIAE MARCAEO 
MACHABAETANO, HONORATISSIMI MACHABAEORVM 
COLLEGII MODERATORI, S. D. 


MrrTIMVS libellum et breuem et sero, sed quem fatearis et pro- 
lixum et satis maturatum, si scias quam nihil ocii mihi reliquum 
faciant ad gratifioandum amicis in huiusmodi materiis crebrae 
aegrotationes, pene iugis occupatio, quum aliis in rebus, tum prae- 
cipue in mittendis ac recipiendis epistolis, deinde studiorum labor, 
quem exigunt argumenta suscepta. Si satisfactum est voluntati 
tuae, vehementer gaudeo; sin minus, certe promptam animi nostri 
voluntatem probes oportet, si modo non falso nobis tua praedicatur 
humanitas. Quum dabitur plus ocii, cumulatius tuo pio desiderio 
satisfaciemus. Bene vale, cum honorabili choro tuo Deo militan- 
tium virginum, vir optime. Basileae. 3. Cal. August. An. 1524. 


1476. To Jouw EnRaswurvs FROBEN. 


Fam. Colloquiorum Formulae p. 3. Basle. 
Lond. xxix. 18: LB. i. 627. 1 August 1524. 


[The preface to a new edition of the Familiarium Colloguiorum Formulae, 
Basle, Froben, Aug.-Sept. 1524 ; containing six more colloquies than the Froben 
edition of March 1524 (see Ep. 1262 introd.). The dates need no confirmation.] 


DES. ERAS. ROT. OPTIMAE SPEI PVERO IO. ERASMIO FROBE. S. D. 


ViciT libellus tibi dicatus expectationem nostram, Erasmi 
mellitissime : tuum erit videre ne fallas expectationem nostram. 
Ille sic adamatur, sic rapitur, sic teritur manibus studiosae iuuen- 
tutis, vt et patri tuo fuerit subinde typis excudendus, et mihi nouis 
accessionibus.identidem locupletandus: dicas et ilum Ἔράσμιον 
quempiam esse deliciasque Musarum sacra colentium. Quo magis 
adnitendum erit vt tu quoque sis quod diceris, hoc est vt literis et 
morum probitate sis omnibus bonis charissimus. Vehementer autem 

udendum fuerit si, quum tam multos hic libellus et Latiniores 
reddiderit et meliores, tu commiseris vt ad teipsum non redierit 
eadem vtilitas quae per te peruenerit ad omnes; quumque tam 
multi sint adolescentes qui tibi nomine Colloquiorum gratias agunt, 
nonne merito censeatur absurdum si tua culpa factum videatur 
quo minus mihi possis eodem nomine gratias agere ? 

Accreuit libellus ad iustam voluminis magnitudinem : tibi quoque 
conandum est vt quantum accrescit aetas, tantum accedat et 
honestae eruditioni et morum integritati. Sustines non vulgarem 
expectationem, cui respondere necessarium, vincere pulcherrimum 
fuerit, certe fallere sine summo dedecore non potes. Nec hoc dico 


20 quod hactenus poeniteat profectus tui, sed vt currenti calcar 


1475. TIT. DES. ante ERASMVS add. δ. MACHABAETANO 0: MACHABAEITICARVM 
B9 : MACHABAFITICARVM VIRGINVM "^. 10. Deo militantium virginum add. γ: 
Om. δ. 


1475. 4. aegrotationes] See Epp. 1474, 1476, 1502 ; and the completion 
1466. 61n, 1452. 27n. of the De libero arbitrio (Ep. 1481). 
occupatio] For Erasmus' literary 1476. 9. pudendum fuerit] For this 
work at this time see Epp. 1460, 1465, — idea cf. Ep. 698. 5-7. 


1476] TO JOHN ERASMIUS FROBEN 511 


addam, quo eurras alacrius, praesertim quum eam aetatem ingressus 
sis qua non alia continget felicior ad inbibenda literarum ac pietatis 
semina. Fac igitur vt haec Colloquia vere tua dici possint. Dominus 
Iesus seruet istam aetatem tuam puram ab omnibus inquinamentis, 
semperque ad meliora prouehat. 

Vale Basileae Cal. Aug. AN. M. D. xxrir. 


1477. To THE MaGISTRATES OF STRASBURG. 


Copenhagen MS. G. K. S. 95 Fol., f. 239 (a). Basle. 
Hj pi751: N.p:710; Lond. xx.22: LB. 087. 23 August 1524. 


[The manuscript (α) is an autograph rough-draft in the Copenhagen book 
(see App. r3 in vol. iii); but Erasmus' first composition (s!) has been revised 
by a second hand (o?), I cannot determine whether his own, with a sharper pen, 
us the time of first writing, or that of an editor preparing the letter for printing 
ater. 

Ep. 1429 is here repeated, and this time probably no opening was left for failure 
in delivery ; for in the minutes of the Strasburg town-council the record appears, 
' Samstag post Bartholomaei, 27 August 1524. Erasmus von Roterdams schriben, 
etliche schmachbüchlein so dureh Hutten vnd Ott Brunfels gemacht vnd Hans 
Schott gedruckt, daran er zwey m.H.H. (meinen Herren) zugeschickt. Erkannt: 
Mster Otten vnd Schotten zu beschicken vnd ir verantwortung zu hóren'. See 
some extracts from the Annales attributed to Seb. Brant but really made by 
Jac. Wencker (1668—1743), printed by L. Dacheux in Bull. soc. pour la conservation 
des monuments historiques d' Alsace, xv (1890), pp. Ixxxviii-xcix, 246, and xix (1898), 
pp. 36, 700 ; for knowledge of which I am indebted to the kindness of Dr. I. Bernays 
of Strasburg. on the occasion of our visit there in July 1908. Ep. 1481. 28-30, 
shows that Erasmus was satisfied with the result of this application, Though 
Brunfels name is carefully suppressed in the printed editions, it is surprising 
that after a lapse of years, when he had long made his peace with Erasmus (see p. 
368), this letter should have been selected for publication : cf. Ep. 1356.] 


GENEROSIS AC MAGNIFICIS DOMINIS INCLYTE CIVITATIS ARGENTINAE 
MODERATORIBVS ERASMVS ROTERODAMVS S.D. 


MAGNIFICI proceres, ne vos diu teneam, est isthic Ioannes Schotus 
iypographus, qui pridem excudit libellum Vlrici Hutteni in me 
scriptum, plenum manifestis mendaciis, addidit picturas odiosas. 
Nec hoe contentus, rursus clam excudit eundem libellum, cum 
inuectiua cuiusdam Othonis Brunsfeldii, in quo quiequid scurra 
auderet in scurram dicere, congerit in me: me desertorem esse 
Euangelii, me corruptum pecunia bellum gerere aduersus Euange- 
lium, me frusto panis conduci posse ad quiduis. Quid oportet recen- 
sere ? totus libellus praeter insana conuicia nihil habet. Ea res 
vehementer displicuit ipsi etiam Lutero et Melanchthoni, qui intel- 


1477. TIT. GENEROSIS... ROTERODAMVS α : ERASMVS ROT. SENATVI ARGENTI- 
NENSI H. I. isthic αὐ : apud vos «!. Schotus o: Scottus H. 
4. excudit om. H, in fine versus. 5. Othonis Brunsfeldii om. H. 


1477. 3. pieturas odiosas] Both ὑπὸ picture of Erasmus see Ep. 1481. 27n. 
editions of Brunfels'! Responsio (see H.E. 6. desertorem] See  Brunfels  Re- 
pp. 82*, 83*) show Weiditz's wood. sponsio: HE. 334. pp. 332. 34-5; 341. 
cut of Erasmus which is reproduced 13-14, 37. 

in this volume ; but as that, though 7. corruptum] ibid. p. 341. 10-11. 
not flattering, is scarcely such as could S. conduci] ibid. p. 341. 25-39. Cf. 
have aroused his indignation, he mustbe Epp. 1459. 54n, 1481. 17. 

thinking here of the ' pictura seditiosa ' 10. displicuit] See Epp. 1356 6O3n, 
of Ep. 1459. 24n, 25. For another 1384. 53n, 1429. 9, 1432. 56, 1437. 104. 


25 


Un 


IO 


MT 
una 


i» 
o 


τὸ 


30 


o3 
UC 


40 


512 LETTERS OF ERASMUS [1524 


ligunt nullos homines magis officere negocio Euangelico quam tales. 
Expostulantibus amicis quur talia faceret, vterque tum Otho tum 
Scotus respondit atrociter, minitans etiam acerbiora. "Tandem, vt 
audio, monitus est etiam per aliquos ex magistratu ne quid in 
posterum auderet simile. lle contempto iure publico, quod 
detestatur libellos famosos, contempta vestre dignitatis saluberrima 
necessariaque constitutione, contempta vestra humanissima admoni- 
tione, denuo excudit eundem libellum. 

An ego bene meritus sim publice de studiis, omnes norunt. Pro 
Euangelio prouehendo plurimum laborum et inuidie sustinui. 
Omnia recusaui que mihi principes obtulerunt vt scriberem aduersus 
Luterum, imo mea malui perdere quam ad affectus quorundam 
scribere contra meam conscientiam. "Tantum isti federi nolui dare 
nomen, quum multis aliis de causis, tum ob hoc quod quedam in 
libris Luteri non intelligerem, quedam non omnino probarem: 
praesertim quum in ista coniuratione viderem quosdam esse quorum 
mores et molimina mihi viderentur longissime abesse a spiritu 
Euangelico. Nullus vnquam a me lesus est, vel quia faueret 
Lutero, vel quia parum faueret. Nec Schotus aut Otho vnquam 
verbo a me lesus est. 

Non est vulgare crimen accepta pecunia prodere Euangelium 
Christi. Si vestra equitas non sinit furem impunitum, hoc multo 
sceleratius, tam petulanter impetere famam, vita quoque chariorem. 
Si plectitur qui dat alapam alteri, quid commeretur qui sic debac- 
chatur in famam hominis? Non postulo vt vestra celsitudo habeat 
rationem etatis meae aut meritorum meorum erga publica studia, 
non fauoris quem semper gessi erga ciuitatem istam, cui scio me 
plurimis officiis obligatissimum : tantum hoc admoneo prudentiam 
vestram, vt prospiciatis quo tandem euasura sit talium hominum 
licentia, si quod libitum estimpunelicuerit. Sifauetis Euangelio, isti 
perdunt Euangelium. $Si fauetis tranquillitati publice, ista nihil 
aliud sunt quam seminaria seditionum. Si vobis displicet legum 
publicarum contemptus, vt optimo iure displicet, omnes omnium 
gentium leges inter atrocissima crimina ponunt libellos famosos. 

Res obscura non est. Autor facinoris vterque agit Argentorati, 
et profitetur factum. Prodiit et alter libellus in me, Haganoe vt 
aiunt excusus, sed impendiis Schoti. Nec vllum facient finem in- 
saniendi, si possint vestra lenitate semper abuti. Ego meam iniuriam 
possum ferre; sed huiusmodi libelli conciliant vestre ciuitati, cui 
ego ex animo bene volo, non mediocrem inuidiam apud bonos 


12. tum Otho tum Scotus om. H. 16. dignitatis « : ciuitatis ἢ. 
17. necessariaque add. α. contempta vestra humanissima admonitione 
om. H. 24. quod add. a*. 25. non omnino a: omnino non 4. 26. esse 
add. o? | 28,29. fauerit H. ^ 29. Schotus aut Otho a: typographus nec libelli 
autor Η. 38. officiis α : officii a!. 40. quod a: quiequid Z. 41. ista 
a: isti H. 46. profitentur H. Prodiit... 47. Schoti om. H. 48. a? : 
possent a!, 49. cui... 50. volo add. a in marg. 


23. isti federi] The reformed Church 38. obligatissimum] Cf. Ep. 1429. 26n. 


of Strasburg : cf. Ep. 1459. 61n. 46. alter libellus] Probably Alber's 
dare nomen] Cf. Epp. 1r48:. 22,  ludiciwm (Ep. 1466. 26n); one edition 
1485. 7, 1496. 128. of which is attributed by Bócking (HE. 


26. coniuratione] Cf. Ep. 1433. 11n. p. 86*) to Secerius' press at Hagenau. 


1477] TO THE MAGISTRATES OF STRASBURG 513 
viros ac principes, quorum plerisque non sum inuisus. Bene valete, 
generosissimi ac splendidissimi viri. 

Basilee prid. Bartholomei. An. 1524. 


1478. ΤῸ AvGUSTINE SCARPINELLUS. 


Opus Epistolarum p. 623. 
N. p. 594: Lond. xviii. 45: LB. 688. 


« Basle.» 
30 August 1524. 
[I cannot conclusively establish the year-date ; but the position of this letter 


in H among a number of other letters to England at this time affords corroboration. 
For Scarpinellus see Ep. 1169.] 


ERASMVS ROTEROD. AVGVSTINO SCARPINELLO, DVCIS MEDIO- 
LANENSIS APVD ANGLOS ORATORI, S. D. 


SIC insculptus est animo meo Soearpinellus ille candidissimus et 
Gratiarum antistes, vt ipse mihi citius excidero ; ne tu putes opus 
vt vlls argumentis mihi refrices tui memoriam.  Voluptati fuit 
quod famulus meus nunciauit te bene valere. Nam Vuormacien. 
consilium, vt memini, conciliarat tibi nonnihil aduersae valetudinis ; 5 
et video multos principum legationibus, dum nimium immoran- 
tur, immori. Sed quis te genius adegit in Britanniam ? Quomodo 
nos fata distrahunt!  Praesulem Theatinum attraxit Rhoma; ego 
facetus sum Eluetius, tu Britannus. Vtinam óAóxpvcov te remittat 
Britannia! Miseret me Mediolani, praeter tot bellorum calamitates τὸ 
nunc saeuissima peste laborantis. 

Plura seripsissem, sed vt vos Mercurii subinde alio atque alio 
deuolatis, verebar ne meae literae te istic non essent reperturae. 
Verum vbicunque futurus est meus Augustinus, precor illi fortunam 


1478. 4. famulus meus] Probably 
Liuinus Algoet; who had no doubt 
brought back Scarpinellus' letter from 
England when he returned at the end 
of June (see Ep. 1430. 21n). 

Vuormacien.]  Searpinellus had 
been there in attendance on Mar- 
lianus: see Epp. 1195. 148, 1198. 51. 

5. aduersae valetudinis] For the 
plagus at Worms see Ep. 917 introd. 

arlianus himself was one of its vic- 
tims: see vol. iv, p. xxv. 

8. nos fata distrahunt] This evidently 
implies that at some period Caraffa, 
Searpinellus and Erasmus had been 
together and in close intimacy : pro- 
bably in 1516-17, when Caraffa and 
Marlianus (and possibly therefore Scar- 
pinellus) were in the Netherlands 
(cf. Epp. A11. 8, 412. 53, 60, 539. 9, 
500. 74, 591. 73, 628. 54, 640), before 
accompanying Charles to Spain (cf. 
Ep. 695. 50). 

Ep. 1169 shows that Erasmus had 
met Scarpinellus during the ceremonies 
of Charles! coronation: but I cannot 
find that Caraffa was then in the North. 


452'5 


Theatinum] Caraffa | He had 
been recalled to Rome by Adrian vr in 
1523 to aid in the introduction of 
reform (Pastor ix. 117-18, x. 406); 
and now, besides official work was 
actively engaged in the foundation of 
the Theatines, and with the Oratory 
of Divine Love (id. x. 380, 406-12). 

9. óAóxpvcov] With the customary 
presents given to ambassadors ; which 
in wealthy England were expected to 
be large (see Ep. 77. 14-17). Such ex- 
penses occur frequently in Henry viis 
Book of Payments: e.g. £66. 13. 4 
to Caraffa in Aug. 1515 (Brewer ii. 
p. 1468). 

IO. bellorum] For Francis! designs 
on Milan at this time see Brewer 
iv. 565, 567, 609. 

1r. peste] Alciati writes from Milan, 
23 May 1524, ' Pestis multum incre- 
bescit!': M. Gudii Epistolae, 1697, 
p. 105 (see Ep. 949). A letter from 
"Turin, 9 Aug. (Brewer iv. 570), reports 
*a great death where the armies have 
assed'; 100,000 perishing at Milan. 
f. also Epp. 1514. 8, 1557. 


nl 


I5 


5 


- 
un 


514 LETTERS OF ERASMUS [1524 
eruditione non vulgari moribusque sanctissimis pariter et candidis- 
simis dignam. Nos vicissim quaecunque expectat regio, Scar- 
pinellum intimis animi recessibus penitus infixum circumferemus. 


Bene vale tertio Calend. Septemb. Anno w.p.xximut. 
1479. To Haro HERMANN. 


Opus Epistolarum p. 805. 
N. p. 768: Lond. xxi. 4: LB. 689. 


Dasle. 
31 August 1524. 


[The year-date is confirmed by the mention of the De libero arbitrio as in the 
press (l. 182). For Hermann see Ep. 903. 12n.] 


ERASMVS ROTERODAMVS HAIONI HERMANNO PHRYSIO, IVVENI 
CVM PRIMIS ERVDITO, S. D. 


AMICE candidissime, sic age, sic pergito ranam agere, donec 
imperauero tibi silentium. Quid enim mihi tam eruditis, tam 
amicis epistolis possit accidere iucundius ? Sed vt tribus verbis 
ad singulas epistolae tuae partes respondeam : Lazarum Bayfum 
gaudeo vehementer hoc praestitisse in vestibus quod Budaeus in 
Asse. Cum primis autem exosculor hominis candorem cum exqui- 
sita coniunctum eruditione, quod inter litteratos rarissimum est. 
Sciebam laenam esse genus vestis, et suspicabar respondere χλαίνῃ ; 
verum vitabam dictionem primum minus notam, deinde ancipitem. 
Penulam hybernam nouerunt omnes. Mutabo tamen hunc locum, 
vbi librum Lazari videro: quod equidem opto vt quam primum 
fiat. Quod ad ἀναξυρὶν pertinet, arbitrabar subligar idem esse quod 
braecas, aut aliquid certe simillimum. Legeram apud Iuuenalem, 
ni fallor, * et subligar Acci'. Caeterum, vtcunque hoc habet, si quis 
errasset in vocabulo vestis, an hoc tibi videtur protinus conuiciis 


exagitandum ? 


1479. 4. Bayfum] ἃ young French- 
man, whose extant correspondence 
with Erasmus begins in 1528. He was 
now a student at Padua, and engaged 
upon his De re vestiaria, which is in the 
form of notes on a chapter of the Digest, 
bk. 38, 'Lex Vestis, ff. de auro et 
argento leg. The first edition was 
printed at Basle, J. Bebel, March 1526 ; 
a second, revised, by the Froben firm, 
March 1531. 

5. in Asse] See Ep. 403 introd. 

6. candorem] Erasmus remarks on 
this in his letter of 1i March 1528 
(Lond. xix. 51, LB. 939) ; referring to 
Hermann's letter answered here. 

8. laenam] Evidently Baif had been 
criticizing Erasmus' translation of y^a:- 
var by penulam in Adag. 1000, and of 
ἀναξυρίδα by subligaculo in Adag. 2352. 
In the De re vestiaria, cap. 15, Βαϊ 
gives laena as equivalent to xA«tra; 
in cap. Τό he refers to Erasmus' notes 
on Jerome σάω. Pelag. 3. 4 (1516: 


Ac plane demiror si quis hodie de priscarum 


iii, f. 140 v9.) for the translation of 
φαινόλην (2 Tim. 4. 13) by lacernam or 
penulam ; in cap. 20 he distinguishes 
subligaculum from ávo£vpíba, which, in 
citing the same adage, he translates 
bracham. 

το. Mutabo] In the edition of Feb. 
1526 Erasmus fulfilled this promise for 
Adag. 1000 by adding the passage 
beginning * Quanquam et Latini laenae 
vocabulo vtuntur . . . tolerantiam '. 
For Adag. 2352 he changed subligaculo 
in the heading, to  4maryride iu 
March 1533, and inserted the statement 
that ' Eruditi quidam putant Anaxyri- 
dem Graecis dici quas Latini vocant 
brachas siue foeminalia' In discuss- 
ing the question he adds a remini- 
scence of hislife in Italy : * Vidimus et 
Venetiae patritios iuuenes, si quando 
peregrinantur, gaudere Gallicis subu- 
culis absque veste superiore: quod 
idem domi non faciunt ᾿. 

13. Iuuenalem] 6. 70. 


1470] 


TO HAIO HERMANN 


515 


vestium nominibus certo queat pronunciare, quum me viuo toties 
mutatas videam vestimentorum formas. 
Criticos istos de quibus scribis, rideo: qui si vicissim aederent 


sua, inuenirent fortassis et ipsi censores suos. 


Et tamen aequo 


animo patior mihi laudem detrahi, qui mihi nihil laudis arrogo. 
Alicubi, sicut opinor, scripsi Budaeum cum Hermolais et Politianis 
certamen sustinere, et fortasse ἐν τῷγε γράφειν “Βλληνιστὶ primas illi 


tribui. 


Nee adhue video quenquam qui tantum etiam possit ex 


témpore. Nam frequenter ad me scribit quauis de re totas Graecas 
aut semigraecas epistolas, idque ex tempore. Caeterum, quum essem 
in Italia, doctos omnes veneratus sum, nec quisquam a me contem- 
ptus est. Angeli Colicii nomen ne audiui quidem vnquam ; vnde 


miror quod ille repererit inuectiuae argumentum. 
ingeniis semper candidissime et sensi et praedicaui. 


De Italorum 


quidem noui: qui vtinam docuisset certam prouerbiorum inter- 
pretationem quam in me desiderat! De malicorui malo ouo refero 


17. toties mutatas] Cf. the colloquy 
Franciscani, first printed in the Froben 
edition of March 1524 (LB. i. 743 T): 
* Nonne videmus et hodie quasdam anus 
tenentes sui seculi cultum, qui magis 
est diuersus a cultu horum temporum 
quam meus cultus abest a tuo ? * 

I9. Criticos istos] This band, whom 
Erasmus describes elsewhere as 'pa- 
gani' (Ep. 1489. 20-21; cf. Epp. 
1488. 10-11, 1496. 183-4) is clearly the 
Roman Academy (cf. Ep. 1342. 326n). 
For details about its members see 
Pastor viii, ch. 5 and Gregorovius, 
Rome in the Middle Ages, bk. xiv, 
ch. 4; citing Sad. E. 106. 

22. Alicubi] See Ep. 531. 39-49. 

28. Colicii] Cf. Ep. 1482. 29. No 
doubt Ang. Colocci (1467—1 May 1549) 
is intended. He was a native of Jesi, 
near Ancona, and was educated at 
Rome under Geo. Valla (l. 7on), and 
afterwards at Naples. On the death 
of his wife he entered the Church, and 
in Jan. 1506 was one of the papal 
secretaries (cf. vol. iii, p. xxx). Later 
he became the leader of the Roman 
Academy. In Nov. 1521 he was 
appointed coadjutor-bp. of Nocera in 
Umbria, and succeeded to the see in 
May 1537; but he resigned in 1545 
in order to be free for his literary pur- 
suits. He had a garden in Rome— 
on the site of the present Palazzo del 
Bufalo, near the Piazza Colonna— 
which he enriched with collections of 
art and antiquity (cf. Ja. Mazochius' 
Epigrammata, antiquae Vrbis, Rome, 
April 1521, ff. 97 v9.-100); but these 
suffered severely in the Sack of 1527. 
An edition of the Scholia on Homer was 
printed in his house c. Sept. 1517 
(Legrand i. $6). Some of his books 
and papers were acquired by Fulvio 


Orsini (1529-1600), and are now in the 
Vatican: a few Greek and many 
Latin MSS., and also some in Pro- 
vencal. There is abundant detail about 
them in La Bibliothéque de Fulvic 
Orsini, by P. de Nolhac, 1887; who 
desiderates a monograph on Colocci. 
He published very little, and even the 
* inuectiua of l. 29 was probably only 
circulated in ms. 

There is a life by Fed. Ubaldinus, 
Rome, 1673, and a collection of his 
poems by J. F. Lancellotti, Jesi, 1772. 
See also CTiraboschi vii. 1359-61; 
AE; Gams; Pastor viii. 189; and 
Gregorovius p. cit. Jo. Pierius 
Valerianus (1477-1558) makes Colocci 
one of the principal speakers in his 
dialogue De litteratorum — infelicitate, 
1620. 

29. Italorum] For complimentary 
words of Erasmus about Italy see 
Epp. 531. 44-9, 635. 6-8, 809. 124-5. 

30. Casalium] Jo. Baptista Casalius, 
canon of the Lateran and member of 
the Roman Academy : verses by whom 
appear in the Coryc?ana, ἴο, TF? v9. (see 
Ep. 1342. 326n). He was an admirer 
of Longolius, and edited the Defensio, 
Rome, S. Guilleret, 9 Aug. 1519 (cf. Lo. 
E.. ff. 95 v9, 147 v9.) with which 
Longolius replied to the opposition over 
his citizenship of Rome; and also 
addressed to Clement vir an oration 
In legem agrariam pro communi vtilitate 
et ecclesiastica libertate tuenda, Rome, 
I524. By Aug. 1525 he was dead 
(Epp. 1597, 1603). See P. de Nolhac, 
Bibl. de Fulvio Orsini, 1887 ; V. Rossi, 
Pasqwuinate αἱ Pietro Aretino, 1891, 
pp. 113-14 ; and Th. Simar in JMusée 
Belge xiv, 1010, p. 69, and xv, ΤΟΙ͂Ι, 
ῬΡ. 172, 199. 

32. mali corui] 4dag. 825. 


Lla 


Ne Casalium 3o 


35 faceret. 


516 


LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


quod est in Graecorum commentariis ; de cornicis oculis torquebar, 
et consulto vno aut altero, nihil indipisci potui quod mihi satis- 


Nec mihi puto ignominiosum, si quis quid reperiat exac- 


tius in tanta rerum tum turba tum obscuritate. 
De sene illo nihil admiror; eo ingenio natus est vt ipse sibi 
litteras inuideat. "Talis fuit ante annos xxv ; nec morbus hic solet 


aetate reddi mitior. 


Caeterum quod addidit de ἄνες, quod sonet 
4o 'remitte', et ἄφες, cui respondeat 'dimitte', friuolum esse vel 


illud arguit, quod Lucae capite quinto et septimo idem interpres, 
qui alias gaudet verbo dimittendi, ἀφέονται vertit remittuntur ', 


non ' dimittuntur '. 
peecetarum s Graece est ἀφέσει. 
45 


erebro comperies, Deuteronomii r5. 


Rursus in Cantico Zachariae ' in remissionem 
Iterum cap. 3, εἰς ἄφεσιν. 
euitici 25. annus remissionis dicitur ἀφέσεος, non ἀνέσεος. 


Rursus 
Idem 
Iterum apud Ezechielem 


cap. 46. ἄφεσις est, non ἄνεσις. Ex his satisliquet quam non spectarit 
interpres, quod senex iste ceu rem arcanam praedicat. Sed inepte 
facio qui colligam loca vbi ἄφεσιν verterit ' remissionem ', quum 


το nusquam vertat aliter. 2. ad Corinth. 8. ὄνεσιν vertit * remissionem ', 


sed remissionem intelligit relaxationem vitae, potius quam condona- 


tionem peccatorum. 


Caeterum demus aliquid interesse inter ἄφες 


καὶ ἄνες ; an ideo loquendum erat male Latine, dimitte pro remitte, 
quum sint tot voces Latinae, condona, ignosce, remitte ? Vides 


ss quam isti non serio cogitent de sacris litteris. 


Quod praecipito lucubrationes meas, ipse iam pridem confessus 


sum hoc peccatum, et poenas de me sumo. 


Nune excuduntur 


Epistolae Hieronymi, in quibus plurima loca correxi. Ante annum 
exierant Prouerbia, non paucis in locis vel locupletata vel castigata. 


diu vixero. 


33. cornicis oculis] See Ep. 456. 21n. 

37. sene illo] Though Erasmus in 
this letter deals mainly with his Italian 
critics, it seems likely that he is referring 
here to Egmondanus (Ep. 878. 13n); 
whom he mentions, in a passage in- 
serted in Cat. Luc. about this time, 
as making the objection here refuted, 
and describes as ' senex ' (1, p. 26. 10- 
21, 28). I know of no evidence to 
Show that Erasmus had known him 
for solong 8s25 years; butitis possible 
that they met in Holland, when 
Erasmus was there in 1499 (Ep. 92), 
or he may be thinking loosely (cf. 1, 
p- 2. 26n) of his first arrival at Louvain 
in 1502 (Ep. 171). 

40. ἄφες: This translation of Matt. 
6. 12, in which Erasmus ventured to 
give & new version for the Lord's 
Prayer, had already been attacked by 
the monk whom More answered at such 
length in Erv. pp. 107-8. Cf. also Epp. 
541. 85-6, 948. 107-8, 114-15. 

41. quinto] 20: but in 23, 'dimit- 
tuntur '. 


6o Et est parata rursus aeditio noua. Id polliceor me facturum quam 
Haec nos molimur in publicam vtilitatem studiorum, 


septimo] 47, 48: but in 47, 49, 
dimittitur ', * dimittit '. 
interpres] The translator of the 
Vulgate. 

43. Zachariae] Luke 1. 77. 

44. cap. 3.] 3. 

45. Leuitici 25.] 10, et saepius. 

46. Deuteronomii 15.] 1, 2, 3, 9. 

Ezechielem cap. 46.] 17. 
50. 2. ad Corinth. 8.] 13. 
56. praecipito] Cf. Ep. 1352. 92n. 
confessus sum] 1I, p. 3. 6-1ir; 
and cf. the concluding passage of 
Adag. 2001 (LB. ii. 714 E seq.), which 
is found in the first edition of the Adag. 
Chiliades, Venice, Aldus, Sept. 1508. 

58. Hieronymi] See Ep. 1465. 

59. Prouerbia] The Froben edition 
of Jan. 1523. His next did not appear 
till Feb. 1526: see BEr*. 

61. Haec nos molimur] For the sub- 
stance of these paragraphs, in which 
Erasmus defends his abundant pro- 
duction, cf. 1, p. 15. added to the new 
edition of Cat. Luc. just about this time 
(cf. Ep. 1474 introd.). 


1479] 


destituti codieum et eruditorum hominum adminiculis ; 


TO HAIO HERMANN 


517 


dum 


interim isti, in tanta rerum copia, sibi habent quicquid habent. Si 
censent nihil aedendum in quo sit quod possit reprehendi, proferant 


nobis aliquem Italum qui hoc praestiterit. 


nonnullis locis iure reprehensus est ἃ 'lIrapezontio, nec puduit 


eruditissimum virum ea mutare. 


Hermolaus in praefatione 


Themistii vertenda, velut in ipso portu, quod aiunt, impegit 
insigniter. Laurentius Valla nonne locis aliquot euidenter labitur Ὁ 
Ne commemorem Valas, Pios, Beroaldos et Raphaeles. 7 
Dolet istis in vulgus spargi, quae sibi magnis laboribus com- 
pararunt. Agnosco vocem isto sene dignam. "lanto magis optare 
debuit vt fierent vulgo communia, ne periret tot annorum industria. 
Ego vero nune mihi videor frui laboribus meis, postquam senex 


vincor a tam multis iuuenibus : 


vigiliarum. 
experior indies magis. 
quorundam ífrustrari cunctos. 


in hoe enim suscepi tantum ;7; 
Sunt qui pro officio reponunt maleficium ; fateor, et 
At non est aequum ob ingratitudinem 
Vel ingratis benefecisse bono viro 


dignum arbitror, sed multo magis Christiano. Nihil aedunt isti, sed 


interim, vt aiunt, non decipiunt quenquam. Quis decipit ? isne 8o 


qui locum deprauatum indicat, et vbi non succurrit vetustus 


codex, addit suam coniecturam ? 


An parum debent studiosi 


diuinationibus Hermolai Barbari in Plinium ? Nec ista molimur 
absque veterum exemplariorum praesidiis, vbi nancisci licuit: ne 
errent qui me nihil aliud putant quam diuinatorem. 

In Seneca fefellit nos amicus quidam, qui quod susceperat, prae- 
stare vel noluit vel non potuit—nam ipsi huic aeditioni non adfui- 
mus; qui sentiens male nauatam operam, exemplar denique mea 


manu notatum sustulit. 


68. Themistii] Cf. Ep. 1558. Eras- 
mus must have been using the first or 
second edition, Treviso 1481 and Venice 
1499; in which the opening sentence 
of H. Barbarus' translation has quo 
or quomodo in place of quum. 

70. Valas] Erasmus was perhaps 
thinking of Nic. Valla, the *unfor- 
tunate' translator of Hesiod (cf. 
Epp. 188 38n, 39, 958. 83n) ; or of the 
Geo. Valla of Piacenza (autumn 1447— 
23 Jan. 1500), who in à multifarious 
volume De expetendis et fugiendis rebus, 
edited by his adopted son, Venice, Aldus, 
Dec. 1501, was not afraíd to deal with 
the most diverse subjects, art and 
science, literature and philosophy, in 
49 books. See an excellent monograph 
by Prof. J. L. Heiberg of Copenhagen, 
1896 ; Beih. 16 to Centralbl. f. Biblio- 
thekswesen. Erasmus had no doubt 
seen the Aldine volume when in Venice. 

"The mention of L. Valla here in 
l. 69 shows that the correction which 
I made in the text of r, p. 15. 10 was 
ill-judged. 

Pios, 


Beroaldos] See Ep. 250. 


Pannonium illum tot milia mendarum 


137nn. 
Raphaeles] See Ep. 450. 22n. 

75. vincor] Cf. Ep. t 107. 8n. 

85. diuinatorem] Cf. Ep. 1482. 32-5. 
For condemnation of mere conjecture 
see Ep. 1544 introd. and n. 

86. amicus] Nesen ; see Ep. 325 in- 
trod. Τὸ the evidence there given may 
be added a passage in a letter from 
Erasmus to More, 30 March 1 527 (Copen- 
hagen MS. G. K. S. 95 Fol, f. 249 v9.) : 
* Senecae, in quo perfidissime me trac- 
tauit stolidissimus ille Nessenus '. 

89. Pannonium illum] Matthew For- 
tunatus, who came to Italy in the 
train of Steph. Brodaricus, provost of 
Fünfkirchen, Hungarian ambassador 
to Venice and Rome, at the end of 
April 1522 (Sanuto xxxiii. 184, 187). 
During two months stay at Padua he 
produced an edition of Sen. Nat. 
Quaest., which was printed by the 
Aldine firm, Venice, Feb. :i52$. In 
ἃ letter to the reader, 2 Aug. 1522, 
appended to his notes (f. 128), For- 
tunatus promises * multa millia locorum 
in tam paruo opere a nobis restituta ' ; 


Theodorus Gaza in 6; 


90 


9 


Mu 


[oo 


IO 


Un 


IIO 


518 LETTERS OF ERASMUS [1524 
sustulisse ex Naturalibus Quaestionibus? Senecae sane gaudeo. 
Nam in hoc opus nullum erat exemplar vetustum. Tantum ad 
aliam aeditionem contulimus, neque quicquam mutauimus nisi 
quod palam esset librariorum incuria deprauatum. —Diuinationes 
margini adiecimus, quarum aliquot, ni fallor, ille non improbabit. 
Itaque si mendas prodidit, meas non prodidit. 

De Plauto apud Aldum castigato quadraginta aureis, nae iste 
modeste mentitus est: viginti duntaxat coronati numerati sunt, 
nec aliud susceperam quam castigationem versuum confusorum, 
idque praestiti in his in quibus carminis genus erat perpetuum. 
De mendis tollendis nihil receperam. In Cypriano, vbicunque sup- 
petebat auxilium vetusti codicis, non dormitatum est; et vident 
totos libros additos, non modo versus. Si quid erratum est incuria 
typographi, praestare non potui, qui tum agebam in Brabantia. 
In Suetonio nihil a me deprauatum est, sed vetustissimi codicis 
fidem sequutus sum ; nec ideo praeclusa est via iis qui plus vtilitatis 
adferre possunt. Ex istorum igitur industria, si proferant sua, tan- 
tum abest vt ignominiam metuam, vt laudis etiam mihi nonnihil 
sim arrogaturus, certe hoc, quod istis dormitantibus calear sub- 
iecerim. 

De stili formula nunquam fui superstitiose sollicitus. Sat est 
81 vtcunque, non spurce loquens, intelligor. Quam vero veterem 
Latini sermonis formulam in me desiderant, quum inter veteres 
scriptores tam multa sint phraseos discrimina ? Quid conuenit 


and concludes (f. 129) * Annotauimus 
vero loca deprauata ex his exemplari- 
bus, quae nuper ab Erasmo Rotero- 
damo, maximo bonarum literarum 
assertore et principe, recognita, et in 
Germania Basileae septimo ab hinc 
anno impressa sunt. Quae castiga- 
tiora inter caetera vulgata, vt sunt, 
credidimus. Atque ea tantum quae 
Erasmum, qui primus aliquam lucem 
in Senecam aperuit, spemque dedit 
posse illum emendari, praeterierant, 
quae prope infinita sunt, quoad licuit 
restituimus. Ille enim iandudum ad 
fastigium vsque euectae famae securus, 
negligentius ista, vt sua curatione 
minora, tractauit: alioqui, certo scio, 
nostro labori consuluisset '. 

The placidity with which Erasmus 
writes here is in keeping with his 
frequent protestations (cf. Epp. 180. 
12-15, 182. 57-60, 844. 15-16, 272-7, 
900. 6-7) that he welcomed friendly 
critieism. And though his words in 
l. 94, * ni fallor, . . .improbabit', perhaps 
imply that he had not as yet seen the 
book, his subsequent actions show that 
his feeling was really appreciative ; for 
not only did he praise Fortunatus 
highly in the preface to the second 
edition of Seneca, March 1:529 (see 
Hp. 325 introd.), but even placed his 
name side by side with his own on the 


title-page. 
Of Fortunatus I have not discovered 
anything further. In the Seneca 


(ff. ** v9. and 67) he writes of having 
worked at Pliny H.N. ; but he does not 
seem to have published an edition. 

92. aliam  aeditionem] The Nat. 
Quaest. were first printed in Seneca's 
Opera moralia, Venice, 1490 ; and again 
in other Venice editions 1492, (1495 ?5, 
1503. They were also printed separately 
at Leipzig c. 1493-5. But I have no 
clue to show which text Erasmus 
reprinted in his edition of 1515. 

93. Diuinationes] Some of these are 
quoted by Fortunatus in his notes: 
e.g. ff. 74, 78 v9., 81, 92 v9. 

96. Plauto] For Erasmus' work on 
Plautus at Venice see Epp. 589. 44n, 
1482. 50—54 ; and I, p. 13. 4—6, IV. 164-5. 

IOO. Cypriano] See Ep. 1000; and 
cf. Ep. 1482. 35-6. 

104. Suetonio] See Ep. 586. 

codicis] See Ep. 586. 56-9 and 
n. 
110. De stili formula] Roman criti- 
cism of Erasmus' freedom in style is 
reflected in Ep. 914. 46-70. It sub- 
sequently moved Erasmus to compose 
the Ciceronianus ; which is directly 
aimed at the Italians (LB. i. 974 BC) 
and those that followed them in bound- 
less admiration and imitation of Cicero. 


1479] TO HAIO HERMANN 519 
Senecae cum Quintiliano? quid Quintiliano cum Cicerone * quid 
Valerio Maximo cum Salustio ? quid Liuio cum Quinto Curtio ? 
quid Ouidio cum Horatio ? Non obsto quo minus alii mirentur 
dictionem Pontani; ego praeter orationis non inamoenum fluxum 
et verborum tinnitum, nihil in illo magnopere suspicio. Marullus 
mihi videtur nihil aliud sonare quam paganismum. Et ob hoc 
ipsum fortassis istis gratior est Marullus quam Mantuanus. Oderunt 
Christi nomen : quod nostra barbaries vtinam perinde synceriter ac 
vehementer amplecteretur! Verum quid haec ad rem ? Vt pala- 
torum, ita ingeniorum semper fuere diuersa iudicia, nec ideo non 
cuique libera. 

Bella vero facetia de porrophago, quasi toties vtar hac dictione, 
aut quasi vtar tam inscite. Quod alius hoc, alius illud in me 
desiderat, bis morose faciunt; primum qui ab vno requirant omnia, 
denique qui requirant hoec a scriptore quod non profitetur. Mihi 
satis est si in argumento suscepto sic versor vt praecurram superiores. 
Etiamsi nominasses istum qui Aleandrum Erasmo praefert iu om- 
nibus, nihil erat periculi. Nam et ipse plurimum tribuere soleo 
Aleandro, praesertim in litteris, nihiloque magis me laedi puto, si 
doctior est, quam quod ditior est aut formosior: nisi forte me tam 
inuidum existimant vt aegre laturus sim, si quis me sit sanctior, 
Aleander si amicus est, ego certe hominis ingenium amo, mihi 
quoque priuatim gratulor, meum esse ducens quod habet amicus. 
Sin parum amicus, tamen gratulor publice studiis; nam spes est 
illum aliquando diuitem istum eruditionis thesaurum orbi com- 
municaturum. 

Quid audio ἢ Negant Hecubam et Iphigeniam a me versas, sed 
alieubi repertas mihi vindicasse ? Vbi repertas ? In Italia * Iam 
Badius exeuderat antequam adirem Italiam. Apud nos Quis 
aliquid huiusmodi vidit? Bene habet quod supersunt adhuc qui 
mihi semper adfuerunt ista molienti, loannes Paludanus, Mont- 


117. Pontani] See Ep. 337. 339n. 

118. Marullus] See Ep. 385. 5n. 

120. Mantuanus] See Ép. 47. 79n; 
and cf. Epp. 49. 96 seq., 385. 5-6. 

125. porrophago] Cf. 1. 130n. 

130. Erasmo praefert] Cf. Ep. 1482. 
56-9. The unknown critic was per- 
haps A. Pius (Ep. 1634), who for some 
years now had been hostile to Erasmus. 
See the latter's Resp. ad. epist. A. Pii, 
Basle, Froben, March 1:529, pp. 1o, 
II, 66-7, LB ix. 1099 B, CD, 1118 A: 
* Nihil me mouet quod ornatiss. iuuenis 
Georgius Sauromanus suo libello, quem 
isthic aedere parabat «perhaps the 
Oration to Adrian vr: see Ep. 1342. 
323n», coactus est dispungere quic- 
quid habebat honorificam de Eras- 
mo mentionem: quum tu interim lit- 
terariae rei teneres principatum, atque 
adeo, si vera scribunt, tuus illa calamus 
tugularat (cf. Lond. xx. 9, LB. 875, 
of 22 June 1527» . . . Praeterea alter 
tibi iuratissimus sodalis, quum ante 
annos septem Pontificis causam apud 


nostrates ageret (clearly Aleander: cf. 
LB. App. 370», effutiit apud me—nam 
hoe habet bonum praecipuum, quod 
nihil continet—esse Romae quendam 
Caesaris oratorem qui hostili esset in me 
animo. Atque id quidem temporis nec 
te sciebam esse Romae, nec audieram 
Caesaris negocia procurare. Non aedi- 
dit quidem ille nomen, aediturus si 
quid institissem ; sed ex notis quas 
effutiit et ex iis quae postea cognoui, 
certo collegi te esse illum de quo 
locutus erat. . . — Longe aliud (from 
Pius' present compliments» de me 
pronunciauit litteraria sodalitas cui 
Romae coryphaeus eras'. In the same 
connexion Erasmus refers (p. 10: 
LB. ix. 10994) to the jests about 
naming him ἡ porrophagus ' (l. 125) and 
* Errasmus' (Ep. 1482. 46), and the 
charges against his orthodoxy (l. 158). 

132. Aleandro] Cf. Ep. 1195. 52n. 

140. Hecubam] See Ep. 158. 6n. 

142. Badius] See Ep. 188 introd. 

144. Paludanus] See Ep. 180. 


"μι 
t3 
ia 


- 
G3 
o 


I 40 


LETTERS OF ERASMUS [1524 
145 ioius, Thomas Morus, Thomas Linacer, Guilhelmus Grocinus, Guil- 
helmus Latamerus. Aliena pro suis vsurpare non est Erasmicum, 
qui in caeteris satis declararim meam ingenuitatem, adeo nihil 
alienum mihi vindicans vt aequo animo feram me passim meis 
pennis vulnerari. Si parum respondent quae vertimus in Prouerbiis, 
150 causam nemo melius reddet quam Aleander, qui me vidit ex tem- 
pore tantum scribentem in hoc opere quantum illi excudebant. 
Exeudebant autem singulis diebus senionem, hoc est geminum 
paginarum ternionem. Si videor aliquanto felicior in tragoediis 
quam in Adagiis, causa in promptu est. Quum verterem tragoedias, 
15; hoe tantum agebam, quanquam et tum saepenumero centum versus 
vnico impetu transtuli. In Adagiis eadem celeritate verti carmina 
qua prosam. » 
Postremo, quod me negant orthodoxum, ad id crimen respondebo, 
si isti nobis definierint quid sit orthodoxus, et suum Christianismum 
160 proferant. Sinon est orthodoxus qui reprehendit aliquid in episcopis 
aut sacerdotibus, nec Hieronymus nec Cyprianus erit orthodoxus. 
Quis autem expectabat vt isti in me desiderarent pietatem ? 
Caeterum quis diuinasset hoc seculum exoriturum ? Romana sedes 
nulli potius acceptam ferre debet suam calamitatem, si qua est hic, 
quam istis qui sic adamant prophanas litteras, vt minus habeant 
Christianismi quam illi ipsi quorum libris immoriuntur. 

Haec morosis censoribus et malignis arrosoribus responsa sunto ; 
quorum odium te crebra contentione nolim exacerbare.  Bene- 
uolorum catalogum libenterlegi. Inter quos nullius nomen agnosco, 
170 praeterquam Sadoleti, Alcyonii et Coricii. Loca de quibus amanter 

admones, iam ante treis annos mihi restituta sunt, sed non ista 
tantum, o bone. Mindesio scribam, si quid dabitur ocii. Posthac 
igitur expectabo tuas litteras Graece scriptas, quas scito mihi fore 
gratissimas. Video te feliciter quidem esse progressum in hoc 
175 Studiorum genere; verum immori te nolim, sed suaserim adiungeres 
animum ad philosophiae studium. Noui enim quantum absint 
a Christianismo, qui in bonis litteris velut ad scopulos Sireneos 
consenescunt, praesertim apud Italos. Patauii sanctius viuitur, 
et habes vicinos Venetos: inter quos complures inuenies citra pro- 
τ80 fessionem egregie doctos, praecipue Leonicum. 


165 


150. me vidit]In the months between ^ Thomaeus (1 Feb. 1456—28 March 


Erasmus' arrival at Venice c. Dec. 1507 
and Aleander's departure for Paris 
on the night of 23-4 April 1508 (see 
Omont p. 45). 
170. Sadoleti] See Ep. 1511. 

Aleyonii] See Ep. 450. 29n. He 
had recently arrived in Kome, 5 Dec. 
1523 (see Mazzucheli); and was 
doubtless by this time, like the others 
with whom he is mentioned, a member 
of the Roman Academy. 

Coricii] See Ep. 1342. 326n. 

172. Mindesio] I cannot identify. 
Quétif and Echard (Script. ord. Praed. 
ii. 60) mention a Baltazar Mendez, pro- 
vineial of the Dominicans about this 
time, who was much in Italy. 


180. Leonieum] Nicholas Leonicus 


I531: cf. Lond. xxiv. 19, LB. 1197, 
and Sad. E. 128n), son of an Epirote 
areek settled at Venice. He studied 
at Padua, and then learnt Greek from 
Demetrius Chalcondylas (Ep. 428. 34n), 
probably in the Florence days, though 
he speaks of hearing him lecture at 
Milan. For ten years he taught philo- 
sophy at Padua, being the first there 
to expound Plato and Aristotle in the 
Greek, and on 31 March 1497 received 
a professorship. On 27 Sept. 1504 he 
removed to Venice to a similar post, 
but by 1524 he seems to have returned 
to Padua. He taught and wrote much, 
when not harassed by the wars which 
ravaged N. Italy; but his first pub- 


lished work did not appear till Jan. 


1479] TO HAIO HERMANN 521 

Decreueram plane hybernare in ltalia, sed. pestilentia dissuasit. 
Excuditur nunc liber De libero arbitrio. Hic non me fugit quos 
crabrones iritarim in caput meum, qui Christum et Euangelium 
habent in ore, Satanam in pectore. Lutherus etiam ipse conatur 
illos cohibere, sed nihil agit. Bene vale. 

Basileae pridie Calendas Septembris, Anno Millesimo quin- 
gentesimo vigesimoquarto. 


14523466]480,.. 1555 FROM WILLIBALD PIRCKHEIMER. 


Literarisches Museum i. 143 (4). Nuremberg. 


I September 1524. 
[A letter printed, without indication of editor or source, in part 1 of a periodical, 
Literarisches Museum, founded in 1777 at Altdorf, a little town which since 1505 
had belonged to its near neighbour Nuremberg, and which from 1623 to 1806 
was the seat of a University. "The original of the letter cannot now be traced. 
For many of the topics raised see Epp. 1452, 1466, which this answers. Erasmus' 
reply is not extant, the messenger having failed to deliver it; it may be dated 
before 12 Nov. (see Ep. 1536. 2n, 3n). There are brief acknowledgements of this 

letter in Epp. 1536, 1543 ; and Erasmus responds more fully again in Ep. 1558.] 


S. Bene est, Erasme praestantissime, quod literas meas omnes 
receperis. Quum enim tam peruerse ac fraudulenter in iis consig- 
nandis agitur, subdubitabam ne forsan et meae tibi redditae non 
fuissent. Sed et ego tuas accepi binas quam nouissime. 

In primis scribis imagines illas fusiles minus feliciter cecidisse ; 
quod et ego verum esse non ignoro. Ac licet tribus vsus sim 
magistris, nullus tamen desiderio meo satisfecit. Omnes friuolas 
quasdam praetendunt excusationes, sed vna illis diligentia deest ; 
festinant enim et lucro inhiant, ac ideo tam infeliciter eis opera 


1479. 182. Excuditur N : Excutitur ἢ. 


1516—a translation from  Ptolemy 
about the movements of the planets, 
prefixed to vol. iii of the Aldine Ovid. 
In June 1523 the Vitales at Venice 
printed for him a considerable volume 
of translations from Aristotle's Parua 
Naturalia; in Sept. 1524 the Gregorii 
some pleasing Dialogi on philosophical 
subjects; on 23 Feb. 1525 B. Vitalis 
some translations of Aristotle and 
Proclus. For an edition of Aristotle 
and Theophrastus in the Greek, 
Florence, Junta, May 1527, he lent 
texts which he had corrected. On 
20 Jan. 1531 he brought out a miscel- 
lany De varia historia, Venice, L. A. 
Junta, which had been composed many 
years before. Α Latin version and 
commentary on Arist. De part. anima- 
lium, bk. i, was edited posthumously by 
a& nephew, Magnus Leonicus, Venice, 
Jo. de Farris, 1540. 

He seems to have had special ties 
with his English pupils (cf. Brewer iv. 
6403) to whom many of his works are 
dedicated : the Parue Natwralia to 


Pace (Ep. 211. 43n) ; the Dialogi, part 
of the Parua Naturalia, and the pos- 
thumous volume to Reg. Pole; the 
Varia Historia to Tunstall (Ep. 207. 
22n); a dialogue, Bonominus, siue de 
Alica, to Wm. Latymer (ibid.). Linacre 
also was one of them. Pace in dedicat- 
ing to Tunstall a translation of Plutarch 
de garrulitate, Venice, Bern. de Vita- 
libus, Jan. 1522, states that the work 
was approved by Leonicus, ' noster olim 
communis praeceptor, qui quantum te 
glorietur discipulo, haud facile est verbis 
exprimere". When Croke went to 
Italy in quest of support for Henry's 
divorce, 1530, he found  Leonicus 
a staunch helper (Brewer iv). 

See ΖΦ.  Facciolati, Fasti gymnm. 
Palauini, 1757,i. 110-11 ; and Legrand. 

1479. 181. pestilentia] See Ep. 1478. 
IID. 

182. De libero arbitrio] See Epp. 
1410, 1481. 

183. erabrones] See Ep. 1477. 3n. 

184. Lutherus] See Epp. 1477. ion, 
1488. 14, 1495. 15-16. 


un 


ro cedunt. 


20 


25 


30 


40 


522 LETTERS OF ERASMUS [1524 
Mitto tibi'imaginem meam fusilem, vt ex illa intelligas 
mihi non minus in negotio proprio quam in alieno male successisse. 

Petri Mosellani mors non parum mihi molesta fuit, nec paruum 
detrimentum bonae literae illius obitu perpessae sunt. Sed naturae 
debitum iam  persoluit: mos adhuc carnis tenemur vinculis. 
Amabat te summopere, mihique inprimis amicus fuit. Viuat cum 
viuentibus ! 

Quod vero Melanchthon amicum illum suum ad te misit, ex 
animo profecto fecit. Moribus est enim sinceris ac plane Christianis, 
non minusque vitae probitate quam eruditione praestat singulari. 
Ac ideo verbis suis facta quoque recte quadrant, nec quicquam 
simulate agit. Amauit te semper et obseruauit, quod et nunc palam 
fecit. Quin nec Lutherum ipsum tibi male velle scio, licet aliquando 
in scriptis suis sit amarulentior. Atqui nec tibi aculeus deest, 
et non desunt qui vtrinque nos committere laborant. Vnde saepius 
malum male officiosis amicis vestris imprecor, qui vixdum epistolas 
vestras conscriptas publicant, vt sit qui vtrosque irritet. Summo- 
pere tamen gaudeo quod per literas aliquantulum inter vos sedatae 
videantur discordiae ; nee dubito Lutherus fidem seruabit, nisi 
tu prior bellicum canas. Posset profecto inimicis vestris ac bonarum 
litterarum et veritatis hostibus nil hae tempestate iucundius 
accidere quam vt ambos vos ad pugnam concitarent. Sed Deus 
et amici talem, vt spero, calamitatem auertent. 

Caeterum de concordia partium nulla mihi vnquam spes fuit. 
Scio enim Romanienses nil, quod saltem alicuius sit momenti, 
remissuros; aliter enim longaeua instituti sunt consuetudine. 
Verba vero populo iam oculato et non ignaro veritatis vltra dare 
perquam difficile erit. Vi igitur rem agere contendunt, quoniam 
dolus parum procedit: quid vero inde secuturum sit, nemo est 
tam stupidus quin intelligat. Dederunt profecto nuper Ratisbonae 
sui specimen, planeque ostenderunt quid intima mente gerant. 
Ex alia vero parte non desunt qui et ipsi manibus potius quam verbis 
rem agere cupiant. Et ni fallor, Lutherus ipse iam intelligit quam 
non sit tutum infantibus aut stultis gladios credere. Qui igitur 
prudentiores sunt et vident ea quae tamdiu inoleuere, vnico momento 
extirpari non posse, praecipue sine periculo et scandalo, ii cuncta- 
tores, blandiloqui ae simulatores appellantur ab hominibus sedi- 
tiosis et qui spiritus libertatem in carnis verterunt vitia. Sed ita 
Deus iubet, qui scelera nostra hoc pacto expiare nititur. Nemo 


10. imaginem meam] Perhaps the 
medallion shown in F. van Mieris' Hist. 
d. Nederlandsche Vorsten, i, 1732, p. 315. 

17. amicum] Camerarius. 

23. aculeus] Cf. Ep. 1443. 8n, 56. 

39. Ratisbonae] A council of Catholic 
princes met there in June 1524, and 
was persuaded by Campegio to pass, 
on 6 July, a series of resolutions repress- 
ing Lutheranism : see V. L. Seckendorf, 
Comm. de Lutheranismo, i, 1692, p. 292. 
At the same time it made endeavours 
after improvement in the Church; 
which Ranke (ZHeform. im Germany, 


bk. 3, ch. 5) describes as 'the first 
effects of the principles of the Reforma- 
tion in reviving the profounder spirit 
of Catholicism '. 

On 7 July Campegio issued a Con- 
stitutio ad. remowendos abusus et Or- 
dinatio ad cleri vitam  reformandam ; 
written by D. de Paternina and others, 
and countersigned Visa. Iul. 
Flo. Montinus ' (cf. Ep. 1542n). There 
are printed editions of the Constitutio, 
Ratisbon, 1524 (Panzer viii. 242); 
Cologne, P. Quentell, Dec. 1:524 ; and 
s.l. 1524 (Panzer ix. 136). 


1480] FROM WILLIBALD PIRCKHEIMER 523 


enim est qui non videat quae immineant pericula, qui tumultus, 
quae discordiae, dum Romanienses pertinaciam et manifesta sua so 
errata tueri conantur, Euangelii vero sectatores, vt se vocant, 
veritatem verbis potius quam factis ex opere adimplere student. 
Sed fiat voluntas Domini, cuius nomen sit benedictum. Ego vero 
minime dubito. Luthero multa quae sub Euangelii praetextu a 
plerisque aguntur, haudquaquam placere; sed quid agat si spei 
suae cuncta non respondeant ? Scimus quid Apostolo contigerit 
a falsis illis fratribus, dum ipse verae fidei verbum disseminaret. 
Nunquam frumentum sine zizaniis nascitur; et Sathan quoque 
inter filios Dei stetit. 

Sed dicet aliquis decuisse Lutherum modestius egisse, ac ea quae 6o 
iam vndique emergunt, praeuidere debuisse. Sed esto illum in 
rebus agendis minus esse exercitatum, ac spe sua deceptum fuisse : 
num igitur obmutescere debebat et veritatis verba haudquaquam 
enunciare ? Quid si Deus hominum corda indurat, et videntes 
oculis priuat ? An aliquis est tam vecors qui dolos, fraudes ac 6; 
malas artes eorum qui se spirituales appellant, ignoret ἡ Vt interim 
vitia dissimulentur, at nemo nec hiscere ausus fuit, longe minus 
scelera eorum corripere; imo quum nec ipsi nesciant quatitis 
inuoluti sint erroribus, quando vnquam illos emendare sunt aggressi ? 
Quid mirum igitur si homines clament, quum nec lapides silerent, 70 
si illi tacerent ? quamuis non ignorem pleraque maiori modera- 
tione peragi potuisse. Quin nec Lutherus iam illud ignorat; sed 
quo pacto modeste cum immodestissimis et pertinacissimis agi 
potuisset, quum nec Deum timeant nec hominum ducantur 
reuerentia ἢ Habent igitur quod tam diu quaesiuere, homines 75 
inquieti et arrogantes. Non possunt profecto tot enormitates sine 
enormitatibus aboleri. Sed de his hucusque. 

Caeterum de Pontificis dono et diplomate tam honorifico tibi 
gratulor; verum haud dubito quin intelligas quid sibi haec velint. 
Sed et hoc scio, opera tua ilum vti posse, abuti vero minime. 80 
sentiat quisque quid velit, ego de probitate tua nunquam haesitaui, 
nec timeo te aliquid moliturum quod existimatione et moribus tuis 
sit indignum. Et haec mea et multorum virorum bonorum est 
sententia.  Clament igitur seditiosi illi et stulti, conuicientur, 
scripta emittant famosa ; ecquid tibi haec obesse possunt, nisi ὃ 
vulgi auram captare velis ? Maior est existimatio tua quam quae 
a similibus laedi possit, et tu ipse nosti quod quanto quisque 
impurior sit corde, tanto et impudentior sit ore. Noli igitur, mi 
Erasme, sycophantiis pessimorum hominum moueri; qui si te 
maledicta eorum aegre ferre cognoscent, nunquam te lacessere go 
desinent, quo tibi negotium iniiciant ac tua opera reddantur 
celebres. Vtinam mihi aliquando obsecutus esses, et a respondendo 


τι 
Un 


αι 


quibusdam  abstinuisses! ^ Sed praeterita reprehendi possunt, 
emendari non ita; cautiorem tamen reddere possunt, praecipue 
81 cogitabis neminem nisi a se ipso laedi. 95 
80. tua scripsi : tui a. 89. mouere a. 
56. Apostolo] Cf Gal. 2, Acts r5. exhortations in Epp. 747. 85-7, 1095. 
70. lapides] Cf. Luke το. 40. 13 8Seq., 1265. 20 seq. 


93. abstinuisses] Cf. Pirckheimer's 95. a &e ipso] Cf. Adag. 2534. 


100 


IOS 


IIO 


II5 


125 


130 


524 LETTERS OF ERASMUS [1524 

Haec, mi Erasme, amor in te meus scribere me cogit. Boni 
igitur consulas, si sus Mineruam ; quamuis in similibus non inex- 
pertum consultorem me censeam, vtpote improborum calumniis 
multis agitatum annis. Sed Deus mihi fuit protector; qui nos ab 
omnibus custodire potens est aduersitatibus, dummodo certissi- 
mam spem in bonitate illius ponamus, cogitantes neminem in hoc 
mundo calamitatum esse expertem, et bonum nobis esse si quando 
corripiamur. 

Vides quis exitus fuerit Carmeli illius ac collegae ; et adhuc te 
Stunieae offendit improbitas, quo nemo est insanior ac stultior, 
Roma etiam ipsa attestante, cuiusque scripta apud omnes doctos 
plus tibi laudis quam vituperii attulere. Valeant igitur ac con- 
temtui habeantur importunae illae ac improbae muscae; nobis 
vero Erasmus diu felix faustusque viuat, ac in opprobrium cun- 
ctorum malorum in coelum laudibus feratur. 

Sed me contineo, ne tibi adulari videar. Quod vero te a Basilea 
demigraturum scribis, cupio tibi bene cedere; non tamen placet 
quod hoe pacto typographorum inuidiam declinare intendis. Et 
vtinam mihi annulus aliquis esset Aristophanicus! Eum lubens 
contra sycophantarum tibi traderem morsus. Ne tamen promissis 
solum sim munificus, loco illius alium tibi mitto, cuius gemmae, 
praecipue donatae, eam vim inesse dicunt, vt in digito gestata 
a casu homines conseruet illaesos: nolo tamen periculum facias, 
ac minime si naui discedere velis. Sed iocari lubet. "Tantum vero 
abest, Erasme amicissime, vt mihi ob munusculum hoc gratias 
habendas censeam, vt beneficii etiam loco ponam, si tu illud non 
asperneris, sinasque nostri amoris testimonium apud te esse. Scio 
quod fortunarum mearum non indiges ; nemini tamen ex omnibus 
amicis tuis, si res exigeret, priores partes concederem, ita vt intelli- 
gere posses me non solum verbis sed et factis veri amici officio 
fungi scire. 

Sperabam te aliquando huc venturum, quo tibi coram affectum 
in te meum ostenderem ; sed quia ea de spe decidi, absens saltem, 
quod praesens nequeo, vel tenuiter indicare volui, tametsi mihi 
nequaquam absens eris, etiam longissime semotus. Regem Angliae 
non traiecturum puto; a Scoto enim detinetur, qui et illi nuper 
cladem intulit non paruam. Sie pugnatur in Turcas. Libellum 
tuum de libero arbitrio expectamus. Mirum si non turbas aliquas 
suscitabit ; vere enim lapis est hic offensionis quam plurimis. 

Bene vale, mi Erasme, et longiores fabulas meas moleste ne feras. 

Nurenbergae Kal. Septembris, Anno salutis MDxxtrv. 


Tuus, si suus est, Bilibaldus Pirckheymerus. 


127. hucventurum] A hoperepeatedly 


104. Carmeli] Egmondanus, working 
expressed : see Epp. 318, 375, 527, 555, 


with Hulst. 


114. Áristophanicus] PI. 885, 4. 

116. alium] Not on the list of Eras- 
mus' rings which he drew up on 9 April 
1534: see Bodleian Quarterly Record 
11.143. 

gemmae] Perhaps the  blood- 
stone: which is popularly supposed to 
have this protective power, especially 
from drowning. 


747. and cf. Ep. 856. 7on. 

132. cladem] The ailusion is perhaps 
to the affair of 5 July (see Brewer iv. 
482); which either side might have 
claimed as a victory. 

133. delibero arbitrio] See Epp. 1419, 
1481. 

134. lapis] Cf. Rom. o 32, 33 ; 1 Pet. 
26: 


- 


1481] 


1481,44, To Jouw MarrHEW GIBERTI. 


Opus Epistolarum p. 808. 
N. p. 771: Lond. xxi. 5: LB. 694. 


[The series of letters, Epp. 1481-98, are mainly concerned with the dispatch to 
patrons and friends, of Erasmus' book with which he had at length joined issue 
with Luther, the De libero arbitrio (Ep. 1419). If the month-date of Ep. 1479 is 
the date of writing, and not merely the date of dispatch, the completion of the 
printing of the book, which is of no great length, can be defined within narrow 
limits. But on this point there must be some doubt: for Herminjard notes 
(121n) that on 2 Sept. 1524 Peter Tossanus (Ep. 1559n) reports to Farel from Basle 
that Erasmus 'rescripsit Datario '—a fact which very likely indicates that this 
letter and others of the same series were written in advance, and dated when the 
book was ready. 

The first volumes available were sent, as was natural, to Rome: cf. also 
Ep. 1511. 1, 16nn. But as with the Paraphrase on the Acts (Ep. 1414), transit 
appears to have been slow, or at least delivery was delayed ; for Pastor (x. 337. 
n. 3) quotes from the Papal Accounts of 24 Oct. 1524, * 10 duc. a vno chorier che 
portó vno libro di Erasmo a S. Sta '—though Ep. 1509 shows that the book had 
actually been presented a few days earlier. "The next copies were sent with a large 
budget of letters to England; others to Saxony, with letters to the two ducal 
courts and to the Universities of Wittenberg and Erfurt. For the reception of the 
book at Wittenberg see Ep. 1500. 42-3, ME. 288, Oec. E., f. 176 (169), Oec. E. ii. 
11 : at Strasburg and Cologne it aroused great indignation (LE?. 847).] 


Basle. 
2 September 1524. 


ERASMVS ROTEROD. IOANNI MATTHAEO GIBERTO, CLEMENTIS VII. 
DATARIO, EPISCOPO VERONENSI, 5. D. 


ScRrPsI pridem per Ennium, episcopum Verulanum, nec dubito 
quin, vt vir ille semper nostri se declarauit amantissimum, praestiterit 
ne vel fidem vel diligentiam in ipso possim desiderare: attamen 
quoniam in rebus humanis varii casus incidunt, nactus hune mihi 
probe notum Hermannum Blauium, eiusdem epistolae exemplar 
mitto denuo. In prioribus litteris erratum erat in titulo tui nominis. 
In iisdem adiunxeram quaedam manu mea, satis libere, sed quae 
dicas non omnino temere dicta, si spectes statum Germaniae: quam 
vix possum oratione depingere.  Mitescerent, opinor, si mox 
quaedam relaxarentur. Si res tentetur saeuitia, nescio quem exitum 
sit habitura: et tamen sunt complures in hac fabula, qui nihil aliud 
conari videntur quam vt omnia tumultu misceant. 

Mitto libellum De libero arbitrio ; et eadem ferme aetate e musico 
factus retiarius in arenam prodeo, qua Publius mimographus pro- 
diit in seenam. . Hoc laboris nemini visum est dicare, quanquam 
eram submonitus vt dicarem Card. Eboracensi. Clamassent ilico 


Blauius 


I. Scripsi] In answer to Ep. 1443*; 
cf. Ep. 1509. 1. The letter does not 
survive. 

pridem] For an indication of the 
interval that this may denote cf. Ep. 
I506. I. 

per Ennium] Filonardi; who 
since 1522 (Ep. 1282) had frequently 
transmitted Erasmus' correspondence 
with Rome. 

s. Blauium] Cf. Ep. 1482. 62 : not 
otherwise known to me. His surname 
was perhaps that of the well-known 


Amsterdam printers, Blaeu. 
(2 blue) is found in Eov. i. 44 fin. 

6. erratum erat] Cf. Ep. 1054 introd. 

I4. Publius] Erasmus is here con- 
fusing the contemporary and rival 
mime-writers, Publilius Syrus and 
Laberius; of the latter of whom this 
story is told by Macr. S. 2. 7. He 
repeats his mistake in Ep. 1495. 18 ; but 
in Ep. 1522. 17 has set it right; before 
Vives' correction in Ep. 1513. 24-5 had 
reached him (cf. Ep. 1531. 21-2). 

16. Eboracensi] Cf. Ep. ταις. 88n. 


un 


MT 


un 


526 LETTERS OF ERASMUS [1524 
me conductum aut aliquid venantem, in gratiam principum haec 
scribere. Itaque et operi detraxissem fidem, et iritassem crabrones 


satis sua sponte insanienteis. Absque conuiciis rem tracto, vt, 


20 51 illi conuiciis agant, euidentius sit quo spiritu agantur. Non me 


25 


30 


23 
Un 


40 


fugit quantum tempestatum excitarim in caput meum. Sed certum 
est omnia persequi potius quam dare nomen huie coniurationi : 
in qua video multos tales vt nec Lutherus eos ferat. Reppererunt 
nouum dogma, vt obsistentes Euangelio (sic enim illi loquuntur) 
furiosis ac mendacibus libellis, absque titulis aut falsis titulis, 
obruant. Habent suos quosdam typographos, habent distractores 
huic negocio deuotos. lam aliquot tales libelli prouolarunt in caput 
meum, expecto quotidie plures. Admonui tamen senatum Argen- 
tinensem et Basiliensem vt horum sceleratam audaciam coherceant. 
Vterque promisit se digna. 

Minus illorum sicas metuo quam libellos : nihil enim facilius quam 
quoduis crimen in hominem confingere. Nihil autem his temporibus 
tam impudenter fingi potest, quin inueniat plurimos qui arrideant, 
ob insana partium studia. Ab his intemperiis nec Pontificis autoritas 
nec Caesaris potestas nos potest defendere. Rursus ea est quum 
aetas haee, tum valetudo, vt nec Caesar nec Pontifex me beatum 
reddere queat. Quisquis enim nunc episcopatum aut dignitatem 
dederit, nihil aliud dederit quam sarcinam mox emorituro. Eoque 
magis adnitendum est mihi vt hac in re synceram praestem con- 
scientiam : in quo sciens non fallam. Quod si pars vtraque ius 
suum mordicus tueri pergat, vereor ne talis oriatur pugna qualis 


17. conductum] Cf. Epp. 1459. s4n, 
1477. 8. 

22. dare nomen] Cf. Ep. 1477. 23-4. 

coniurationi] Cf. 1. 27n, and 
Ep. 1433. 1 1n. 

23. nec Lutherus] Cf. Ep. 1432. 56n. 

26. typographos] See Ep 1477. 

27. Ebelli] Such as Brunfels! Z- 
sponsio (Ep. 1405) and Alber's Judicium 
(Epp. 1466. 26n, 1477. 46n); see also 
Ep. 1459. 25-30. In the Apol. ad 
Prodromon Stunicae, 1522 (No. 6 in 
App. 15; LB. ix. 378 B-D and :- 
379 4) Erasmus mentions an attack 
from the other side, a ἡ Liber congruen- 
tiarum (between himself and Luther? 
in quo misere sudatum est a monachis 
quibusdam Louanii et Coloniae, and 
which they had tried, without success, 
to force upon Aleander's notice: also 
a ' nugamentum Germanice scriptum de 
coniuratis, inter quos pictus ac scriptus 
erat Erasmus, et quidem secundo 
loco. . . . Libellum nondum vidi nec 
quo sit autore natus noui'. The former 
of these I cannot identify : the latter 
is clearly Die zv  Bundtsgenossen 
«Basle, P. Gengenbach, 1521; cf. 
VE. 283» of John Eberlin, a Franciscan 
of Ulm ; who had embraced Luther's 
principles. His book, published 


anonymously, consists of 15 parts, 
each representing the contribution of 
one Bundtignoss. "Two of these parts, 
6 and 14, are based upon free transla- 
tions of passages from the Moria, in 
which the friars and the exaggerated 
worship of the Saints are held up to 
ridicule ; and in 6 Erasmus is described 
as 'ein fürst aller gelerten zu vnseren 
zyten '. Another, 8, discusses 
*Warumb man herr Erasmus von 
Roterodam in Teütsche sprach trans- 
feriert.. Warumb doctor Luther vnd 
herr Vlrich von  Hutten  teütsch 
schriben'. (On the title-page of each 
of these three parts is à woodcut of 
Metsys medallion of Erasmus (sec 
Ep. 1092. 2n), but with the date altered 
to MDXXI. For the book see M. Radl- 
kofer'slife of Eberlin, Nórdlingen, 1887, 
pp 11-46, 598-9 ; also dissertations by 
J. H. Schmidt, Leipzig, 1900, and 
W. Lucke, Halle, 1902. Another 
anonymous pamphlet against Erasmus 
is countered in Ep. 1469. 

28. Argentinensem] See Epp. 1429, 


. Basiliensem] See Epp. 
57-8. ! 

. sarcinam] Cf. Epp. 1484. 4-7. 
/20; 1523. 185, 1526. 91: 


1508, 


1481] TO JOHN MATTHEW GIBERTTI 5277 
fuit inter Achillem et Hectorem ; inter quos pariter feroces ira fuit 
eapitalis, quemadmodum ait Flaccus, vt vltima diuideret mors. 

Scripsit ad me Nicolaus Maruillanus, Clementis animum nescio 
quibus de causis alieniorem factum ab Academia Louaniensi, 
proinde reiicere preces ambientium confirmationem veterum 
priuilegiorum. Primum hie illud velim praefari, vir clarissime, 
hac in causa mihi nec meti nee seri: tamen qui huc instigant 
Pontificem, fortassis seruientes priuatis affectibus, mea sententia 
non optime consulunt illi. 
nomini, etiamsi nihil accedat. Nihil autem odiosius quam reuocare 
quod maiorum benignitas indulsit, quae potius dilatari consueuit. 
Et decet Clementem suo nomini respondere. Adde quod haec 
Academia est vnicum ornamentum Caesareae apud nos ditionis, sic 
florens omni genere studiorum vt non cedat Parisiensi. 
minus infecta est, Lutherano negocio. 

Nec enim illi debet imputari, quod Nicolaus Ecmondanus causam 
Pontificiam infeliciter gessit. Quid enim aliud faceret homo 
natura fatuus, nec admodum doctus, moribus inamoenis, prae- 
fracti animi, impotenti impetu, nec alio spectans quam ad suum 
commodum. [taque quod euenit, futurum praedixeram Aleandro : 


Satis odii conflatum est Pontificio : 


Nec vlla ; 


43. Flaceus] S. 1. 7. 13. 

44. Maruillanus] Nie Varius (1 2 Oct. 
1529) of Marville, 20 ms. Ν. of Verdun, 
in one of the districts of Luxemburg 
speciffed in PBusleiden's will (Néve 
p. 381), took his degree in philosophy 
from the Collége du Faucon in 1511. 
In 1526 he sueceeded John Fortis 
(Ep. 1322), and thus became second 
President of the Collegium trilingue. 
One of the first episodes of his brief 
tenure of that office was to act in 
à dispute that arose over Rescius' posi- 
tion in the College (Ep. 1768). In 
Aug 1527 Erasmus dedicated to him 


& translation from Chrysostom. See 
Val. Andreas p. 277, and Néve. His 
letter mentioned here does not sur- 


vive: Erasmus' first extant letter to 
him is in 1526. 

47. priuilegiorum] The question of 
the maintenance of the professors and 
of nominations to the benefices appor- 
tioned to them had been prominent 
since the earliest days of the University. 
A bull of Eugene 1v, 23 May 1443, incor- 
porating certain parish churches in the 
chapter of St. Peter's for the support 
of new prebends and making other 
provision, encountered strong opposi- 
tion from the Bp. of Liége at that time ; 
who considered his rights in the matter 
infringed. The dispute continued at 
intervals; and a privilege granted 
by Leo x to the Faculty of Arts, 
19 Sept. 1513. enlarging the powers of 
nomination conferred by Sixtus rv 


(Al. E. ii. 142) was again resisted by 
Erard de la Marck. Adrian vr con- 
firmed this privilege, 16 June 1523 : 
and the bulls, which had been delayed, 
were dispatched by Clement vir, 
26 Nov. 1523. In these, consideration 
was shown for Erard's protests; but 
the University stood firm, and was on 
the point of carrying the day, had not 
Aleander, as Erard's representative, 
intervened at Rome in April 1524 (Al. 
E. ii. 119). 

It appears that the present applica- 
tion gained some further concessions 
for the University ; see Ep. 1509, and 
a letter of Giberti to the Rector, 
15 March 1525, acknowledging a letter 
of thanks. Cf. also Ep. 1716 init. 

For this note I am again indebted to 
the work of the late Prof. de Jongh; 
see his pp. 43, 255-7, 49*. 

55. non cedat Parisiensi] A stronger 
statement than that in Ep. 1221. 10-11. 

57. Ecmondanus] In view of the 
many topies raised here, De Jongh's 
opinion (see his p. 257) that 'le but 
principal' of this letter was ἡ obtenir 
la protection du pape contre les 
attaques d'Egmondanus' seems exag- 
cerated. "The matter was important 
to Erasmus; and he hints at it in 
writing again a month later (Ep. 1506. 
ón) But Rome did not decide to 
nct till July 1525 ; see Ep. 1509 introd. 

61. praedixeram Aleandro] Probably 
at Cologne in Nov. 1520 ; see Ep. 1155 
introd. — Ep. 1482. 8-10 shows that 


45 


A 
o 


60 


C 
ima 


7;9 


un 


IO 


528 LETTERS OF ERASMUS [1524 
pernoueram enim hominis ingenium. Huic Adrianus sextus misso 
diplomate imposuerat silentium de me: nam in praelectionibus 
publicis, in concionibus deblaterabat, quae nec Orestes furens diceret 
in quenquam. Nune Adriano mortuo coepit denuo gannire, sed 
ridetur ab omnibus. Clemens in diplomate suo pollicetur animum 
quem nunc habet, constantem : ego vicissim polliceor quiequid 
officii praestare potest addictissimus filius optime merito patri. 

Bene vale, vir eximie, et istum candidissimum animi in me tui 
fauorem obtine. Vbi se dabit opportunitas, nos vicissim dabimus 
operam ne penes hominem omnino ingratum collocasse videaris 
tuum officium. 


Datum Basil. postrid. Calend. Septembris, Anno M.D.xxriiI 


1482. 


Opus Epistolarum p. 627. 
N. p. 598: Lond. xviii. 53: 


To JEROME ALEANDER. 


Basle. 

LB. 6935. 2 September 1524. 

ERASMVS ROTERODAMVS HIERONYMO ALEANDRO, ARCHIEPISCOPO 
BRVNDVSINO, 5. D. 


Vig eximie. Rursum quereris quod te literis meis traducam. 
Imo iam tribus aut quatuor locis in lucubrationibus meis honorifi- 
centissimam facio tui mentionem : quae res apud Germanos mihi 
summam conflauit inuidiam. Quod olim nonnihil questus sum per 
literas apud amicos, nouum videri non debet, quum non ignorarem 
quam hostiliter me primum impeteres. Vidi literas quas scripseras 
Leodiensi Episcopo, quae me praeter causam satis odiose attinge- 
bant. Mox animum tuum iniquiorem in me magis exacerbauit 
atratus ille omnium qui viuunt sceleratissimus ac mendacissimus : 
cuius tamen res erant in eo statu vt potuerim illum verbo perdere. 
Itaque et tu fugitabas colloquium nostrum, et Praesul ex eo tem- 


pore factus est parum amicus. 


before that interview Erasmus sus- 
pected that Egmondanus was setting 
Aleander against him. 
1481. 62. Huic] sc. Ecmondano. 
Adrianus] Cf. Ep. 1359. 2n. 

66. diplomate] Ep. 1438. 

1482. 1. traducam] Of this there is 
full measure in the Spongia (HE. 333, 
88 128-43-— LB. x. 16454-46D) ; where 
Erasmus recounts his relations with 
Aleander over a period of years. 

2. in lucubrationibus] Cf. Ep. 1195. 
52n. 

4-5. perliteras] See Epp. 1105, 1199, 
1268. ἥ 

6. Vidi] Perhaps at Brussels in the 
&utumn of 1519: see Ep. 1038 introd. 

literas] Written from Rome: cf. 
Ep. 1496. 21, and Spongia (HE. 333. 
$ 129) Not extant. lt no doubt 
drew Erard's attention to the indis- 


Nec enim nescio quae dixerit in 
concilio Vuormaciensi, nec hodie sui dissimilis est. 


Porro quae tu 


creet mention of him in Ep. 980. 
36-7. 

7. Leodiensi] For Erard's consequent 
hostility to Erasmus see Ep. 1268. 
6on. . 

9. atratus] Probably Egmondanus (cf. 
Ep. 1469. 216) ; whose ' manifesta men- 
dacia ' are often mentioned by Erasmus, 
also the contrast between his black 
heart and his white Carmelite's robe 
(cf. Epp. 1144. 28n, 1235. 5-6). To 
Aleander's informants there is general 
reference in Ep. 1268. 63-72; and cf. 
Spongia (H.E. 333, ὃ 130). 

11. fugitabas colloquium] Perhaps at 
Antwerp and Louvain in Sept.—Oct. 
I520; see Ep. i155 introd., and cf. 
Spongia (H.E. 333, ὃ 130). 

I3. Vuormaciensi] In April 1:521; 
see Spongia (H.E. 333, ὃ 133), end cf. 
Ep. 1585. 


1482] TO JEROME ALEANDER 529 
passim praedicares de me Agrippinae, etiam Poloni et Vngari 
mihi narrabant in viis obuii. Certe ille tibi notus, qui iamdudum :; 
est patriarcha nouae ecclesiae Argentorati, nunc etiam nouus 
maritus, nihil non vel scripsit vel narrauit. Quin ex Glapione 
cognoui quam atrociter detulisses me apud Caesarem ; idem hie 
narrauit praeter caeteros Episcopus Argentinensis. Porro quod 
postea subleuaris, habeo gratiam ; et hoc patriarcha mihi narrauit, 2o 
sed sie vt eam laudem sibi vendicaret. Nec obscurum est mihi 
quam odiosas censuras de me ferant eruditi quidam Romae ; quibus 
tamen leuiter commoueor. In eruditione facile cedo omnibus. 
Certe apud nostros barbaros tempore parum felici non omnino 
infeliciter promoui recta studia, quae tibi quoque non parum debent, 2; 
nee tu minus illis. Quod si voles nos tuis etiam lucubrationibus 
adiuuare, videbis Erasmum candidum applausorem tuae gloriae. 
Nec dubito quin inter nos pulchre conueniret, si liceret conuiuere. 

Est istic Angelus nescio quis, qui scribit inuectiuas in me. Sunt 
qui vocent Lutherum Erasmianum. Sunt qui nimis impudenter 3o 
iactant Hecubam et Iphigeniam a me non versas, quum tot sint 
qui viderint me sudantem in hoc pistrino. Sunt qui dicant me 
in Hieronymo tantum diuinasse, quum frequenter citem vetusta 
exemplaria ; quae vbi destituunt, sic diuino vt admoneam lectorem, 
non fallam. In Cypriano versus a typographis omissos mihi 
imputant. Nam non aderam aeditioni. In Seneca quidam, vt 
scribunt, emendauit tria milia mendorum in opere De naturalibus 
quaestionibus. In hoe opere non succurrebat vllum exemplar 
vetustum. Et totum hoe negocium commissum erat cuidam, cui 
erediturus eram etiam vitam meam; is rem absente me pessima 4o 
fide gessit. Vbi sensit me queri, sustulit exemplar mea manu 
notatum, ne conuinceretur. Epistolae Hieronymi modo sunt 
rursus aeditae, plurimis locis emendatis. 

Praecipitandi culpam agnosco, nee possum inficiari, sed interim 
prouehuntur studia: si quis adferet elimatiora, non habet quur in 4; 


Ὁ“ 
σι 


14. Agrippinae] in Nov. 1520; see 
Ep. 1155 introd. 

Poloni] Jerome Lasky (Ep. 1:242. 
25n) was perhaps one. 

16. patriarcha] Capito (cf. Ep. 1485. 
6); who had married, 1 Aug. 1524. 

ecclesiae] Cf. Ep. 1459. 61n. 

17. Glapione] See Ep. 127:. 

19. Argentinensis] See Ep. 1454. 10n. 

22. Romae] See Ep. 1479. 19 seq. 

29. Angelus] Colicius : see Ep. 1479. 
28n. 

30. Lutherum Erasmianum] Cf. Ep. 
1195. 62n. 

31. Hecubam] See Ep. 158. 6n. 

33. diuinasse! Cf. Ep. 1479. 85n. 

35. Cypriano] See Ep. 1000. 

36. quidam] Matt. Fortunatus: see 
Ep. 1479. 89n. 

39. commissum] Erasmus' practice 
in this matter may be illustrated from 
his writings. In his early days as an 
author he expected to correct his own 


452.5 


proofs (Ep. 52. 18-21); but as soon 
as he had attained some position, he 
readily acquiesced in employing the 
printer's corrector—Serafino with Aldus, 
though even then he looked at the last 
proofs (Apol. adu. rhapsodias Alb. Pii, 
Basle, Froben, 1531; LB. ix. 1137 8: 
cf. LB. App. 370), Croke with Gour- 
mont (1, p. 19. 8-9), Nesen, the Amer- 
bachs and Nepos with Froben (Epp. 
462, 886. 25-28). Of those who served 
him in this way he makes frequent 
complaints (Epp. 417. 3-5, 421. 57-8; 
732. IO, 733. 15-18, 797. 7-10); and 
when he attached specia: importance 
to ἃ book, he liked to see the proofs 
himself (Ep. 906. 483-5 ; 1, p. 22. 22). 
But he was often content to let his 
books be printed in his absence; cf. 

l. 36 and Epp. 1000 introd., 1479. 87. 
cuidam] Nesen: see Ep. 1479. 86n. 

42. Hieronymi] See Ep. 1465. 

44. Praecipitandi] See Ep. 1352. 92n. 


Mm 


un 
ai 


60 


65 


un 


IO 


530 LETTERS OF ERASMUS [1524 


me debacchetur, qui quod potui praestiti. Errasmus Romae 
vocor; quasi vestri scriptores, non dicam Pios et Beroaldos, sed 
Hermolaus Barbarus et Politianus nusquam lapsi sint. Fingunt 
me hostem Italiae, quum nemo candidius praedicet de ingeniis 
Italorum. Quadraginta aureis conductus male castigaui Plautum, 
imo pactus coronatis viginti, tantum cursim perlegi, vt distin- 
guerem versus, vbi genus carminis esset perpetuum : de mendis 
tollendis nihil receperam. Itaque quisquis hic praestiterit operam, 
nihil habet rei mecum.  Aliaque permulta dicuntur istic a morosis 
censoribus, in quibus nonnulla sunt quae videntur abs te profecta. 
Nam quod quidam te mihi praefert in omnibus, etiam in re theologica, 
non arbitror ad meam ignominiam pertinere, non hercule magis 
quam quod ditior es aut formosior. Hoc ipsum abunde gloriosum 
est mihi, vel conferri tecum. 

Sed de his iam nimis multa. Esto liberum cuique suum de me 
iudicium, modo me patiantur esse orthodoxum. Haec liberius 
ad te scripsi, nactus notum ac certae fidei γραμματοφόρον. Sit 
igitur inter nos omnium illorum ἀμνηστία, et senties Erasmum 
constantem et candidum tuae gloriae fautorem. 

Bene vale, Basileae postridie Calend. Septemb. Anno w.p.xxim. 


1483. To TuEsopoRic Hzzivs. 


Opus Epistolarum p. 625. Basle. 
N. p. 596: Lond. xviii. 49: LB. 690. 2 September 1524. 


[For Hezius see Ep. 1339 introd. Though no longer Papal Secretary, he was 
probably still at Rome at this time.] 


ERASMVS ROTERODAMVS THEODORICO HEZIO, S. D. N. 
ADRIANI DVDVM SECRETARIO, 5. D. 


MrrTO ad te collationem De libero arbitrio, quam his diebus 
aedidi, non ignarus quam non versarer in mea harena, quantamque 
tempestatem concitarem in caput meum ; attamen declarare volui 
mihi certe promptam voluntatem non deesse. Fauor Lutheri indies 
latius serpit. Iam Galli quidam magis insaniunt quam vlli Germani. 
Omnes habent in ore quinque verba, Euangelium, verbum Dei, 
fidem, Christum, et Spiritum. Et tamen hic tales video multos vt 
non dubitem quin agantur spiritu Satanae. Vtinam hiec tumultus 
a Luthero excitatus, veluti violentum pharmacum, adferat nobis 
aliquid bonae sanitatis! "Texuissem tibi longam historiam rerum 


1482. 46. Errasmus] So Stunica in his so. Italorum] See Ep. 1479. 29n. 
Loca, Rome, 1524 (No. 10 in App. 15), Plautum] See Ep. 1479. 96n. 
in reply to Erasmus' mocking trans- 56. quidam] Perhaps Alb. Pius; ci. 
formation of his name 'ex Lopide in — Ep. 1479. 130-1, which shows that 
lapidem ', proposed (fo. D5) to write ^ Erasmus did not know the name of his 
* Errasmum . .., aut, quod illi ob intel- — critic. 
lectus crassitudinem aptissime con- 62. γραμματοφόρον] Blauius: see Ep. 
ueniet, prima mutata littera Arasmum . 1481. 5. 

47. Pios et Beroaldos] See Ep. 256. 1483. s. Galli quidam] Farel and 
137nn. his followers ; cf. Epp. 1489. 35, 1496. 

48. Barbarus] See Ep. 126. 128n. 65-6, 131 Seq., I510. 54, 1522. 65-6, 

Politianus] See Ep. 126. 129n. also Ep. 1496. 130n. 


1483] TO THEODORIC HEZIUS 531 


quae hie geruntur per Lutheranos, vt vocantur, quum hoc etiam 
cognomine sint indigni, si vacasset. Cura valetudinem tuam, vir 
optime. Basileae postridie Calend. Septemb. An. w.p.xxmm. 


1484. To FRANCIS MoriNivs. 


Opus Epistolarum p. 763. Basle. 
N. p. 728: Lond. xx. 41: LB. 691. 2 September 1524. 


[Evidently contemporary with Epp. 1487,8. "The year-date is confirmed by the 
death of the French Queen.] 


ERASMVS ROTERODAMVS FRANCISCO MOLINIO, EPISCOPO 
CONDONIENSI, S. D. 


VrTINAM saxum essem, quemadmodum scribis! vel aduoluerer 
istue, si non ob aliud, certe fruiturus tuis istis longe candidissimis 
moribus. Nunc totus sum vitreus, aut si quid vitro fragilius. 
Nihil moror episcopas, quas promittit regia maiestas. Exhaurirent 
me praesente pecunia, quae satis exigua est; onerarent me aere; 
alieno, inuoluerent curis, eriperent hanc libertatem, sine qua non 
viuerem triduum. Et 'Thesauraria episcopatus est. Noui hoc 
corpusculum, noui hune animum. lam vnum atque alterum 
mensem non sensi cruciatum calculi. Id vino debeo, quod nuper 
sum nactus. Rex totus est in rebus bellicis, quem tu quoque τὸ 
cogeris sequi; et instat hyems. Sunt et aliae causae, quae mihi 
propemodum persuadent vt expectemus hirundinem. Interea per 
litteras confabulabimur. Hyems, vti spero, sedabit istos bellorum 
aestus ; tum isthic nidulabimur alcyones. Regi Christianissimo non 
desines me commendare: cui caelibatum accessisse doleo, quasi τς 
parum haberet malorum tanta bellorum tempestas. Virtus eius 
promerebatur fortunam secundiorem. Bene vale. 

Datum Basileae postridie Calendas Septembris Anno M.D.xx1iH. 


1485. To Worrcawa Fannicius Carrro. 


Oxford MS. («). í Basle. 
LB. App. 517. 2 September 41524». 


[The manuscript is written inside the vellum cover of a copy of N?, which was 
brought to my notice in Aug. 1913 by Dr. Paul Cohn of Trendelenburgstrasse 17, 
Charlottenburg, Berlin. Being at the very head of the page, it has unfortunately 
lost its opening lines. Below it the same hand has copied a letter of Erasmus to 
Peter Vulcanius (Lond. xxx. 54, LB. 1173) ; at the end of which it adds * Hane 
epist. exhibuit D. Bonauentura Vulcanius, Petri F.'. This particular copy of N? 
has numerous marginalia ; but I find nothing which gives any clue to ownership 
except a couplet on p. 663 headed ' Ita Ioannes Huberus (1507-1571»5, medicus 
Basil, Hospiniano'. Dr. P. C. Molhuysen has most kindly taken great trouble 


1484. 1. scribis] The letter is not vino] See Epp. 1316. 24n, 1452. 
extant. 43n. 

4. episcopas] Cf. Epp. 1545, 1562. IO. in rebus bellicis] Cf. Ep. 1478. 

5. onerarent] Cf. Ep. 1481. 38n. IOD. 

6. libertatem] Cf. Ep. 1488. 20-1. I5. caelibatum] Francis' first wife, 

7. Thesauraria] of Tours: see Ep. Claude of France, daughter of Louis xir, 
1434. Ion. died at Blois on 20 July i524. Cf. 

9. caleuli] See Ep. 1452. 27n. Ep. 1096. 193. 


M m 2 


un 


532 LETTERS OF ERASMUS [1524 


in endeavouring to identify the handwriting ; but hitherto without success, beyond 
establishing that it is not either Merula's or Dan. Heinsius', both of whom printed 
the letter to P. Vulcanius, in ΟἹ and the Elzevir Zllust. vir. Epistolae, 1617. But 
the writer may without doubt be connected with Leiden ; for in addition to the 
evident association with the well-known Leiden antiquary, Bonaventura Vulcanius 
(1538-1614), the title-page is stamped with the mark of the Collegium Alumnorum, 
ΠΣ ὙΠ founded at Leiden in 1591 by the States of Holland as ἃ seminary for 
reachers. 

: Α copy of the letter—evidently not the original, since it had two obvious blunders, 
needing correction—was communicated to Leclerc, just in time for inclusion at 
the very end of LB., by J. J. Battier, *I.V.D., Eloquentiae Professor atque 
Basileensis reipubl. iurisconsultus'. 'The Athenae Rauricae, pp. 147-8, 323, states 
that Battier (1664-1720) became ' Reipublicae Syndicus' in 1695, and ' Eloquentiae 
Professor' on 22 Sept. 1696. He very likely derived the letter from Capito's 
papers, which were at Basle earlier in the century (see Ep. 938 introd.); but as 
he made a journey to Germany, Belgium and England in 1691, it is not impossible 
that somewhere on his tour he may have seen the manuscript in the copy of N* 
above mentioned, and a few years later have sent it to Leclerc. As against this 
latter suggestion it must be noticed, however, that Leclerc omits the striking 
signature : which he would hardly have done if it had been in Battier's copy. 

The year-date given by Leclerc, and presumably also by Battier, is impossible, 
as by Sept. 1529 Erasmus had left Basle. "There is sufficient verbal resemblance to 
letters of this period to substantiate 1524, in view of his relations with Capito 
at this time: cf. Epp. 1429. 20n, 1437. 99n, 1459. 61—72, 1496. 69—70, 108—9.] 


ERASMVS ROT. WOLFANGO CAPITONI 5. 


ToT coniecturis ducor vt scientia sit magis quam suspicio, te, 
quemadmodum Othonem prius, ita nune Epphendorpium in nos 
immittere. Queso vtistis artibus vtaris in eos qui tibi male volunt, 
potius quam in Erasmum. Nescis quantum possim laedere. Satis 
est tragoediarum, etiamsi nihil accedat. ^ Laboro pro negocio 
Euangelico multo syncerius quam tu credas. Nam vestrae ecclesiae 
nunquam dabo nomen nisi aliam videro. Bene vale et isti iuueni 
da melius consilium. 

Basil. postr. Cal. Septemb. Anno 14524). 

Erasmus olim tuus in Christo. 


1486. To TuHoMAs WOoLsEy. 


Opus Epistolarum p. 626. Basle. 
N. p. 597 : Lond. xviii. 52: LB. 692. 2 September 1524. 


[Ep. 1494. 2 shows that the present budget of letters to England, Epp. 1486-94, 
was carried by Livinus Algoet(l. 14). It included also a letter to Vives (cf. Ep. 1513. 
24n), which is not extant.] 


THOMAE CARD. EBORACENSI ERASMVS ROT. S.D. 


SERENISSIMI Regis tuamque sequutus autoritatem, protinus et 
absolui et aedidi libellum De libero arbitrio, facinus audax in 
Germania, vt nunc quidem res habent. Temperauimus a conuiciis, 


1485. TIT. ERASMVS . . . 2. nunc LB: deest in c. 3. artibus LB: deest 
in a. 7. nisi c : ni LB. 9. 1529 LB. I0. Erasmus... Christo 
om. LB. 


1485. 2. Othonem] See Epp. 1405,6. mus now completely mistrusted (cf. 
6. vestrae ecclesiae] Cf. Ep. 1459. Epp. 1437 1459, 1466, 1406). 
61n. 1486. τ. autoritatem] Cf. Ep. 1467. 
7. dabo nomen] Cf. Ep. 1477. 23n. 16n. 
iuueni] Eppendorff: whom Eras- 2-3. in Germania] Cf. Ep. 1432. 86n. 


1486] TO THOMAS WOLSEY 533 


ne merito possint iritari. Quod si, vt solent, contumeliose respon- 
derint, seipsos grauabunt, non me. Iam aliquot libelli prouolarunt 
in caput meum; sed spero hoc illis non semper impune fore. 
Opus hoe nemini volui dicare. Clamassent ilico me conductum in 
gratiam principum haec scribere, itaque et magis illos prouocassem 
et operi derogassem fidem : alioqui vel tibi dedicassem vel summo 
Pontifici, qui misso diplomate humanissimo, atque etiam ducentis 
florenis aureis, egit gratias pro inscriptione Actorum. Non arbi- 
tratus sum hane occasionem dandam malis, qui vel sine occasione 
maledicunt. 

Liuinum meum tuae celsitudini placere gaudeo. Apud me sat 
feliciter processit in vtraque literatura. Caeterum amplas fortunas 
illi dare non possum. Natus est ad liberales disciplinas ; et quan- 
quam mihi vehementer necessarius erat, tamen magis habui rationem 
commodorum illius quam meorum. Potest adiuuare studia cognati 
tui in Academia Louaniensi.  Amplitudini tuae facilimum erit 
illum ditare, tantum id rogo vt illi relaxes satis ocii ad literas ; 
quo doctior euaserit, hoc futurus est vtilior, tum tibi tum tuis. 

Mitto libellum De libero arbitrio celsitudini tuae, alterum regiae 
maiestati; cui dignaberis me semper commendare. Quod in 
Liuinum contuleris, in me collatum arbitrabor. Pro misso munere 
ago gratias. Datum Basileae, postrid. Calen. Septemb. Anno 1524. 


1487. ΤῸ CuTHBERT TUNSTALL. 


Opus Epistolarum p. 625. Basle. 
N. p. 596: Lond. xviii. 48: LB. 696. 4 Reptember 1524. 


ERAS. CVTBERTO TONSTALLO, EPIS. LONDONIENSI, 5. 

VEREOR ne videar improbus et obstreperus, si toties agam gratias 
quoties tu prouocas vt debeam. lacta est alea. Exiit libellus 
De libero arbitrio, moderatissime quidem ille scriptus, sed qui 
grauissimos tumultus, ni fallor, sit excitaturus. Iam aliquot 
libelli prouolarunt in caput meum. At tamen timent; oderint dum 
metuant. Retexui pleraque. Cuperem vt per ocium perlecto libello 
scriberes mihi sententiam tuam, vt soles, amice. 

loannem Damascenum hic nusquam potui nancisci. Non misi 
aurum, euius scio tibi domi esse vim immensam, sed nouitatem. 


1486. 4. possint] sc. Lutherani. been edited. Aldus published some 
5 libelli] Cf. Ep. 1481. 27n. Hymns c. 1501, and Faber Stapulensis 
7. conductum] Cf. Ep. 1459. 54n. translated the Orthodora Fides, Paris, 


9. vel tibi dedicassem] For another Η. Stephanus, 15 Apri! 1505, re-edited 
book which Erasmus had thought of later by  Clicthove for Stephanus 
dedicating to Wolsey see Ep. 1415. 87-9. ς Feb. 1512 and 12 Jan. 1513. At 


10. diplomate] Ep. 1438. Venice Laz. de Soardis produced in 
11. Actorum] See Ep. 1414. I514-I5 a larger volume containing, 
I4. Liuinum] Cf. Ep. 1491. 15-21. besides these two items, translations 
18. cognati] See Ep. 1491. 20n. of De mpreceplis dialectice, De rebus 
22. De libero arbitrio] See Ep. 1419. naturalibus, Aphorismi medicine, and 


1487. 8. Damascenum] Apartfromthe ^ Hwudimenta sacrorum dogmatum. Τὺ 
popular History of Barlaam and Josa-  ^was perhaps for one of these later 
phat, which was printed in Germany as — volumes that Tunstall had inquired. 
early as8 c. 1472, very little of the work 9. aurum] Comparison with Ep. 
of John of Damaseus (1v. 454) had yet — 1488. 1-2 suggests that Erasmus was 


5 


-Ó 


5 


20 


Un 


534 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


ro Sic fluxit in terrae venis, vt vides. Siquid mihi accideret humanitus, 


I$ 


20 


Ls] 
Ux 


Unt 


perisset. Nunc in tuto posui. Dum istic ageret meus famulus, sic 
periclitatus sum calculo vt plane sperarem malorum finem. Nunc 
vinum nactus nouum, vnum atque alterum mensem meliuscule 
habeo. 

Rex Galliarum incredibili est in me affectu. Expector. '"lThesau- 
raria Turonensis parata est, τοὐλάχιστον quingentorum coronatorum. 
Praemis; Hilarium meum. Sed dum cogito Regem esse totum in 
bellis, instare hyemem, valetudinem aliquanto commodiorem, sed 
quae quamlibet facili occasione posset periclitari, postremo dignitates 
eiusmodi mihi nihil aliud esse quam boui clitellas, propemodum 
decreui hic hybernare. Accedit et illud, si quo nunc migrarem, 
clamarent omnes Lutherani me cessisse metu. Praestat in primo 
fremitu adesse. 5i cupis tuum opus excudi, agam cum Frobenio. 
Nondum enim egi serio. Bene vale, Praesulum optime. 

Datum Basileae pridie nonas Septemb. Anno M.D.xxinr. 


1488. 
Opus Epistolarum p. 764. 
Np. 720: "Lond: xx: 44: » 4B. 607. 


To WiLLIAM WARHAM. 


Baele. 
4 September 1524. 
ERASMVS ROTERODAMVS GVILELMO ARCHIEPISCOPO 
CANTVARIEN. S. D. 

AMPLISSIME Praesul, arbitror tibi redditam imaginem pictam. 
quam misi vt aliquid haberes Erasmi, si me Deus hinc euocarit. 
Mense Aprili grauiter periclitatus sum pituita. Vix conualueram, 
successit calculus, tam atrociter vt omnino sperarem malorum finem. 
Nunc aliquanto commodius habeo. Haec scribo quo magis mihi 
zratuleris, cui scio meam incolumitatem anxie cordi esse : siquidem, 
vt scribis, me periclitante concuteris, et rursus me victore recipis 
animum. Quod me iubes esse forti animo, si mihi cum vna acie 
dimicandum foret, vtcunque sustinerem belli molem : nunc cum 
triplici exercitu res est. Rhomae quidam qui litteras ethnicas 
adamant, misere mihi inuident, quemadmodum litteris suis signifi- 


here presenting Tunstall with a medal- 


lion of himself, such as had been struck 
for him at Nuremberg earlier in &he 
year (see Ep. 1408. 29n): the novelty 
consisting in the blend of metal used 
(cf. Ep. 1452. 29-37), and the statement 
that it was in a natural form, as dug 
up from the earth, being jocose. 
1487. 11. famulus] L. Algoet: 
Ep. 1430. 21n. 
15. Thesauraria] See Ep. 1434. 19n. 
17. Hilarium] Bertulf ; see Ep. 1257. 
1 3n. 
totum in bellis] Cf. Ep. 1478. 10n. 
23. fremitu] At the first muttering of 
criticism ; in order to be able to reply 
toit promptly. Cf. Ep. 1488. 13. 
tuum opus] Perhaps "Tunstall's 
De arte supputandi, London, R. Pynson, 


see 


14 Oct. 1522, with a royal privilege in 
general terms : but I cannot discover 
that Froben ever printed it. He had 
reprinted in Feb. 1519  Tunstall's 
Oratio on the betrothal of the Princess 
Mary to the Dauphin, London, R. Pyn- 
son, I3 Nov. 1518 : in spite of its two- 
year royal privilege for England. It 
is noticeable that at this same time 
Erasmus was negotiating with Froben 
on behalf of books by another friend in 
England; see Ep. 1:494. Cf. also 
Ep. 1498. on. 

1488. 1. imaginem pictam] See Ep. 
452. 40n. 

3. pituita] See Ep. 1466. 6:n. 

4. calculus] See Ep. 1452. 27n. 

10. Rhomae] See Epp. 1479. 19 seq., 
1482.29 seq., 1489. 20-1. 


IL ΤΌΝΟΥ 


--Ἱ - 


3 62 — 7» 
Ot rect A CO γὼ )}) ὁ hu JI Lodlbeccun , 1525 


7 } ) 
fom Zongford 


1488] TO WILLIAM WARHAM 535 
cant amici. Theologi quidam ac monachi nihil non moliuntur quo 
me perdant. Sed nulli fremunt insanius quam isti qui se Lutheranos 
appellant, quum horum intemperias detestetur etiam ipse Lutherus. 
Clemens septimus misit honorificum Breue cum centum angelatis, 
maiora pollicens : Stunicae, qui nullum insaniendi finem videbatur 
facturus, silentium imposuit. Regum amicitiam hactenus alui. 
Rex Galliarum Franciscus incredibili est in me affectu. Rursus 
vocor in Galliam.  Parata est iampridem "Thesauraria Turonen. 
ampli prouentus; sed taleis sarcinas nihil moror, et libertatis 
auidus et breui moriturus. Amat ac fauet Ferdinandus, qui iam 
saepe scripsit, ac nuper misit centum aureos. Polonia mea est, 
et apud Hispanos fato quodam incipio esse gratiosus. 

A Lutheranorum harena lubens abstinuissem, idque hactenus 


totis viribus sum conatus; sed iam pridem ab amicis spes erat: 


iniecta Pontifici ae Regibus fore vt aliquid aederem, eamque spem 
et ipse vteunque pollicitis alueram. Si nihil prodisset, habuissem 
illos infensos, quibus visus fuissem obtrudere palpum. Simulque, 
uoniam rumor libelli prodituri iam apud omnes sparsus erat, et 
utheranos habuissem iniquiores, qui vel metu me premere libellum 
praedicassent, vel atrocius aliquid quam res habet expectassent. 
Certe sic obturauero os istis, qui principibus omnibus hoc persuadere 
conantur, mihi per omnia conuenire cum Luthero. Hoc quidam 
conantur odio mei, quo me principibus reddant inuisum ; quidam 
vt meo periculo causam Lutheri reddant vincibiliorem. 
Hieronymum ad te mitto; nondum poterat compingi ob recens 
atramentum. Sacerdotium nihil moror, modo Deus velit te mihi 
superstitem esse. Accepi bis decem libras, alteras quas ex Potkino 
reddidit Hispanus Dassa, ni fallor: alteras attulit huc Franciscus 
Bercmannus, nactus isthic ex bibliopola quodam, quum nihil rerum 
mearum illi velim committi. Pro aucta pensione habeo gratiam. 
Male sit istis bellis quae nos toties decimant. Atqui arbitrabar 


pensiones esse liberas ab exactionibus. 


15. Breue] Ep. 1438. 

16. Stunicae] See App. 15, in vol. iv. 

18. Rursus] The invitation of 1523 
(Ep. 1375) renewed that of 1517 (see 
Epp. 522, &c.). 

19. Thesauraria] See Ep. 1434. 19n. 

20. sarcinas] Cf. Ep. 1481. 38n. 

libertatis] Cf. Ep. 1434. 6. 

21. Ferdinandus] See Epp. 1376. 14. 
1386. 36n. 

22. nuper] More than & year ago: 
see Ep. 1376. 14-16. For Erasmus' 
looseness in his statements about time 
See p. 479. 

Polonia] "This expression of con- 
fidence was no doubt the result of his 
intercourse with Decius (Ep. 1393) and 
more recently with the brothers Lasky in 
May: see Épp. 1452. 14-16, 1496, 1502, 
and 1, pp. 31-3. For his relations 
with Poland earlier cf. Epp. 428. 4r, 
889. 15, 1482. 14. 


23. apud Hispanos] Cf. Ep. 1455. 


22n1; 

27. alueram] Cf. Épp. 1385. r1-13. 
1386. 5 seq., 1496. 173-6 ; and 1, p. 31. 
23: 

36. Hieronymum] The three volumes 
of Epistolae only ; cf. ll. 57-8 infra, 
and see Ep. 1465 introd. 

compingi] For other «cases of 
books presented unbound see Epp. 961. 
66-7, 1361. 10-21, 1755 ; and for the 
cause cf. Ep. 1403. 23n. 

37. Sacerdotium] See Ep. 

72 seq. 

38. Potkino] See Ep. 782. 4n. 

39. Dassa] I cannot identify. A Don 
Juan Daza carried dispatches between 
England and Spain in 1496-7 ; and in 
1500 was purser in the household of 
Katharine, Princess of Wales. See 
Bergenroth i. 170, 288. 

40. Beremannus] See Epp. 258. 14}, 
1388. 24n. 

43. pensiones esse liberas] Erasmus 


1205. 


- 
uU 


τ 
o 


τ 
Un 


35 


45 


δ 


Za 


60 


Unt 


536 LETTERS OF ERASMUS [1524 

Equum accepi non admodum pulchrum sed bonum ; caret enim 
omnibus peccatis mortalibus, excepta gula et acedia ; et ornatus 
est omnibus virtutibus boni confessoris, pius, prudens, humilis, 
pudicus, sobrius, castus et quietus, neminem mordet, nulli occal- 


citrat. 


Suspicor ministrorum vel dolo vel errore factum, vt alius 
equus veniret pro eo quem tu mitti iusseras. 


Nihil mandaram 


famulo de equo, nisi si quis forte daret vltro bellum et commodum. 


Et tamen pro animo tuo summam habeo gratiam. 
dendis equis cogitabam, quando iam eques esse desii. 
meo succenseo, qui iniussu meo hoc ausus est ; 


uenit huc equus longe deterior. 


Ego de ven- 
Famulo 
cuius incuria per- 


Quod aliquid boni promittis extra 
conspectum malorum, quid sit non satis intelligo. 


Si Deus dederit 


vitam, fortasse proximo vere fruar alloquio celsitudinis tuae. 
Vehementer gaudeo Epistolas Hieronymi feliciter absolutas ; 


nam in his plurima restitui. 
nec vnius hominis. 


Mecoenas. 


1489. 


Opus Epistolarum p. 624. 
p. 595: Lond. xviii. 47 : 


LB. 698. 


Caetera quoque volumina sequentur, 
sj conuenerit inter typographos : 


nan) res est immensi sumptus, 


Dominus lesus te seruet incolumem, optime 
Basileae pridie nonas Septemb. Anno Μ.Ὁ..ΧΧΤΠΙ. 


ΤῸ Jouw FrisHER. 


Basle. 
4 September 1524. 


ERASMVS ROT. IOANNI EPISCOPO ROFFENSI S. D. 


HEVERENDE Praesul, 
epistola tua, 


indulges isti corpusculo. 
tem nasci ex loco. 


moerens ac dolens hoc verbum legi in 
' Vtinam viuum me reperiat liber, 
famulus dolorem, qui nunciauit affligi te aduersa valetudine. 


etc.  Auxit 


Nihil 


Suspicor magnam tuae valetudinis par- 
Nunc enim medicum agam, si pateris. 


Mare 


vicinum et lutum subinde maris decessu nudatum coelum exasperat. 
Et habes bibliothecam vndique parietibus vitreis, qui per rimas 


had maintained this point from the 
beginning of his relations with Alding- 
ton: see Ep. 278. 1-4. 

1488. 45. acedia] laziness. For the 
patristic and medieval development of 
the word see the T'hesaurusand Ducange. 

zo. famulo] L. Algoet: see Ep. 1430. 
21n. 

si quis forte daret] ἃ horse was 
a frequent form of present (cf. Epp. 
477. 29, 781. 32-3, 1705), especially 
from England, where the famous Irish 
horses were readily procurable (cf. Ep. 
453. 8-9). Erasmus had often received 
them from his English friends, Urswick 
(Ep. 416), Ammonius (Epp. 453, 455). 
Warham (Ep. 457), and More (Ep. 829) ; 
and when going to Basle in 1518, sent 
his servant to ask directly for one, 
mentioning his need in many of his 
letters (Epp. 781-7). So that the 
expectation expressed here was not 
unreasonable. 


52. eques esse desiij Cf. Ep. 1422. 
23n. 

1489. 2. epistola] Not extant: evi- 
dently one of the large budget brought 
from England by L. Algoet in June. 

5. Mare vicinum] It is not clear 
whether Erasmus is describing here the 
Bp.'s palace at Rochester, where he had 
stayed in Aug. 1516 (Ep. 452. 1) and 
April 1517 (Ep. 592. 3), and perhaps 
also in May 1515 (Ep. 336. 10-12), or 
Fishers London residence, Rochester 
House in Southwark (cf. Epp. 185. 22n, 
186. 18, 242.3). Neither is really near 
the sea, but both are close to estuaries 
which expose mud-flats atlow tide: the 
latter on the bank of the Thames just 
westwards of Winchester House and 
St. Saviours (see Ant. Wyngaerde's 
map of c. 1543), whereas the former was 
at the sw. corner of the cathedral pre- 
cincts, with the Castle between it and 
the Medway. On the whole Rochester 


1489] TO JOHN FISHER 537 
transmittunt auram subtilem et, vt medici loquuntur, colatam, 
pestilentem raris et imbecillis corpusculis. Nec me fugit quam 
assiduus sis in bibliotheca, quae tibi Paradisi loco est. Ego si in 
tali loco commorarer treis horas, aegrotarem. Magis conueniret 
cubiculum pauimento ligneo et parietibus vndique ligno contabu- 
latis. Spirant enim lateres et calx noxium quiddam. Scio pie 
viuentibus mortem non esse formidabilem ; sed totius Ecclesiae 
refert talem Episcopum esse superstitem in tanta bonorum inopia. 

Quomodo valeat Erasmus, non perinde refert. Id tamen si cupis 
cognoscere, caleulo nunquam sum grauius periclitatus quam mense 
Maio. Nactus aliud vinum, iam mensem vnum aut alterum mitius 
habet me caleulus. Gratularis mihi triumphos. Quomodo trium- 
phem nescio; certe triplex sustineo certamen—cum paganis illis 
Homanensibus, qui mihi misere inuident; cum theologis quibus- 
dam ac monachis, qui nullum non mouent lapidem vt me perdant ; 
cum rabiosis quibusdam Lutheranis, qui fremunt in me, quod 
vnus, vt aiunt, remorer ipsorum triumphos. Remoror autem, quod 
nolim capitis mei periculo profiteri totam Lutheri doctrinam : in 
qua multa sunt quae non assequor, multa de quibus ambigo, multa 
que, etiamsi tutum esset, non auderem profiteri propter con- 
scientiam. Optarim ex hoc tumultu quem Lutherus excitauit, velut 
ex amaro violentoque pharmaco nasci bonam aliquam sanitatem 
Ecclesiae. Et tamen quum video quorundam maliciosos mores qui 
nunquam non crepant nomen Euangelii, praesagit animus infelicem 
et cruentum exitum. 

Factio crescit indies latius, propagata in Sabaudiam, Lothorin- 
ziam, Franciam atque etiam Mediolanum. " Tumultuatur et Bur- 
gundia nobis proxima, per Phallicum quendam Gallum, qui e Gallia 
profugus huese contulit, homo rabula, effreni tum lingua tum calamo. 


seems the morelikely; foritis certainly 
nearer than London to the sea, and 
Erasmus! words do not necessarily 
imply that the house was actually 


librarian of Memmingen, are printed 
in his Amoenitates historiae, ii, 1738, 
pp. 623-4. A letter of a Milan physi- 
cian, Hortensius Landus, to Vadianus 


beside the river-mud. For a remini- 
scence of his visits to Rochester Cathe- 
dral see the Apophthegmata bk. viii 
(LB. iv. 365 5). 

8. colatam] Cf. Ep. 1532. 11. Inthe 
medical writers the T'Àhesaurus quotes 
this word as applied only to liquids ; 
but gives examples from Tertullian of 
its use with aer and serenitas caeli. 

17. calculo] See Ep. 1452. 27n. 

18. Nactus] For the anacoluthon cf. 
Ep. 1402. 52. 

vinum] See Epp. 
1452. 43. 

33. Sabaudiam] For conditions there 

see Ep. 1413. 
Lothoringiam] Cf. 
I1I2, n. 6. 

34. Mediolanum] Of this little seems 
to be known: Herminjard (122) has 
no note. Some verses in praise of 
Luther, written at Milan in 1521 into 
& copy of the Aldine Horace, 1509, 
which belonged to J. G. Scehelhorn, 


I316. 24n, 


Herminjard 


c. Aug. 1529 (VE. 581), relates how he 
had been obliged to fly to Chur with 
his wife, quae Christum agnoscit et 
colit?, to escape papal persecution, 
*eum multa Lutheri scripta promo- 
uendi Euangelii gratia in Italicam lin- 
guam  vertissem . Raynaldus, Az- 
nales, 1536, ὃ 45, prints a Brief of 
Paul nr to Morone, 26 June 1536. 
bidding him inquire into the conduct 
of certain persons in Milan who had 
been led away by the heresies of a friar, 
Baptista de Crema, calling themselves 

, Beghinae ' (cf. Ep. 843. 620n) and 
Mgr ex Lugduno '. 

τ. Phallicum] Farel, who was now 
at  Moutbéllasd:: see Epp. 1407. 993}, 
1483. 5n. 

e Gallia] i.e. from Meaux. 

36. effreni . . . calamo] That this 
was felt on both sides is shown by 
a letter of Anemond Coct to Farel, 
2 Sept. 1524 (Herminjard 120): ἡ Binas 
a te epistolas adcepi, in quibus quaedam 


t3 


[Ὁ 


G3 


Un 


Ut 


4 


a 


[o] 


un 


ψι 


538 LETTERS OF ERASMUS [1524 


Cessit hinc, nec opinor rediturum ; 510 rem gessit: ita quondam 
solent Euangelii praecones. 

Admoueram manum operi quod efflagitas, nec solus efflagitas ; 
sed morbus extrema minitans, et alia quaedam quae inciderunt, 
coegerunt intermittere. Huic negocio sumam hanc hyemem volente 
Deo. Quanquam decreueram posthac a contentiosis dogmatibus 
abstinere, et vertendis Graecis aut profanis argumentis, sed ad 
mores non infrugiferis, ocium fallere. At in Ratione concionandi 
eogor quaedam indicare quae perperam fiunt ἃ quibusdam con- 
cionatoribus, tum attingere aliquot theologorum dogmata: tuis 
tamen auspiciis accingar. 

Aedidi libellum De libero arb., haud quaquam nescius quam non 
versarer in mea harena. Sed principibus iam data spes erat, apud 
quos me videbam per inimicos periclitari ; eam ego spem literis 
confirmaram. His visus fuissem dare verba, si nihil prodisset, et 
Lutheranis odiose prouocantibus, visus fuissem metu conticescere ; 
et atrocius aliquid expectantes, acrius quam saeuiunt saeuissent. 
Nec defuissent qui me iactassent ex pacto silere, quod iam intelli- 
gerem sparsam per nescio quos epistolam, qua Lutherus mihi 
deferebat pacem ; sed hac lege, si non ex professo impugnarem 
ipsius dogmata, etiam sicubi nomen eius aliquo dicto perstrinxissem. 
Sie erat in fatis meis, vt hoc aetatis ex musico fierem gladiator. 
Dominus lesus conseruet te, Praesul optime et patrone vnice. 


Basileae pridie nonas Septemb. Anno M.D.xxiut. 
1490. To RricHano ΒΕΒΕ. 
Opus Epistolarum p. 624. Basle. 
N. p. 595: Lond. xviii. 46: LB. 7οο. 4 September 1524. 


[Contemporary with Ep. 1486 and the other letters of this date to England. 

Richard Bere (very likely of Beer, a hamlet on the edge of Sedgmoor, 8 ms. 
sw. of Glastonbury: near High Ham, which, as Dr. W. Hunt tells me, was one 
of the abbey manors) was elected Abbot of Glastonbury in 1493; and there during 
the autumn of 1497, in the ' King's lodgings', which he had newly built, he 
entertained Henry vit, who was marching to crush Perkin Warbeck's rising in 
the West. As a result, perhaps, of this reception he was sent by Henry (Hall 
f. 59 v?.) with Gilbert Talbot and Robert Sherbourn, dean of St. Paul's 
(Ep. 181. 18n), to carry the King's obedience to the Pope (Pius rr, elected 22 Sept. 
1503), and negotiate a dispensation for Katharine of Aragon to marry Henry, 
now Prince of Wales; but as Pius died on 18 Oct., the ambassadors failed of their 
purpose (cf. Bergenrothi. 414). On 18 Feb. 1504 they were again commissioned to 
Rome with the same charge (Bergenroth i. 392), and on their way carried the Garter 
to the Duke of Urbino (Hall f. 60); an occasion on which Bere very likely 
visited the shrine erected for the newly fashionable cult of Loretto (see Ep. 1391 
introd.), since on his return he built a Loretto chapel in his abbey church at Glaston- 
bury. On 12 May the embassy entered Rome, and tendered Henry's obedience 
to Julius 1t, 20 May (Burchard iii. 334-6) : Sherbourn returned in July (Bergen- 
roth i. 396), but Bere was perhaps detained longer. In 1504 he supplicated for 
a divinity degree at Oxford (A. Wood, Fasti 12) ; possibly with a view to increasing 
his consequence, if he should be sent on embassy again. In 1508 he had a vigorous 
controversy with Warham as to the genuineness of the Dunstan relics at Glaston- 


de Ep. Porepob. Quaeso ne his angaris  36n. 

culicum aculeolis '. 55. epistolam] Ep. 1443. For its 
39. operi] The Ecclesiastes, siue De circulation see Epp. 1496. 24-6, 1501. 

ralione concionandi; see Ep. 1332. 53-6, 1522. 28-9. 


1490] TO RICHARD BERE 539 


bury: see Memorials of St. Dunstan, ed. W. Stubbs, Rolls Series, 1874, pp. 426-39. 
Besides much work in his own church, he rebuilt an almshouse at Taunton, founded 
one at Glastonbury, and perhaps restored the churches of Chedzoy and Weston 
Zoyland on Sedgmoor. As the present letter seems to imply that Erasmus had 
recently heard of the Abbot from Zach. Deiotarus, it may be concluded that 
Bere's death, which is usually dated 20 Jan. 1524, should be placed in 1524. 
See W. Hunt in DNB. An original letter from Bere to Foxe, from Glastonbury 
13 Jan. 4? 15185, is in the archives of Corpus Christi College, Oxford.] 


ERAS. ROT. RICARDO BERO, ABBATI GLASCONIENSI, S. 

OrLr« persuasus ἃ Ricardo Pacaeo, qui mihi, quum ageremus 
Ferrariae, saepe praedicabat tuam erga literas benignitatem, 
venabar et ipse noticiam amplitudinis tuac. Verum ea venatio 
mihi parum successit, fortassis ob hoc quod vterer caeco duce, 
videlicet Bernardo illo Andrea Gallo, quondam Arcturi Principis 
optimi non optimo praeceptore. Itaque quoniam eram caecus, 
quia non noueram amplitudinem tuam, et caeco duce sum vsus, 
factum est vt ambo in foueam deciderimus. Praeterea sacellanus 
tuus, qui prodierat vt nos salutaret, multa odiose disputabat de 
libro quem adferebam : putabat enim esse argumenta Hieronymi, 
quae tractassem stylo politiore, quasi diuus Hieronymus mihi 
non satis polite loquatur. Verteram e Graecis quae nunc vides 
addita Nouo Testamento Graece, vt tum erant. Mea versio postea- 
quam displicuit tibi, coepit et mihi displicere. Alioqui addidissem 
supremam manum, et nisi tu dissuasisses, aedidissem. 

Sed magis ipse mihi displicui, qui praeter ingenium ac morem 
meum captassem amicitiam tanti patris. Nihil enim improbius 
hoc hominum genere, qui sordide captant potentes, vt aliquid 
abradant vel ab inuitis; nec hic animus ab vllo mortalium genere 
magis abhorret. Et fortasse tua amplitudo suspicatur me e sordi- 
dorum istorum esse numero. Ego tamen te nunquam amare desii, 
vel ob Ricardum Pacaeum, dimidium animae meae, cuius studia 
tua liberalitas olim adiuuit, vel ob Zachariam Phrysium, virum 
integerrimum mihique multis nominibus charissimum, qui tuam 
erga se humanitatem suis ad me literis nunquam desinit praedicare. 
Quod in tales amicos collatum est, in me collatum arbitror. Precor 
vt Christus amplitudinem tuam diu seruet incolumem. 

Datum Basileae octaua S. Augustini. Àn. 1524. 


2. Ferrariae] See Ep. 1224. 5n. 
5. Andrea] See Ep. 243. 52n. 
Arcturi] 19 Sept. 1486—2 
1502. 

9. de libro] In contradiction of my 
interpretation of this letter 3n Ep. 384 
introd., it seems that what Erasmus 
brought and showed to the Abbot's 
chaplain, was not his own Arguments. 
which are an original composition and 
ποῦ a translation, and which he after- 
wards published (Ep. 894), but his 
translations, now lost, of the tradi- 
tional Greek ^*hypotheses' to the 
Pauline Epistles (see Ep. 894. 40-2) ; 
and these the chaplain supposed to be 
nothing more than Jerome's argu- 
ments, which Erasmus had polished 


April 


and was trying to pass off as his own. 

The attempted interview, which pro- 
bably took place in London, must be 
dated after Erasmus! return from 
Italy in 1509, and before his departure 
for Basle in May 1515 to complete the 
Nowwm Insirumentum (cf. 1. 12n). 

I2. quae nunc vides addita] At the 
time of Erasmus' repulse by the chap- 
lain the Greek * hypotheses' had not 
been printed; but they had since 
appeared in the XN. Izstr. and later 
editions. 

17. captassem] For similar dis. 
claimers cf. Epp. 1326. 9-10, 1512. ς seq., 
I$3I-IIn. 

23. Zachariam] Deiotarus ; see Epp. 
I205. In, 1401, 


Unt 


- 


Oo 


^ 
ta 


τ: 
25 


540 LETTERS OF ERASMUS [1524 


1491. To ZAcHARIAS DEIOTARUS. 


Basle. 
(4 September)? 1524. 


Opus Epistolarum p. 626. 
N. p. 597: Lond. xviii. so: LB. 686. 


(The year-date is corroborated by the mention of Livinus' recent visit to 
England: see Ep. 1430. 21n. A correction of the month-date suggested by the 
late Dr. Knaake, into resemblance with that of Ep. 1490, brings this letter into 
line with the budget sent to England early in September ; and is therefore most 
probable. For Deiotarus see Ep. 1205. 1n.] 


ERASMVS ROT. ZACHARIAE PHRYSIO DEIOTARO 5. D. 


lsrvM animi tui erga meos candorem lubens exoscularer, mi 
Zacharia, si tua fortuna par esset tuis virtutibus. Nunc non opus 
erat tuas facultates, mediocres, vt arbitror, grauari impendiis ; 
praesertim quum Liuino non deessent pecuniae, et a me in mandatis 
haberet ne quid te grauaret sumptu. Non possum non vehementer 
amare senectutem "Thomae Louelli in linguis ac bonis literis reflore- 
scentem, quum vulgus hominum hoc aetatis soleat congerendis 
pecuniis inhiare. Munus quod mittit adeo gratum est vt, si centum 
marcas misisset, non fuerint futurae gratiores : quanquam non sine 
ro pudore accepi. Sed quis auderet recusare quod sie datur ? * Πάντα ' 

inquit, ! κοινὰ φίλων ; et do non de meo sed de patrimonio Christi : 

cuius quum sit omnium commune, dispensator sum, non dominus ἡ. 

Hic nimirum animus est Euangelicus ; et tibi, mi Zacharia, talem 

amicum gratulor, ità me Deus amet, ex animo. 

15 Egerrime cariturus sum Liuino ; tamen quoniam iam grandescit, 
nolui illi perire aetatem in obsequiis meis. ltaque decreueram illum 
mittere Louanium meo sumptu, vt aliquot annis totus vacaret 
honestissimis disciplinis, ad quas est natura compositus. Nolim 
tamen illum esse scribam Cardinalis, ne pereat in aula. 5i patietur 

50 eum Louanii studere cum suo ex fratre sororis nepote, non im- 
probabo. Sin minus, me certe improbante rem gesserit Liuinus. 

Bene vale, Zacharia charissime.  Saluta diligenter Andream 

"mithium, cui fortasse non vacabit scribere. 

Basileae octaua Augusti(ni», Anno M.D.XXIII. 


Unt 


24. octaua Augustini Kmaake: octauo Augusti H. 


(Ep. 1360. 11n); or else, as the rela- 


4. Liuino] See Ep. 1091. 
tionship is given differently, some other 


6. Louelli] See Ep. 11538. 15n. 


8. centum marcas] £66 135. 4d. 

18. disciplinis] For praise of the 
progress already made by Livinus see 
Epp. 1437. 195-6, 1470. 29-34, 1486. 
14-15. 

I9. in aula] Erasmus had given 
similar advice about Clement: see 
Ep. 820. 3-8. 

20. nepote] Possibly Thos. Winter 


collateral (cf. Ep. 1486. 18-19). 

23. Smithium] The name of Andr. 
Smith or Smythe, à public notary in 
London, is found attesting documents of 
importance, 1522—7 : see Brewer iii, iv. 

24. Augustini] For the omission of 
the preceding S., which is inserted in 
Ep. 1490. 28, cf. the similar divergence 
in the month-dates of Epp. 1518,19. 


1402] 541 


1492. ΤῸ ΒΟΒΕΒῚ Towers. 


Opus Epistolarum p. 622. Basle. 
N. p. 593: Lond. xviii. 41: LB. 7or. 5 September 1524. 
[For Tones and Burbank see Ep. 1138. It may be remarked that Erasmus does 


not venture on Tones' Christian name: ἃ point on which he often goes wrong 
(see Epp. 1054 introd., 1384. 100).] 


ERASMVS ROTERODAMVS TONESIO, CONSILIARIO CARDINALIS 
EBORACENSIS, 5. D. 


VrR ornatissime, non iniuria me obiurgat per litteras Guilhelmus 
Burbaneus, quod te tam candidum amicum, tam fortem patronum, 
tam insigniter eruditum hominem, nunquam hactenus salutarim 
epistola. In causa est quod, dum et amicis et inimicis cogor respon- 


dere, quorum ingens est numerus, nullum temporis spacium mihi s 


vacuum relinquitur. Caeterum eximias ingenii tui dotes ae sin- 
gularem quendam in me fauorem Thomas Morus, autor, vt scis, 
et grauis et facundus, mihi non semel praedicauit. Scio, mi Tonesi, 
agnosco et memini, agoque gratias, libentius si queam relaturus. 
Vbi plus ocii dabitur, pluribus tecum agam. Interim precor vt 
quam bellissime valeas. 

Datum Basileae nonas Septembres, An. 1524. 


1493. To HzewRnv VIII. 


Opus Epistolarum p. 626. Basle. 
N. p. 597: Lond. xviii. 51: LB. 702. 6 September 1524. 


ERASMVS ROTERODAMVS REGI ANGLIAE HENRICO OCTAVO S.D. 


INvicrISSIME Rex, non ignorabam quam essem ineptus harenae 
gladiatoriae, semper in amoenissimis Musarum ortis versatus. Sed 
quid non audeam tuae felicissimae maiestatis fretus auspiciis ? 
lacta est alea, exiit in lucem libellus De libero arbitrio; audax, 
mihi erede, facinus, vt nune res habent Germaniae. Expecto lapida- 
tionem, et iam nune aliquot rabiosi libelli prouolarunt in caput 
meum. Sed consolabor meipsum exemplo maiestatis tuae, cui 
non parcit istorum immanitas. Decretum erat et alioqui facere 
ad quod per literas hortaris, et religioni Christianae iuuandae im- 
mori. Sed tamen alacrior id faciam, postea quam tua maiestas 
eurrenti, quod aiunt, calear addere dignata est: cui precor felici- 
tatem perpetuam. 

Datum Basileae, postridie nonas Septemb. Anno w.D. XXIII, 


1493. 2. hortis N?. 


1492. r. per litteras] Not extant. sented to Henry on 12 Nov .; see Ep. 
1493. 2. ortis] For the unaspirated — 1513. 4-6. 
form cf. Epp. 270. 16n, 1062. 115}, ;. Germaniae] Cf. Ep. 1486. 2-3. 
1460. 1. 6. libelli] Cf. Ep. 1481. 27 
3. auspiciis] Cf. Ep. 1227. 5n. 8. non parcit] Cf. Ep. 1308. 9n. 


4. De libero arbitrio] It was pre- 9. per literas] See Ep. 1467. t6n. 


Io 


5 


Io 


542 LETTERS OF ERASMUS [1524 


1494. 'To PorvyponEÉ VEmnaiIL. 


Opus Epistolarum p. 765. Basle. 
N. p. 730: Lond. xx. 45: LB. 665. «c. 6 September 1524.» 
[Evidently contemporary with the letters of this date, with which Erasmus 


sent the De libero arbitrio to his English friends ; and shortly before the Frankfort 
fair. The letter gives very definite information about the conditions of publishing. ] 


ERASMVS ROT. VIRGILIO POLYDORO S. D. 


EnvprrISSIME Polydore, decreueram tecum  prolixis epistolis 
confabulari ; sed incommode incidit vt mihi praeter Liuinum eodem 
tempore quatuor baiuli forent epistolis onerandi, iisque prolixis, 
quorum vnus petebat Rhomam, alter Galliam, tertius Franc- 

ς fordiam, quartus Saxoniam. Quare laconismo vtendum est. 

Primum scis exemplar quod miseras non esse apud Frobenium, 
sed apud Franciscum. Egi cum Frobenio de aeditione operis, vel 
operum potius. Ait, si maiusculis excudat, fore volumen ingens, nec 
sexcentos aureos suffecturos in sumptus, et metuit aleam in ven- 

io dendo. Nam Germania nunc insanit in ea quae sapiunt Lutheranum 
quiddam. Alioqui est pulchre animatus ad gratificandum vt- 
rique nostrum, et ipse efficiam vt sit animatior. 

Est triplex excudendi ratio. Nonnunquam totum negocium 
Frobenius suscipit suo periculo: hoc aliquoties facit in minoribus 

τς voluminibus, in quibus minus periculosa est alea. Nonnunquam 
tota res agitur periculo alieno, ipse tantum pro opera sua paciscitur 
mercedem. Nonnunquam res fit communi periculo sociorum. Iam 
in pactione operae Franciscus mercedem offert oppido quam iniquam. 
Nune agetur Francfordiae an res vel vnius Francisci vel sociorum 

20 communi periculo possit agi. Et quid actum sit perscribam, vbi 
Frobenius e mercatu redierit. Spero rem futuram ex animi tui 
sententia. 

Mihi videris consulte facturus si primam illam praefationem 
totam retexas. Primum faciet hoc ad operis commendationem ob 

25 nouitatem. Deinde faciet ad opinionem vtriusque nostrum, quod 
insunt in illa priore quaedam quibus ego quidem non offendor, sed 
tamen suspitionem praebent eruditis alicuius inter nos aemulationis. 
Praeterea mihi videtur magis ingenuum, totum opus Prouerbiorum 
vni dicare; nunc accessionem dicas alii. His de rebus tua pru- 

3o dentia statuet quod videbitur optimum ; ego simpliciter indico 
meam sententiam. 

De N. perfidia satis dici non possit. Videris cum illo expostulasse. 


2. Liuinum] Algoet ; who hadalready ^ which Froben produced in June-July 
been to England for Erasmus in the 1525, containing Polydore's De rerum 
spring ; see Ep. 1430. 21n. inuentoribus and Adagia, the latter 

4. Rhomam] With Epp. 1481-3 edited anew : see Epp. 1175, 1366. 

(cf. also Ep. 1511. rm), and perhaps 10. Germania] Cf. Epp. 1422. ;4n, 


Ep. 1479. 1432. 86n. 
Galliam] With Ep. 1484. 23. praefationem] to Pace, 5 June 
5. Saxoniam] With Epp. 1495-8. 1510, quoted in Ep. 1175 introd. 
7. Franciscum] Berckman; see Ep. 29. accessionem] See Ep. 1366. 15n. 
1488. 40n. 32. N.] Evidently Berckman; cf. 


vel operum] The negotiations Epp. 1306. 38n, 1362. 31n, 41n, 1388. 
here clearly refer to ἃ folio volume  24n. 


1494] TO POLYDORE VERGIL 543 


Et audi quomodo me sit vltus. Antuuerpiae sparsit rumorem meam 
imaginem cum omnibus libris meis exustam esse Romae, et ideo 
me nune scribere in Papam. Et persuasit multis haec prodigiosa 35 
mendacia. Immo Clemens septimus vltro misit ad me diploma 
honorificentissimum cum florenis aureis ducentis: et ego eodem 
tempore aedidi libellum De libero arbitrio contra Lutheranos. Sie 
Romae sum exustus, 810 scribo contra Papam. 

Si nancisci possis negociatorem qui quinquaginta volumina ad 4o 
se reciperet, caetera facile conficerem cum Frobenio. 

Bene vale Basileae Anno TM.D.xxui. 


1495,,,, To Dux& GEORGE OF SAXONY. 


Dresden MS., Loc. 10300, f. 13 (a). Basle. 

H. p.622: N. p. 593: Lond. xviii. 42: LB. 695. 6 September 1524. 

[An original letter, written by a secretary (c!), signed and addressed by Erasmus 
(42); at the Dresden State Archives, in the same volume as Epp. 1283, 1313. 
'The address-sheet is bound up unnumbered a little further on in the book. 

Erasmus had now been without direct communication from Duke George 
for two years; the last letter that had reached him having been answered on 
3 Sept. 1522. For the causes which interrupted their correspondence see Ep. 1313 
introd. Aftera fortnight Ep. 1448 arrived, and was at once answered with Ep. 1499. 

The variation of the month-date in printing is too trivial to be a deliberate altera- 
tion such as is found in Epp. 333, 335, 1460 ; and may be regarded as a mere lapse 
(cf. Epp. 255. 1on, 278. 29n).] 


S. P., illustrissime Princeps. Quod hactenus tuae celsitudinis 
hortatibus non paruerim, cum alia multa, tum duo praecipue in causa 
fuere. Primum quod non solum me viderem et aetate et ingenio 
imparem huie periculosissimo negocio, verum etiam quod miro quo- 
dam naturae sensu &b huiusmodi gladiatoriis pugnis abhorrerem : 5 
quid enim his libellis qui nune vbique prouolant agitur, nisi quod 
agi solet in harena gladiatoria ? Deinde quod perpenderem Luterum, 
qualis qualis est eius doctrina, quoddam esse necessarium malum 
in vndique corruptissimis Ecclesiae rebus ; atque ex eo pharmaco, 
quamuis amaro ac violento, optabam vt aliquid bonae sanitatis τὸ 
nasceretur in corpore populi Christiani. Nune quum comperio 
plerosque hane meam moderationem interpretari collusionem cum 
Lutero, cum quo nihil vnquam mihi fuit secreti foederis, simulque 
cum video sub praetextu Euangelii subnasci nouam gentem, pro- 
cacem, impudentem et intractabilem— breuiter talem vt nec Luterus 
ipse ferat, quanquam illi eadem improbitate qua contemnunt 
episcopos et principes, contemnunt et Luterum ; prodii in harenam 
eadem ferme aetate qua Publius mimographus prodiit in scenam. 
Quae res quam mihi sit futura felix nescio; certe opto vt reip. 
Christianae sit felix faustaque. 20 

Mitto tuae celsitudini libellum De libero arbitrio, de quo vidi 


" 
Un 


1495. 1. S. P. a: ERASMVS ROT. GEORGIO DVCI SAXONIAE 8. Ὁ. H. 4. quod 
add. H. 6. vbique a: vndique ἢ. 9. vndique a: vndiquaque 4. 
17. prodiia : prodimus 7. 


1494. 34. exustam] Cf. Epp. 1433. 36. diploma] Ep. 1438. 
7n, 1518. 11-12. 1495. r8, Publius] Cf, Ep. 1481. r4n. 


25 


30 


i41 


IO 


544 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
pridem tuam eruditissimam epistolam. Addidit mihi suis literis 
calcar serenissimus Angliae Rex, et Clemens vit, sed longe vehemen- 
tius istorum quorundam rabularumimprobitas ; qui nisi coherceantur, 
simul et Euangelium et bonas literas subuersuri sunt. Ego Phari- 
saeorum tyrannidem tolli cupiebam, non mutari: quod si ser- 
ujendum est, malo pontifices et episcopos, quales quales sunt, 
quam istos quosdam sordidos Phalarides, illis omnibus intolera- 
biliores.  Expecto tuae celsitudinis iudicium : cui precor omnia 
felicia. Basileae Postrid. Non. Septemb. Anno M.p.xxitit. 
Erasmus Rot. 
mea manu subscripsi. 


Illustrissimo Principi Georgio Saxonie Duci etc. 


1496,,,, To Puirui? MELANCHTHON. 


Opus Epistolarum p. 724. 
N. p. 691: Lond. xix. 113: LB. 703. 


Basle. 
6 September 1524. 
[The day after receiving this letter Melanchthon sent it on to Spalatinus, with 
& copy of the De libero arbitrio and an undated note (ME. 288), in which he says : 
* Videtur (Erasmus? non contumeliose admodum nos tractasse. . . . Ego misere 
cupio vt haec causa, quae certe caput est rel ionis Christianae, diligenter excu- 
tiatur, atque ob eam causam paene gaudeo Erasmum capessere pugnam. Diu 


optaui Luthero prudentem aliquem de hoc negotio antagonistam contingere : 
qualis si Erasmus non videtur, ego valde fallor '.] 


ERASMVS ROT. PHILIPPO MELANCHTHONI S. D. 


Sr Pellicanus in tempore ostendisset mihi tuas ad ipsum literas, 
Ioaehimus non redisset istuc absque meis literis: sic enim vide- 
bantur ad illum scriptae vt crederes a me legendas. Quidam 
amicus ad me scripsit te huc quoque peruenturum fuisse, ni metuisses 
ne me grauares inuidia. Ego vero, mi Melanchthon, eam inuidiam 
facile contempsissem. Nam quod Hutteni colloquium deprecabar, 
non inuidiae metus tantum in causa fuit. Erat aliud quiddam, quod 
tamen in Spongia non attigi. Ille egens et omnibus rebus destitutus 
quaerebat nidum aliquem vbi moreretur. Erat mihi gloriosus ille 
miles cum sua scabie in aedes recipiendus, simulque recipiendus 
ille cho;us titulo Euangelicorum, sed titulo duntaxat. Sletstadii 


1495. 22. pridem add. H. 27. maloa: malim ἢ. quales quales 
sunt add. H. 30. Postrid a: prid. ἢ. 31. Erasmus... 33. etc. add. o?, 
om. H. 


1495. 22. epistolam] A reply by Duke 
George, 9 May 1523, Quedlinburg, to 
Henry vir; whose letter about 
Luther (see Ep. 1290. 18n) he had 
received from an English herald, 
27 April, at Colditz. "The two letters 
were printed together by W. Stóckel 
at Leipzig, with a preface by Emser, 
23 May 1523. See F. Gess, Akten und 
Briefe zur Kirchenpolitik Hz. Georgs 
von Sachsen,1905, pp. 499, 500 ; where 
the Duke's letter is reprinted, pp. 504-9. 

23. Angliae Rex] Cf. Ep. 1493. 9. 

Clemens vii] See Ep. 1438. 


1496. r. Pellicanus] See Ep. 1452. 
10n. 

2. Ioachimus] Camerarius; sce Ep. 
1444. 2n. 

3. Quidam amicus] Cf. Epp. 1452. 
16-18, 1466. 19-21 ; possibly Stromer, 
whom Melanchthon had visited on his 
way (cf. Ep. 1444. 1-3). 

6. colloquium] When Hutten came 
to Basle in Dec. 1522 ; cf. Ep. 1331. 

7-8. 
: 9. gloriosus ille miles] Here Hutten ; 
but cf. l. 118. 
II. Sletstadii] See Ep. 1331. 59n. 


TO PHILIP MELANCHTHON 545 


1496] 
mulctauit omnes amicos suos aliqua pecunia. A Zuinglio improbe 
petiit, quod ipse Zuinglius mihi suis literis perscripsit. Iam amaru- 
lentiam et glorias hominis nemo, quamuis patiens, ferre poterat. 
Imo nisi Vuittenberga tam procul abesset, non dubitassem istuc 
proficisci dies aliquot, cum Luthero ac tecum communicaturus. 
Porro ne scriberem persuasit illa prima ad Lutherum epistola, 
magno meo periculo aedita. Haec enim dedit ansam Aleandio, 
iam pridem iniquo in me animo, vt me perditum iret, conatus Leonis 
animum iritare in me, simul Leodiensis Episcopi, qui prius pene 
deperibat, vt ita loquar, in Erasmum. Nam ipse Leodiensis ostendit 
mihi literas quas ad eum e Roma scripserat Aleander, satis odiose 
me attingentes. Quum itaque viderem apud istos nihil esse clam, 
iudicaui rectius cohibere calamum. Quin et exemplar epistolae 
quam Lutherus ad me scripsit per Ioachimum, habetur Argentorati, 
non dubito quin breui proditurum. Aediderunt in odium mei tuum 
de me Iudicium, rursum Lutheri duas epistolas. Huiusmodi naeniis 
famelici quidam et sordidi typographi prospiciunt rei culinariae. 
Addiderunt epistolam meam ad loannem Fabrum, plusquam ex 


tempore scriptam, quae tamen declarat quam non incitem quen- : 


quam ad saeuiciam aut ad prodendum Euangelium. 

Verum de his alias. Perlegi Locos omnes, in quibus perspexi 
tuum istud ingenium non minus candidum quam felix : quod ego 
semper tum suspexi tum amaui, sed magis etiam vtrumque facere 
coepi posteaquam illa legi, tantum abest vt me eius operae poeniteat : 
quanquam inter legendum scrupulis aliquot oftendebar, de quibus 
voluissem tecum communicare, si coram licuisset. Video dogmatum 


27. rursus N. 


ferre". In a lecture, Ratio discendi, 


12. Zuinglio] For Hutten's visit to 
which follows the Elogion, Melanchthon 


him in July 1523 see Ep. 1376. 3on. 
13. literis] Not extant : see Ep. 1384. 


In 
τς. Imo] The thought goes back to 
]. 5-6. 

17. epistola] Ep. 980, with the in- 
discreet mention of Erard de la Marck 
(Ep. 738) in ll. 36,7. 

19. Leonis] To allay this feeling Eras- 
mus was obliged to write Ep. 1143. 

21. deperibat] See Epp. 746. 748. 
18-21, 35-44 ; cf. Ep. 867. 83, 184-6. 

22. literas] Cf. Ep. 1482. 6nn. 

24. epistolae] Ep. 1443. 

25. habetur Argentorati] Cf. Epp. 
1489. 55n, 1522. 28-9. 

26—7. tuum de me Iudicium] De 
Luthero et Erasmo elogion, printed with 
Iudicium D. Martini Lutheri de Erasmo 
(LE. 401, LE? 535) and LE. 359. 
LE?. 479; which are the two letters 
of Luther mentioned here. See Ep. 
1348. 35n. "The Zlogion, dated 1522, 
contrasts Luther's insistence on faith, 
Erasmus! on 'boni mores, ciuilitas. 
Haee fere Erasmus docet; sed et 
gentiles philosophi docuere. : 
Quanquam equidem Erasmum nihil 
dubitarim veteribus omnibus fprae- 


4525 


further extols to his audience Erasmus' 
De ratione studii (Ep. 66), * quem volo 
vt iterum atque iterum relegatis '. 
But in spite of this Erasmus evidently 
considered the contrast with Luther 
to be damaging, and to outweigh any 
praise he received. 

It is possible that in a passage added 
to Cat. Luc. in the summer of 1524 
(1, pp. 28. 36—29. 2 ; cf. vol. ii, p. xix) 
Erasmus is confusing together two 
separate publications; this l»«dicihum 
of Luther and Melanchthon, and 
Alberus' Judicium about the Spongia 
(Ep. 1466. 26n) At any rate he 
describes a letter of Luther which 
Alberus published in his book (LE. 
533, ΤῈΣ, 710), in words which Luther 
uses in the letter itself to describe his 
own Judicium (LE. 401, ΤῈΣ, 535); 
and then goes on to call it * Lutheri 
Iudicium '. It may be noticed that in 
Ep. 1524. 40 Erasmus specifies LE?. 710 
as in his mind in this connexion. 

29. ad Ioannem Fabrum] Ep. 1397 

32. Locos] Melanchthon's Loci Com- 
mnes; first printed at Wittenberg 
€c. Dec.» 1521. See Ep. 1425. 18n. 


Nn 


- 
Ur 


20 


t3 
Un 


3 
o 


40 


^ 
un 


κι 


60 


ua 


79 


M 


una 


546 LETTERS OF ERASMUS [1524 
aciem pulchre instructam aduersus tyrannidem Pharisaicam. Sed 
in his quaedam sunt quae, vt ingenue fatear, non assequor ; quae- 
dam eius generis vt, etiamsi tutum esset, nollem profiteri propter 
conscientiam ; quaedam eiusmodi vt sine fructu videar professurus. 
Et tamen isti fremebant in me quod non profiterer ea quae vel non 
intelligebam vel non probabam; idque contra meam conscien- 
tiam, summo capitis mei periculo, nec mei solum verumetiam amico- 
rum, quibus magis metuo quam mihi. 

Dices, quur igitur non statim impugnabas quae displicebant ? 
Quia fauebam negocio renouandae libertatis Euangelicae, et spera- 
bam Lutherum admonitum  moderatioribus consiliis vsurum. 
Itaque clamores theologorum, quoad potui, compescui, principum 
saeuitiam cohibui ; quod et hodie facio. Causam bonarum litera- 
rum semoui a causa Lutheri. Captabam occasionem vt Euangelio 
sine tumultu consuleretur, aut certe sine graui tumultu. Ne adhuc 
quidem vllam praetermitto occasionem, scribens ad Caesarem 
aliosque principes, Gamalielem quendam agens, optansque felicem 
aliquem fabulae exitum. Pontifici Adriano liberius scripseram 
super hoe negocio. Postea senseram me periclitari, non quod 
impetere ipse, sed quod aduersus impetentes desineret tueri. Nec 
satis tutum erat illi, quamuis blandienti, fidere. Scripsi tamen et 
Clementi satis libere, scripsi Card. Campegio. Nescio qualis sit 
vestra ecclesia ; certe haec tales habet vt verear ne subuertant 
omnia, et huc adigant principes, vt vi coherceant simul et bonos 
et malos. Habent semper in ore Euangelium, verbum Dei, fidem, 
Christum et Spiritum ; si mores spectes, illi longe aliud loquuntur. 
An ideo depellimus dominos, pontifices et episcopos, vt feramus 
immitiores tyrannos, scabiosos Othillones et Phallicos rabiosos ? 
Nam hunc nuper nobis misit Gallia. 

Dices, olim Euangelium habebat suos pseudoapostolos, qui sub 
pietatis titulo negocium agebant ventris. Verum hos interim tenere 
fouent hi proceres Euangelii, Capito, cuius vafricies mihi semper 
oboluit; Hedio, qui scurram impurum ex occasione mearum 
literarum per quas debebat dare poenas, subleuauit, misericordiam 
appellans, quod haberet vxorem et teneros liberos. Nec aliud agit 
etiam nune quam ne quid detrimenti capiat res et fama nebulonis. 
Oecolampadius caeteris paulo modestior est ; et tamen est vbi in 
illo quoque desiderem Euangelicam synceeritatem. Zuinglius quam 


50. Causam] Cf. Ep. 1155. 18n. 
53. ad Caesarem] See Ep. 1526. 146n. 
54. principes] See Epp. 1400, 1430; 


I5IO. 9. 
65. Othillones] Brunfels ; see p. 367. 
Phallicos] Farel: see Epp. 1407. 


also Epp. 1499, 1515. 

55. Adriano] See Ep. 1352. 

57. desineret tueri] In consequence 
of Erasmus' unsatisfactory response to 
the suggestion that he should write 
against Luther; see Epp. 1384. 25}, 
1408. 16—17, 1416. 24-7. 

«9. Clementi] See Ep. 1418. 

Campegio] See Epp. 1410, 1415, 
1422. 
60. 


50. ecclesia] Cf. Ep. 1459. 6rn. 
62 


. Euangelium] Cf. Epp. 1483. 6-7. 


92n, 1489. 35. 

69. Capito] Cf. Ep. 1:485, and ll. 
108 seq. infra. 

70. Hedio] See Epp. 1429, 1459. 1-2. 
1477. 

scurram] The printer, 

see Epp.:1429. 7n, 1459. 37. 

74. Oecolampadius] For the change 
that was now coming over Erasmus' 
relations with him see Epp. 1510. 14n, 
1519. 69—7I, 1522. 84-6, 1523. 104-10, 
I526. 231—2, 1538. 


Schott ; 


1496] TO PHILIP MELANCHTHON 547 
seditiose rem gerit! ne quid interim commemorem de aliis. Non 
assentiuntur vobis, nec inter se consentiunt, et postulant vt ipsorum 
autoritate freti, ab omnibus orthodoxis patribus et conciliis deficia- 
mus. Τὰ doces errare eos qui imagines vt rem impiam eiiciunt. 
Zuinglius quantas turbas concitauit ob imagines ! Tu dcces vestem 8o 
nihil ad rem facere. Hie complures docent cucullam omnino 
excutiendam. Τὰ doces episcopos et episcoporum constitutiones 
ferendas, ni pertrahant ad impietatem ; hi docent omnes esse 
impias et antichristianas. 

Quid insanius hoc negocio quod hie coeperant ante biennium, 8; 
autore docto quodam aut certe socio? Nosti fabulam de porcello, 
cuius occasione sectus est infelix ille Sigismundus. Et tamen mihi 
parum amieum amanter excusaui apud Episcopum Basiliensem, 
honorifice de illo praedicans, quum ille nusquam non blateraret in 
me; quum interim mensa mea et cubiculum pateret vocato simul oo 
et inuocato, nec vsquam verbo laederetur à me. Admonitus quod 
nusquam cessaret vibrare linguam in me, prouocaui blande vt 
eoram admoneret si quid offenderet, me satis facturum ; noluit. 
Quum scripsisset libellum in quo taxauerat aliquot e magistratu, 
idque multi iam rescissent, non sine illius periculo, clam admonui 9; 
blandissimis et amantissimis literis vt caueret. Quum discessisset 
hine, et adhuc lingua saeuiret in me, scripsi blandam et amicam 
epistolam. Tandem exiit epistola nomine Erasmi Alberi, quam 
promiserat ille ψωρώδης, vt scias rem ex composito geri. Dissimu- 
lauit stylum, imitatus quaedam tua. Sed vt nihil aliud sit, toties roo 
contemptim repetitus Erasmus satis arguit autorem. Et videtur 
ex tuo colloquio factus ferocior, iactans se discipulum eius quem 
docet Lutherus. Nihil iam dicam de puritate vitae illius, de casti- 
tate linguae, de profusione, de fraudatis creditoribus. Quomodo isti 
commendant Euangelium hoc nouum ? Atque hic est ille amicus τὸς 
nunquam a me laesus, semper candide praedicatus, et ad intimam 
familiaritatem admissus. 

De Capitone sunt multi qui pessime sentiunt, et ego non optime 


80. ob imagines] On 2 July 1524 
(Samstag nach Petri vnd Pauli) the 


mus is writing of Busch. In Ep. 1523. 
102-3 he withdraws his suspicions as 


Town Council of Zurich appointed a 
commission of 17, including Zwingli, to 
remove the images from the churches : 
see E. Egli, Actensammlung zur Gesch. 
d. Zürcher Reformation, 1879, no. 552 
The date * 20 Juny ' given in Bullinger's 
Reformationsgesch., ed. Hottinger and 
Vógeli, 1838, i. 103, is perhaps a mis- 
reading for ' 29. Julij '. 

82. episcopos] See the section ' De 
edis ' in the Loci Communes 
(l. 32n). 

86. docto quodam] Busch; cf. Ep. 
1466. 27-30. 

de porcello] See Ep. 1274. 14n. 

87. Sigismundus] Steinschnyder. 

39. illo] The resemblance of ll. 98- 
100, IO5-6 to Ep. 1466. 26-30 shows 
that throughout this paragraph Eras- 


to Busch's authorship of the /udiciwm. 

94. libellum] Not extant. 

96. discessisset hinc] Early in 1523 
he was reported to be at Heidelberg ; 
LE?. 631. 12-14. 

98. epistola] The /udiciwm de Spon- 
gia; see Ep. 1466. 26n. 

99. promiserat] See Ep. 1406. 48-50. 

ψωρώδης}] Brunfels ; cf. ll. ὅς, 109, 
τι 
Dissimulauit] Cf. Ep. 1466. 28. 

102. eius] sc. Melanchthonis.  F. 
Schnorr in «γον. f. Litteraturgesch. xii. 
1884, p. 34n, accepts Bócking's sugges- 
tion of Christ: cf. Oecolampadius to 
Luther, 9 May 1524 (LE?. 793. 17-18). 
* Christum, cuius agis negotium". But 
the opening words of this sentence 
point to Melanchthon. 


ΝῺ 2 


IIO 


'n 


548 LETTERS OF ERASMUS [1524 
suspicor; certe ex illius aedibus scabiosus ille prodiit ad excuden- 
dum rabiosum libellum. "Thrasonem Planodorpium semper habuit 
in deliciis, deinde sic excusauit sese, tum anxie tum apud omnes, 
vt illa ipsa excusatio mihi augeret suspitionem. — Vni fidebam 
Hedioni; de quo nondum pessime sentio. Miseram ad illum 
exemplum epistolae tuae quam scripseras, ni fallor, Hymelbergio, 


sin qua mirabaris nondum pendere quem noueras ante duodecim 


annos, etc. Non erat additum nomen, sed qui miserant, subindica- 
bant nescio quid de Thrasone. Id misi Hedioni, non ob aliud nisi 
vt cauecret; ostendit Capitoni, Capito glorioso militi. Hine furit 
ille, gladios et laqueos minitans. 

Zuinglius amice monitus a me, rescripsit admodum fastidiose. 
* Quae tu scis ', inquit, non conducunt nobis; quae nos scimus, 
non conueniunt tibi': quasi ille cum Paulo, raptus in ter- 
tium coelum, didicisset arcana quaepiam, quae nos terrestres 
fugerent. Quosdam noui viros optimos, qui per hoe negocium facti 
sunt deteriores: vt ne iam commemorem istos perditissimos, 
quemadmodum tu quoque vocas, quibus nihil est eum Euangelio. 
Tales video multos, praesertim hic, vt, si probarem omnia quae 
scribit Lutherus, nollem huie factioni dare nomen. Esset illis in- 
seruiendum, et subinde numerandum viaticum ; nam hoc solum 
habent Euangelicum, quod semper egent plerique. 

Cum Phallico fuit mihi congressiuncula perbreuis. Eius historiam 
scripsit cuidam Constantiensi. Exemplum clam ad me perlatum 
est. Nihil vidi vanius, nihil gloriosius, nihil virulentius. Sunt ibi 
interdum decem versus in quibus ne syllaba quidem vera est. 
Idem aedidit libellum de Parisiensibus et Pontifice. Quantum illic 
inficetiarum, quantum ineptae virulentiae, quam multi nominatim 
traducti! et tamen ipse solus non apponit nomen suum. Idem, vt 
audio, auxit stolidum Alberi Iudicium ; quod nondum videre licuit. 


Visi sunt Constantiae et alii duo libelli quos in me scripsit. 


1O9. Scabiosus] Brunfels. 

110. Planodorpium] Eppendorff ; see 
Ep. 1122 introd. and p. xix s»pra. 

II4. epistolae idscl ME. 267: 
dated. 

115. ante duodecim annos] At Heidel. 
berg or Tubingen c. 1511-12 : see Ep. 
454 introd. 

116. nomen] Melanchthon calls him 
* philophaebus '. 

118. Capito] Cf. Ep. 1437. 99-101. 

glorioso militi] Eppendorffí; but 
cf. 1l. g-10. 

120. Zuinglius] See Ep. 1384 introd. 
and rn, and cf. Ep. 1519. 71n. 

122. Paulo] Cf. 2 Cor. 12.2. 

126. vocas] Perhaps in the letters 
mentioned in Cat. Luc. (1. p. 20. z—7). 

128. dare nomen] Cf. Ep. 1477. 23-4. 

131. congressiuncula] See Ep. r510. 
16-40. 

historiam] In form of a dialogue; 
cf. a letter of P. Tossanus (Ep. 1559) 
to Farel, from Basle, 2 Sept. 1524 
(Herminjard 121), '*Dialogum tuum 


un- 


Et 


habet (Erasmus? mutuae confabula- 
tionis vestrae, et conqueritur te par- 
turire nescio quid libelli aduersus se '. 

132. Constantiensi] Herminjard (123) 
suggests A. Blaurer. 

135. libellum] "This has been iden- 
tified by Monsieur N. Weiss of the Soc. 
de l'Hist. du Protestantisme frangais 
with a satire entitled  Determinatio 
Facultatis Theologie Parisiensis, super 
aliquibus propositionibus, certis e locis 
nuper ad eam delatis, de veneratione 
sanctorum, de canone missae deque sus- 
tentatione ministrorum altaris, et ceteris 
quibusdam : cum familiari expositione, 
?n qua Hereticorum rationes confutantur, 
1524; of which he has discovered four 
copies, one in the British Museum 
(846. b. 13). See the Bulletin of the 
Society, Ixviii, 19019, pp. 201-11. By 
6 July 1524 Faber Stapulensis had seen 
it at Meaux (Herminjard 103). ** 

138. Iudicium] See l. 8n. : 

130. libelli] In French ; cf. Epp. 1508. 
3-4, 1510. 56, 1519. 99. Not extant. 


1496] TO PHILIP MELANCHTHON 549 


profitetur nouum dogma, sic traducendos qui obsistunt Euangelio ; 
inter quos me numerat, et Balaam passim appellat, quod Adrianus 
Pont. inuitarit me vt mitterem consilium. Misi partem, sed 
displicuit. Obtulit decanatum, simpliciter recusaui; voluit mit- 
tere pecuniam, rescripsi ne mitteret obolum. 

Sic sum Balaamus. Et qui tales sunt, postulant vt, contemptis 
omnibus doctoribus, fidamus ipsorum spiritui, quum interim ipsi 
inter se non consentiant. Qui possim mihi persuadere illos agi 
spiritu Christi, quorum mores tantum discrepant a doctrina Christi ? 
Olim Euangelium ex ferocibus reddebat mites, ex rapacibus 
benignos, ex turbulentis pacificos, ex maledicis benedicos: hi red- 
duntur furiosi, rapiunt per fraudem aliena, concitant vbique tumultus, 
male dieunt etiam de benemerentibus. Nouos hypocritas, nouos 
tyrannos video, ac ne micam quidem Euangelici spiritus. Si Luthero 
essem addictissimus, magis etiam istos odissem quam nunc odi, ob 
Euangelium quod suis moribus reddunt inuidiosum, ob bonas 
literas quas extingunt. Quantum manifestorum mendaciorum est 
in libello τοῦ ψωρώδους, quae vir Euangelicus scribit contra suam 
conscientiam, non ob aliud nisi vt vrat. ἘΠ hoc senatus consultum 
inter istos patres factum est, vt Erasmum libellis obruant. Quibus 
si respondeam, praeclarum facinus, vt sceleratissima conflictatione 
alamus aliquot sordidos ac famelicos typographos non vno dignos 
suspendio. Quantum impietatum, quantum mendaciorum est in 
illo libello Alberi ! si leue videtur, quod Hieronymo sie contempto 
addit etiam perfidiae crimen. Ego prohibeo nuptias, ego defeci ad 
Papistas, qui voco illos R. P., ego curro cum fure, ego bellum gero 
cum Euangelio. 

Sed facessat haec querela.  Miraberis quur emiserim libellum 
De libero arbitrio. Sustinebam triplex agmen inimicorum. 'Theo- 
logi οὖ bonarum literarum osores nullum non mouebant lapidem vt 
perderent Erasmum, quum quod attacti essent libris meis, tum quod 
collegium illud florentissimum inuexerim Louanium, eamque regio- 
nem totam infecerim linguis ac bonis literis : sic enim illi loquuntur. 
Hi monarchis omnibus persuaserant me iuratissimum esse Luthero. 
Itaque amici videntes me periclitari, spem praebuere Pontifici et 
principibus fore vt aliquid aederem in Lutherum. Eam spem et 
ipse pro tempore alui. Et interim isti non expectato libello coepe- 
rant me libellis lacessere. Nihil igitur restabat nisi vt aederem 
quod seripseram: alioqui et monarchas habuissem infensos, 
quibus visus fuissem dedisse verba, et isti tumultuosi clamassent me 
metu premere, et atrocius aliquid expectantes impotentius saeuissent. 
Postremo, quoniam epistola Lutheri iam est in manibus, qua 
pollicetur se cohibiturum calamum in me, si conquiescam, viderer 


I41. Balaam] Cf. Ep. 1510. 18n. HE. 344, p. 374- 27-8. 
Adrianus] See Ep. 1338. 164. prohibeo nuptias] ibid. pp. 374. 
142. Misi partem] Ep. 1352. 44-6, 377. 14-33- 
143. decanatum] See Ep. 1345. 18n. 165. voco illos R. P.] ibid. p. 378. 1-2. 
I44. rescripsi] Cf. I, p. 43. II-I2. curro cum fure] ibid. p. 375. 40. 
'The letter is not extant. 167. libellum] See Epp. 1419, 1481. 
157. libello] See Epp. 1405,6. 171. collegium] See Epp. 1221, 1322. 


163. Hieronymo] See the Judicium, 181. Lutheri] Ep. 1443. 42-4, 67-70. 


140 


145 


-- 
Unt 
o 


-- 


98 


Ξ 


μι 


65 


- 


79 


μ᾿ 
MI 
Un 


180 


190 


195 


200 


205 


210 


215 


550 LETTERS OF ERASMUS [1524 


ex pacto non aedere. Adhaec qui Romae profitentur literas ethnicas, 
ipsi ἐθνικώτεροι, mire fremunt in me ; inuidentes, vt apparet, Ger- 


; manis. ltaque si nihil aedidissem, praebuissem ansam et theologis 


et monachis et illis Romanensibus figulis, quorum Alpha, ni fallor, 
est N., vt facilius persuaderent pontificibus ac monarchis quod 
persuadere conabantur; postremo hos furiosos Euangelicos habu- 
issem iniquiores. Nam ipse rem tractaui modestissime. Et tamen 
quod scribo, non scribo aduersus animi sententiam: quanquam 
ab hae quoque libenter discessurus, vbi persuadebitur quod 
rectius est. 

* Sed interim ' inquis, ἡ addis animos tyrannis vt saeuiant'. Nemo 
diligentius dehortatus est à saeuitia, nemo liberius quam ego. 
Et si papisticae sectae essem addictissimus, tamen dissuaderem 
saeuiciam, quod hac via latius spargitur. Proinde perspiciens hoc 
Iulianus vetuit occidi Christianos. "Theologi credebant, si Bruxellae 
combussissent vnum atque alterum, fore vt omnes emendarentur ; 
ea mors multos fecit Lutheranos. Sed isti quidam vociferantur 
obrui Euangelium, si quis obsistat ipsorum vesaniae. Non ad hoc 
valet Euangelium, vt peccemus impune, sed ne peccemus etiam si 
liceat impune. 

Verum hisce de rebus plus satis. Misit ad me Campegius Card... 
vir profecto singulari humanitate, qui mecum ageret de multis, et 
inter caetera de te alio quopiam euocando. Respondi me optare 
quidem tuum istud ingenium esse liberum ab istis contentionibus, 
sed desperare te suscepturum palinodiam. 

Haec tuo fretus ingenio effudi in sinum tuum, mi Philippe; tui 
candoris erit curare ne spargantur ad improbos. Quum Ioachimus 
hie adesset, sic eram a morbo languidus, vt vix ferrem vllum collo- 
quium ob stomachi debilitatem: et incommode accidit vt eodem 
tempore me obrueret Baro quidam Polonus, de quo lege Catalogum 
nostrum auctum. Si voluisset manere, fuissemus plura confabulati. 
Sed tecum omnia, si aduenisses. Bene vale. 

Raptim Basil. postrid. nonas Septemb. An. w.p.xxrir. 


1497. To GEgoRGE SPALATINUS. 


Gotha MS. ehart. B. 26, f. 121. Basle. 
6 September 1524. 


[A copy by Vitus Warbeck in his volume at Gotha, written c. 1526 : see Epp. 1128, 
1445. Evidently contemporary with Ep. 1496; and no doubt the letter which 
H. Urbanus (Ep. 1425. 20n) had received from Spalatinus and shown to his friends 
at Erfurt by 20 Nov. (ΜΒ ΕΣ, ii, p. 300). It was first printed by C. Schlegel, Hist. 
vitae Georgii Spalatini, 1693, p. 214: from whom Crenius (T. T. Crusius) quotes 
ll. 15-20 (Animaduers. philol. v, 1699, p. 240 n) to illustrate the attitude of the 
Reformers towards Erasmus.] 


183. Romae] The Academy: see 195. papisticae] Cf. Ep. 1459. 94n. 


Ep. 1479. 19n. 197. Bruxellae] See Ep. 1384. 2n. 
184. Germanis] For this rivalry cf. 203. Campegius] Cf. Ep. 1466. 7n. 

Ep. 1110. 67n. 209. Ioachimus] See Ep. 1444. 2n. 
186. figulis) Cf. Ep. 1437. 223. 212. Polonus] Hieroslaus Lasky : see 


187. N.] Evidentlvy Colocci; see Ep. Ep. 1242. 25n. 
1479. 28n. Catalogum] 1, pp. 31-3. 


1497] TO GEORGE SPALATINUS 551 


GEORGIO SPALATINO. 
S.P, Semper adnisus sum vt hoc amarum ac violentum Lutheri 
pharmacum quod orbem concussit, pareret aliquid sanitatis bonae. 
Sed hic video quosdam exoriri qui vertunt hoc in suum priuatum 
compendium : quo genere hominum nihil vnquam vidi pestilencius 
aut intractabilius. Contempto Luthero suum agunt negocium 
coniurati. Horum mores cum video, non solum reddor ab isto 
negocio alienior, verum eciam a bonis litteris: Nunquam non audio 
Euangelium, nihil video Euangeli(cjon.  Excuciunt cucullam et 
dueunt vxores, deinde defendunt factum ; et interim venantur 
fortunam lautam ac tutam. Sceribunt libellos furiosos absque titulis, 
aut fictis, et addunt dogma, sie esse defendendum Euangelion. 
O praeclara praesidia! Hoc nomine laudo Lutherum: addit 
nomen suum, et docet licere quibus ipse non vtitur. Dices, Rabule 
sunt nihil ad Euangelion. Sed hos rabulas fouent duces, Capito, 
Hedio, Oecolampadius, Zwinglius. Hi concitant seuiciam principum, 
et in me debachantur quod non profitear nomen Lutheri. Ego 
periculo capitis mei profite(b»or quod non assequor, aut de quo 
dubito, vel quod non probo? Et tali factioni me addicam ? in 
quibus video tales vt malim adiungi Turcis. Hoc mihi crede, 
Euangelii negocium nunquam fouere desinam. 
Bene vale, mi Spalatine, et huic iuueni, si opus est, faue. 
Basilee postridie non. Sept. Anno MDxxunmi. 
Eras. Roth. tuus. 


1498. To HEsLivs EoBANUS. 


Gotha MS. chart. A. 399. f. 231 v9. Basle. 
Horawitz ii. 7. 6 September 1524. 
[For the manuscript see Ep. 872 introd. Its year-date is corroborated by the 


mention of Moldenueldius, and by the passage about the pseudo-Lutherans, 
which is in the same tone as Epp. 1495-7.] 


ERVDITISSIMO D. EOBANO HESSO ERAS. ROTERODAMVS. 


S., eruditissime Eobane.  luuenis hie Iohannes Molthanueldius 
enixe rogauit vt vel duobus te salutarem ac totidem se commenda- 
rem. Vtrumque facio. Vicissim te rogo, salutabis nostrum Hunum, 
hominem prudentem et candidum. Opinor vos isthic esse modera- 
tiores: quod vel tua causa velim. Hic pseudo-Lutherani magnifice 
tumultuantur, subuersuri et Lutherum et bonas literas, ni deus 
aliquis subueniat. Bene vale, vir optime. 

Basileae postridie Nonis Septemb : Anno 1524. 


1497. 8. Euangelion MS.: Euangelii Schlegel. 17. profitebor vel pro- 
fitear cont. Crenius. 1498. 2. commendarem Zorawitz: commendatum 
MS. 5. quod scripsi: quid MS. 

1497. 16. in me] Cf. Ep. 1459. 80on. returning to Erfurt. 

21. iuueni] Probably Moldenueldius : 2. duobus] sc. verbis. 
see Epp. 1462. 8n, 1498. 1. 3. Hunum] See Ep. 1462. 


1498. r. Molthanueldius] See Ep. 6. subuersuri] Cf. Epp. 1495. 24-5, 
1462. 8n. It appears that he was now — 1496. 60-1. 


- 


o 


La] 


5 


2 


IO 


Unt 


IO 


552 LETTERS OF ERASMUS [1524 
De libris tuis seripsi: nondum scio quid Frobenius egerit cum 

Beato; nam is habet tua carmina. "Typographi quaerunt nunc 

vendibilia potius quam optima. ὅδ᾽ voles, tentabo Gallos. 


Erasmus vere tuus. 


13401448] 499... 


Dresden MS. Loc. 10300, f. 
Horawitz i. 7. 


To DukEe GgoncGE or SAxoNY. 


Ib Basle. 
21 September (15245. 
[An original letter, autograph throughout; in the same Dresden volume as 
the earlier letters of this series. Erasmus has written clearly and well, except 
towards the end, where the messenger's pressure (ll. 8-9, 38) hurried him ; and 
he folded the letter before it was properly dry, so that the last two lines and the 
signature blotted across on to the address-sheet. 


The opening passage, as far as quum pri (l. 15), is reproduced in a good facsimile 
by G. Mentz, Handschriften der Reformationszeit, 1912, no. 1.] 


S. P., illustrissime Princeps.  Celsitudinis tuae litteras .22. die 
Maii scriptas accepi pridie Matthei, quum iam ad te misissem 
libellum De libero arbitrio cum epistola mea, quae spero nunc esse 
reddita. Video et meas ad te litteras et tuas ad me fuisse inter- 
ceptas ; nam amicus quidam Norembergensis scripsit pridem ad me 
Luteranos intercepisse quandam epistolam meam ad te; nec tua, 
cuius nune exemplar accepi, fuerat reddita. Nune ad vtranque tuam 
paucis respondeo, vtpote per nuncium neque certum et prius abeun- 
tem quam se diceret abiturum. 

Libellos abste missos animo gratissimo accepi, quan(quam)» hic 
iam vulgo habebantur. Ceterum huius linguae nihil omnino teneo, 
id quod doleo. Mihi res est cum Grecis ac Latinis autoribus. 

Quod tua celsitudo optat vt mihi fuisset ante triennium ea mens, vt 
me seiunxissem a factione Luterana, idque edito libello testatus fuis- 
sem, id vltro feci ante annos plures quinque, quum primum exissent 
libelli Luteri omnibus adhuc fauorabiles ; et idem sexcentis libellis 
atque epistolis etiam editis sum testatus. Nec solum seiunxi me 
ab illius factione, verum etiam, quod maius est, ab illius factione 


1499. ro. quanquam ZHorawitz: q MS. 


1498. 9. De libris tuis] Clearly Eo- 
banus had renewed the overtures which 
he had made to Froben in 1519, when he 
sent Beatus Rhenanus a copy of his Ho- 
doeporicon with significant comments on 
the inaccuracy of the Erfurt printers ; 
see Ep. 870 introd. But again he had 
no success, for Froben printed nothing 
of his at any time; though Ep. 1567 
shows that the present negotiations 
wentfurther. Erasmus had helped him 
earlier at Louvain, by inducing Martens 
to reprint the Hodoeporicon: see Ep. 
982. 1-2. 

scripsi] The letter is not extant. 
It was perhaps carried by Hune in the 
spring (see Ep. 1462 introd.): in July 
Erasmus was expecting an answer from 
Eobanus' Ep. 1462. 10). 


1499. r. litteras] Ep. 1448. 

.22.] Inaecurate: cf. Epp. 1521. 
23 1520225 

2. pridie Matthei] 20 Sept. 

3. epistola] Ep. 1495. 

4. litteras] Ep. 1313. 

s. Norembergensis] Probably Pirck- 
heimer. No such letter is extant, nor 
is there any definite trace of it in 
Erasmus' letters to him. "There is allu- 
Sion to interception in Ep. 1452. 1-6. 

6. tua] Ep. 1340. 

10. Libellos] See Ep. 1313. 84n. 

11. huius linguae nihil] Cf. Ep. 1313. 
85n. 

13. optat] Ep. 1448. 33-6. 

IS. id vltro feci] C^. Ep. 904. 191; 
referring to Epp. 1033, 1143, 1526; 
and cf. Epp. 1041, 1386. 4-5. 


1499] TO DUKE GEORGE OF SAXONY 553 


semper diligentissime abstinui, quum nondum suspicari possem 
quales beluas aleret illa factio; nec ipse solum abstinui, verum 2o 
quoscunque potui dehortatus sum. Quod hactenus nullum Lutheri 
dogma peculiari libello refelli, diutius tacuerat Hilarius Arianis 
orbem occupantibus. Et tamen si vacaret, docerem manifestis 
rationibus me nec debuisse secus facere quam feci, nec aliter 
expedisse. 25 

Nec tamen interim sum veritus in libris meis docere quae longe 
discrepant a decretis Luteri. Scripsi Adriano Pontifici de negocio 
hoe sic compescendo vt non repullulet. Clamoribus ac libellis in 
Luterum scriptis quid hactenus profectum sit, quid censuris et 
edictis (Ünescio». Quod si malum hoc manicis et incendiis et con- 3o 
fiscationibus tollere decretum est, ad id mea opera non est opus. 
Ego quanquam neque natus sum neque excercitatus ad has pugnas 
gladiatorias, tamen pro viribus nec defui Ecclesiae Dei, nec defuturus 
sum; presertim vbi videro principes Ecclesiae hoc agere synceris 
affectibus, vt Christi gloriam et gregis Christiani salutem procurent. 3; 
Quod si non videro, certe a Luteri factione, vt semper fui, ità semper 
futurus sum alienissimus. Bene valeat tua celsitudo. 

Basileae. Natali S. Matthei. nuncio vrgente.. 

Erasmus Rot. manu propria ex tempore. 


Illustriss. principi Georgio, duci Saxoniae, landtgrauio Thuring., 4o 
marchioni Misne. 


1496] 500...»ν FRoM ΡΗΠῚΡ MELANCHTHON. 


Opus Epistolarum p. 629. Wittenberg. 
N. p. 600: Lond. xix. 2 & Mel.iii.65: LB.704. δ30 September 1524. 
Melanchthonis Epistolae, 1590, p. 134 (a). 


[First printed by Erasmus, of course from the letter he had actually received ; 
and later by Pezelius in vol. iii of Melanchthon's Zpistolae, Bremen, 1590 (a), 
from a different source, presumably Melanchthon's rough draft. Lond. gives 
both texts, in their respective places ; but, to simplify the sigla, I have omitted 
it from the critical notes. LB. is only reproduced there to show that it conflated 
the two texts; Leclerc being perhaps led to this by observing that the earlier 
textin Lond. has some misprints. In the series of sigla « follows N. 

"There seems to have been some delay in the delivery of this letter and Ep. 1501 ; 
for, apart from the dates of Erasmus' replies (Epp. 1523, 1524), it is clear that the 
news—too welcome not to be at once communicated to friends—of the favourable 
reception of the De libero arbitrio at Wittenberg (see l. 42n) had only reached 
him just about the same time in December. 

This letter may be illustrated by another of Melanchthon, written to Oeco- 
lampadius (Oec. E. ii. 11 — H. E. Bindseil, Melanchthonis Epistolae, 1874, no. 30: 
without date, but very likely dispatched with this, as Oecolampadius was now at 
Basle): ' Nunc pene debellato Pontifice, res Luthero cepit esse cum nouis qui- 
busdam μανιχήοις plane sanguinariis. Et papisticum bellum renouat Erasmus: 
quem optarim pacis potius quam nouorum motuum auctorem esse. Scriptum eius 
περὶ ἑκουσίου exceptum est aequissimis animis. Lutherus plane pollicetur se 
moderatissime responsurum esse. Et faciet, nisi me fallunt omnia. Quid est 
enim iniustius quam quod nunc vulgo fit, dissentientem iugulare quam docere 
malle?' The ws. is in the Staatsarchiv at Zurich, E. II. 337. 12.] 


21. dehortatus] Of. Ep. 1275. 21n. 30. edictis] See Epp. 1141. 20n, 1192. 
27. Adriano] Ep. 1352. 66n, 1217. 144n, 1290. 73n. 


Ut 


IO 


I5 


30 


40 


LETTERS OF ERASMUS [1524 


PHILIPPVS MELANCHTHON ERASMO ROTEROD. S.D. 


NoN iniuria quereris de moribus eorum qui Euangelium hoc 
tempore profitentur, mi Erasme. Nam et hi qui dignitatem tuam 
adlatrarunt, obliti mihi plane et humanitatis et religionis videntur— 
debebatur enim sic merito de rep. et tali aetate melior gratia ; 
et hi qui in Ecclesiis, seditiosis concionibus multitudinem concitant, 
in literas saeuiunt et ciuilem disciplinam vniuersam labefaciunt, sibi 
regnum parant, non Christum docent. Dissimillimus horum Lutherus 
est, nec raro deplorat priuatis cupiditatibus praetexi religionis voca- 
bulum, ab his quoque qui cum Pharisaico Pontificis regno bellum 
gerere videri volunt. Quanquam autem his malis vehementer 
commoueatur, tamen quum haec scandala excitari à diabolo 
iudicet, in hoe vt opprimatur quoquo modo Euangelium, negat se 
debere -τταλινδρομεῖν aut publicam causam deserere. "Tu vero impro- 
borum quorundam vitiis ita offendi videris, vt causae quoque et 
doctrinae succenseas. Fortasse tibi consilii ratio constat, verum 
ego metuo necubi hae ratione Euangelium periclitetur. Neque 
enim negare potes quin Euangelii doctrinam complectatur Lutheri 
causa. Nam cum in summa disputationes Lutheri omnes partim 
ad liberi arbitrii quaestionem pertineant, partim vsum ceremonia- 
rum contineant, de priore iam olim animaduerti te dissidere. At de 
posteriore magna ex parte conuenit; quae quum tuo iudicio sit 
aliqua Euangelii pars, veretur certe ne patiare opprimi. Quidam 
ex philosophis dicere solebat dextra se tradere philosophiae prae- 
cepta, verum haec sinistra excipi a discipulis. Fit hoc multo verius 
in theologicis. Sed est iniquissimum doctrinae imputare quicquid 
peccant auditores. 

Quare te rogo, mi Erasme, primum ne credas Lutherum cum 
iis facere quorum merito reprehenduntur mores, deinde ne doctri- 
nae propter cuiusquam stulticiam aut temeritatem iniquior sis. 
De Lutheri animo licet coniecturam facere nullo negocio. Nam 
vt Pontificis causam omittam, certe nunc declarat quantum 
abhorreat a crudelitate atque ambitione, et sediciosis consiliis 
omnibus; cum magno capitis famaeque discrimine se nouae 
cuidam factioni sanguinariorum doctorum opponit. Tu catalo- 
gum texis, vbi colligis improbissimos omnium bipedum, quos cum 
Oecolampadio et similibus coniungas. Quaeso, quid oportuit ? 
Ego integra conscientia dogmata Lutheri non possum damnare, 
facturus id etiam fortiter, si cogant sacrae literae : quod siue super- 
stitionem siue stulticiam alii interpretentur, mea nihil refert. 
Certe nec hominum autoritate nec scandalis vllis reuocari me ab 
hae sententia patiar. 


TIT. H LB: FIDEM a, vbi haec epistola Ep. 910 subsequitur. 5. & hi 
H: &si a. 20. H LB: priori a. 22. veretur H: videndum tibi a. 


I, quereris] Ep. 1496. 59-63. 
22. veretur] sc. Lutherus. 
Quidam] Theodore the atheist; 
see Plut. T'ranq. 5 (Mor. 467 5) 
34. sanguinariorum] In Ep. 1523. 101— 
2 Erasmus suggests that Melanchthon 
was thinking of Carlstadt (Epp. 9rr. 


56n, 1432. 56n), with whom Luther was 
now in fiercer conflict than ever (see 
LE? 822, 828, 834-5; Bl E. 87); 
perhaps also of Egranus (Ep. 872. 12n ; 
cf. LE?. 835). 

35. omnium bipedum] Cf. Ep. 1109. 
26n. 


I500] FROM PHILIP MELANCHTHON 555 

Quod ad διατριβὴν De libero arbitrio attinet, aequissimis animis 
hic accepta est. "Tyrannis enim fuerit vetare quenquam in Ecclesia 
sententiam de religione dicere. Debet id esse omnibus liberrimum, 
modo ne priuati adfectus admisceantur. Perplacuit tua moderatio, 4; 
tametsi alicubi nigrum salem asperseris. Verum non est tam 
iritabilis Lutherus vt deuorare nihil possit. Proinde pollicetur se in 
respondendo pari vsurum esse moderatione. Forsan autem multis 
profuerit diligenter excuti locum De libero arbit.: quorum si con- 
scientiis seruitur, quid attinet ad publicam causam priuatos affectus so 
"adferre ? Iam vbi iracundia animum transuersum rapere coeperit, 
non video qui tanto negocio satis facere possit. Mihi Lutheri erga 
te beneuolentia perspecta est; ea spem facit simpliciter respon- 
surum esse.  Vicissim officii est tui, mi Erasme, cauere ne qua 
maiore inuidia haec causa per te grauetur. (Cui primum sacrae s; 
literae suffragantur non obscure; deinde quam ipse nondum 
damnaris, vt contra conscientiam etiam facturus videare, si 
oppugnes vehementius; postremo scis probandas esse, non con- 
temnendas, prophetias. Apud me tuto depones quicquid ad me 
seripseris. Malim enim emori quam fidem fallere. Iam et hoc oo 
volo tibi persuadeas, religiosissime te a nobis coli et amari. 

Nesenum hic amisimus, hominem fidum et tui valde amantem ; 
quo casu vix aliud in vita mihi acerbius accidit. Lutherus te reue- 
renter salutat. Nolui esse molestus tibi longiore epistola, alioqui 
plura scripturus. 6s 

Vale felicissime, pridie Calendas Octobr. Anno M.p.xxnii. 


Vtinam impetrari abs te possit vt vertas Aeschinis et Demo- 
sthenis ἀντιπάλους λόγους! 


1501.::.624 FRoM JoAcoHIM CAMERARIUS. 


Munich MS. Lat. 10357. 153 (a). 
ἘΠῚ γ᾽ 634: Np. δον: Lond. xix. 6;:.. LB. 713. 


[The manuscript is a rough-draft by Camerarius, ending at iwsidere (l. 96) 
at the foot of a page, and with the heading added by another hand: in the Staats- 
bibliothek at Munich. '"Thetext of H no doubt represents the letter actually received 
by Erasmus. The month-date requires correction ; for Ep. 1496, which Melanch- 
thon answered on 30 Sept. (Ep. 1500), is said here (1l. 6) to have arrived * paucos 
ante dies'. Moreover Camerarius left Wittenberg ἡ circiter idus Octobris for 
Nuremberg and Bamberg (see his life of Melanchthon, 1566, p. 100) and remained 
there through the winter (cf. ME). Comparison with Ep. 1500 shows what the 
correction must be ; but how the error in H arose is not clear. 

Joachim Camerarius (Kammermeister) of Bamberg, the elder (12 April 1500—17 
April 1574), matriculated at Leipzig in the winter of 1512 and was B.A. s Sept. 
I514; as ἃ pupil of Helt (GH.E.) and later of Richard Croke. In the summer 
of 1518 he migrated to Erfurt, and fell among the circle of Erasmus' admirers there. 
After proceeding M.A. at Erfurt he matriculated at Wittenberg 14 Sept. 1521, 


Wittenberg. 
30 «September 15245. 


44. liberrimum Π LB: liberum a, 


42. nequissimis animis] Erasmus re- 62. Nesenum] T 5-6 July 1524. 


ports this with evident satisfaction in 
Epp. 1526, 1528-9, 1531. 

47. iritabilis] Cf. Ep. 1443. 37-8. 

49. diligenter exeuti] Cf. the passage 
quoted in Ep. 1496 introd. from ME. 
288. 


67. Demosthenis] For Melanchthon's 
interest in Demosthenes see ME. 178, 
309, 425, 462, 1098. But he did not 
fall in with Erasmus' proposal in Ep. 
1523, that he should himself undertake 
the translations suggested here. 


Ust 


T 
ut 


556 LETTERS OF ERASMUS [1524 


and there came under the influence of Luther and Melanchthon ; also lecturin 
on Quintilian. In April 1524 he journeyed South with Melanchthon, and visited 
Erasmus at Basle (Epp. 1443. 1444. 2n, 1445) ; but his inclination was towards 
Luther, who states in his Table-Talk that the final spur to him to write the De 
Seruo Arbitrio (Ep. 1667 introd.) came from Camerarius. In Oct. 1524 Camerarius 
left Wittenberg and returned home; and during the turmoils of the Peasants' 
Revolt he was away in Prussia. In 1526 through the commendation of Melanch- 
thon he was appointed Rector of the newly founded town-school at Nurembe 
and the rest of his life was given to teaching—till 1535 at Nuremberg, then at the 
invitation of Duke Ulrich of Wurtemberg at Tubingen till 1541, and finally on 
Prince Henry of Saxony's invitation at Leipzig. 

His literary activity was very great. He translated into Latin the principal 
Greek classics, and wrote commentaries on Sophocles, Cicero, and Plautus, the 
last of which was highly praised by Jos. Scaliger. He helped Durer with the 
publication of his books ; and also wrote a work on comets, histories of the Schmal- 
kald War of 1546, and of the Bohemian Brethren (Ep. 1117 introd.), with whose 
position he was in sympathy ; and biographies of Prince George of Anhalt, of 
Melanchthon, and of Eobanus, whom he devotedly admired, and of whose letters 
he issued three small volumes, now very scarce, to supplement EHE. But no 
collected edition of Camerarius! works was ever published. "The last extant letter 
from Erasmus to him is dated Qc. 5 Feb.51528. 

See a good article by Horawitz in ADB : Cam. E., ME. and EE. Eighteen letters 
addressed to him were printed by T. F. Freytag in Virorum doctorum Epistolae 
Selectae, 1831. "The Staatsbibliothek at Munich contains nearly 80 volumes of ms. 
papers collected by him and younger members of his family : see Halm in Sb. d. 
Akademie zu München, ph.-hist. iii, 1873, pp. 241—-72.] 


ERASMO ROTERODAMO. 


Ers1 non putaui hactenus me quicquam scribere ad te oportere, 
cum mea ipsius caussa, tum pulcherrimarum tuarum occupationum 
respectu ; ne et ipse meam infantiam de nihilo proderem, et, qua 
in parte minime daeberem, mei officii parum rationem habuisse 
viderer: tamen postquam mihi Philippus Melanchthon duos locos 
ex tua epistola, quam paucos ante dies abs te scriptam accepit, 
quod in ea mei mentio habita esset, recitauit, mutaui sententiam ; et 
mei hae in parte cura abiecta, et humanitate tua animique facilitate 
fretus—quia non posse me, salua fidei meae existimatione tuaque 
erga me beneuolentia, ea in quibus mei memineras, tacita prae- 
terire videbam,—tibi meis litteris (ita enim est dicendum) obstrepere 
statui. Quod ipsum perquam paucis a me factum est, vt vel hoc 
modo, si quid alioqui peccatum a me esset, corrigerem ac emendarem. 
Ego tibi, vir clarissime, magnas ago gratias quod tanti me feceris— 
quemex vno isto congressu, ne quid de me acerbius dicam, contemnere 
certe poteras—, vt nondum penitus mei oblitus, salutem in litteris 
optimi et eruditissimi viri meique amantissimi adscripseris. Magni 
istud mihi beneficii instar est, neque minus eo mihi placeo, quam 
quod ad te confabulatum et de quibus voluissem rebus communica- 
tum nuper sum admissus. 

Quo in amplissimo merito commemorando mire intellexi te 
modestum fuisse, adque tui calumniam vsque, qui non dubitaris 
scribere parum te liberaliter nos ac cumulate tractasse. Quid ergo 


TIT. MS. : IOACHIMVS CAMERARIVS ERASMO ROT. S. D. H. I. ad te scribere H. 
2. Ν᾿: pulcherr. MS.: pulcherrimo Z. 5. postea quam Z. 6. ex MS. : 
e H. II. ita MS. : sic H. 12. est factum H. 16. penitus om. H. 


22. adque.. puis om. H. 
5. duos locos] Ep. 1496. 2, 209-11. 23. cumulate] This expresses the 
15. congressu] See Ep. 1444. 2n. sense of Ep. 1496. 209-13. 


1501] FROM JOACHIM CAMERARIUS 557 


potuit mihi abs te tua suauissima consuetudine tribui gratius 
maiusue ? Aut quid ego, etiam si improbum esse iuuet, in te 25 
requirere possim inue isto colloquio desyderare, quam vno Sarmata 
Barone minus fuisse, claro et magnifico illo quidem viro, sed mihi 
tum parum comodo? Itaque, Erasme, hoc tibi persuadeas, et 
tuam benignitatem qua in me suscipiendo et tractando es vsus, 
apud amicos superbe ostentasse, et nune missam abs te salutem 3o 
decoris et ornamenti loco iactare solere. Neque metus est fore 
vt tu mihi hoc nomine irascare, cum ad te praedicandum ac celebran- 
dum non mediocriter hoc quoque pertineat, alios ex tuae gloriae 
lumine et splendore illustrari. Sic ergo mihi tuum praeconium 
accomodo, vt et ego eo crescam, et de summa tuarum laudum nihil 5; 
tamen detrahatur, nonnihil fortassis accedat. 

Haee, quia omnino scribendum ad te fuit, satis habui, vt vides, 
attigisse, ne vel commemorando prolixius tibi molestus essem, 
vel praetermittendo difficilius meum tibi studium et amorem erga 
te probarem. Nam si te non amem, suspiciam, venerer, nimium 40 
malus sim, Erasme; hoe enim tua meretur eruditio, doctrina, 
bonitas. Si vero etiam odio te prosequar tuique nominis hostem 
agam, quantum flagicium designasse iure videri daebeam ? Ego 
vero conscientia recti hae in re contentus, neque praedico, apud te 
praesertim, studium et obseruantiam erga te meam, neque sum 45 
anxius in omnium mortalium calumniis refellendis. Videoque etiam 
ineptum futurum, si hoc facere velim : quasi vero et tua plurimum 
referat quo quisque extremae classis homo in te animo sit, aut 
hominum opinionibus ab vllo satisfieri posse confidam. 

Sed quorsum haee, inquis, tam longe petita exordia ? Eo so 
nimirum, Erasme, quod nescio quid suspicor de tua erga me volun- 
tate esse immutatum, quorundam praue curiosorum sinistrae 
diligentiae vitio et labore (veniam enim nune ad rem), qui et 
Luteri et tuam epistolam, quas ego vtrique suam fidelissime 
allatam in manus dedi, euulgarunt, ipso Lutero dolente, Philippo et ςς 
me gementibus. 'Quid' inquis, 'suspicare, aut quem me esse 
censes ?' Da veniam, Erasme, 

Res est solliciti plena timoris amor. 


Quod si temere que in epistola ad Melanchthonem de publicatis 
litteris legi, statim post mei nominis factam mentionem apposita 6o 
sunt, tamen hac mea solicitudine meum erga te amorem fecero 
testatiorem. Si qua in parte vero—id quod putare non lubet, metuere 
cogor—tua erga me beneuolentia impulsa est, eam restituero ac con- 
firmaro. Principio sic existima, Erasme, meaeque fidei crede, quas 
tibi litteras, si Basileam peruenissem, a Martino Lutero acceperam 6; 


26. possem H. 32. tu om. H. 34. splendore et lumine ἢ. 39. vel 
MS.: aut H. 42. te om. H. 45. meam H: meum MS., quia prius 
scripserat Camerarius meum erga. te studium et obseruantiam. 6r. amorem 
erga te meum ἢ. 62. id add. H. 

26. Sarmata | Barone]  Hieroslaus 5s. euulgarunt] Cf. Ep. 1489. 55n. 
Lasky ; see Epp. 1242. 25n, 1496. 212nn. 58. Res est] Ov. H. 1. 12. 

54. Luteri] Ep. 1443. 59. in epistola] Ep. 1406. 24-6. 


tuam] Ép. 1445. 65. litteras] Ep. 1443. 


79 


75 


8o 


95 


IOoO 


105 


558 LETTERS OF ERASMUS [1524 
afferendas, primo omnium hominum  aspiciendas praesentem 


praesenti in manum, vt supra dixi, dedisse ; quaeque a te rescriptae 
fuere, eas Lutero fide optima reddidisse : neque nudam interim 
chartam tuoque modo Termino insignem, cuiquam, vno Philippo 
excepto, prius ostendisse quam  Lutero reuersus Vuittenberg 
obtulissem. Nam vt fui ipse cura eorum qui me a pueris educarunt, 
sic institutus, vt didicerim mentem, manus, oculos, ab alienis rebus 
continere, ita meapte natura a secretorum scriptorum inspectione 
semper abhorrui: quod iudicarem indigne facere eum qui cogno- 
scere vel per summum nephas conaretur, à quibus chartarum com- 
plicatione et cerae gemmaeque admunitione tantopere summo- 
ueretur. Huius quoque saeculi licentissimam vesaniam cum ob 
alios furores saepe sum detestatus, tum ob hane scelestam petulan- 
tiam ; quod iam nihil in seris ac scriniis reponi, nihil amicis credi, 
nihil denique iam in animi penetralibus versari tuto possit, humana 
improbitate omnia perquirente et eruente, quae se potissimum in 
arcanorum scriptorum exploratione nostro tempore occupat et 
fatigat. Proinde vt primum aliqui nune offensos se laesosque 
existimant, non solum eorum a quibus lesi videntur litteras ad se 
missas proferunt, ac palam, id est typis excusas sexcentis exemplis, 
recitant ; sed etiam aliorum ista offensione interposita peruestigant, 
vnde suo inimico vel ex vna littera odium apud eos qui legant 
conflari possit, homines, vt Cicero inquit, et humanitatis expertes 
et vitae communis ignari. 

Qui igitur tali sum ingenio sensuque praeditus, sustinui scilicet 
(fingam enim iam te eius facinoris me insimulare) quae meae fidei 
tradita commissaque essent, per summam ignominiam prodere, 
neque ipse meae conscientiae repraehensionem saltem vereri, nec 
orbis terrarum, ne tua dicam, iudicia refugere volui ? Quae haec 
sit immanis audacia ac perfidia, quam ego semissis homo in animum 
meum sim passus insidere ? lam fac ab omni honestatis intuitu 
auersum, tam obstinate dedisse operam vt improbus essem, tu pro- 
fecto potuisti animaduertere—nec dubito quin id factum abs te 
sit; tamen etiam vano metu, quod saepe repetere visum est, 
infestor— : potuisti, inquam, animaduertere epistolae Lutheri, de 
qua scribis, signum, dum tibi allata a nobis fuit, saluum et inte- 
grum essereliquum. De tua vero—nam et eius similem esse fortunam 
audio, id est in multa exempla descriptam manibus vulgi teri— 
Lutherum idem perspexisse, νὴ τὰς μούσας iureiurando sanctissimo 
tibi affirmo. Nisi fortassis illas ποικίλας τῶν σφραγίδων λύσεις ex 
Alexandri arte didicisse me censes. 

Tam fortassis non ignoro quorum aut culpa aut stulta sedulitate, 
quae et ipsa profecto culpa est, acciderit vt istae literae nuper 
exierint. Sed nec sum tam mei defendendi cupidus vt excusa- 


70. Vuittenberg MS.: Vuitenbergam ἢ : 
92. essent H : esset MS. 


67. quaeque H: 


Quasque MS. 
Vuittenbergam N. 


80. iam om. H. 


67. & te rescriptae] Ep. 1445. 

60. Termino] See Ep. 604. 2n. 

70. ostendisse] For the opening of 
letters by friends cf. Ep. 389. 20-24. 
Ep. 867 was intentionally left open, to 
be read by friends whom the messenger 


would. pass on his way ; see Epp. 877- 
83, and cf. Epp. 885-7. Cf. also Ep. 
IIÓS. 51-2. 

88. Cicero] Phil. 2. 4. 7. 

106. Alexandri] See Lucian, Alez. 20. 
228. 


1501] FROM JOACHIM CAMERARIUS 559 
tione aliorum accusationem complecti velim ; nec arbitror meae τὸ 
simplicitatis esse, quod compertum non habeam, pro meo com- 
modo ex hominum sermone et rumusculis quibusdam formare. 
Quapropter, Erasme, si hac in causa aliter nos in animum tuum 
induxisti atque nos sumus—quod tamen, vt saepe dixi, minime 
habeo pro certo, sed timeo—, peto abs te vt istam cogitationum τις 
tuarum opinionem, ceu falsam, verisimilem tamen in hac hominum 
vanitate, corrigas ; mihique credas tuarum esse laudum, nominis, 
honoris studiosissimum, neque vnquam velle committere vt aliter 

de te sentiam, loquar, faciam, quam tuae dignitatis ratio ferat ac 
exigat. Quam tamen rem, vt tuae gloriae ponderis nihil adiicit, 120 
sic a me, nisi omnis officii immemor ac desertor perhiberi malim, 
magnopere praestari par est. Vale, vir clarissime. 

Vuitten. prid. Cal. TDecemb. 

Qui meas litteras tibi attulit, genere nobilis est ex Meisis, olim 
Mosellani sectator, egregius iuuenis. Eum tibi commendarem, τς 
nisi arroganter et superbe facere ducam, qui tantum iuris mihi 
sumam vt aliis mea commendatione accedere apud te aliquid posse 
sperem. Quanquam et hic ipse se sua virtute pulcherrime commen- 
dabit. 


1502. To HriEkRosLAvS Las&kY. 


Modus crandi Deum fe. a?, 
LB. v. 1099. 


«Basle.» 
«c. October 1524.5 


[The opening and concluding passages of the Modus orandi Deum, Basle, Froben, 
Oct. 1524 («) : which has no formal preface. In a second Froben edition, March 
1525 (6), and in the Baesle Opera, 1240, v. 917 (y), are some trifling variants. 
Being directed against Luther (Ep. 1559 fin.) the book was suitable for dedication 
to Lasky (Ep. 1242. 25n), in response to his request made in May 1524 (1, pp. 31. 
32). It was in the press on 13 Oct. (Ep. 1506. 2). Translations soon appeared, 
into French by Berquin (Ep. 925. 13n) s. à., and into German, printed by Froben, 
1525 ; also into Dutch r616.] 


CLARISSIMO POLONIAE BARONI HIEROSLAO DE LASKO, ET IN 
RITHVANIA, PALATINO SIRADIENSI, ERASMVS ROT. S.D. 


S1c reciprocis vicibus obambulant Gratiarum munera, Hieroslae 
vir clarissime.  Reliqueras apud me pignus amoris in me tui: 
redit ad te vicissim pignus animi mutul, quem hine proficiscens 
stipulabare. : 


1502. TIT. RITHVANIA ay: LITHVANIA f£. 


1501. 124. M«sis] For such combina- 
tions of character cf. Ep. 698. zn. 
125. iuuenis] Possibly Haubitz of 


1522. oon. 
RITHVANIA] Rytwiany, sE. οἵ 
Kielce, on the Czarna. By 1526 Lasky 


Ep. 1522. 99; Grimma being between 
Leipzig and Meissen. As ἃ pupil of 
Mosellanus, he would have been a 
student at Leipzig. Or Dr. Knaake 
suggests Christopher Carlowitz. 

1502. TIT. DE . .. ET IN] For this 
double form of title cf. Ep. 1154 introd. 
It perhaps denotes first the place from 
which the family took its name, and 
then the estate belonging to a single 
member (cf. p. 420). Ep. 1154. 72 
suggests that in the second part domi- 
nus is to be supplied; and οἵ, Ep. 


had parted with this estate: see B. 
Chlebowski and W. Walewski. Slownik 
qeogr. krol. Polsk. x, 1880, p. 118. 

2. pignus amoris] The ' vasculum 
argenteum " of 1, p. 32. 30-2. In 
Erasmus' inventory, of 10 April 1534, 
it appears as 'Lagena argentea, in 
clypeo habens hamum ; donum Hiero- 
slai a Lasko' : against which Boniface 
Amerbach adds *Legauit Io. Bris- 
goico, theologo Friburgen. See L. Sie- 
ber, Das Mobiliar des Erasmus, 1801, 
pp. 8, 18. 


unt 


un 


560 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 

(fo. f? v.» Hoc munuseulum, Hieroslae nobilissime,—quod non 
ante natum erat quam tibi dedicaretur, sed tua causa susceptum 
est, vt esset quo vicissim nostri absentis commonefieres—-, si tibi 
probabitur, non grauaberis idem optimis fratribus tuis, Ioanni et 
Stanislao, communicare. Sin habes aliquid in hoc argumento 
melius, sequere quod melius est : sed interim huic nostrae promptae 
voluntati saltem hoc praemii rependes, vt quod habes melius, velis 
nobis esse commune. 


M951503,., FROM DuKkEk GEOoRGE or SAXONY. 


Dresden MS. Loc. 10300, f. 23. 
Horawitz i. 6. 


Leipzig. 
October» 1524. 
[A rough-draft by a secretary, in the volume of original papers at Dresden from 
which come Ep. 1495 and others. The text needs some correction. 4A date in 


October may be conjectured : for Erasmus' second letter of September—Exp. 1499, 
which reached Duke George on 30 Oct.—has not yet arrived.] 


GEORGIVS DEI GRATIA DVX SAXONIAE, LANTGRAVIVS THVRYNGIE 
ET MARCHIO MYSNAE. 


SALVTEM et fauorem, doctissime Erasme. Accepimus literas 
tuas vna cum collatione De libero arbitrio ; et quoniam super 
ea iuditium nostrum expectas, non possumus non ingenue fateri 
quod admodum perplaceat, nec dubitamus quin in laudem et 
incrementum reipublicae Christianae perpetuum sit cessura. 
Ceterum qualem apud diuersos fructum feret, nondum satis con- 
stat; timemus enim quod aures obturauerint, nec velint vt aspis 
incantantis vocem audire: et aiunt quoque nune ab ipsis quasi 
perfectam responsionem. Sed salua res est, quod causae huius 


1502. 11. rependes B : repende 4: rependite α. 1503. 6. diuersos scripsi : 
Ad Diuersarios MS. 7. obdurauerint MS.: correxi. 


1502. 8. Ioanni] Afterwards the fa- 
mous Reformer. In the summer of 
1524. he accompanied the embassy to 
Blois, and then spent the winter in 
France; whencehereturnedin thespring 
with two companions, Peter Lamy, the 
Franciscan (Lond. xxvi. 4, LB. 1166) 
and Anianus Burgonius of Orleans, to 
dwell for some months in Erasmus 
house. See also Epp. 1593n, 1622. 4n. 

9. Stanislao] The youngest of the 
three brothers: mentioned also in 
I, p. 33. 7-12. In Oct. 1514 he joined 
his brothers at Bologna as a student ; 
see H. Dalton, Joh. a Lasco, 188r, 
p. 59-60. On the present occasion he 
went on with the embassy to France ; 
where he attracted the attention of 
Francis I, and remained at his court 
till 1527. He accompanied Francis to 
the Italian campaign (cf. Ep. 1478. 10), 
was taken prisoner with him at Pavia ; 
and when released as a Pole, followed 
him to Madrid, whence he returned to 


France with Margaret of Valois (Acta 
Tomiciana viii, p. 310). In July 1527 
he accompanied his brother Jerome on 
his embassy to England (Brewer iv. 
3231, 3265). On his return to Poland, 
his uncle, the Abp. of Gnesen, attempted 
to promote ἃ marriage between him and 
the young Duchess of Masovia (Acta 
Tomiciana x, nos. 111, 198). Royal 
opposition frustrated this, and he 
married c. 1531 Beata  Odrowacz, 
daughter of the Palatine of Russia, and 
sister of his successful rival (La. E. 54n, 
7on). In 1530 he was at Constantinople 
(T. Wierzbowski, Materyaly do Dziej. 
Pism. Polsk.,i, 1900, 64). On return he 
remained in retirement for some years ; 
but sueceeding his brother Jerome as 
Palatine of Sieradz in 1543, he was 
compelled to return to public life. In 
1547 he attended the Diet of E 
as Polish ambassador: see Wierz- 
bowski, op. cit., 131 and Hos. E. vol. i. 
1503. 7. vt aspis] Cf. Ps. 57. 5. 


FROM DUKE GEORGE OF SAXONY 561 


1503] 
diseussio ab ipsis non pendet. Atque vt intelligas ex animo nos 
iudicare, mittimus hic ipsius Lutheri libellum De Votis; de quibus 
cum et vernacula lingua nefanda scripserit, mirum quot animas 
offenderit atque e monasteriis ad prostibula coegerit. Vt ergo et 
illis atque aliis, qui adhue vota reddunt sed tamen dubitant, suc- 
curratur, hortamur te summopere vt quoque in hoe veterum et 
Catholice Ecclesiae sententiam tot seculis obseruatam defendere 
atque ab impiis ac infandis argutiis vindicare et asserere velis. 
Procul dubio enim fautorem et adiutorem habebis Deum ipsum, et 
omnes boni et pii tibi assentientur, et in finem vsque perseuerabunt. 
Peruersos autem aut &d meliorem frugem et resipiscentiam reuo- 
cabis aut ad silentium adiges. Ceterum respondimus nuper epistolae 
tuae de Epphendoipio. Desyderamus ergo a te desuper responsum. 
Bene vale Lypsie A reparata salute Anno. M.D.XXIIII^. 


1504. To WiLLIAM WARHAM. 


Dasle. 
IO October 1524. 


Hieronymi Opera iv, tit. v9. 

Jortin ii. 541. 

[The preface to vol. iv of the new edition of Jerome, Basle, Froben, 1525 (a) : 
see Ep. 1465 introd. The volume contains the works wrongly ascribed to Jerome, 
divided into three classes (ll. 32-4); which in the edition of 1516 had been 
placed in vol. ii. Erasmus' part in the undertaking was confined to the censurae 
(l. 31), the brief critical introductions placed at the head of each letter or other 
item. 

The dates need no confirmation after the obvious correction made in Chevallon's 
edition, 1533 (8).] 


REVERENDISSIMO IN CHRISTO PATRI AC DOMINO, D. GVILHELMO 
VVARAMO, ARCHIEPISCOPO CANTVARIENSI, TOTIVS ANGLIAE 
PRIMATI, DES. ERASMVS ROTERODAMVS S. D. 


Qvi res humanas mari compararunt, Praesulum decus, mihi 
videntur penitus earum naturam habuisse perspectam ; sed hane 
euidentius expresserunt qui fecerunt Euripo similes. Nam reliqua 
maria stagnant alicubi, nec vllos sentiunt motus, nisi quum agitantur 
vi ventorum. At Euripus, id est mare inter Phocidem, Boeotiae 
partem, et Euboiam insulam, incredibili celeritate septies die ac 
nocte sese subducit, ac totidem vicibus recurrit. Atque hoc etiam 
saepius Euripus Taurominitanus: vnde ἃ rapido impetu nomen 
est ἃ Graecis inditum. Quantas enim et quam multas hie aliquot 
annis rerum mutationes vidimus in vtriusque ordinis, sacri videlicet 
ac prophani, principibus ! quanta tempestas concussit Christianam 
professionem, quanta perturbatio studiorum est consequuta ! 
Denique quanta malorum omnium exundatio videtur mundi 


1504. 8. y : Tauromitanus α. 


1503. τι. De Votis] See Ep. 1436. 21. respondimus] Ep. 1448. 


6n: sent of course in the Latin, after epistolae] Erasmus! letter of 
Erasmus' repudiation of the vernacular c. April 1524, which is not extant: 
(see Ep. 1313. 85n). It appears from 866 p. 125. 

Ep. 1520. 35-8 that Duke George hoped 22. responsum] Ep. 1409, which 


that Erasmus would follow up the De 
libero arbitrio by replying to this book 
of Luther. 


4525 


arrived on 30 Oct. : see Ep. 1520. 1-2. 
1504. s. Euripus] See Plin. ἢ. N. 2. 
97. 219. 


O0 


[s 


Oo 


"μι 


5 


20 


un 


-- 


o 


562 LETTERS OF ERASMUS [1524 


supremum diem minitari! Ego certe nullis annalibus eram credi- 
15 turus ista quae video sentioque. 

Sed bellorum ac religionis causam ipsi Christo moderandam 
relinquamus. Quam feliciter intra paucos annos effloruerant bonae 
literae! Rursus quam parum abfuit quin denuo victrix barbaries 
obruerit omnia recta studia ! quibus nulli maiori detrimento sunt 

20quam hi qui haec impure colunt.  Exoriri videas passim tene- 
briones quosdam, qui simul atque didicerunt decem verba Latina, 
Graeca duo, paradoxa sex, scribunt procaces libellos, miroque 
supercilio fastidiunt tot seculorum vnanimi sententia consecratos 
autores; haud dum scio maiorene ingratitudine an impietate. 

25 Putet istis velut indoctum, vbicunque non offendunt illa sex para- 
doxa, in quae nune quidam insaniunt. Scilicet talium virorum 
monumenta reiicienda sunt, vt horum loco rabularum nescio 
quorum rixosas legamus naenias. 

Quo libentius hoc laboris suscepimus, vt Hieronymus noster, qui 

3o pridem nitidissimus prodierat in lucem, nunc prodiret nitidior. In 
hoc volumine nihil meum est praeter censuras. Nec statim fasti- 
diendum quod Hieronymi non est; nam habet ordo primus per- 
multa adeo non indigna lectu, vt vel Hieronymi titulo seruata 
gaudeam. In tertio nihil fere comperi dignum in quo pius et eruditus 

3slector tempus conterat. Si cui non probatur nostrum iudicium, 
non habet tamen quod nobis indignetur. Non solum enim habet 
omnia quae prodita fuerant superioribus aliorum aeditionibus, 
verum etiam multa illis adiecta sunt ; et habet eadem tum nitidius 
excusa, tum emendatius quam vnquam antea fuerint. Per me 

40 licebit vt suo quisque iudicio fruatur. Admoniti sunt qui valent 
iudicio ; fraudati non sunt quibus displicet quicquam omitti. 

Precor vt Dominus Iesus senectutem tuam, vt est pietate singu- 
lari praedita, ita floridam ac longaeuam esse velit Ecclesiae suae. 

Basileae. vr. Id. Octob. An. w.p.xxrmr. 


1505,55, FRoM FERDINAND. 


Deventer MS. or, f. 238 (a). Vienna. 
Louvain MS. (58). 12 October 1524. 
Gudii Epistolae p. 378 (y) : LB. 705. 


[The first source is a contemporary Ms. (a), perhaps by the hand of Spiegel, who 
composed the letter: but, as it has neither the proper folds nor an address, it 
cannot be more than a rough-draft. At the top and down the right-hand margin 
the paper has suffered ; but the missing or truncated words can be made good from 
another ws. (8), which exists among Cranevelt's papers at Louvain (Cran. E.)— 
& contemporary copy in a good round hand, made by one of Erasmus' servant- 
pupils and sent to Cranevelt (cf. Ep. 1546), with the address on the back ' Aen 
mynen Heere M* Franchoys Craneuelt, raedtsheere van den grooten Rade te 
Mechelen, wonende vp sente Rombouts kerckhof'. It thus represents, through the 
medium of one of his copyists, the letter which Erasmus actually received. The 
variants from a are few, and only one (l. 17) need be taken to imply any variation 
of original. 
| 44. M.D, XXIII £f : M.D.XXXIIII ay. 

25. paradoxa] The equipment of a 32. ordo primus] For the three divi- 
duputune in the schools: cf. also Ep. sions of the contents see Ep. 396. 303- 
1211. 388n. 13: 


1505] FROM FERDINAND 563 


'The text is also printed by Burmann (^) from a ws., perhaps c, in the collection 
of Ant. Vivien (see Ep. 1092 introd.). Leclere in LB. reprinted Burmann's text ; 
but before his work was complete, the Deventer Letter-book (see App. 8 in vol. i) 
brought « into his hands, and from that he corrected, in his col. 1934, two of the 
errors (ll. 14, 32) into which Burmann had, not unpardonably, fallen. 

The ms. year-dates of this and Ep. 1515 confirm one another.] 


FERDINANDVS, DEI GRATIA PRINCEPS ET INFANS HISPANIARVM, 
ARCHIDVX AVSTRIAE, DVX BVRGVNDIE ETC., IMPERII 
LOCVMTENENS GENERALIS ETC., DES. ERASMO, 

SACRE THE. PROFESSORI 5. 


HowonaBiLIS, dilecte, si colligis a silentio tui obliuionem, fal- 
leri. Nos enim tui habemus memoriam, et merito quidem, qui 
hae et maiori dignus es memoria. Quod autem interpellamus rarius, 
tute in eausa es. Nec enim libet peccare in commoda publica 


sanctis tuis lucubrationibus obstrependo, quas auide vel legimus ; 


ipsi vel audimus a prelegentibus. Habemus enim et nominis tui 
et vigiliarum tuarum studiosissimos precones, quos minime arbi- 
tramur iudicio falli. Hi quicquid librorum ex te nascitur, nobis 
offerunt; scientes nos, quando per ocium quod a publicis negociis 
suffuramur, licet, cum nemine libentius quam cum Erasmo loqui. 
A quo non hereses, non schismata, non anthichristos audimus, nec 
quam impudentissimi tui calumniatores impingunt, adulationem 
deprehendimus ; sed mansuetudinem moderationemque illam tuam 
vere Christi placitis respondentem agnoscimus, et simul, vbi 
oportet, virgulam quoque censoriam qua ostendis qui deceant 
et vere Christianos pontifices et principes mores. Quod cum non 
facias sediciose, adulator noster esse iudicaris, sed ab impiis- 
simis hereticis, leuissimis apostatis, perfidissimis desertoribus. 
Memineris id tibi iure euenisse, non quidem commune cum regibus 
et principibus, ne nostri ordinis rem agere velle nos putes, sed 
cum illis sanctissimis tuis patribus ; quos vt felicissime imitatus es 
vbique, non potes non referre hac in parte. Non ignoras quas 
ignominias illi, quos cruciatus, que tormenta, que conuitia ipsis 
tormentis et mortibus acerbiora sustinuerint, donec adueniret dies 
ille qui eripuit eos malis. Sie reposita est merces in celis operum 
tuorum. 

Sustine igitur et viriliter age donec cum Paulo tuo consum- 
maueris eursum, quod te alicubi optare videmus. Nos autem vt 
id fiat serius precamur, quo abundare liceat iis autoribus et doctrinis 
que Christiane professioni proxime accedunt. 'Tu enim non solum 


TIT. IMPERII oy: IMPEBIALIS f. 1.840. 8. y. 8. Hi ey: 
Hii 8. I4. placitis « : plantis γ. 17. noster a : non y. esse 
iudicaris αὙ : praedicaris 5. 21. ay: patrib. tuis. 8. 25. eoS a : 
illos y. 29. lis cy: his β. 30. non «y : nobis non 8. 

4. tute in causa] The allusion is per- ll. 15-16. 
haps to Erasmus' refusal to visit Fer- 7. precones] Such as Faber (Ep. 


dinaud earlier in the year; see Ep. 
1452. 6-8. 

eccare] Cf. Hor. Ep. 2. 1. 3. 

5. legimus | ipsi] For  Ferdinand's 

interest in the /nst. Principis Chris- 

liani See Epp. 943. 23-4, 970. 24-5, 

1469. 242-3; and οἵ. the allusion in 


1382. 33n) and Spiegel (Epp. 323. 12n, 
1323. 30n). 

25. merces] Cf. Matt. 5. 12. 

27. Sustine] Cf. Ep. 929. 33n; the 
medieval translation of the Greek being 
* Sustine, abstine ἡ. 

Paulo] 2 Tim. 4. 7. 


002 


μι 


"-- 
Un 


20 


30 


35 


40 


45 


5 


564 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 
repurgatos dedisti aliquot sanctos patres, qui depugnarunt aduersus 
Eeclesie nascentis hereticos, sed eciam hec tempora nostra, que 
impurissimi heresiarche infelicia reddiderunt οὖ  seditiosissimi 
quique perturbarunt, cum paucis (vt horum numerus semper minor 
est) adiuuas, non obscure quam Catholice sentias et quid fieri 
oporteat indicans. Seruet itaque te Christus et det nobis ille occa- 
sionem vt aliquid beneuolentie tibi impartiri queamus. Nam si 
quid eius alias accepisti, id certe pro merito minimum fuit, neque 
agnouimus hoc adulationem, vt illi tibi impingunt falso, sed sancta 
tua studia in communem vsum promouere voluimus. Et hodie si 
non eam qua dignus es, eam saltem que opis erit nostre, beneuolen- 
tiam offerimus. Hyreneum auidius expectamus, et quid a te fieri 
cupimus ex Frobenio cognosces. 

Datum in ciuitate nostra Vienna, die xii Mensis octobris, Anno 
do. M.D.xxiiii. 
Ferdinandus. 


Ad mandatum serenissimi principis Archiducis Ferdinandi, 
Ia. Spiegel. 
1506. ΤῸ Jouw MarTHEW GIBERTI. 
Vatican MSS. 
Balan p. 380. 


Basle. 
13 October 1524. 


[Of this letter there are two ms. copies in the Vatican, in the volumes which 
supply *y and ὃ for Ep. 1438 : one in the Archives (Arm. 32, vol. 1, f. 263: a) by 
a xviic. hand, the other in the Library (Barb. Lat. 1499, f. 310 v9.: £) perhaps by 
the same hand. As in Ep. 1438, the introductory notes as to source are almost 
identical: *' Ex originalibus ipsis literis repositis (repertis 8) inter scripturas 
quondam domini Blosii, olim secretarii apostolici, quae conseruantur in 
secretaria apostolica domestica apud D. Caesarem Glorierium (Glorerium 58) 
secretarium ' (cf. Ep. 831. 75n). 

The letter was first printed by P. Balan from α in his Mon. Reform. Lutheranae, 
1884, p. 380, with a few necessary corrections, and some depravations which need 
not be recorded here. It is clearly in sequence with Ep. 1481, renewing the appeal 
for protection against his detractors.] 


DES. ERASMVS. IO. MATH. GIBERTO. 

S. P., ornatissime vir. Misi pridem libellum De libero arbitrio ; 
nune exeuditur de inuocandis sanctis, aliisque nonnullis. lam 
pridem debaecabantur in me furiosis libellis ac famosis picturis. 
Nune maior etiam fremitus concitatus est. Nemo crederet quam 
late malum serpserit et in dies serpat : nec me clam est quos amicos 
perdiderim, quos hostes in me prouocarim. Porro rerum tumultus 

1505. 32. nascentis a (ante Ecclesie 8) : vastantes γ. 
35. nona: non tam γ. quid sentias et y. 
principis 8. 


34-5. αὙ : est minor £. 
47. principis αγ : domini 


1505. 42. Hyreneum] Erasmus' edi- 
tion was not completed until Aug. 1526. 
It was then dedicated to Ferdinand's 
minister, Bernard of Cles (Epp. 1357, 
1738). 

1506. 2. de inuocandis sanctis] One 
of the topics handled in the Modus 
orandi Dewm (Ep. 1502): cf. Ep. 
1559 fin. 


3. libellis] Cf. Ep. 1481. 27n. 

picturis] Cf. Ep. 1459. 24n. 

6. hostes] The reference to Clement's 
diploma (l. 10), as in Ep. 1481. 66, shows 
that Erasmus had his appeal about 
Egmondanus in his mind. But having 
received no answer yet to Ep. 1481, he 
discreetly refrains from specific men- 
tion of it. 


1506] TO JOHN MATTHEW GIBERTT 565 


qui videtur atrocissimus imminere, quorsum sit euasurus nescio. 
Hgo tamen omnia perpeti malo quam isti coniurationi accedere. 
Non dubito quin S. D. N. sit eum animum praestiturus quem 
mihi pollicetur in suo diplomate; ego vicissim sic tractabo hoc 
negotium vt omnes intelligant me non defuisse pro mea virili 
Ecclesiae Catholicae. Libellus de libero arbitrio iam multos per- 
traxit in diuersam sententiam, qui Lutherano dogmati fuerant 
addietissimi. Studebis S. D. N. fauorem in nos tuis commenda- 
tionibus augere ; qui si me destituat, plane memet ipsum obieci 
rabiosis dilacerandum «canibus. Sed aderit, vt spero, Christus: 
cuius gloriae confido S. D. N. syncero pectore seruiturum. 

Primum optabam vt hoc dissidium, periculosius quam multi 
intelligunt, moderatis rationibus componeretur; nune video 
quosdam huius mali duces nihil aliud moliri quam rerum omnium 
confusionem. Itaque necessitas ipsa coget vt principes seditionem 
vi cohibeant. Hie bona spes est Clementis nostri prudentiam 
prouisuram ne, quod frequenter accidit, dum vni malo remedium 
admouetur, in aliud incurratur. Scis quam multi sint natura 
mali, quos facillime spes praedae pellexerit ad struendam innocenti 
calumniam, rursus quos priuatum odium et vlciscendi libido eodem 
perpulerit. His non est aperienda fenestra vt in innoxios sub 
vmbra pontificii nominis insiliant, in quoslibet ex qualibet leui sus- 
picione. Nam ea res exasperaret inuidiam Pontificio nomini con- 
citatam : quod expedit esse quam gratiosissimum apud omnes, et 
nos adnitimur pro viribus vt sit plaudibilius. Satis est eorum qui 
palam factis, dictis ac scriptis profiteantur sese hostes Sedis 
Romanae, vt non impetantur vel innocentes, vel tales vt facile 
sanabiles videantur. 

Haec fortasse frustra moneo, vir eximie, at mihi crede, non 
sine causa moneo.  Praecor HR. D. T. omnia felicia sospitatore 
Christo. Basileae 3». idus Octob. anno 1524. 

Des. Erasmus Rot. manu propria. 


1507. To CowRAD GOCLENIUS. 


Vita Erasmi p. 89. Basle. 
Lond. xxx. 17: LB. 706. 13 October 1524. 


[Between this letter and the document printed with it by Merula there is a con- 
flict not only of year-date but also of person; the letter being addressed to 
Goclenius and proposing to convey to him a sum which Erasmus considered due 
from Berckman, while the document transfers it to Campensisa yearlater. Leclerc 
evades one difficulty by altering the second year-date, but does not thereby sur- 
mount the other. 

The affair which Erasmus was now attempting to settle, probably occurred 
during his residence at Louvain, when Berckman would naturally act as his 
go-between with Froben ; and about the time when Beatus' Tertullian appeared 
(l. 15). But, beyond the mention in Ep. 1431. 4-6, I cannot find any further details 
about it, and I am unable to confirm either of the year-dates. In the absence of 
such elucidation it seems better to accept Merula's text as it stands, and to suppose 


20. rerum Balan: verum a: veram f. 25. quos Balan: quod a8. 
26. eodem Balan: eosdem a8. 27. His a Balan: Eis B. 30. quod scripsi : 


Quid a8 : om. Balan. 36. moneo Balan:; moueo af. 37. octobris B. 


8. coniurationi] Cf. Ep. 1433. 1 1n. 10. diplomate] Ep. 1435. 


20 


5f 
a 


30 


.f 
22 


Ut 


- 
3 


20 


506 LETTERS OF ERASMUS [1524 


that finding among his papers two which clearly referred to the same affair, he 
printed them together in spite of the variance between them. On this interpreta- 
tion it seems that Goclenius may have declined to have the debt transferred, or 
perhaps could not recover it from Berckman, and that in consequence Erasmus 
8 year later was endeavouring to follow the matter up with the aid of Campensis.] 


ERASMVS ROTERODAMVS M. CONRADO GOCLENIO, LATINAE 
LINGVAE PROFESSORI IN COLLEGIO BVSLIDIANO. 


ERvDiTrISSIME Gocleni, Franciscus Berckman, bibliopola Ant- 
werpiensis, debet mihi, praeter caetera, tredecim florenos aureos, 
quos mihi detraxit in summa meo nomine Frobenio numeranda ; 
detraxit autem hoc nomine, quod tantum librorum tradidisset meo 
iussu Guidoni Morilloni. Constat autem literis Guidonis ne paginam 
quidem vel ad ipsum Guidonem vel ad vxorem eius peruenisse. 
Quare eam pecuniam in te transfero, teque pro me creditorem 
constituo ; liberaturus te a periculo literis, si quid ille contradicat. 
Nam hic res est extra controuersiam. In huius rei fidem hanc 
syngrapham mea manu scripsi, et sigillo subnotaui. 

Basileae. An. 1524. Tertio Idus Octob. 


Erasmus Roterodamus hoc chirographo testor Franciscum Berck- 
mannum bibliopolam mihi debere tredecim fiorenos, quos detraxit 
mihi in ratione cum Frobenio, pro libris quos tradidisset Guidoni 


5 Morillono, quum charta non sit tradita; item Tertullianos septem 


aut illorum pretium, quos acceptos a Frobenio mihi non reddidit. 
Haec ipse apud me confessus est, nec potuit negare, conuincendus 
testimonio vtriusque Frobenii, et literarum Morilloni; quas illi 
exhibui, et exemplar misi Nicolao Busciducensi. Huius debiti 
ius transfero in Ioannem Campensem, professorem linguae Hebraicae 
Louanii. In eius rei pleniorem fidem haec mea manu scripsi, et 
annuli signum appressi. 
4. Non. Octobr. An. 1525. Basileae. 


1508. 
Basle M5. 


To ΤῊΝ Toww CounoinL or BASLE. 


«Basle.» 
October 1524.» 


[An originalletter, actually sent; autograph throughout except for an addition and 
& correction, made by the same hand as wrote the address on the verso, presumably 
that ofasecretary. Preserved at its destination, the Staatsarchiv at Basle (Handel 
und Gewerbe JJJ. 1): first printed by E. Dürr, Aktensammlung z. Gesch. d. Basler 
Heformationi, 1921, pp. 144-5. ts significance as an early attempt to impose 


5. Morillono LB. 23. 1524 BB. 


I. Berckman] See Ep. 258. 14n; 


I5. charta] ?.e. pagina ; cf. l. 5. 
and for recent complaints of him cf. 


Tertullianos] Evidently copies of 


Ep. 1494. 32n. 

2. tredecim florenos] Ep. 1666 shows 
that by 1526 Erasmus had abandoned 
the attempt to recover this. 

5. Morilloni] See Ep. 532. Since May 
1522 (cf. Ep. 1287) he had been in 
Spain; so that his wife, Elizabeth de 
Mil, is naturally mentioned as the 
recipient in his absence. 


Beatus Rhenanus! edition, Basle, Fro- 
ben, July 1521. "The matter was still 
unsettled in 1526 : see Epp. 1696, 1758. 

18. vtriusque Frobenii] Father and 
son. Jerome (Ep. 903. 2n) had paid more 
than one visit to Erasmus at Louvain. 

I9. Busciducensi] See Epp. 616. 14n, 
1431. 5—6. 

20. Campensem] See Ep. 1257. 16n. 


1508] TO THE TOWN COUNCIL OF BASLE 507 


restrictions upon the press by civil authority is discussed by F. Kapp, Gesch. d. 
deutschen Buchhandels, 1886, pp. 582-3. 
An approximate month-date can be assigned from Epp. 1496, 1510.] 


SALVTEM plurimam, generosi ac magnifici domini. Vir probus 
et doctus scribit ex Lugduno quod sculptor Lotoringus, nomine 
Iacobus Verier, deportarit illuc libellum Gallice scriptum in me 
a Guilhelmo Pharelo, Basileae excusum. . Rursus e Constantia 
scribit vir honorabilis se vidisse duos libellos ab eodem Pharelo 5 
scriptos in me.  Pharelus est homo seditiosus, effreni tum lingua 
tum calamo, quod docebo quandocunque erit opus. Venditur hic 
iam pridem libellus, in quo multi nominatim infamantur, sed prae- 
cipue summus Pontifex. Nec autor nec excusor addidit suum 
nomen. 
Pharelum esse autorem, excusorem esse quendam vulgo nominatum 
Welshans. Id facile deprehendetur si Cartrander et Watissneer, 
in quorum officina liber publice venditur, iurati cogantur dicere 
vnde emerint. Et inquiratur quid excuderit his diebus Welshans. 

Nulli non est chara sua fama. Ego tamen non arbitror huius- : 
modi libellis famam meam admodum ledi. Visum est tamen 
admonere celsitudines vestras, ne vobis insciis tam pestilens exem- 
plum irrepat in vestram ciuitatem : cui, vt par est, et faueo et 
debeo plurimum. Si quis fauet Lutero, hos vt hostes Euangelii 
Luterus ipse detestatur: quos scribit cacare in castra Israhel. 


t3 


Pharelus iactat se offecturum famae meae vbicunque potest. 


3. iacobus uerier add. secunda mawus in lacuna ab Erasmo relicta. 


sec. γα. : hoc Erasmus. 


3. Verier] A 'sculptor imaginum ' 
who acted also as messenger; cf. 
Herminjard i08n, and Ep. 1510. 50. 
The name of Peter Verrier also occurs 
as one who brought news from Lyons 
in 1524 (Herminjard 130), perhaps a 
brother. It may be one or other of 
them who is mentioned in Epp. 1416. 
5, 1423. 48-50. The name was unknown 
to Erasmus, and he left it to be filled in 
by another hand. For another sculptor- 
messenger see BRE. 241. 3. 

libellum] See Ep. 1496. 139n. 

4. e Constantia] Cf. Epp. 1496. 139, 
I5IO. 41-2.  Erasmus' informant was 
very likely Botzheim. 

8. libellus] See Ep. 1496. 135n. 

12. Welshans] John Bebel, who came 
to Basle, perhaps from  Strasburg, 
C. 1523, and was citizen 20 June 1524. 
He continued there printing till 1550, 
the date of the last book in which his 
name appears. His most notable pro- 
ductions were the Hebrew-Latin Bible 
which Seb. Munster edited for him in 
1534-5, and the Greek Galen in five 
volumes, 1538. See C. C. Bernoulli in 
Basler Büchermarken, 1895, pp. xxvi- 
vii. For his imprisonment a few months 
later than this for having printed some 
books of Carlstadt see Ep. 1523. toon. 


Et 


19. hos 


Cartrander] See Ep. 1374. 109n. 
Watissneer] John  Schabler or 

Wattinschnee of Bottwar in Wurtem- 
berg was a kinsman of Froben (cf. Ep. 
1335. In). After matriculating at 
Dasle in 1473-4, he began printing at 
Lyons c. 1483 in partnership with 
M. Huss (cf. Proctor 8559), and con- 
tinued his connexion there till 1503. 
On 24 Jan. 1495 he was admitted citizen 
of Basle, and then for some years acted 
as Froben's agent, travelling to the 
book-fairs. In 1523-5 Bebel (l. r2n) 
printed a few books for him, including 
Faber Stapulensis' French translation 
of the N.T. ; and Platter printed a Greek 
N.T.forhim in 1538. He seems to have 
diedin1540. His daughter Anna (1498- 
1510) married with Bruno Amerbach 
in 1518 ; cf. Ep. 604. Ion. 

See Bernoulli op. cit. pp. xxvii-viii. 

19. Si quisfauet]Erasmusis thinking, 
not of Luther's ardent followers, but of 
those who had given Luther moderate 
support, especially at the beginning 
(cf. Epp. 980. 35-7, 1033. 54) ; among 
whom he had always counted himself 
(Epp. 1033. 64n, 1143. 15n, 17-18, 30-- 
40, 1167. 142-3). 

20. scribit] I cannot trace this. 

famae meae] Cf. Ep. 1510. 61-3. 


Et tamen publica suspitio est, imo plusquam suspitio, ro 


5 


o 


to 
Ux 


Ux 


568 LETTERS OF ERASMUS [1524 


sentio quosdam in hoc conspirasse, vt libellis absque titulo aut ficto 
titulo ledant quoscunque velint : quod nihil aliud est quam semina- 
rium seditionum. Quod nunc audent in me, mox audebunt in 
vos, si fuerit impunita licentia. Amanter admonui pro meo erga 
vos studio, boni consulturus quicquid statueritis. Nam mihi non 
est animus turbare ciuitatem vestram sed iuuare, si queam. Bene 
valete. 
Erasmus Rot. 
manu propria. 


Generosis ac magnificis dominis Basiliensium senatoribus. 


1811509. FRow Jouw MarTHEW GIBERTI. 


Vatican MS. Partioolare 154, f. 53 (a). Rome. 
Leipzig MS (8): EE. 3o. 19 October 1524. 


[Of the end of this letter, from necesse (1l. 33) onwards, Giberti's autograph rough- 
draft exists, in his ms. letter-book in the Vatican Archives(«: cf. Ep. 1443?). Besides 
this there is a contemporary copy—apparently not an original, for there are no 
folds nor other marks of sending—of the whole in the Burscher collection at 
Leipzig (53). The month-date in « is scratched through and a note is added in the 
margin, * Dies et mensis in albis'. Perhaps therefore it represents the date of 
dispatch (cf. Ep. 1511. 1n), while £ gives the date of composition. It appears from 
Epp. 1519, 1530, thatin November Erasmus wrote to Gibertion behalf of Botzheim ; 
but that he did not receive this letter till afterwards. 

That Giberti makes no allusion to Erasmus' appeal about Egmondanus in 
Ep. 1481, was no doubt because no decision had yet been taken in Rome on 
the subject. It was not till July 1525 that a mandate was sent to Louvain to 
silence. Erasmus' detractores: see Pighius letter (Ep. 1580) printed by Néve 
pp. 386-7, and Balan 261,2.] 


XAEVERENDE domine, S. P. Postquam tuas ad me priores literas 
non modo receperam sed ad eas etiam responderam, accepi cum 
exemplari earum alteras tuas postridie kalendas Septembris datas ; 
in quibus praeter tuum illum quo vbique splendescis stili candorem, 
etiam in me amorem tuum mirificum recognoui. Quod cum tu 
singulis in epistolis efficias teque amantem mei ostendas, necesse 
est vt ego item augeam, si id fieri possit, atque adduplicem in te 
amorem meum. Sanctissimo autem D. N. libellus tuus per me 
oblatus summe gratus fuit ; quem cum sola auctoris gratia commen- 
dare posset, accesserunt caetera quae maxime commendarent, stilus, 
pietas, prudentia et, ne singula persequar, reliqua tua. Quare 
is sicut agnoscit meritum, aduertit labores, ita mox, cum occasio 
aderit, non deerit tuis commodis et ornamento. 

Quod scribis de priuilegiis Louaniensium, dolui rem vt gesta 
est ad te non esse delatam ; nam pro aequitate tua clementer 
a Clemente actum, sicut optas, iudicasses. Cum enim vestrates 
fere omnes atque adeo principes Louaniensibus aduersarentur, 
summoque studio peterent, non modo ne quid Clemens concederet, 
verum vt Adriani concessum nondum emissum supprimeret ; idem 
sanctissimus D. N. prodesse omnibus cupiens, obesse nemini volens, 


1509. r. priores] Sent through Filo- 2. responderam] This reply is not 
nardi; see Ep. 1481. 1. Not extant. extant. 


1509] FROM JOHN MATTHEW GIBERTI 569 
ita se medium gessit, vt Adriani munus integrum Louaniensibus 
reliquerit, immo praeter vnum cardinalem Leodiensem exceptum 
auxerit potius quam minuerit. Ita ab ipso sanctissimo D. N. maior 
illus Vniuersitatis, optimarum artium altricis οὐ Erasmi nomine 
corruscantis, quam tot et tantorum ei aduersantium ratio est 
habita. 

Quod quidem ipsi procuratores Louaniensium visi sunt tunc 
letanter accipere; mallemque vt propensam erga se non modo 
sanctissimi D. N. voluntatem sed meum quoque in ea re studium 
ad te scripsissent. Ita, mi Erasme, existimo te, si hic adfuisses, non 
aliter animatum quam ego fui, fuisse, nec aliud quam datum sit 
postulare te ausum esse. 

De qua re verbosius forsan ad te quam necesse foret, ob id 
maxime scripsi, quod aduerterim te pro ipsis Louaniensibus vehe- 
mentius commotum esse quam qui rem gestam agnouisset. Cum 
enim tibi apud nos morem in omnibus geri et a me et per me cupiam, 
angi me animo necesse est, vbicunque occasio incidat gratificandi 
tibi, nisi vel illam cupide amplectar vel, si elabatur, causam recusa- 
tionis ostendero, tibique plene satisfecero vt meus in te amor 
postulat. Vale. 

Tuus Houius, si quid me rogauerit quod meae opis fuerit, 
sentiet tuam commendationem maximum apud me pondus habuisse. 

Rome xix octobris M D xxii. 

Tuus vere Io. Matthaeus, el(ectus» Veroncensisy. 


1510. To ANTroNY BRUGNARIUS. 


Opus Epistolarum p. 620. 
N. p. 591: Lond. xviii. 40: LB. 707. 


[Evidently of the same period as Ep. 1496. 


Basle. 
27 October 1524. 


For Brugnarius see Ep. 1318.] 


ERASMVS ROTERODAMVS ANTONIO BRVGNARIO IN MONTE 
BELLICARDI 5. D. 

-SIGNIFICAS te quater ad me scripsisse. Primam et vltimam 
epistolam accepi, duae mediae redditae non sunt: quare noli 
scribere nisi per certissimos nuncios. Amplector animum in me 
tuum perlibenter. Besontii cum nemine mihi fuit odiosa contentio, 
neque quenquam sensi a me alienatum. "Tristis abii ob valetudinem 
oppido grauem. Et tamen iste rumor huc perlatus mire exhilarauit 
quosdam valde Lutheranos. 

Quid istic doceat Phallicus aut quid rerum gerat nescio. Vtinam 


41. opis a, cf. Ep. 1505. 41 : 


1509. 36. geri in omnibus f. 
44. Tuus 


opere 8, cf. p. 584: opus ΜΕ. 
... Veron. add. B. 


39. plane 8. 
43. XIX octobris 8: v. Nouembris a. 


1509. 41. Houius] See Ep. 1424. 7n. 

1510. r. quater] None of these are 
extant; unless Ep. 1318, in spite of the 
distance of time, is one. 

4. Besontii] In April: 
1440. 4n, I6IO. 

6. rumor] Cf. Ep. 1534. 15-16. 


see Epp. 


'The 


origin of the rumour is related in 
Lond. xxi. 10, LB. 933. 

8. Phallieus] Wm. Farel: see Epp. 
1407. 92n, 1496. "There is an account 
of his doings at this time in the Aesp. 
ad fratres. Germ. infer., Freiburg, Jo. 
Faber Emmeus, 8.α., Qc. 1 Àug. 15305, 


σι 


30 


40 


5 


3o ueniret : 


570 


LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


hoc praestaret quod profitetur! profitetur enim Euangelium. At 
ro ego nunquam vidi hominem confidentius arrogantem aut rabiosius 
maledicum aut impudentius mendacem : breuiter talem comperi 
vt cum talibus nec amicitiam habere velim nec inimicitiam. Nec 
ipsi Lutherani ferre potuerunt hominis insatiabilem petulantiam. 
Saepe obiurgatus est ab Oecolampadio, etiam literis, saepe a Pelicano ; 
15 sed nihil profectum est, tanta morbi vis. 

Cum illo nunquam disputaui, sed diremi disputationem qua cum 


aliis quibusdam altercabatur. 


Volebam enim cum illo expostulare 


quur me vocasset Balaam : quod dictum, a Bleto quodam negocia- 
toreiactum in me, sic arrisit Phallico, vt me passim appellaret Balaam; 
20 quum mihi nullus adhuc teruncium potuerit obtrudere hoc titulo 
vt scriberem in Lutherum. Proinde discere volebam quid homini 


in mentem venisset vt hoc nomine me dignum iudicasset. 


Nam 


caetera conuitia quae quotidie in me deblaterabat neglexeram. 


Vix decem verbis velitati sumus. 


Rogabam quare censeret sanctos 


25 non inuocandos, an quia non expressum esset in sacris literis : 


annuit. 


Iubebam vt demonstraret euidenter per sacras literas 


Spiritum sanctum inuocandum. 'Si Deus est ', inquit, ' inuocandus 
est'. Vrgebam vt demonstraret e sacris literis, semel atque iterum 
testatus me disputandi gratia loqui, quum hic plane de re con- 


siquidem hoc tantum agebam vt illius enthymema 


refellerem, quo conabatur euincere ideo non inuocandos diuos, 


quod hoc e sacris libris doceri non posset. 
Epistola loannis, ἡ Et hi tres vnum sunt '. 


Protulit locum ex 
Respondi eum locum 


non sentire de eadem natura sed de consensu testimonii ; et quod 
35 additum est de sanguine, aqua et spiritu, non patitur aliam inter- 
pretationem. Praeterea pars illa de Patre, Verbo et Spiritu in 
vetustis codicibus olim non habebatur, nec citatur ab his qui 
maxime pugnant aduersus Arianos, puta Athanasio, Cyrillo et 


LB. x. 1617; F-18 B; concluding ' In 
v edem tamen (Ep. 1496» ficto nomine 
illum noto'. For a similar pretence 
cf. Ep. 1033 introd. 

I4. etiam literis] Herminjard (126) 
points to two letters in which Oecolam- 
padius tried to restrain Farel's violence 
(his 111 and 115, of 3 and 19 Aug. 1524), 
and quotes from Erasmus' Kesp. ad 
fratres (1l. 8n), * Oecolampadius cuius 
mensa tum vtebatur (Pharellus», non 
semel obiurgauit hominem, quod ob- 
trectandi nullum faceret finem, testatus 
se non posse ferre in conuiuio tam 
amarulentas obtrectationes. Id mihi 
narrauit qui in eadem mensa accum- 
bebat, vir integritatis rarissimae ' : 
with the highly probable suggestion 
that Erasmus! informant was Peter 
Tossanus (Ep. 1559n); who appears 
to have been weak enough to curry 
favour with Erasmus by divulging the 
contents of  Oecolampadius' letters, 
just as he revealed to Farel the nature 
of a letter of Erasmus (Ep. 1481) 
of which he had gained cognizance 


(Herminjard 121, n. 12). * 

Pelicano] See Ep. 1452. 19n. 

18. Balaam] Cf. Ep. 1496. 141. This 
taunt incensed Erasmus greatly. He 
describes the interview in Cat. Luc., 
and recurs to it again later on (1, 
pp. 31. 8—27, 43. 15-16, both added in 
1524): also in the Resp. (1l. 8n), LB. 
X. 1618 A. 

Bleto] Ant. du Blet (rc. May 
1526), a banker or merchant of Lyons, 
who was in close sympathy with the 
Reformers. In the spring of 1524 he 
aecompanied Farel to visit Zwingli 
at Zurich. They were at Basle in the 
middle of May (Herminjard 100, 10r ; 
LE?. 795), at Constance early in June 
(Ep. 1454. 18), and du Blet had returned 
to France by the end of the month. 
Later in the summer he was at Grenoble. 
See Herminjard, and Zw. Εὖ. 346n. 
380. 

20. teruncium] Cf. Ep. 1459. 54n. 

24. sanctos] Cf. Ep. 1506. 2n. 

33. Epistola Ioannis] 1. 5. 7-8. 

36. pars illa] See Ep. 573 introd. 


I510] TO ANTONY BRUGNARIUS o1 
Hilario. Mox omissa disputatione—nam imminebat nox—expostu- 
laui cum eo abiens, sed paucis. 40 

Hac de re scripsit ad amicos suos mire gloriosas epistolas, quarum 
vna ad me transmissa est a Constantia. ln hac aliquando sunt 
decem versus in quibus nec vna syllaba vera est. Non potuit ille 
probare Spiritum sanctum dici Deum, quod tamen ex Paulo probari 
potest; et tamen si probasset, non vicisset me. Nec enim meum est 45 
dogma sanctos inuocandos esse: quanquam ineptiunt qui rem 
a primordiis Ecclesiae traditam, et suapte natura piam, tragoediis 
exagitant. Quod si mihi tum notus fuisset, qualis experimento 
compertus est, nunquam dignatus fuissem illum alloquio ; et, 
si casu fuisset obuius, deflexissem. Sunt enim quidam adeo sinistri ;o 
vt vel occurrisse sit infelicitatis pars. "Vnde metuo ne vestrae 
ciuitati magnum aliquod immineat malum, posteaquam istuc 
deuolauit auis tam inauspicata. 

Feliciter fugit e sua Gallia, verum hic reliquit librum insigniter 
scurrilem ; non apposito quidem suo nomine, sed nemo non clamat ;; 
Phallicum esse. Scripsit, vt aiunt, alterum Gallice in me, qui 
latitat inter manus coniuratorum. Magistratus Basiliensis obseruat, 
si possit deprehendere typographum. Haec iactitauit Lugduni 
Lothoringus quidam sculptor imaginum. Idem detulit aliquot 
Phallici apophthegmata ; quorum alterum erat vxorem Frobenii 6o 
plus tenere theologiae quam Erasmum: alterum, ' Malim ' inquit 
Phallicus, ' indies mori cum martyribus quam non nocere famae 
Erasmi, vbicunque potuero '. Phallico facile fiam magnus theologus, 
si passim infulsero Pontificem esse antichristum, constitutiones 
humanas esse haereticas, ceremonias esse abominationes, aliaque 6; 
huius generis. Hunc stomachum in me concepit, quod in Spongia 
dubitem de Lutheri spiritu. Praeterea quod scripserim quosdam 
sordidos et impurae vitae se iactitare nomine Euangelii; deinde 
quod Adriano promiserim consilium, quo sic extinguatur incendium 
Lutheranum ne facile redaccendatur: Phallicus interpretatur me ;o 
velle extinguere Euangelium. At ego sentiebam de rescindendis 
huius mali fontibus. Et hac de re scripsi nonnihil Adriano, et item 
Clementi, et Cardinali Campegio, et Caesari; sed, vt video, illi 
malunt vulgaribus vti remediis, manicis ac fasciculis. 

Res indies serpit latius. Quis sit exitus futurus, viderit Deus ; 7; 
ego principes quod potui semper a saeuicia cohercui, excepta seditione. 
Nec Euangelium est quicquid isti docent, et docendi modus non- 
nunquam seditionem mouet, non Euangelium. Ego faueo Euan- 
gelio; sed isti Euangelio non adiungar, nisi videro alios Euan- 
gelistas aliumque populum quam adhue video.  Prouolant libelli 50 
famosi sine titulis, et istos mire probat Phallicus, et applaudunt 


41. epistolas] Cf. Ep. 1496. 131-9. 59. Lothoringus] See Ep. 1508. 3n 
44. ex Paulo] See Erasmus' note on 62. famae] Gt. Ep. 1508. 21. 
2 Cor. 3. 17-18: added in 1519. 66. in Spongia] HE. 333, ὃ 184— LB. 


54. e sua Gallia] Cf. Ep. 1489. 35n. 

56. alterum Gallice]Cf. Ep. 1496. 139. 

57. Magistratus] Cf. Ep. 1508. For 
their inclination to favour Erasmus at 
this time see Ep. 1481. 28-30 ; and, for 
&ction against venturesome printers, 
Ep. 1523. 100n. 


X. I650 F-5I A. 

67. scripserim] In Ep. 1445. 10-11 ; 
repeated in Cat. Luc. (1, pp. 29. 15, 
31. 6-8) in 1524. 

69. consilium] Ep. 1352. 

72. Scripsi] For this series of letters 
see Ep. 1496. 53—59nn. 


85 


572 LETTERS OF ERASMUS [1524 


caeteri quoque, quasi mendaciis et flagitiis defensandum sit Euan- 
gelium, quasique huc valeat Euangelium, vt huius praetextu pec- 
cemus impune. Post inuadent scrinia nostra et dicent, ' Sic 
Aegyptios spoliauerunt Israelitae '; οὖ post facinus inuenient 
nouum dogma. Si Lutherus nosset Phallicum, non dubito quin in 
eum stricturus sit stylum. Et hi sunt qui nobis iactitant spiritum 
Euangelicum. Equidem quid Christus sibi velit nescio, caeterum 
vt commodissime interpreter, suspicor hoc esse consilium illius, 


go vt sacerdotes, huius mundi commodis ebrios atque his altum 


95 


IOoO 


indormientes, per talia portenta cogat expergisci. At tamen quic- 
quid hactenus in me blaterauit Phallicus, non minus vane quam 
virulente, facile condonabitur hominis morbo, modo posthac sumat 
mores Euangelii praecone dignos. 

Sed harum neniarum plus satis: alias plura quum vacabit. 
Egi cum hoc oenopola de tribus vasculis dimidiatis, vno veteris 
vini, duobus noui. Vinum quod emit Decanus mihi mirifice profuit ; 
vnde ex quo coepi bibere, carui calculo. Is nunc dicitur abesse. 
Tu velim adiutes, vt mittatur elegans aptumque stomacho meo ; 
non laboro de precio, si vinum sit quale volo. Vetus, vt absit ab 
acore, nouum maturum, non dulce, non acerbum, mediocri colore, 
colore leuiter rubido. Oenopola propemodum scit quale cupiam. 
Bene vale. 

Basileae prid. Natalis Simonis et Iudae. An. M.p.xxrilt. 


1511,54, FRow JaAcoPro SADOLETO. 
Vatican MS. Arm. 45. vol. 42, f. 17 (a). Rome. 
Hi;p.754:' N. p.719: Lond. xx. 25. 6 November 1524. 


M. p. 104: n. p. 1105: Lond. xxvii. 36: LB. 708. 


[The manuscript is an autograph rough-draft by Sadoleto in the Vatican Archives. 
The letter was twice printed by Erasmus, in H and again, at the very end of his 
life, in M: in both cases with year-date and place-date added, and no doubt 
from the same original, the letter which he had actually received. The texts of 
H and M differ in eight readings, but only one (l. 23) is serious enough to constitute 
a blunder; so that itis not clear why he should have troubled to print the letter 
again. Such scrupulous care for the credit of a friend's Latinity was beyond the 
standards of an age which left the correction of proofs to hirelings. "The repetition 
was perhaps therefore a mere oversight. 

The texts of H and M are both reproduced in N. "To distinguish them I have 
on this occasion adopted the siglum n for the later text, which represents M : in 
the sequence of sigla it follows N. 1t is noticeable that n produces three deprava- 
tions of its own. In Lond. also the text is given twice, from N and n; and LB 
follows n, no doubt reprinting from Lond. But in order not to overload the 
critical notes I have dropped there all reference to these two editions which are not 
contemporary. 

The year-date added in H and M is confirmed by that of Ep. 1555. for the month- 
date cf. l. 1n and Ep. 1509. 43 cr. n. 

Jacopo Sadoleto (12 July 1477—18 Oct. 1547) of Modena was the son of a pro- 
fessor of Civil Law at Ferrara. After studying there under Leonicenus (Ep. 541. 
ssn) he perhaps accompanied a university friend to Germany ; for he seems to 
have had some intimacy with John of Dalberg (t 1503), bp. of Worms, to whom 
on 26 Oct. 1502, styling himself Papal chamberlain and writing from the Papal 


97. Decanus] Nic. of Diesbach, dean 1342. 460, 1353. 256. Or perhaps An- 
of Basle (Ep. 1258. 28n), whointroduced — tony, dean of Montbéliard ; for whom 
Erasmus to Burgundy wine; see Epp. see Ep. 1610. 


FROM JACOPO SADOLETO 513 


1511] 


palace, he addressed a letter of consolation on the death of the Bp.'s mother 
(see K. Morneweg, Joh. von Dalberg, 1887. pp. 207-300). He enjoyed the patronage 
of Card. Oliv. Caraffa (t 1511), and later of Card. Fed. Fregoso ; receiving in 1503 
a canonry in S. Lorenzo in Damaso, and earning a reputation for high character and 
elegant scholarship. On the discovery of the Laocoon in 1506 he composed a poem, 
which was much admired in his own day and was reprinted by Lessing. While 
ἃ student at Ferrara he had formed the acquaintance of Bembo, like himself an 
accomplished Latinist; and in 1513 they were together appointed secretaries by 
Leo x on his accession. During this period he was a member of the Roman 
Academy (see Ep. 1479. 10n) and of the Oratory of Divine Love. 

In 1517 Leo gave him the see of Carpentras near Avignon, but would not spare 
him from Rome. Adrian vt did not continue him as secretary ; and thus in April 
1523 he was free to go to his diocese. Clement viron the day after his election, 19 Nov. 
1523, summoned him to resume his old office ; but in April 1527 set him once more 
free. Sadoleto thus escaped the Sack of Rome, but did not evade misfortune ; 
for on the voyage from Civitavecchia his library was lost. Settling at Carpentras, 
he gave himself wholeheartedly to his duties, protecting his people from military 
aggression and providing for their religious and educational needs. Francis i 
sought to attach him to France; but his obligations were to Rome. From 1536 to 
1538 he was engaged there with Contarini, Caraffa, Giberti and others on a confer- 
ence for reform of the Church ; receiving the cardinalate in Dec. 1536. Though able 
to return at intervals to his beloved Carpentras, he had to spend most of his remain- 
ing years in Rome ; and there he died. 

His duties as secretary left him small leisure for study ; and thus he published 
little till his commentary on Ps. 51 in 1525. "This was followed by another on 
Ps. 93 in 1530, a treatise De liberis recte instituendis 1533, and à commentary on 
the Epistle to the Romans 1535. Many of his letters, private as well as official, 
exist in ms. or in print. A few appeared in Lo. E., 1524 ; and after his death 
there were many collected editions. See a life by S. Ritter, Rome, 1912, printing 
an unpublished work, De peccato originali ; and Sad. E. "The educational treatise 
has been translated by E. T. Campagnae and K. Forbes, Oxford, 1916. 

The correspondence which Erasmus had initiated at this time on behalf of 
Botzheim, was resumed in 1528 ; and the friendship was confirmed by an exchange 
of publications. In 1532 Erasmus dedicated to him an edition of Basil in the 
Greek.) 


IACOBVS SADOLETVS, EPISCOPVS CARPENTORACTI, ERASMO 
ROT. S. D. 


Lxai tuas litteras libenter ; scriptae enim simpliciter et candide 
sunt, plenae erga Deum pietatis, in hunc vere summum et optimum 
Pontificem obseruantiae: cuius admodum est propensa tuis com- 
modis omnibus voluntas. Habeoque gratiam Bonifacio, mire probo 
et erudito iuueni, qui tibi occasionem dederit ad me scribendi, et 
mihi respondendi tibi. Quanquam enim intus mihi in animo 
inclusus residebat tui amor, debitus ille quidem  prestantibus 
virtutibus tuis, non erupisset tamen etiamdum is in actum, si non 


TIT. M: 
in a Mn : 


ERASMO a: IACOBVS SADOLETVS ERASMO ROTEROD. S.D. H. D: 


et HN. 


I. litteras] Probably of the same date 
a8 the letters to Rome (Epp. 1481-3) 
accompanying the De libero arbitrio. On 
6 Nov., the date of Sadoleto's letter 
here, his secretary, J. F. Binus, wrote 
to Boniface Amerbach (Basle MS. 
Ki. Ar. 18*. 57), saying that he took 
the opportunity of writing to him 
when Sadoleto was writing to Erasmus. 
On 5 Dec. (ibid. 59) he wrote again, to 
say that shortly after the dispatch of 


his letter of 6 Nov., a letter had arrived 
from Boniface for Sadoleto, dated 
13 Sept. Erasmus! letter answered 
here was therefore probably of earlier 
date than 13 Sept. ; cf. also l. 16n. 

It may be noted that on the address- 
sheet of both his letters to Boniface 
Binus adds at the foot ' Reddantur 
Erasmo Roterodamo ἡ. 

4. Bonifacio] For his part in the 
matter see Ep. 1519 introd. 


un 


IO 


I 


un 


to 


unt 


30 


un 


574 LETTERS OF ERASMUS [1524 


Bonifacius suis amicissimis officiis hanc salutationem litterariam 
inter nos conciliasset. 

Pontificis in te vberior fuisset liberalitas, ni his difficillimis tem- 
poribus ipse quoque ad angustias redactus esset: tanta est rerum 
omnium perturbatio, et quotidianorum sumptuum impendiorumque 
effusio, vt sustineri egre possit. Sed erit locus aliquando et ornandi 
et augendi tui. 

Librum tuum adhuc non legi ; nam neque dum habui eius potes- 
tatem, et eram maximis occupationibus impeditus. Certus sum 
attamen similem eum esse reliquorum tuorum ; quae mihi plurima 
et lecta et probata sunt. Tibique ego in eo magnopere gratulor, 
quod ingenio tuo prestanti et singulari ocium suppeditatum est, 
quo facile posses tuae doctrinae preclara monumenta in posteri- 
tatem propagare, ex quibus tuum nomen perpetuum futurum sit. 

Quamobrem quod*te solus iam Deus beare possit, vt tu ipse 
scribis, hic iam deficientem, agnosco pietatem tuam et summopere 
laudo: illud non accipio, te vt deficientem debeas appellare, cuius 
virtus memoria omnium saeculorum  celebrabitur sempiterna. 
Qui fructus etsi posterior est longe celestibus premiis, tamen a te 
nequaquam est contemnendus. Ego, quod meum est, si quid 
obtineo auctoritatis et gratiae, quod quidem perquam pusillum est, 
tibi tamen totum ita polliceor et defero, vt, si erit agendum tua 
causa quippiam, nihil tibi meo studio et opera futurum sit paratius. 

Vale. viii. idus nouemb, Anno w.p.xxirir. ex Vrbe. 


14501519. ΤῸ RuDBERT or MosHaAM. 


Opus Epistolarum p. 619. Basle. 
N. p. 590: Lond. xviii. 37 : LB. 709. 12 November 1524. 


[Not dispatched till 8 Jan. 1525, with Ep. 1536 : see Epp. 1536. 2n, 1560. 1n.] 


ERASMVS ROTEROD. RVDBERTO A MOSHAM, DECANO PATAVIENSI 
IN BAVARIA, S. D. 


HAERET animo vultus tuus humanitatis tuae index, memini 
frequentium colloquiorum et officiorum tuorum, non excidit 
venationis fragmentum abs te versum, mea quidem sententia 
feliciter: denique totus Rudbertus sic praesens est animo meo vt 
possim illum vel coloribus exprimere. Solum illud non memini 


1511. 9. litterariam a M»: literarum ΗΝ. I3. a Í2Ín : impendiorum ΗΝ. 
14. -8ustinere m. I9. ego a Mn: om. HN. 20. quod a : quo z. 
23. Quamobrem « M»: Quemadmodum ΗΝ. 28. nequaquam « : neutiquam 7. 
est post meum a Mn: om. HN. 32. a Mn: Nouembris HN. — Anno add. HN: 
om. Mn. M.D. xxii. ex vrbe add. H (w.p.xxxmmt 2?). 


1511. 11. liberalitas] See Ep. 1:438. tion in Rome when the news arrived, 
21n. 28 Oct., of the reoccupation of Milan 

I2. ad angustias] Clement's difü- ^ by the French (Ep. 1519. 93n) see 
culties for money were reported to Pastor ix. 265. 


Charles by his ambassador in Rome, 16. Librum] Probably the De libero 
the Duke of Sessa, in a letter of 1 Nov. — arbitrio: seel. 1n. 
1524 (Bergenroth ii. 692). 22. nomen perpetuum] Cf, Ep. 423. 


I3. perturbatio] For the consterna- 46-8. 


1512] TO RUDBERT OF MOSHAM 515 
quod ambierim salutare Card. Gurcensem. Non contemno proceres 
Ecclesiae ; sed sic est ingenium meum, nihil minus ambio quam 
tales salutationes, praesertim apud Germanos. Hic si quid 
ineptii, scias me plane gratificatum animo tuo. Eam salutationem 
si perdidi, nihil est quod me magnopere moueat. Quotidie salutor 
8 sordidissimis, qui extorta etiam pecunia me rident, aut traducunt 
inter suos combibones. Et tamen nihil est quod ego sane querar 
de Card. : exhibuit plus humanitatis quam expectabam. 

An Germani principes non soleant quenquam indonatum dimit- 
tere, viderint alii. Me certe non offendit ea nouitas, nisi quod 
salutato Federico duce Saxoniae, postridie Georgius Spalatinus in 
lecto decumbenti detulit materiam vestis damascenam, quum ego 
nihil minus somniarem. Quoque magis credas quod scribo, recor- 
dare me tres hebdomadas egisse Coloniae, nec eo tempore quenquam 
Germaniae principem a me salutatum. Omnibus, si queam, pro- 
desse cupio, seruire nemini: quod si seruiendum esset, plus fastus 
experior in vna opera typographica Germaniae quam in decem 
Res Angliae aut Galliae. Ne ob id quidem sum pilo alienior 

& synceris Germaniae amicis, quod in multis et fidem et animum 
memorem desidero. Haec ideo refero, ne quid suspiceris me alienio- 
rem factum vlla de causa. 

Amicorum mentionem vides quam liberaliter fecerim in libris 
nostris, videlicet obsequens illorum affectui potius quam meo 
iudicio. Ex his vides quam pauci perstiterint in amicitia, quam 
multi versi in hostes. Et tamen horum culpa non tantum valet 
apud me, vt minus amem Bilibaldum caeterosque candidos amicos. 
Porro quod in litteris meis nulla tui mentio facta est, primum excepto 
nomine te totum animo tenebam, deinde se nulla dabat occasio. 
Et sunt qui nolunt in scriptis meis nominari : horum querimonias 
nonnunquam audio. 
magis probo, quod id fecisti mature.  Efficiam igitur posthac vt 
nec Laurino nec Bilibaldo inuideas, si tamen haec appellanda est 
inuidia. Laurinum a puero noui, a Bilibaldo multo plus accepi 
lucis quam dederim. Quod me adhortaris ad fortiter agendum, multo 


gratissimum est, etiam si id mea sponte faciebam. "Tantum dolet 


quorundam insaniis pessum ire tum Euangelium tum bonas literas. 
R. D. E«rnesti» mihi per te refrictam esse memoriam fuit vehe- 
menter gratum. 

Si medieus Antoninus Cassouiensis has reddiderit, 
iuuenem cognoscere velis. Cognitus placebit sat scio: 
hine meo magno dolore. 

Bene vale, Datum Basileae prid. Idus Nouemb. w.Dp.xxrit. 


47. Nouembris N. 


Quod te ab aulae seruitio extricaris, hoc: 


rogo vt 
discessit ας 


6. ambierim salutare] For this dis- 
claimer cf. Ep. 1490. 16-21. 

8. salutationes] Cf. Ep. 1342. 158n. 

16. postridie] 6 Nov. 1520: 
1155 introd. 

25. desidero] Cf. Ep. 1388. 22n. 

38. & puero] They had met at 
Bologn&"in 1506, when Laurinus was 
18 (Ep. 201. 2n); and possibly earlier 
αὖ Louvain, during Erasmus' residence 


cf. Ep.- 


there in 1502-3. 

44. Antoninus] See Ep. 1602. 

46. dolore] For Erasmus' obligations 
to him see 1, p. 46. 4-15; added in 
1524. "The nature of the * leo astrolo- 
gicus? there mentioned is explained in 
ἃ letter from Antoninus to Boniface 
Amerbach, from Cracow, 16 Aug. 1537 
(Basle MS. Q. II. I4. 222) : Bracteo- 
lam auream  orbieularem, in qua 


-- 


o 


15 


30 


40 


5 


IO 


to 
Uti 


576 LETTERS OF ERASMUS [1524 


1513,5,,, ΒΈΟΜ ΦΟΗΝ Lovis VirvEs. 


London. 
13 November 1524. 


Viuis Opera, 1555, ii. p. 969. 
Vi. E., f. 81 νὸς: Lond. Viv. 13: LB. 780. 


[The year-date is abundantly confirmed by the contents. Nevertheless the 
corruption introduced in Lond.—probably a mere misprint—was accepted by LB.] 


VIVES ERASMO. 


PALAESTRITAM te fecerunt isti, volueris, nolueris. Sed sie ávrayo- 
νιστὴν Vincis vt spectatores cognoscant te ei parcere quem potueris 
prosternere : et sic conueniebat, ne in se traherent victoriam illi, 
quorum plausus esset orbis gemitus. Regi est heri tuus liber 
redditus De libero arbitrio : ex quo inter sacra legit pagellas aliquot, 
et ostendit sibi perplacere. Ait se perlecturum.  Indicauit mihi 
locum quo dicit se impense delectatum, quum deterres homines 
ab immodica perscrutatione adytorum diuinae illius maiestatis. 
Regina étiam mirifice de hoc ipso te opusculo, etiam loco, diligit, 
iussitque hic tibi salutem suis verbis adscribi : simul agi gratias quod 
vir tantus et de tanto argumento loquuturus ita te demiseris, et 
rem tractaris tanta modestia. Quid Rex cupiat te in Psalmos 
annotare, cognosces ex Montioio, cui Rex peculiariter scribendum 
mandauit; simul significauit mihi se expetere colloquium tecum. 
De quo non dubito quin egerit cum Moro, vt est apud eum multus 
et gratiosissimus : ex eius literis id intelliges. Quam feliciter 
agerent literae, si haec procella non incidisset ! O illum tuum nouum 
collucetatorem imprudenter praeferuidum ! dum vel ingenio vel 
argutiis vel nominis dulcedini indulget, dictu facile quantum 
obfuerit optimae caussae, pro qua primum prodierat, vt non sibi 
solum fidem abrogarit, sed paratam obiecerit inuidiam iis omnibus 
qui aliquid ausi sint mutire de dictis illis melioribus. 

Gaudeo te recognouisse Epistolas Hieronymi ; nam in illis erant 
quaedam μνημονικὰ ἁμαρτήματα: quale in tua epistola ad me 
Publium mimographum pro D. Laberio itidem mimographo. Sed 
haec quis, etsi agnoscat, non ignoscat ? in ista eruditione et tot 
elegantissimis doctissimisque ingenii monumentis. Verum ego tua 
omnia sic vellem exacta, vt nullam reperiret ansam vel ipse Momus ; 


effigies est leonis, ex tua descripcione 
agnosco. Ipse est leo astrologicus quem 
D. Erasmo Basileae agens donaui. 
Cusus est is autem  Patauii anno 
M.D.xxiiii ex praescripto Petri Aponen- 
sis ad curandos calculi genitaliumque 
dolores ; cuius item & Marsilio de vita 
coelitus comparanda fit mencio: qui 
tibi, si requires, quo tempore et qua 
celi facie excudi debeant, explicabunt. 
Nomen Hebraice impressum Michaelisne 
sit an Gabrielis angeli non satis teneo. 
Alterius sane est, nisi memoria valde 
fallor '. 

5. De libero arbitrio] See Epp. 1419- 
20, 1481, 1493. 

7. locum] LE. ix. 1216 c. 


9. loco] Cf. 1. 7. 

12. in Psalmos] Perhaps a continua- 
tion of the series he had now begun to 
carry forward : see Epp. 1304 introd., 
1427, 1535. 

I3. Montioio] Ep. 1531. 12 shows that 
he did not write at once, if at all. 

16. literis] Not extant. 

18. colluctatorem] Erasmus did not 
understand whom Vives meant, and 
suggested Brunfels (Ep. 1531. 14-15). 
Perhaps Erasmus Alber; see Ep. 1466. 
26n. 

23. Hieronymi] See Ep. 1465. 

24. epistola] Not extant, but clearly 
contemporary with Epp. 1486-94. 

25. Publium] See Ep. 1481. 14n. 


1513] 


FROM JOHN LOUIS VIVES 571 


equidem eum te admoneo, sie ipse admoneri videor vel reprehendi 
potius, vt illi qui Catonem reprehenderunt. 
Linacer reliquit homines, magno doctorum omnium moerore. 


Quibus omnibus bene cupiebat et fauebat ex animo ; 


plusque 


apud eum valebat opinio ingenii et eruditionis quam suspicio 


simultatum : συνιεῖς ὀπὶ πάντα. 


Editur liber eius De emendata con- 


structione, in quo meminit tui honorifice: vtsentias eum non amasse 


modo sed etiam reueritum te. 


Franciscus Byrchmanus rogarat me vt libellos meos recogno- 
Scerem, quos cuperet apud Frobenium imprimi: nunc scriptum est 


mihi eum nescio quid caussificari, Frobenio non vacare. 


Miseret 


me tui cui toties fuerit cum eiusmodi homine negocium : καθ᾽ οὗ, 


οἶμαι, γέγραφας mendacium in Colloquiis. 


Quaerendus mihi erit 


alius, ne toties cogar huie homini succensere ab eo falsus. δὶ 
Frobenius vult recipere mea imprimenda, libens ad eum mittam, 
modo ne admisceat se Franciscus negocio: sin secus, inuenies 


alium. 
in Germania. 


Etiam miror tam raros nunc prodire veterum libros excusos 4; 
Ista vel pro Luthero vel in Lutherum excusserunt 


de pectoribus studiosorum omnem aliarum literarum curam, tanta 


est spectandae pugnae istius dulcedo. 
Londini, ΧΙ Nouembris, 1524. 


1514454. 
Munich ΜΒ. Lat. 965, p. 347. 


Vale, mi domine. 


ΤῸ CasPAR UnsiNUS. 


Basle. 
I4 November 1524. 


[For the ws., which is in the Staatsbibliothek at Munich, see Ep. 850 introd. 


This is the only piece written by Hand A. 


In the margin Dernschwam has noted : 


' Erasmus ad Vrsinum Slesium, preceptorem Maximiliani 411», cui in curia non 


Successit pro voto vt dignus erat. 


Amissus Wienne suspitione proprie submer- 


sionis. Fuit autem Grece et Latine doctus '. 
The year-date is confirmed by the mention of the De libero arbitrio. 


32. plusque LB: plusquam a. 
ὄππη a. (ὕππῃ Lond.). 
M.D.XXxvV Lond. 


31. Linacer] t 20 Oct. 1524. 

34. simultatum] For Erasmus' ex- 
perience of these see Epp. 227. 4-12, 
237. 54-9. 350. 11-18 ; and cf. Ep. 388. 
1 


4n. 

liber] De emendata structura 
Latini sermonis, London, R. Pynson, 
Dec. 1524 ; see Ep. 227. 6n. It has no 
preface. 

35. meminit tui] This was an ex- 
change of compliments; cf. Ep. 350. 
15n. The honour consists in the com- 
pany with whom Erasmus is placed, 

Plato Atheniensis, Vergilius Man- 
tuanus, Erasmus Roterodamus, Bu- 
daeus Parisiensis! : whose names are 
iven (f. 54 v9.) as examples of the 
Mobius use of place-designations. 
Throughout the book the references to 


45275 


41. γέγραφας scripsi: ἔγραφας a. 


34. συνιεῖς ὑπὶ Scripsi, sc. verbo: συνίεις 


49. 1524 α: 


contemporary scholars are few : Gro- 
cinus fin omni literarum genere . . . 
curiosus' (f. 11); Budaeus (ff. 38 v9., 
54, xxxvii); More and the Vtopia 
(f9. liii) ; and Vives himself is described 
rather strikingly as 'alterum lumen 
literarum exoriens?! (f. 38). For 
Erasmus' practice in the matter cf. 
Ep. 1512. 27-35. 

37. Byrehmanus] Cf. Ep. 1388. 24n. 

libellos] The Opuscula (Ep. 927 

introd.), Declamationes (Ep. 1082 in- 
trod.). Somnium (Ep. 1108. 202n), and 
the Veritas fucata (Ep. 1277 introd.). 
Cf. Ep. 1613. Froben had printed the 
Somnium in March 1521. 

41. Colloquiis] In  Pseudochei et 
Philetymi, added in Froben's edition of 
Aug. 1523 ; cf. Epp. 1531. 43n, 1560. 


ἘΡ 


Gn 


un 


I5 


20 


578 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


Since leaving Erasmus in the spring of 1522, Ursinus had composed & poem 
describing the return journey he had then made from Basle to Vienna; and this he 
had just printed with the title Epistola ad D. Erasmum Rhoterodamum, among 
some other verses printed at the end of his Oratio Dominica, Vienna, J. Singren, 
«c. May» 1524, fo. A* (seo Ep. 1393 introd.).] 


E. RO. C. VELIO S. 


S. Ex Landaui nostri litteris cognoui te Viennae magno salario 
bonas profiteri litteras : quod vt tibi faustum foelixque sit precor. 
Habes theatrum elegans et quod nobis praedicare solebas. Per hos 
nouos Euangelistas bonae litterae ferme frigent vbique: quibus 
oportet summa vi suppetias ferre. Tu quidem pro tua virili, ego 
vero pro mea senili non sum defuturus. Audio nec istic res esse 
tranquilas. Ego hic obsessus teneor, misere cupiens aliquo demi- 
grare. Ab Italia arcebat seuus pestilentiae rumor ; nam Venetiae 
destinaram hibernare. A Gallia secludit bellorum rabies; quum 
huc iampridem magnis vocer precibus. A Brabantia multa sunt 
quae deterreant hominem quietis auidum: et hue tamen video 
remigrandum. Si legisti Diatriben meam, intelligis, opinor, Eras- 
mum ex musico factum retiarium : sic fata sunt mea. Τὰ fac nos 


certiores quid istic rerum geras. 
Accipe nune quod rideas. 
tuum, reuisit suam patriam. 


Michael Bentinus, quondam delitium 
Illie obambulans per omnes paeda- 


gogos instillauit pueris noui Euangelii dogmata : Pontificem esse 


antichristum, constitutiones eius esse hereticas, etc. 
Sed foeliciter fugit, alioqui comprehendendus. 


pleno spiritu duxit vxorem. 


Nam nosti. 
Is huc reuersus 


Nune expectat vt aliquo vocetur in 


oppidulum Gallicum, predicaturus Euangelium suum. Agit apud 


Valentinum et incommodat Frobenio quantum potest. Bene vale, 
mi Veli. 

Basileae. postridiae Idus nouembris. Anno. 1524. 

I. Landaui correxi, secundum Ep. 1557. 1: Landini MS. 5. vi correxi : 


in MS. I4. cerciores MS. 


I. Landaui] Ziegler; see Ep. 1260. 

"The letter is not extant. 
Viennae] See Ep. 548. 4n. 

3. praedicare solebas] During his 
visit to Basle in Nov.— Dec. 1521 ; see 
Epp. 1243. 1-2, 1252. 2n. 

7. demigrare] For earlier proposals 
by Erasmus to leave Basle see Epp. 
1315 introd., 1353. 254n. 

8. pestilentiae] See Epp. 1478. 11n, 
1557. 

12. remigrandum] In order to secure 
his Imperial pension ; cf. Ep. 1470. 19. 

Diatriben] The De libero arbitrio ; 
see Epp. 1419, 1481. 

15. Bentinus] See Ep. 1433. 2n. 

22. Valentinum] Val Curio (Schaft- 
ner) of Hagenau, one of the leading 
printers at Basle. Nothing seems to be 


18. antechrm MS. 


known of him before his appearance 
there in 1519; when he supervised 
Cratander's edition of Craston's Greek 
Dictionary (Ep. 1460 introd.) and 
matriculated at the University. In 
1519 he became a citizen, and in 1521 
started printing. A quarrel that he had 
with Cratander, who had reprinted one 
of his later editions of Craston, moved 
the Basle Council to give their citizen- 
printers copyright for their books for 
three years. Curio's last book is dated 
March 1532. His widow married again 
with John Valderus, and later with 
Leon. Hospinianus, both printers at 
Basle. See C. C. Bernoulli in Basler 
Büchermarken, 1895, p. xxvi. 

incommodat  Frobenio] Cf. Ep. 
1437. 223n. 


1515] 579 


1500]515. ΤῸ FERDINAND. 


Copenhagen ΜΆ. G. K. S. 95 Fol., f. 243 (a). Basle. 
H. p.752: ΝΈΡ 712 ὩΣ bond. xx.23.:1LB. 710. 20 November 1524. 


[The manuscript is an autograph rough-draft («), which Erasmus has corrected 
with a finer pen. The two stages of the text may be distinguished as a! and αὖ. 
The latter may denote revision before the letter was finally copied fair for dispatch ; 
or elaboration with a view to printing. But itis noticeable that before the letter 
was printed in H, further changes were made in the text. 

The manuscript year-date is sufficiently confirmed by that of Ep. 1505.] 


FERDINANDO CAROLI CESARIS GERMANO. 


S. P. Illustrissime Princeps, tam propensum sublimitatis erga me 
tuae fauorem, quem et ipsa re comperi, etiam si denuo litteris aman- 
tissime scriptis non fuisses testificatus, tamen vt obliuiscerer non 
erat passura multorum hominum predicatio, tum autem et erudi- 
torum virorum epistolae, ex quibus quotidie disco quam candide tua 
sublimitas faueat studiis nostris. Nunquam me poenitebit mearum 
lucubrationum, posteaquam tantus princeps eas dignatur oculis 
atque auribus suis: quam felicitatem vtinam promereantur ! 

Lutheranorum conuicia facile negligo, sed vtrinque lapidari 
durum est. Est Louanii preter caeteros Nicolaus Ecmondanus 
Carmelita, homo, quod nemo nescit, stolidus ac furiosus; is in 
prelectionibus, in conuiuiis, in concionibus, non desinit deblaterare 
in me quicquid illi collibuit. Ridetur a doctis, sed non omnes 
e vulgo nouerunt hominis morbum. Adrianus pontifex diplomate 
misso imposuerat illi silentium. Eo mortuo rursus insanit. Si 
queris odii causam, ille peius odit linguas ac bonas litteras quam 
decem Luteros: et Collegium trilingue, quod nunc floret Louanii 
magno totius ditionis Cesareae tum commodo tum ornamento, 
mihi velut autori imputat. Hine ille lacrymae. Cesar procul 
abest. Si tua celsitudo tribus verbis admoneat illustriss. D. Mar- 
garetam vt suo nomine iubeat illum rabulam silere, faciet mihi 
rem magnopere gratam, nec minus vtilem publicae tranquillitati. 
Quanquam ill, cum visum est, nullius autoritate permouetur. 
Ridetur, nescit pudescere. Monetur, contemnit.  Obiurgatur, fit 
ferocior. Tale ingenium solis fustibus corrigi poterat. 

Quemadmodum in magnis tempestatibus difficillimum est moder- 
ari clauum ac vela, ita his vndique turbulentissimis temporibus 
arduum est tenere moderationem quam tua sublimitas mihi tribuit. 
Certe adnixus sum vt in hoc negocio puram conscientiam prestem 
Iesu Christo. Quem quotidie precibus meis sollicito vt tibi dotes istas 
egregias semper in maius ac melius augeat, simulque donet sereni- 
tatem tuis virtutibus dignam : vt sub duobus fratribus, quibus 


TIT. add. α3. I. S. P. à: keRASMVS S. H (s.p.N). s. exquibus...6. nostris 
add. αἷ. 7. postquam H. 10. αΝ : Egmondanus Camelita H. 21. faceret 
H- 22. nec... tranquillitati add. H. 23. Quanquam ...25. poterat add. 
a? (Obiurgatur, fit ferocior add. H. poterit H). 31. ac melius add. αἷ. 


2. ipsa re comperi] In acknowledge- 14. Adrianus] Cf. Ep. 1359. 2n. 
ment of the Paraphr. on St. John ( Ep. 19. procul abest] Cf. Epp. 948. 19:—6, 
1333); cf. Cat. Luc. (τ, p. 44. 16-19). 969. 16. 


Pp2 


20 


25 


35 


o 


4 


4 


un 


50 


55 


60 


580 LETTERS OF ERASMUS [1524 


multis iam seculis nihil orbis habuit sublimius, floreant et Christiana 
religio et recta studia et publica tranquillitas, que mihi magno 
rerum discrimine nutare videntur. Vetus adagium est, malum 
consilium pessimum esse ei qui dedit; verum in tantis rerum moti- 
bus vix tutum arbitror etiam bonum consilium dare. Luteranum 
negocium latissime peruagatum est, et indies se propagat latius. 
Proinde metuo ne vulgaribus remediis, hoc est palinodiis, car- 
ceribus et fasciculis, non simus admodum profecturi. 

Hae de re submonueram inuictiss(imum) Cesarem, fratrem 
tue illustriss. celsitudinis, per Glapionem.  Submonueram et 
Adrianum pont(ificem». Submonui Clementem, et huius legatum 
Campegium. $i quedam mutarentur que nullo religionis dispendio, 
nulla publici status conuulsione, mutari possunt, idque fieret ex 
autoritate pont(ificum), episcoporum et principum, mundus, opinor, 
inciperet auscultare, et spes esset paulatim redituram concordiam. 
Nune vtraque pars mordicus tuetur sua. Et vereor ne in vtraque 
parte sint qui suum commodum prius habeant negocio Christi. 
Equidem non sum is qui in re longe periculosissima summis monar- 
chis consilium dare possim : certe quod possum, Deum assidue 
deprecor vt Ecclesie mundique principibus impartiat spiritum 
suum, simulque populorum corda conuertat ad ea que sunt vere 
pietatis et Christiane pacis. 

Quod ad nos attinet, quam diu quicquam spiritus calebit in hoc 
corpuseulo, non desinam pro viribus seruire publicis commodis, si 
non magno successu, certe magna cum animi synceritate. Det Deus, 
qui solet et potest hominum mala vertere in bonum, vt ex hoc 
violento amaroque pharmaco, quod per Luterum concussit orbem, 
veluti corpus vndiquaque corruptum, nascatur aliquid bonae 
sanitatis in moribus Christianorum. Idem tuam illustriss. amplitu- 
dinem seruet incolumem. 

Basileae. 12. Cal. Decembr. An. 1524. 


1516,5,, FRow FRANcIS MoriNIUS. 


Leipzig MS. Lyons. 
EE. 31. 21 November 1524. 


[An original letter, autograph throughout, but with the address-sheet missing. 
The ms. year-date is confirmed by the reference in Ep. 1527. 5 to a letter of the 
same purport as Ep. 1484.] 


AD te mittunt multi elaboratas epistolas excogitatis vocabulis, 
suauissime Erasme. Tuus Eleemon paucis admodum literulis 
suam voluntatem exprimit. Scit tuus haeres Hilarius quo animo 


1515. 33. H : orbit a. floreant «: efflorescant ἢ. 38. propagat 
se H. 42. Illustriss. celsitudinis tuae H. 45. c?: fieres a!. 46. opinor 
add. H. 59. per Luterum add. α. 60. velut H. H : noscatur a. 
63. Decembris N. 

1515. 35. malum consilium] Cf. Ep. 44. Campegium] See Epp. 1410, 1415, 
1006. 20n. I422. 

41. Cesarem] Cf. Ep. 1526. 146n. 1516. 2. Eleemon] Molinius himself, 

42. per Glapionem] See Ep. 1275 as Grand Almoner to Francis I. 

43. Adrianum] See Ep. 1352. 3. haeres] An allusion to the welcome 


Clementem] See Ep. 1418. given in France (cf. Epp. 1413. 3-12, 


1516] FROM FRANCIS MOLINIUS 581 
coneupiuerim Erasmum amplexari; at fortuna nusquam siuit 
exequi quae apud me constitueram. am in mediis montium ; 
niuibus quaero hirundinem, breuissime, si Deus voluerit, Basileam 
remigraturus. Caetera Hilarius certa fide referet, eritque vice 
epistolae, quam ad te bene longam eram scripturus. At at, Erasme, 
si in niuibus sepeliar, sincaerum amicum te amisisse cogitabis. 
Vale, lumen nostri saeculi, iterum et saepius vale. 10 
Ex Lugduno prima luce facto prandio Die 21 Nouemb. 1524. 
F. Molinius, amicus Erasmi. 


1617. 


Opus Epistolarum p. 623. 
N. p. 594: Lond. xviii. 44: LB. 711. 


To JAMES WIMPFELING. 


Basle. 

25 November 1524. 

[Contemporary with Ep. 1518 because of Erasmus' improved health. Wimp- 
feling was now in a state of bitter and angry depression, as he contemplated the 
poison which was working to destroy all that he held dear in the * Ecclesia vetus '. 
In a letter to Sixtus Herman, curate of St. Thomas' at Strasburg, dated from 
Schlettstadt 2 Nov. 1524, and lamenting the situation, he mentions that he had 
written to many friends—among them Ber and Christopher of Utenheim at Basle, 
Botzheim at Constance—, * Sed nemo mihi respondit; contempnunt me propter 
senectam, que olim venerabatur'. One of these letters may very well have been 
shown to Erasmus, and have prompted him to write the letter here. 

Wimpfeling's letter to S. Herman is printed by C. Varrentrapp in ZKG. xvi, 
1896, pp. 287-9 ; and is reproduced in facsimile by J. Ficker and O. Winckelmann, 
Handschriftewproben, ii, 1905, no. 48.] 


ERASMVS ROTEROD. IACOBO VVIMPHELINGO 5. D. 


Sr meus Vuimphelingius recte valet, est quod vehementer 
gaudeam. Nos mediocri valetudine sumus, et aliquanto pro- 
speriore quam solemus. Vides me ex musico retiarium esse factum. 
Sic erat in fatis meis. Tu, vir optime, ne macera te huius seculi 
tumultibus;  fruere conscientia benefactorum tuorum. Scito ς 
Erasmum ex animo tuum esse: cui si nihil scribes, non referet, 
modo ames vel redames potius; quod non dubito quin facias. 
Saluta Sapidum, quicum suadeo vt veterem retineas amicitiam : 
in qua si quid peccatum est, humanitatis tuae fuerit hoc huius seculi 
fatis imputare. Bene vale, mi charissime frater. 10 

Basileae Natali Catarinae Anno w.Dp.XxriH 


1517. rrr. VVIMPHELINGIO Lo7d. 
phelingius Lond. 


1527. 3-4) to H. Bertulf, as forerunner 
to Erasmus; and in particular to the 
present he had received from the King 
for bringing the Paraphrase on St. Mark 
(Ep. 1400), when Erasmus himself had 
accepted nothing (1, p. 44. 19-23). 
1516. 6. quaero hirundinem] i.e. I 
have come South, with allusion also to 
Ep. 1484. 12. Erasmus' rejoinder in 
Ep. 1527. 21-2 takes the swallow as the 
type of inconstant friendship: see one 
of the opening Adagia, * Hirundinem 
sub eodem tecto ne habeas", quoting 


i. H LB: Vuimphelingus N?: Vvin- 


Auct. ad Her. 4. 48. 61. 

1517. 8. Sapidum]See Ep. 323 introd. 
He had by now entered upon the course 
of open sympathy with Reform which 
led to his resignation of the school- 
mastership at Schlettstadt in Aug. 
1525: see BRE. 239-41. As far back 
as Jan. 1520 his freedom of speech had 
annoyed Wimpfeling (see Ep. 1067. 
3n); whoin his letter to Sixtus Herman 
quoted in the introduction writes of 
him as 'Io. Sathanas, nolebam dicere 
Sapidus '. 


ut 


IO 


I 


Ui 


τὸ 
Unt 


30 


582 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


1518,5,; 


Opus Epistolarum p. 622. 
N. p. 593: Lond. xviii. 43: LB. 712. 


To Pavr Vorz. 


Basle. 
25 November 1524. 


[Delivered at Hugshofen on 9 Dec. The year-date is confirmed by Erasmus' 
recent publications mentioned at the end.] 


ERASMVS ROT. PAVLO ABBATI VOLZIO S. D. 


HaBEO gratiam quod mihi mortuo bene precaris; relaturus 
etiam, si quando tu mori voles. Rumores istiusmodi plane rideo. 
Caeterum ex animo dolet tantum esse maliciae inter Christianos. 
Ego quantum in me est, seruio commodis omnium, laedo neminem, 
idque facio meo victu, quod aiunt, imo magno etiam dispendio. 
Et tamen praeter alias contumelias toties efferor. "Tibi Gallus 
sacrificulus nunciauit se pede calcasse tumulum meum. Et apud 
Heidelbergam Anglus quidam sparserat se interfuisse funeri meo ; 
addidit me conditum in eodem sepulchro in quo iacet Lachnerus, 
Frobenii socer. Et antea in Flandria iactatum erat me quodam 
horribili mortis genere periisse. Alii sparserant in Brabantia meos 
libros vna cum imagine Romae publicitus exustos fuisse. Haec 
qui fingunt, non ignorant fucum ilico prodendum esse ; sed interim 
fruuntur exultatione malorum ac dolore bonorum. Hae mente quid 
esse potest sceleratius ? Si Satanas ipse viueret inter nos, quid 
facere posset se dignius ? Et haec faciunt Christiani, haec sacer- 
dotes, haec monachi, haec Dominici Franciscique nepotes. Fit 
autem contra praesidio Dei, vt nunquam melius habeam quam 
quum isti me rumoribus affligunt pessime. 

Quum ante annos tres agerem Andrelaci, alibi decideram ab 
equo et fregeram ceruicem ; alibi perieram febri, alibi correptus 
apoplexia subito reliqueram vitam. Atqui intra annos quatuor 
nunquam prosperiore valetudine fueram vsus quam id temporis. 
A discessu sparsum erat Romae libros meos publice condemnatos, 
autore Adriano sexto. Caeterum eodem tempore missum est ab 
Adriano diploma honorifieum ; sequutum est honorificentius ; 
accessit tertium quod illis rabulis indiceret silentium, me nihil 
ambiente. Quum maxime iactarent officium dedicati Arnobii 
fuisse ingratum Adriano, superuenit epistola declarans fuisse 
multo gratissimum. Atque haec diplomata prius perlata sunt 


I. mortuo] This rumour had been 


24. condemnatos] See Ep. 1324 in- 
announced in & sermon at Ueber- 


trod 


lingen about the end of Oct. (Bl. E. 85). 
H. Urbanus (see Ep. 1425. 20n) also 
reported it to Spalatinus from Erfurt, 
20 Nov., as having come through 
Frankfort to Eobanus (MRE?. ii, p. 
300). 

9. Lachnerus] See Ep. 419. 18n. 

I2. exustos] See Epp. 1433. 7n, 
1494. 34. 

20. Andrelaci] In the summer of 
521. 

decideram] For these rumours cf. 

Ep. 1342. 23-6. 


26. diploma] Ep. 1324, which was 
Erasmus! first communication from 
Adrian as Pope. 
honorificentius] It might appear 

that Erasmus intended a distinction 
between this and the epistola mentioned 
below (l. 29) in connexion with Adrian's 
reception of Arnobius; but Ep. 1353. 
223-4 shows that the reference here 
is to Ep. 1338. 

27. tertium] See Ep. 1359. 2n. 

28. Arnobii] See Epp. 1304, 1310. 

29. epistola] Ep. 1338. 


I518] TO PAUL VOLZ 583 
in Brabantiam, vbi saeuiebat rumor, quam ad me. Rursus eodem 
tempore quo sparsum erat sub Clemente libros et imaginem Erasmi 
Romae exustam, superuenit diploma non sine promissis ac munere 
honorario. Postremo his aliquot mensibus quibus me sepelierunt, 
ea fuit valetudo vt tribus annis non fuerit firmior; et arbitror 3; 
repertam viam qua posthac leuius crucier calculo. Et tamen 
aliquando futurum est vt isti verum diuinarint. 

Ego nec mortem opto vitae taedio, nec horreo, fretus Dei miseri- 
cordia. Interim vrgebimus propositum de omnibus bene merendi, 
laedendi neminem, quantum sane licebit in hoc seculo longe tur- 4o 
bulentissimo. Nulli factioni me nec addixi nec addicturus sum. 
Illud tamen ago agamque sedulo, vt hanc tempestatem aliqua 
serenitas excipiat. Nec interim me mouet iocus tuus quo me 
'scholarum ἀμφίβιον ' appellas in ὀπισθογραφί,. | Sim ἀμφίβιος 
factionibus, modo ne sim ἀμφίβιος Christo. "Vnde vero iste nouus 45 
titulus exabbas ? Memini quid olim mihi dixeris de deponenda 
tituli sarcina. Atqui si vis omnem molestiam fugere, demigran- 
dum e vita. Quanto Erasmus te prudentior, qui sarcinas istius- 
modi toties oblatas perpetuo fortiter contempsit! Nune etiam 
exconsiliarius Caesaris, quandoquidem ex pensione praeter honorifica 
verba nihil dum ad me redit, ex quo reliqui Brabantiam. Et tamen, 
gratia superis, nihil defit. 

Arbitror iam vidisse te libellum De libero arb., De modo orandi 
Deum, De misericordia Dei, et ideo non mitto. Seruet pietatem 
tuam Dominus Iesus. Basileae, Natali S. Catarinae, Anno M.D.XXIIII. 5; 


1519. FnRow Jouw BorzHEIiM. 


Breslau MS. Rehd. 254. 29. 
EE?. 29. 26 November 1524. 


[An original letter, autograph throughout. None of the three letters which 
it answers are extant. The manuscript year-date is confirmed by the contents, 
Erasmus! reply may be dated c. 10 Dec. : 860 Ep. 1530. 2n. 

The origin of Botzheim's citation to Rome, with which the second paragraph 
deals, is revealed in a letter from him to Boniface Amerbach, 28 Dec. 1524 (Basle 
MS. G. II. 15. 311 ; printed by Καὶ. Walchner, Joh. von Botzheim, 1836, pp. 114-16). 
The affair appears to have been discreditable to the Bishop of Constance; who 
is there said to be covering up an adulterous intrigue by having Botzheim traduced 
as à Lutheran. The summons called on Botzheim to appear at Rome on 26 Nov. 
No charge was named ; but as John Zwick (l. 21n), already notorious as an admirer 
of Luther, was cited at the same time, the nature of it was presumed.  Botzheim 
visited his friends at Basle, probably about the beginning of September, and enlisted 
their aid (Basle MSS. C. VI*. 73. 358 v9., 400 v9.). On 13 Sept. (ibid. 326, 327 v9. ; 
cf. a letter from Sadoleto's secretary, J. F. Binus, 5 Dec., Ki. Ar. 18*. 59), Boniface, 
and perhaps with him Erasmus (cf. Ep. 1555), wrote to Sadoleto inviting his 
support. 'Thesummoner's name is given by Boniface as * R. D. Mercurius de Vipera, 
iudex rotae subdelegatus', who was acting on information supplied by *Io. de 


Constance, 


33. diploma] Ep. 1438. 

35. firmior] Cf. Ep. 1517. 2-3. 

44. Scholarum] Volz himself was 
unable to explain this expression which 
he had used in the address of his letter. 

ἀμφίβιον]ὀ ^ Erasmus uses this 


epithet about Vives when the latter 


was living part of the year in England 


and part in Bruges: see Lond. xix. 22, 
LB. 871, of 29 May 1527. 

46. olim] See Ep. 1075. 

48. sarcinas] Cf. Ep. 1481. 38n. 

53. De libero arb.] See Epp. 1419- 
20, 1481. 

De modo orandi] See Ep. 1502. 
54. De misericordia] See Ep. 1474. 


Un 


20 


584 LETTERS OF ERASMUS [1524 
Miliis, clericus. Cremonensis ac literarum apostolicarum sollicitator' (perhaps 
cf. Sch. E. 495, 497 — Brewer ii. 1346, 1357). Sadoleto's prompt intervention 
secured relief : Botzheim was not required to go to Rome, but the case was referred 
to the Bishop of Constance. Apart from the Bishop's well-known severity towards 
Lutheranism (cf. Ep. 1454. 14-18), such a solution under the circumstances seemed 
obviously inadequate ; and so Botzheim renewed his request to Erasmus (Ep. 1530. 
4-8) and Boniface (in the letter of 28 Dec.). But in Jan. the Papal Brief addressed 
to the Bishop arrived at Constance (Ep. 1540. 1 seq.) ; and when, a month later, 
Erasmus and Boniface wrote again to Sadoleto (Ep. 1555 and Basle MS. C. VI*. 73. 
180 v9., 1 March: Boniface abo to Binus, ibid. 180), their letters express satis- 
faction with the result: so that a settlement had perhaps been reached in the 
interval. 

The influence which the Bishop of Constance was able to exert at the Curia may 
be illustrated from a letter of Giberti to him from Rome, 15 Dec. 1524, of which 
the autograph rough-draft exists in Giberti's ms. letter-book (Vatican Archives, 
Particolare 154, f. 40: see Epp. 1443*, 1509). Replying to a letter of the Bishop 
dated Constance, 15 Oct., after protestations of pleasure at having been addressed, 
Giberti proceeds : ἡ Itaque quoad mea tenuitas progredi poterit, semper, vt debeo, 
enitar ne in ornando suo atque adeo nostro D. Nicolao Stainheusler iuxta sanctissimi 
D.N. promissum, aut in excludendo Iohanne Botzhemo, qui se ipse per impietatem 
exclusit, ac demum quauis in re quam modo praestare potero et illi placere videro, 
mea vnquam opera desyderetur *.] 


S. p., praeceptor chariss. Recepi equum sanum et sine vitio cum 
epistola tua per nuntium Const(antiensem) ; deinde aliam per 
Hiero. Frobenium, sed tarde, nempe xii die ἃ data; insuper et 
tertia reddita est per quendam Ludouicum, procuratorem con- 
sistorii nostri.  Scripseras in prima vbinam inueniendus esset 
Houius Romae, sed frustra; nam transmissae erant epistolae tuae 
pariter ac meae Romam per quendam mercatorem Augustensem, 
non sine magno sumptu.  Partitus sum omnes epistolas in duos 
fasciculos. Domino Verulano et Datario iunxi suas, Houio item 
suas: cui suprascriptionem feci sub nomine tuo, hoc est ' Ioanni 
Houio, familiari D. Erasmi Rot., per manus domini Ludouici Vol- 
terrani'; nam is est ille medicus apud quem aegit hactenus, id 
quod ex epistola Houii ad me iam dudum scripta didici. Metuo 
tamen incuria obmissum esse in suprascriptione ' medici ', sed 
solum scriptum esse ' per manus d. Ludouici Volterrani . Spero 
tamen, si illic sit, certo recepisse. 

Expecto quid me velint Romanenses proceres, num sit episcopatus 
aliquis pinguis quem nemo nec ambiat illie nec oblatum recepturus 
sit, anne quid aliud me velint. Postridiae diuae Catherinae terminus 
est diei statutae in citatione mea. Spero ad natalem Domini fore 
vt sciam vtvt negotium cesserit. D. Zuick nihil egit, expectaturus 


i. equum] Sold to Botzheim (cf. ll. 
75-6 and Ep. 1530. 10-11), perhaps in 
consequence of the recent gift from 
Warham,; as Erasmus was now giving 
up riding. See Epp. 1470. 21, 1488. 
44-54. 

4. Ludouicum] Not known to me. 

6. Houius] See Ep. 1424. 7n. 

8. epistolas] Not extant; probably 
dated about the middle of November. 

9. Verulano] See Ep. 1282 introd. 

Datario] Giberti; see Epp. 1509 
introd., r530. 5n. 

11. Volterrani] Not known to me. 


21. D. Zuick] John (c. 1496—23 Oct. 
1542), son of Conrad Zwick of Con. 
stance. While still a boy he was 
destined by the Abbot of Reichenau to 
be parish-priest of Riedlingen on the 
Danube; but his studies were first 
directed towards the law. He matricu- 
lated at Freiburg 3 Aug. 1509, and was 
a pupil of Zasius. In 1518 he matricu- 
lated at Bologna; but in June 1519 
was studying at Cracow under Rud. 
Agricola the younger (VE. 152). On 
12 Nov. 1520 he was LV.D. at Siena ; 
and on his return visited Alciati at 


I519] FROM JOHN BOTZHEIM 585 
euentum rei. Certum est tamen has insidias a porcis quibusdam 
intentatas. Episcopus noster excusauit se iureiurando, inscio eo 
quicquid sit, factum esse; nec possum intelligere, additis etiam 
exploratoribus, nisi paucissimis placere huiusmodi fraudes. Ego 2; 
non subterfugio iudicem Constantiae quantumuis etiam inimicis- 
simum, vbi palam est conditio vitae meae. Verum Romae agere 
ignotus apud ignotos et per ignotos, et illic vbi etiam ex quauis 
minima suspitiuncula rei Lutheranae non posset esse flagrantius 
odium, non videtur expedire. Sed audita petitione aduersarii con- 
sultabimus maturius. Etiam Antilutherani apud nos improbant 
factum, demptis paucis. Scripsi Fabro seriem rei, qui hactenus 
nihil respondit. Tu commendabis me amicis quos putaris pro- 
futuros negotio. Non grauaberis magna inuidia ; nam libere poteris 
polliceri me pariturum coram quouis iudice Constantiensi. In 35 
primis autem Romae non cessabis apud tuos, si quando opus fuerit 
commendatione. $i putaris apud D. Cardi. Campegium profuturum 
vt adeam illum suffultus tua commendatione, idque res postulare 
videbitur, ibo. Sed priusquam ex Vrbe recepero instructionem 
quid illie actum sit aut quid agendum sit, nihil existimo factu 4o 
opus esse. Venerunt iam pridem littere a Verulano Constantiam 
de hospitio conducendo ; nam reuersurum se breui eo scribebat, 
nec aliud interea renunciatum est. Sed de his nunc plus satis. 

Scribis preterea in secunda epistola libellum quendam  Eccii 
contra te excudi Augustae; id quod ego nunquam a quoquam 4; 
intellexi, tametsi nihil non audeat gloriosissimus omnium ille theo- 
logus scilicet. Hoc scio, Tygurinos et illorum complices contemptis- 
simos quosdam libellos Germanicos in Eccium scripsisse, per hunc, 
vt audio, irretitos et prouocatos. 

Id quod ais scribere Melanctonem de responsione Lutheri ad 


30 


Un 
o 


31. anteLutherani MS. : corr. Enthoven. 
Avignon, where he made friendship — VE, with a large number of letters from 
with Boniface Amerbach (ΖΕ. 227; him, 1534-42; Zw. ἘΠ. 251n; and 
cf. Bl. E. 34). He next matriculated — ADB. 


at Basle, 1 July 1521, and was still 
there in March 1522 (BRE. 218— Zw. 
E?*. 199; see also ΖΕ. 32-4, where 
Zasius describes him as * surgens $0l ) ; 
but by Nov. he had taken over charge 
at Riedlinpen, and was already in 
trouble with the Bp. of Constance (Zw. 
E*. 251). As a friend of the Blaurers 
and Vanner, Zwingli and Vadianus, he 
was quickly drawn towards Reform 
(cf. ZE. 42) ; and was now involved in 
the action taken against Botzheim. 
In 1525, being obliged to leave Ried- 
lingen, he settled at Constance, and as 
preacher and hymnwriter played a 
considerable part in the religious 
changes; but, unlike some of the other 
Reformers, he nevertheless retained 
goodwill towards Erasmus (VE. 828). 
He died at Bischofszell, s. of Constance, 
whither he had gone to take charge of 
& parish bereft of its priest by the plague. 

See Knod 4390; Bl. E. 8n; EE; 


32. Fabro] In view of his importance 
as counsellor to Ferdinand: see Ep. 
1382. 33n. 

37. Campegium] After his success 
at Ratisbon in July (see Ep. 1480. 39n) 
he had gone on to Vienna (Brewer iv. 
696, 721, 885-6). 

41. Verulano] Since the summer of 
1524 he had been in Rome (cf. 1l. 9); 
but he returned to Constance in Feb. 
1525. See Wirz's Life, pp. 64-5. 

44. Eccii] This report appears to 
have been quite without foundation. 

47. Tygurinos] In Aug. Eck had 
offered to dispute with Zwingli; who in 
a printed reply, Zohannis Eggen missiue 
vnd embietem, 31 Aug. 1524, accepted 
the challenge and invited him to 
Zurich for the purpose. Seb. Hof. 
meister also intervened with a virulent 
attack on Eck. See Zw. E*. 344n. 

50. Melanectonem] See Ep. 1500. 46- 
48. 


586 


LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


Διατριβήν, idem ad nos scribitur in haec fere verba: * Lutherus 
respondet Erasmo De libero arbitrio, sed ea modestia qua merentur 
virtutes Erasmicae '. Nunc postrema epistola tua intelligo respon- 
disse Lutherum ; vtinam apte et theologice plus quam multis aliis ! 
55 hoc est absque conuitiis et scommatis, quae in re tanti nunquam 


probabo. 
prudenter quam diligenter ! 
coram. 


Carlostadius scribit insueta huic saeculo: vtinam tam 
Haberem hie quae tibi dicerem 
Oecolampadius si destitit à coepto, fecit quod vellem, 


immo quod nunquam cepisset vellem. 


6» Ferdinandum dicunt rediisse Oenispontum. 


Spiegellius, mecum 


a teneris annis educatus et amicissimus meus, si aliquid posset in 
re mea, sperarem illum non defuturum, maxime si diligens. com- 


mendatio tua sit accessura. 


Idem de Fabro spero, qui vult sibi 


blandiri, vult rogari, vult videri et posse et velle. Multa poteris per 


65 amicos, si velis, mea causa ; nec hoc cupio fieri nisi ea moderatione, 


ne videaris fouere causam temerariam et pessimam, qui nulli 


vnquam temeritati nec faui nec adfui. 


Agatur mecum in loco et 


tempore oportuno, idque Christiana iustitia, non fucatis dolis. 
Nihil erit quod subterfugiam. Quis sit ille theologus qui in concione 


7o dixerit te coactum scripsisse, non satis intellexi, nisi Oecolampadium 


putaris. De Zuinglio nihil intellexi quod in te scribat, cum frequentes 


habeamus hie epistolas e Thurego. 


Tragoediam citationis meae 


a porco et natam et instructam satis suspicor, tametsi et aliae 


suspitiones quaedam accedant. 


Synceriss. preceptor, non est quod putes me dissimulare de equo 
recepto: quem nunquam nisi ex empto volui, nec aliter volo. $i 
vnquam contigisset quisquam cui vel epistolam vel pecuniam 


putassem commendandam, 


non 


intermisissem. — Quidam ciuis 


Const(antiensis», mihi non admodum cognitus, fuit Basileae, me 


51. scribitur] Perhaps by Hummel- 
berg's unnamed correspondent cited in 
BRE. 256. The wording agrees closely 
with the first two extracts given there ; 
and letters received by Hummelberg at 
Ravensburg might very well reach 
Botzheim. 

53-4. respondisse Lutherum] A mis- 
understanding, perhaps arising out of 
Ep. 1500. 46-7; cf. Ep. 1576. À 
similar rumour reached Augsburg in 
Oct. (see ἃ letter of Urban Regius, 
quoted in LE. 839. 39n). But Luther 
found the task of replying very irksome 
(LE*. 839. 37-41. 843, 870, 873, 887, 
902 ; cf. ME. 328, 343 and BRE. 256), 
and did not take it up seriously till 
Sept. 1525 (LE?. 982, 983, 985, 993 ; cf. 
Ep. 1624). His De seruo arbitrio (Ep. 
1667 introd.) only appeared at the very 
end of the year (LE?. 1012 ; cf. JE. 96). 

56. Carlostadius] See Ep. 1523. 97n. 

58. a coepto] Perhaps the abandon- 
ment of infant baptism, towards which 
Oecolampadius was now being drawn : 


8o inscio; preterea Ludouicus procurator, per quem misisti postre- 


'sged nondum subscribo he writes on 
21 Nov. (Zw. E?*. 352). Cf. also Her- 
minjard 130. 

60. Ferdinandum] He was at Am- 
stetten n 2 ., but his return to 
Innsbruck was desired. By 6 Dec. he 
was there. See Brewer iv. 824-6, 912. 

Spiegellius] See Ep. 323. 12n; 
and, for his present position of influ- 
ence, Ep. 1505. 7n. His first schooling 
was &t Schlettstadt, Botzheim's at 
Strasburg ; but they were students 
together under Wimpfeling at Heidel- 
berg University. 

70. Oecolampadium] From Epp. 1523. 
104-10, 1526. 231 it seems likely that 
Botzheim's conjecture was correct. 

71. Zuinglio] Erasmus evidently was 
apprehensive of an attack ; but I can 
find no trace of anything of the kind as 
yet. Since their correspondence of 
1523 (see Ep. 1384 introd.) & chilly 
silence had settled down between them. 
Cf. Ep. 1496. 120-4. 

80. Ludouicus] See l. 4. 


I519] FROM JOHN BOTZHEIM 587 
mam epistolam, illic erat, quod primum recepta epistola tua resciui. 
Non dubita te recepturum omnia, quam primum contigerit idoneus 
nuntius. (Nec) libellus S. Nicolai nec dialogus excusi sunt, idque 
ea causa: ego pollicitus eram musicos sonos. Interea impressor 
susceperat alia quedam imprimenda, ita vt nihil periculi sit inde 8; 
metuendum. Remittam exemplaria tua, si non hoc, tamen proximo 
idoneo nuntio simulac pecuniam. Benedictus bibliopola aiebat se 
propediem iturum, quem expectabam. 5Si tamen interea contigisset 
&lter, curassem perferri. Nihil dubitabis in me, non inuenies me 
fallacem erga te, quoad vixero: quem ita veneror vt mereris, go 
nempe sanctissime. 

De rebus prophanis tibi omnia mea sunt cognitissima. Aiunt 
Gallum magna vi oppugnasse Papiam post ingressum Mediolani, 
illieque trucidasse quicquid inuenerit: horrendum dictu. Dux 
Wirtembergensium dicitur esse Tyguri, nonnihil attentans. Rumor 9; 
est illum rediturum in patriam suam auulsam. Necessitas inuenit 
modos, quemadmodum furor arma ministrat. Sepe tamen fallunt 
consilia et instituta, etiam quae certissima videntur fore. De 
libellis Gallicis in te scriptis nihil possum expiscari, etiam quauis 
industria. Ego qui nihil possum, nihil presto; tu qui multa 
potes, etiam plurima praestas, quae omnia tibi palam accepta fero. 
Bene vale, suauiss. preceptor, et corpusculum tuum diligenter cura, 


quod preter continuos morbos mole laborum obruitur. 
Ex Const(antia), postridie Catherine virginis 1:5:2:4. 


Tuissimus Biuilaqua. 


Synceerioris theologiae bonarumque litterarum omnium strenuo 
vindici, D. Erasmo Roterodamo, praeceptori suo pariter ac patrono 


colendiss. Basileae. 


83. Nec addidi m fine versus. 


83. libellus S. Nicolai] See Ep. 1165. 
38n. It appears that copies of this and 
of the D:alogus bilinguiwm ac trilin- 
guium (see Ep. 1061. 505n) had been 
lent by Erasmus to Botzheim, who had 
at once proposed to reprint them, per- 
haps in consequence of the death of 
their author (cf. Ep. 1500. 62n); but 
that Erasmus had promptly taken steps 
to arrest the publication. 

84. impressor] The facilities for 
printing at Constance appear to have 
been few. Panzer gives only two books 
printed before 1536 ; one of 1505 and 
one of I519. 

87. Benedictus] Vaugris; 
1395 introd. 

93. Mediolani] The French entered 
Milan on 24 Oct. 1524 (Sanuto xxxvii. 
103, 106) ; but the report of the fall of 
Pavia was false. Francis was still 
besieging it when he was defeated and 


see Ep. 


taken prisoner, 24 Feb. 1525. 

94. Dux Wirtembergensium] Ulrich 
(see Epp. 923. 23n, 986 1n, 1030. 65n) ; 
who since Jan. 1523 had been residing 
in his county of Montbéliard (see 
Ep. 1522. 65n). In 1524 he began 
to court the Swiss cantons, became 
à citizen of Basle, and attended Oeco- 
lampadius' sermons (Zw. E?. 347, 352, 
356, 362). Now leaving Basle 17 Nov., 
he was at Zurich 23—30 Nov. or 1 Dec., 
and on 26 Nov. had an audience from 
the Council. His present attempt upon 
Wurtemberg failed, and he did not 
regain his lost dominions until after the 
victory of Laufen, 13 May 1534. See 
his life by L. F. Heyd, ii, 1841, pp. 143-9. 

97. furor] Verg. Aen. I. 150. 

99. libellis Gallicis] Cf. Ep. 1496. 1 30n. 

105. Biuilaqua] The variant for Ab- 
stemius which Botzheim sometimes 
uses see I introd. 


105 


uat 


IO 


I 


5 


20 


30 


3 


Unt 


us 


588 LETTERS OF ERASMUS [1524 


1991520. FRoM ΚΕ GEgoRGE or SAXONY. 


Dresden M3. Loc. 10299, f. 87. Dresden. 
Horawitz i. 8. 29 November 1524. 


[A rough-draft by a secretary, in the volume at Dresden from which comes 
Ep. 1448. Not the letter actually sent to Erasmus, for it is neither signed nor 
folded nor addressed. lt was delayed in delivery, and did not reach Erasmus till 
February or March 1525 : see Ep. 1561.] 


GEORGIVS DEI GRATIA DVX SAXONIAE, LANDTGRAVIVS 
THVRYNGIAE ET MARCHIO MYSNE. 


SALVTEM et fauorem, doctissime Erasme. Dominica a natali 
5. Simonis et Iudae aduenere tuae litere, quibus respondes epistolae 
nostrae et exemplo prioris ad te iampridem misse quidem sed nec- 
dum accepte; et quod Lutherani tuas ad nos interceperint literas, 
nihil miror. Quid enim non moliuntur quod proposito ipsorum 
quoquo modo subseruiat ? Sed tamen si sciremus furti illius auc- 
torem, saltem ostenderemus nos moleste ferre. Ceterum quod 
asseris te vltro et ante annos plures quinque a factione Lutherana 
non solum seiunxisse, id quod nostris optauimus literis, sed semper 
diligentissime abstinuisse, et vt nunquam non fuisse, ita futurum 
alienissimum, non est vt in persuadendo nobis labores; facile 
enim credimus. Nec eo animo seiunctionem optauimus, vt te 
factionis illius et tumultuum quos excitauit, aut reum aut parti- 
cipem argueremus ; sed vt ad id quod abhinc biennium tot rationibus 
vndequaque perquisitis adeo detrectasti, te denuo adhortarer, 
incitarem et quouis modo impellerem, videlicet ad vindicandam 
Dei Eeclesiam a tot prodigiosis et abominandis dogmatibus. 

Quanquam etenim non semel testatus sis tibi Lutheri effrontem 
immodestiam, cauillos et scommata, ac Lutheranorum seditiosis- 
simos tumultus maxime omnium displicere, ipsosque satis grauibus 
rationibus reprehenderis confutarisque, attamen ante emissam 
illam collationem De libero arbitrio, nihil fuit ad nos allatum in 
quo aperte potuissemus cognoscere quod ab ipsius decretis discre- 
pantia et ex equo pugnantia docueris. Quinimmo non tantum 
vulgo persuasum fuit te vt in plurimum re ipsa eidem assentiri, 
nihilque aliud quam impium illum et tumultuosum tractandi 
modum damnare, sed et Lutherani ipsi in hoc gloriati sunt, et con- 
stanter asseruere te ab ipsorum parte stare; idque non semel 
tibi à tuis Zoilis obiectum et a te depulsum est. At nunc, postea- 
quam intellexere quod aperte contradixeris et seriam pugnam 
exhibueris, omni spe deiecti sunt et animis cecidere. Vtinam ergo 
statim a principio prodentibus se heresibus istam assumpsisses 
prouintiam ! nec enim adeo factio illa increbuisset. Verum quia 
silentii tui grauem auctorem profers et manifestas polliceris 
rationes, nihil neglectum arbitrabimur, si adhuc in adseruandis et 
asserendis votis, et aliis que quasi per manus a maioribus accepimus, 


I. Dominica] 30 Oct. 1524. 14. &bhinc biennium] In Ep. 1313. 


2. litere] Ep. 1499. 24. equo] sc. aequo. 
epistolae nostrae] Ep. 1448. 30. intellexere] sc. Lutherani. 


3. prioris] Ep. 1340. 36. votis] Cf. Ep. 1503. 11n. 


1520] FROM DUKE GEORGE OF SAXONY 589 


strenuus propugnator et acerrimus defensor Ecclesiae sanctisque 
Patribus adsis. Nec dubitamus quin, vt Hilarius rumpendo 
diutinum silentium Arrianam heresim supressit, ita tu poteris 
vincere Lutheranam, et pestifera illius paradoxa extirpare profli- 4o 
gareque. 

Quid autem in causa fuerit quod ad epistolae nostrae calcem nihil 
responderis et ne spem quidem feceris surrogandi alicuius Mosellano, 
nobis non satis constat, nisi inopinate abitioni ipsius nunctii im- 
putari velis. Rogamus ergo vt quamprimum nos de hoe facias ες 
certiores. Ac bene valeas. 

Ex Dresdenn Pridie Andreae A Christo nato. M.D.Xxr1iII. 


1521. FnoM SrwoN PrsTOoRIUs. 


Hamburg MS., Folio IV. rr. Dresden. 
1 December 1524. 


[An original letter, autograph throughout: in the Uffenbach-Wolf collection 
belonging to the Stadtbibliothek at Hamburg. At the foot of the page, where the 
signature comes, the manuscript is slightly damaged. The letter is evidently 
contemporary with Ep. 1:520; it appears to have been first printed in the Un- 
schuldige Nachrichten, 1715, p. 17—24 rare publication which I have not seen. 
For σῶν who since 1523 had been Duke George's chancellor, see Ep. 1125. 
27n. 


.ST. 


S.D. Hieronimus Emserus ostendit mihi tuam ad se scriptam 
epistolam ; in qua quod Dux Georgius xxi Maii ad te misit stomacho- 
siores literas, ipsi imputas, nempe ratus eum fuisse a secretis, 
monesque vt Principem melius instruat et de negotio et de tuo 
animo, quo ciuiliores ab eo habeas literas. Ceterum cum Emserus ς 
hac in re omni prorsus culpa careat, nec aliquam expostulationem 
commeruerit, metuendum mihi est ne isthec in me cudetur faba, et 
mihi dicam scribas, qui magis sum a secretis quam Emserus, cui 
cum principalibus epistolis nihil penitus est negotii. Verum cum 
omnino illibenter velim ab Erasmo malam inire gratiam et apud τὸ 
ipsum in eam venire suspitionem, vt id quod et animum et existima- 
tionem ipsius grauare potuerit, promouerim potius quam impe- 
dierim, putaui offitii mei esse rem ipsam, vt est, ad te perscribere, 
omnemque tibi expostulandi occasionem preripere. Certo ergo 
certius est quod istius et aliarum omnium que ad te Principis τς 
nomine delate sunt epistolarum, argumenta et materiam ipse 
Princeps proprio, vt dicimus, Marte adinuenerit et excogitauerit, 
atque ex eo iuditio quod in hoc negotio habet, propria etiam manu 
prescripsit: quam vtinam tibi commode possem ostendere! nec 
quiequam preter phrasim (quam quoque meam non esse pro- 2o 
culdubio agnoscis, sed cuius sit scies) est vel additum vel ademp- 


1520. 37. strennus MS. 


1520. 43. Mosellano]Cf. Ep. 1448.65n. ^ Pistorius employs it again in EE. 83. 
1521. TIT. .sT.]Saluo Titulo: a form of 1. Emserus] See Ep. 553 introd. 
apology for the omission of an honori- 2. epistolam] Not extant: contem- 
fie heading. It is still in use in Hol-  porary with Ep. 1499. 
land, and is found in Dutch dictionaries. 3. literas] Ep. 1448. 


590 LETTERS OF ERASMUS [1524 


tum. Quare nihil est quod vllum hominem aliqua suspitione 
grauare velis. 
Et sunt quidem multa alia quibus hoc plenius et certius tibi 
25 persuadere possem. Sed calamo fidendum non est, posteaquam 
litere, vt tu scribis, intercipiuntur. Et inter iurisconsultos necdum 
satis conuenit, si accideret, cui furti compéteret actio. Interim 
sic velim tibi persuadeas, me omnia ea que te velle queque ad te 
pertinere arbitrabor, studiosiss(ime? diligenterque curaturum et 
3o prouisurum ; et si vsquam quisquam est qui de Erasmo vndequaque 
optime sentit, eum ego me profiteor. B. V. 
Dresden Kaln. Decembris A». xxiiii^. 
(Simyon Pistorius etc. 


Eruditiss. et integerr. theologo Erasmo Roterodamo, amico 
obseruando. 


1522. To HENRY STROMER. 


Opus Epistolarum p. 633. Basle. 
N. p. 603: Lond. xix. 4: LB. 715. 10 December 1524. 


[The year-date is confirmed by the mention of the De libero arbitrio, which 
clearly had recently appeared: see Epp. 1419-20, 1481. Evidently, too, con- 
temporary with Ep. 1523. For Melanchthon's opinion of this letter see ME. 318, 
quoted in Ep. 1523 introd.] 


ERASMVS ROTERODAMVS HENRICO STROMERO AVRBACHIO 
MEDICO 85. D. 


ΒΙΘῚ salsissimam epistolam tuam, quanquam interim risum 
ridens sardonium.  Refricuit mihi iocus tuus Mori mei dictum 
quoddam non illepidum. Nam aeditis libris De Copia, ! Emisit ' 
inquit, ' Erasmus vtranque Copiam ; quid itaque sibi reliquum fecit 

ς praeter summam inopiam ?' Ita profecto nune habere desii 
liberum arbitrium, postea quam emisi in vulgus. Optabam esse 
spectator huius fabulae, non quod Ecclesiae negocio pro mea virili 
pigeret adesse, sed quod viderem esse rixam de paradoxis nescio 
quibus: tum autem diuinabam futurum vt si me admiscerem 

το actioni fabulae, nihil aliud quam rem exasperarem, meo pariter 
et causae malo. Postremo, considerans vitam Christianorum 
vndique corruptissimam, etiamsi pessime sensissem de Luthero, 
tamen propemodum iudicabam illum ἀναγκαῖον κακὸν εἶναι, quod qui 
tolleret, tolleret id quod hoc statu temporum esset optimum. 

τις Verum illud erat in fatis meis, vt hoc aetatis ex musico fierem 
retiarius. 

Deplorat Laberius mimographus quod annos natus sexaginta 
Caesaris autoritate protractus esset in scenam, vt qui domo egressus 
erat eques Romanus, rediret histrio. Ego idem ferme aetatis ex 

20 cultore Musarum fio gladiator.  Veianius qui semper versatus 
fuerat in harena, excusatione senectutis meruit missionem, et armis 


Herculis ad postem fixis latet abditus agro: 


1522. 3. De Copia]See Ep. 260; and and cf. Ep. 1455. 12-16. 

for the jest cf. Epp. 237. 2, 732. 3-4n. 17. Laberius] See Ep. 1481. 14n. 
8. paradoxis] Cf. Ep. 1504. 22, 25-6. 20. Veianius] Cf. Hor. Ep. 1. 1. 4, 
I3. ἀναγκαῖον κακὸν} See Adag. 426, 5; and Ep. 952. 22. 


1522] TO HENRY STROMER 591 


ego semper in campis Musarum versatus, in hanc cruentam pugnam 
protrudor. Non aliter licuit. Clamitabant sophistae, ' Conuenit 
inter Erasmum et Lutherum ; neuter alterum impetit'. Principum 
expectationem diutius fallere non erat tutum. Odiose prouocabant 25 
quidam Lutheri amici, sed ipsi etiam Luthero infelicissimi, vt si 
me continuissem, visus fuissem istorum minis territus siluisse. 
Quin et epistola Lutheri, quam per Ioachimum ad me miserat, iam 
habebatur Argentorati; nec dubium quin breui proditura. In ea 
pollicetur se non stricturum in me calamum, sed hac lege, si absti- 3o 
neam ἃ dogmatis ipsius ex professo labefactandis, quemadmodum 
hactenus feceram. Hie nondum satis liquet vtrum mihi futurum 
fuerit turpius, metu an ex pacto quietem agere. Itaque iacta est 
alea, sed sic vt ne verbum quidem praeter animi sententiam 
scripserim. 35 

Quod ais me male audire apud sophistas, nihil noui nuncias ; 
nec vllam vnquam cum istis pacem vel spero vel ambio. Caeterum 
quo Lutherus in me sit animo, quum res agatur fidei, plane leuiter 
aestimo. Quam autem non magnifice de me sentiat, multis epistolis 
ad amicos scriptis declarat, in quibus facit me caecum, miserabilem, 4o 
ignarum Christi, alienum ab intellectu rei Christianae, rudem 
spiritus, adhuc affixum litterae. Sed mirum non est si sic de me 
iudicat, qui neminem veterum non magnifice contemnit prae 86. 
Vtinam quod habere se profitetur, vertat ad Ecclesiae tranquilli- 
tatem! Ego quod semper egi, non desino persequi, vt cum bonis 45 
litteris floreat syncera pietas; nec hie vlla mihi praetermittitur 
occasio, si liceat proficere. Sed Lutherana pars indies magis ac 
magis exacerbat animos principum.  Diuersa pars tantum vul. 
garibus vtitur remediis, carceribus, palinodiis, confiscationibus et 
fasciculis: quibus non video quid profecturi simus in hoec malo, 50 
quod tam late peruagatum est et indies se profert longius. Nisi 
scirem Deum moderari res humanas, ac frequenter fabulam a nobis 
pessime coeptam in optimam ducere catastrophen, non diuinarem 
alium exitum huius rei quam cruentissimum. Carolstadius hie fuit, 
sed vix Oecolampadio salutato. Edidit sex libellos ; duo qui 95 
excuderunt, nudius tertius coniecti sunt in carcerem iussu magistra- 
tus, ob id potissimum quod, vt audio, doceat in Eucharistia non 
esse verum corpus Domini. Hoc nemo fert. Indignantur laici 
sibi eripi Deum suum, quasi nusquam sit Deus nisi sub illo signo. 
Docti commouentur verbis Scripturae sacrae et Ecclesiae decretis. 6o 
Haec res excitabit nobis magnam tragoediam, quum tragoediarum 
plusquam satis sit. 

Perlongum fuerit si hic recenseam quid hie agatur. Scis Tigurinos 


s:. N : Ocolampadio ἢ. 


24. Principum expectationem] See 40. miserabilem] Cf. LE?. 710. 53. 
Epp. 1419 introd., 1488. 27n. 41. ignarum Christi] LE?*. 710. 47-8. 
28. epistola Lutheri] Ep. 1443. alienum] LE?. 710. 34-5. 
Ioachimum] Camerarius : see 2. Spiritus] Cf. Ep. 1384. 53n, 55n. 
P. 555. 48. vulgaribus] Cf. Ep. 1515. 39-40. 
29. Argentorati] Cf. Ep. 1496. ?5; 54. Carolstadius] Cf. Ep. 1523. 97-9. 
also Ep. 1489. 55n. 55. vix . . . salutato] Cf. Ep. 1525. 


39. multis epistolis] e.g. LE*. 455,  97n. 
$25, 535, 674, 710: 63. Tigurinos] See Ep. 1496. Son. 


592 LETTERS OF ERASMUS [1524 


omnes diuos eiecisse e templis.  Vualshoetenses etiam e vitreis 
6; fenestris priuatarum aedium. Phallicus in Monte Bellicardi regnat 

pro sua libidine. Sed nae ego ineptus, qui haec ad te! qui prius, 

opinor, haec audis quam hic fiant. Bellus vero iocus istorum qui 

iactant me detractare martyrium, quasi mihi multum huius vitae 

supersit, aut quasi caleulus non tale malum sit vt quamuis mortem 
7;ofaciat optabilem : an martyrium detractat, qui syncere quod 
sentit profitetur ? Affirmas te mecum sentire de libero arbitrio. 
Non statim Euangelium est quicquid isti docent, et non raro do- 
cendi modus aut docentis mores excitant tumultus. Ego quum 
nihil ambiam in hac vita, sic moderabor mea vt prosim omnibus, 
quod quidem licebit, et principibus et pontificibus et pharisaeis, et 
sophistis quamlibet in me iniquis, et rabulis Euangelicis. Fortasse 
gratia quae negatur vitae, reddetur memoriae: apud Christum 
certe nihil officii perire potest. 

Quum haec scriberem, epistola tua ad manum non erat ; proinde 
8o non miraberis si minus ad omnia respondi. Bene vale, vir optime. 

Basileae 4. Idus Decemb. Anno. M.p. xxiii. 


Priusquam has obsignarem, forte venit ad manum epistola tua. 
Festiuum est quod narras de medico; nec multum aberrauit a 
scopo tua diuinatio. Et tamen est hic ecclesiastes, qui in singulis 
concionibus aliquid disserit contra libellum meum apud promiscuam 
multitudinem. Quam vir sit fortis Lutherus, nescio. Hic nobis hoc 
nouum Euangelium gignit nouum hominum genus, praefractos, impu- 
dentes, fucatos, maledicos, mendaces, sycophantas, inter se discordes, 
nulli commodos, omnibus incommodos, seditiosos, furiosos, rabulas ; 
9o qui mihi adeo displicent vt, si quam nossem ciuitatem ab hoc genere 

liberam, eo demigrarem. De libero arbitrio nihil scripsi praeter 

animi sententiam ; in multis aliis a Luthero dissentiebam, sed vere- 
bar impugnare, ne fructus huius tumultus mea periret opera. Et 
isti stolidi iactitant me sentire cum Luthero, caeterum metu 
95 dissimulare. Egregius vero futurus sim martyr, si in gratiam talium 
nebulonum mentiar in caput meum. Sunt apud nostrates plurimi 


Ml 
Iu 


8 


un 


64. Vualshutenses N. 83. N: aberrarit H. 


64. Vualshoetenses] The followers of which of course offended the Reformers. 
Balth. Hubmaier (see Ep. 1540n), who . When attacked some years later by the 
till 1525 was pastor of Waldshut on  Strasburg party, he reports his words 
the Rhine above Basle. here as follows, probably without being 

65. Phallicus] Cf. Ep. 151c. 8n. conscious of the change he had made: 

Monte Bellicardi] From xit. to  'Inepistola ad Aurbachium Stromerum 
1397 Montbéliard had been an indepen- scripsi, nobis ex hoc Euangelio nouo 
dent county ; butit was now connected  gignigenus hominum quod mihi minime 
with the domains of the Dukes of Wur- — placeret. Hic homo dialecticus putat 
temberg : cf. Ep. 1519. 94n. graue crimen admissum quod non 

83. de medico] Evidently some physi- dixerim ex occasione Euangelii gigni, 
cian at Basle of whom Erasmus had not quum ipsorum Euangelium sine dubio 


much opinion : cf. Epp. 1564, 1735. sit Euangelium Christi. . . . Deum 
84. ecclesiastes] Oecolampadius: see immortalem, ^ quanta . calumniandi 
Epp. 1523. 104-10, 1526. 231. scabies hune tenet, qui e syllabis 


87. nouum Euangelium] Erasmus'  venatur quod arrodat!' (Resp. ad 
powers of self-deception in controversy fratres Germ. infer., Freiburg, Jo. Faber 
(cf. Epp. 036. 16-18, 950. rir-12n)  Emmneus, 8.6., (c. 1 Aug. 1530»: LB. 
may be illustrated from this passage;  x.1619 DE) 


1522] TO HENRY STROMER 593 


qui fauent Luthero; quod si praescissem huiusmodi rabulas pro- 
dituros, statim initio professus fuissem me factionis huius hostem. 

Vtriusque iuuenis, a Duba et ab Haubitz, indoles mihi vehementer 
placuit ; nec defuturus sum officio meo, sicubi queam illis esse com- 
modo. Rursum vale. 


1500523. ΤῸ PururP MELANCHTHON. 


Munich MS. Lat. 10358. 2 (a). Basle. 
H. p.630: N. p. 6o1: Lond. xix. 3: LB. 714. 10 December 1524. 


[The first source is a contemporary copy (a!), among Camerarius! papers in the 
Staatsbibliothek at Munich: corrected by Melanchthon (a?), who in sending it on 
for Camerarius to see, added at the end, ' Quaeso vt caueas, mi lIoachime, ne 
emanet aliquo: scis omnia Κωρυκαίων (cf. Ep. 1236. 114n: Κορκυραίων MS.) 
esse plena καὶ συκοφαντῶν.᾽ In his accompanying letter, 22 Jan. 1525 (ME. 318), 
Melanchthon wrote : * Erasmi literas ad me acerbissime scriptas tibi... legendas 
mitto. At scripsit acerbiores ad Vrbaechium «Ep. 1522). The copyist was 
very likely Franc. Burcardus of Weimar (see Ep. 1444. 2n) ; who was being main- 
tained by Melanchthon about this time (ME. 304). In the Zurich Zentralbibliothek 
is & ms. copy of 1]. 1-25 by Simler (12. 6) * ex epistolis ad Camerarium msc. in 
Bibl. Cl. de Maitre, past. Küssnac.', which follows a closely, except for reading 
dedicatum in]. 22, and was therefore perhaps made from it. Dr. A. Reinhart of 
Winterthur, who possesses some of the papers of J. H. Meister (1700-81, pastor 
of Küssnacht 1757), kindlv informs me that this letter is not among them. 

The manuscript is clearly nearer to the original than the printed texts; and it 
elucidates some of the enigmas introduced in H.] 


ERASMVS ROT. PHILIPPO MELANCHTHONI 5. D. 


S1 hie adesses, mi Philippe, ac praesens spectares fabulam, tum 
magis dicas me non sine causa queri de moribus quorundam qui 
tumultuantur Euangelii titulo. Nam quod in me sic promeritum, 
dietis, libellis ac picturis debaechantur, aequissimo ferrem animo, 


si quod meae famae detrahitur, accederet Euangelico profectui : 5 


nune horum temeritas officit optimis studiis, et perdit causam 
Euangelii. | Nee dubito quin huiusmodi portentis indignetur 
Lutherus. Caeterum hi Lutheri auctoritatem fortiter negligunt, 
quocies videtur commodum. Id fit nescio quomodo in vtraque parte. 
Nemo grauius laesit causam Pontificis quam qui fortissime digladian- 
tur pro Pontifice; nulli magis offecerunt Luthero quam qui vehe- 

1523. rr. Ror. add. H. 


9. Id «: Et H. IO. digladiabantur H. 


1522. 9o. ἃ Duba]' Henricus Bircko de 
Duba, dns in Hersmentz, dioc. Pragen.* 
matriculated at Wittenberg 24 March 
1520: when matriculating at Leipzig 
in the summer of 1521 he gave his name 
as *dns Henricus Byrck ἃ Dauba in 
Rumburg baro'. Both places named 
in this latter form are in x. Bohemia, 
Rumburg being on the frontier, E. of 
Dresden. At Wittenberg Melanchthon 
dedicated to him ἃ translation of 
Lucian's De calummia, s.a. (ME. 56); 
and Mosellanus at Leipzig some trans- 
lations from Aphthonius, April 1523. 

ab Haubitz] The Leipzig matri- 
culation registers mention four persons 


45275 


of this local name—Haubitz is a village 
sE. of Leipzig, near Grimma—who 
entered the University in 1520-2. 
One of them, Valentine Albert, had 
matriculated at Frankfort on the Oder 
in 1517, and was at Bologna 1525-8 
(Knod 1347). The present youth 
returned to Saxony in Feb. or March 
(Ep. 1561). An Asmus v. Haubitz was 
one of the Visitors of Meissen in May 
1529 (JE. 137). Seealso Ep. 1501. 125n. 

1523. 3. Euangelii titulo] Cf. Ep. 
1510. 67-8. 

4. picturis] Cf. Epp. 1459. 24, 1477. 
3n, 1481. 27. 

7. indignetur] Cf. Ep. 1432. 56n. 


Qq 


A 


" 


oo 


o 


594 LETTERS OF ERASMUS [1524 
menter videri volunt Lutherani. Scio quantus sit artifex Christus, 
qui nouit humanos tumultus in suum suorumque bonum vertere. 
Eoque lubens abstinuissem ab hac tragoedia, si licuisset. Equidem 

15 σὺ tumultus auctor esse nolo, ita, quantum inuitabit proficiendi 
spes, non defuturus sum Euangelico negocio. Quid Luthero suus 
dictet spiritus, ipse viderit. 

Te non sum vehementer ad palinodiam adhortatus, vel ob id 
quod scirem me hoc operae lusurum. Non sum iudex alienae 

20 conscienciae, nec dominus alienae fidei. Certe optabam tuum 
ingenium, vt est natum bonis literis, ita iisdem perpetuo fuisse 
dicatum. Non defuissent actores isti tragoediae, quae quo casura 
sit incertum est. Absit vt Euangelicae doctrinae succenseam, sed 
in doctrina Lutheri multa me offendunt: illud inprimis quod 

25 quicquid suscipit defendendum, ibi impendio vehemens est, nec 
vnquam facit finem, donec perferatur ad hyperbolen. Eam admoni- 
tus adeo non mitigat, vt omnia reddat ὑπερβολικώτερα. Nam arro- 
gantiam fortassis aliquis interpretabitur bonae conscienciae fiduciam, 
et amarulentiam nostris meritis imputabit: ac plane ne dolose 

3o dicam, sie vndique corrupti mores Christianorum flagitabant im- 

mitem aliquem castigatorem. At ego libertatem ita malebam 

temperatam vt pontifices etiam et monarchas ad huius negotii 
consorcium pelliceremus. Hie semper fuit scopus meus, nec alio 
specto nune quoque ; Lutherus quo spectet nescio. 

Admonui per literas Hedionem, sermone Oecolampadium et 
Peliceanum, idque non semel, vt ex communi consilio doctrinae 
suae rationem redderent Card. Campegio; quo profecto nullus 
legatus poterat optari aequior aut humanior. Surdis cecini fabulam. 
Ne Clementem quidem opinor tam auersum ab Euangelii synceritate 
4o restituenda reperturi simus quam existimant quidam. Nihil 
horum istis persuaderi potuit. Tantum hoc agunt, vt res quoquo 
pacto serpat; et egregium Euangelii profectum interpretantur, si 
pauci monachi sint exonerati cuculla—inter quos vtinam non sint 
multi quibus expedisset intra cancellos detineri '—, si sacerdotibus 
aliquot prospectum sit de vxore, si e duobus templis exactae sint 
imagines. Ego sie cupiebam restitui sacerdotum religionem, vt 
nihil decederet auctoritati ; sic consuli bonis ingeniis, que mon- 
achorum ceremoniis insepeliuntur, vt non aperiretur fenestra malis 
ad licencius peccandum ; denique quae longo iam vsu inueteraue- 
so runt, sic paulatim corrigi, vt non omnia tumultu miscerentur, 

vtque libertas Euangeliea possit esse gentium omnium communis. 


35 


45 


18. adhortatus ad palinodiam H. 25. suscepit H. ibi add. H. 


27. c? : mitigauit αἱ, 
dicam dolo H. 
poterat H. 
sumus A. 

H. 51. omnium gentium ἢ. 


32. et a: 86 ἢ. 
39. Nea: Nec Lond. 


17. dictet spiritus] Cf. Epp. 1384. 
54-5, 1397. 9-10, 14096. 147, 1510. 66-7. 

18. palinodiam] Cf. Ep. 1500. 37-41. 

26. admonitus] Cf. Ep. 980. 47-52. 

35. Hedionem] Not in Ep. 1459; 
which is the only extant letter of 
Erasmus to him at this time. 


a? : ὑπερβολικότερα a1, 


44. cancellos Z : cucullos a! : eucullas a?, 


29. dolose dicam a: 
36. Pellicanum N. 38. optari 
H : Euangilii a. 40. simus a : 
49. inueterauerant 


Oecolampadium] For personal 
intercourse between them see LE?. 793, 
795; but a change was now coming 
over their relations (see Ep. 1496. 74n). 

36. Pelicanum] See Ep. 1452. 19n ; 
and, for recent contact between them, 
Herminjard 128. Cf. also Ep. 1538. 


I523] TO PHILIP MELANCHTHON 595 


Lutherus tantum ea colligit e rebus quae mala sunt, et ita pugnat 
tollere quod offendit, vt non satis caueat aliud malum grauius. 
Vtcunque deus aliquis vertat statum mundi, nunquam defuturs 
sunt de quibus queraris. Haec mitigari possunt, tolli penitus non 55 
possunt. Quantumuis amnium influit in mare, quantumuis decidit 
aquae pluuiae, semper tamen ad natiuum saporem redit; vt ne 
dicam interim nonnunquam remedia ipsis morbis esse atrociora. 
Quid hoe dissidio pestilentius ? Quot locis quam atroces tumultus 
exorti sunt! et expectamus his atrociores. An tanti videtur 60 
habere templum absque imaginibus, aut aliquid immutasse de 
ritibus missae ? 

Tam vt largiamur esse vera quae docet Lutherus, vt sunt vbique 
mali plurimi quibus ad omne facinus nihil deest praeter occasionem, 
quid inutilius ad Christianam pietatem quam haec audire vulgus 65 
indoctum, haec instillari auribus adolescentium ? Pontificem esse 
antichristum, episcopos et sacerdotes esse laruas, constituciones 
hominum esse haereticas, confessionem esse pestiferam ; opera, 
merita, conatus esse voces haereticas ; nullum esse liberum arbi- 
trium, sed omnia necessitate geri, nihil referre qualia sint hominis 7o 
opera. Haee ἃ nonnullis nuda circumferuntur, et ab improbis in 
pessimam partem rapiuntur. Haee scio negabis imputanda Luthero, 
quae quorundam stulticia committuntur, quos tu merito portenta 
vocas et bipedum nequissimos. Verum haec portenta fouent, quos 
Lutherus vt Euangelicae doctrinae proceres amplectitur. Genuit 75 
olim Euangelium nouum genus hominum mundo. Nune quales 
gignat hoc Euangelium non libet referre. Fieri potest vt isthic sint 
aliusmodi: certe quos hic noui, tales fere sunt vt malim cum 
papistis habere commercium quam cum illis, si quis contractus 
mihi pangendüs esset. Postremo, quos olim noui optimos, quos- 80 
que dicas virtuti natos, video factos deteriores. Qualis qualis 
rerum status est, periculosissima res est mouere camarinam huius 
mundi. 

Plato cum rempublicam philosophicam somniaret, vidit multitu- 
dinem absque mendatiis non posse gubernari. Absit a Christianis 85 
mendatium ; attamen non expedit omnem veritatem quouis modo 
prodere vulgo. Vtinam Lutherus tam possit pontifices ac principes 
ad Euangelicae pietatis studium conuertere, quam fortiter in illorum 
vicia debacchatur! Quo animo sit in me, non ita valde laboro ; 
praesertim in hoe negocio, in quo non est phas multum valere go 
affectus priuatos. Multa de me scripsit amicis suis, non satis 
referentia animum in me quem tu praedicas. Quae omnia me ne 
tantillum quidem commouerunt, quemadmodum nec tuum de me 
Iudicium effecit vt minus amarem ingenium tuum. Quamuis 


52. ea om. H. 66. adolescentum H. 70. nihil... 71. opera add. H. 
72. Haec a: Hio H. 74. et bipedum nequissimos add. H. haec c? : 
hie o!. 76. hominum genus ΠΝ. 78. fere add. H. 81. dicasa : dixis- 
sem H. 87. a*: prodire «!. posset H. 88. studium add. «?. 


74. vocas] Ep. 1500. 35. "Phe inser- 86. veritatem] Cf. Ep. 1119. 40n. 
tion made in H at this point shows that 9r. scripsit] Cf. Epp. 1384. 52-7, 


Erasmus then realized the vagueness 1307. 9-10. 
of this quotation. o4. Iudicium] Cf. Epp. 1:348. 35n, 
79. papistis] Cf. Ep. 1459. 94n. 1496. 26n. 


Qq2 


95 


- 
o 
.ι 


IIO 


596 LETTERS OF ERASMUS [1524 
atroces eciam contumelias feram, modo floreat Euangelium 
Christi. 


Carolstadius hic fuit, sed clam : edidit sex libellos Germanice 
scriptos, in quibus docet in Eucharistia nihil esse praeter signum 
corporis et sanguinis Dominici. Ea res graues tumultus excitauit 
Bernae. Hie duo typographi qui excuderunt, prid. conceptae 
Virginis coniecti sunt in carcerem. Suspicor enim hunc vnum esse 
eorum quos tu vocas doctores sanguinarios. De Buschio multos 
hic mecum fefellit suspicio. Alberus ille censor Erasmi isthic agit 
ludi litterarii magistrum, in oppido Isnach, opinor. Oecolampa- 
dium non annumero portentis illis, nec huic similes ; etiamsi per- 
multa sint quae merito de his queri possim. Hactenus de nemine 
magnificentius vel sensi vel praedicaui quam de Oecolampadio : 
tamen et hiec professus amicum candidissimum, non solum dictis 
aliquot in colloquiis et in concionibus me perstrinxit, verum etiam 
in libellis suis aliquocies attingit oblique, idque adeo praeter causam. 

Ais isthic Διατριβὴν meam aequissimis animis exceptam. At non 
interim excepta est ab Oecolampadio, qui respondere coepit prius- 
quam esset edita. Offensus erat mea Exomologesi, quasi in hae 
notarim ipsius Confessionem, quum illam nunquam legerim. Certe 


95. feram a : laturus sum ἢ. 
Syluio H. 104. oppido add. H. 
112. interim a : itidem ἢ. 


97. Carolstadius] He came to Basle 
from Strasburg (cf. LE?. 846. 30) about 
the end of October. On 7 Nov. he 
arrived at Heidelberg, to visit Simon 
Grynaeus. As Oecolampadius defin- 
itely states in his Je Eucharistia, 
Basle, A. Cratander, March 1527, p. 90, 
that he had not seen Carlstadt for 7 
years, it must not be inferred from 
Ep. 1522. 55 that they had an inter- 
view on this occasion. See H. Barge, 
Andr. Bodenstein von. Karlstadt, 1905, 
ii. 217-18. For the rapid progress of 
Carlstadt's ideas in Switzerland see 
Ep. 1624. 

sex libellos] E. Freys and H. 
Barge in their admirable bibliography 
of Carlstadt enumerate seven pam- 
phlets (cf. LE?. 847. 22-3. 854) printed 
for him at Basle in Oct. and Nov. 1524 
by Thos. Wolff and A. Cratander: 
Zentralbl. f. Bibliothekswesen xxi, 1904, 
Dp. 305-11, nos. 124, 126, 129, 131, 
135, 138, 139. They are concerned 
with the religious controversies of the 
hour, especially that about the Euchar- 
ist. Copies of them all are in the 
Bodleian (TL. xxxv. 73, 75, 76, 79, 82, 
86; xcvii. 2). 

100. Bernae] For the position of the 
Reformation there at this time see 
Herminjard 128n, 130n. Of this inci- 
dent there appears to be no other 
record. 


100. H : Typogrophi a. 
Isnach a: 
II3. hae H : hoc a. 


102. Buschio a: 


Smach ZH. 106. sunt ἢ. 


typographi] Wolff and Jo. Bebel 
(Ep. 1508. 12n), who was working for 
Cratander (cf. l. 97n); see H. Barge, 
op. cit.,ii.220. Cf. also Epp. 1522. 55- 
7: 1530. 3-4- 
prid. conceptae Virginis] 7 Dec. 
By 17 Dec. they had been released ; 
see Herminjard 130. 
102. sanguinarios] See Ep. 15060. 34n. 
Buschio] See Epp. 1466. 27n, 
1496. 86n, ὅρη. 
103. Alberus] See Ep. 1466. 26n. 
III. Διατριβὴν ] The De libero arbitrio. 
112. respondere] In a little volume 
containing Opuscula of Prosper, Augus- 
tine and Ambrose, de libero arbitrio, 
Basle, T. Wolff, 3 Dec. 1524. His 
purpose, as stated in the preface, was 
to stop the mouths 'nouorum Pela- 
gianorum ' ; among whom he no doubt 
comprehended Erasmus (cf. Ep. 1225. 
284n). See E. Staehelin, Oekolampad- 
Bibliographie, 1918, no. 101. 
113. Exomologesi] See Ep. 1426. 
114. ipsius Confessionem] Oecolam- 
padius had written two treatises on 
this: Quod mon sit onerosa Christianis 
Confessio, Paradoxon, Augsburg, 8. 
Grimm and M. Wyrsung, 20 April 
1521; and De Confessionis obligatione, 
5.l., 1521, with a German version, Augs- 
burg, Grymm and Wyrsung, 28 Aug. 
1521. fee Staehelin, op. cit., nos. 38, 
42, 43, 50. 


1523] TO PHILIP MELANCHTHON 507 
cum illa scriberem, ne somniabam quidem de Oecolampadio. τας 
Possem hic alia multa commemorare, sed eiusmodi facile contemno. 

Et in amiciciis ad multa conniuendum : quanquam in his qui 
profitentur Euangelicam synceritatem, oportebat haec etiam 
abesse. 

Video te sollicitum vt mihi moderate respondeat Lutherus: 120 
imo patere illum suo respondere more. Quod ego moderate rem 
gessi, neque praeter morem meum neque sine certo consilio feci. 
llle si hic multum sui dissimilis fuerit, clamabunt sycophantae col- 
ludere nos, rem inter nos ex composito geri. Proinde malo illum 
seruire causae quam mihi. Si quid in Diatriba nigri salis aspersum 125 
est, quemadmodum tibi videtur, ad Pharelos et huic similes per- 
tinet: id quod etiam testor alicubi. Alioqui erant in Assercione 
Lutheri quedam quae non immerito magnis conuiciis poteram 
exagitare, sed malui causam agere susceptam. [ἢ aliis argumentis 
nonnihil dedimus humanis affectibus, in hoc negotio nulla con- 130 
tumelia me depellet ἃ recto. Videris autem sollicitus ne, si pergam, 
haec causa maiore grauata inuidia simul cum Euangelio periclitetur. 
Atqui Lutherus in literis suis existimat omnino nihil esse momenti, 
siue adsim siue aduerser. lllud polliceor, me nunquam scientem 
arma sumpturum aduersus Euangelieam veritatem. | Et ideo 1:3; 
veritus sum hactenus eciam illa labefactare quae displicebant in 
Luthero, ne simul ruerent et alia probata. Quin illud per omnem 
occasionem molior, vt ex hoc amaro violentoque pharmaco quod 
Lutherus mundo porrexit, nascatur aliquid bonae sanitatis in 
moribus Ecclesiae. Fortasse mores nostri meruerunt tam inclemen- 
tem medicum, qui sectionibus et vsturis curaret morbum. 

Hie sediciosi quidam  vociferantur in meam inconstanciam, 
quum nullus omnium possit vel vnum proferre locum in quo mihi 
non constem. Si piaculum existimant alicubi dissentire a Luthero, 
qui nescio an sibi vbique constet, quur sibi permittunt vbicunque τὰς 
commodum fuerit, a Lutheri dogmatis dissentire ? Non hicin medium 
adferam colloquiorum et compotacionum fabulas. Nonne Oecolam- 
padius apud Sichinium edidit libellum, in quo scribit non esse peri- 
eulum si quis missam appellet sacrifidium ἢ [ἃ sic execratur 
Lutherus vt malit decies mori. Quo tumultu Zuinglius exegit irc 
diuorum imagines ? Aduersus hos, vt audio, libellum etiam 
acrem scripsit Lutherus. Argentorati, nec ibi tantum, publice 
docuerunt nec vllas disciplinas nec linguas esse discendas, praeter 


140 


illie α. 126. Pharelos α: 
133. in literis suis add. H. 
146. dogmatibus H. 


123. Ille Z : lille c. 125. in diatriba H : 
Phallicos H. 127. alicubi ἢ : alicui ac. 
140. nostri mores H. H : imclementem α. 
a?: modium a!. 148. Sichinum 4. 


127. alicubi] In the De libero arbitrio ; 
LB. ix. 1216 5. 

Assercione] Article 36 in Luther's 
Assertio (Ep. 1203. 25n) is concerned 
with free will. 

133. in literis suis] LE?*. 710. 29-31 ; 
and Ep. 1443. 17-20, 54-6. Of. LE?. 
674. 

148. libellum] See Ep. 1308. 26n. 


151. imagines] See Ep. 1496. 8on. 

152. Lutherus] Widder die hymel- 
ischen Propheten, von den Bildern. vnd 
Sacrament, Wittenberg, 4c. Jan. 1525» : 
see Zw. ἘΠ. 362. 

Argentorati] In the  Zesponsio 
ad fratres Germaniae (LB. x. 1616 ΕἸ 
Erasmus attributes this utterance, 
more probably, to a single preacher. 


155 


598 LETTERS OF ERASMUS [1524 


vnam Hebraicam. Aduersus hos acerrime scripsit Lutherus. Quid 
hic commemorem de Carlostadio, cum sordidi quidam nobis respon- 
deant * Nos non seruimus Luthero, sed Euangelio ἡ ? Scripsit istud 
quidem, sed scripsit humano spiritu, scripsit in gratiam Melanch- 
thonis. In horum nonnullis, mi Philippe, video tam impotentes 
spiritus vt, si res illis successerit, verear ne Lutherus eciam ipse 


160 desideraturus sit episcoporum ac pontificum tyrannidem. Quis 


165 


170 


175 


180 


185 


190 


195 


enim coherceat istos qui nec pontificibus auscultant, nec principibus 
nec magistratibus, nec ipsi denique Luthero ? Vnum Euangelium 
occinunt, sed cuius ipsi volunt esse interpretes. Fortassis et hoc 
tolerabile, si quemadmodum a veteribus dissentiunt, ita inter se 
consentirent. 

De tui animi synceritate nihil addubito quin sedulo facias quod 
facis. De Lutheri animo multa sunt quae suadent vt dubitem ; 
et si non ausim omnino meo iudicio fidere, videor tamen ex scriptis 
mihi animum hominis non minus deprehendere quam ex conuictu. 
Est ardens aec vehemens ingenium Lutheri; agnoscas vbique 
Pelidae stomachum cedere nescii. Neque tu nescis quantus sit 
artifex hostis humani generis. Accedit huc tantus negotii succes- 
sus, tantus fauor, tantus applausus theatri, quantus vel modestis- 
simum ingenium possit corrumpere. 

Iam mihi vide, doctissime Melanchthon, ei naui quae se tali 
tempestati commisit, quam validis ancoris, quanta saburra, quam 
fido clauo sit opus, ne depellatur a recto cursu. Hic oculis per- 
spicimus quos spiritus tollant quidam, si vel pauxillum successerit. 
Si constet ratio conscientiae, nihil est quod mihi metuam, quam- 
libet vt isti iactant pusillanimis. Senectutem ac valetudinem 
nec Caesar nec Pontifex mihi potest adimere. Est vnde alam hoc 
corpuseulum. Dignitates et opes nihilo magis ambio quam equus 
elumbis graues sarcinas. Gloriae iam olim sum satur, si quid om- 
nino est gloria. Nec defuerunt pericula quae vei θρασύσπλαγχνον 
possent terrere. Et haec omnia qui contemnit, dicitur meticulosus. 
Tu non auelleris ἃ sentencia tua quam imbibisti: et ego contra 
animi sententiam ea profitebor, quae mihi praeter infamiam certis- 
simum adferant exicium ? Nihil mihi facilius quam hane vitam 
contemnere, quae perpusilla superest, eaque tot morbis obnoxia, 
vt mors posset esse in votis, si possem hanc conscientiam probare 
Christo. Nec alio spectant vel mea contatio vel moderatio quam 
vt vtrique parti prodessem. Odi seditionem, et a saeuitia semper et 
constanter dehortatus sum principes. Si saluis hominibus queam 
iugulare vicia, videres quantus sim futurus carnifex, ἀφ᾽ ἑστίας 
ἀρξόμενος. 

De fide tua nihil addubito, tametsi iam tocies deceptus ab his 
quibus vel decem vitas eram crediturus. Sed quicquid scribitur, 
vel ypauparoóópov perfidia vel alio quopiam casu profertur: si 


I55. Carolstadio H. — 157. quidem add. H. I59. H: vereor a. ΤΌΣ: H: 


auscultent a. 163. Fortasse H. 166. H : anini c. H : fedulo a. 
168-9. mihi ex scriptis H. 175. 61 H : de a. 180. H : pusillanimus a. 
190. possit ἢ. possim H. 191. spectauit mea vel ἢ. 195. ἀρξά- 
μενος Η. 

154. Lutherus] See LE?. 855. 183. sarcinas] Cf. Ep. 1481. 38n. 


171. Pelidae] Hor. C. r1. 6. 6. IgI. contatio] Cf. Ep. 1384. 20n. 


I523] TO PHILIP MELANCHTHON 599 


colloqui licuisset, plura effudissem in sinum tuum. Illud vnice 
cupio, σὺ apud vos religiose et colatur et ametur Euangelium ; 200 
de me non admodum laborabo. 

Neseni mortem acerbissime tuli. Erat amicus candidus et 
constans, etiamsi mihi minime foelix.  Praedicatur apud omnes 
Germanorum fides, quo nomine Britanni non perinde bene audiunt ; 
at hoc fuit fatorum meorum, vt apud Britannos mihi contigerint 205 
amici multo syncerissimi, apud Germanos longe dissimiles aliquot : 
nec enim ex paucis estimo vniuersos. De orationibus Demosthenis 
et Aeschinis Latine vertendis demiror te mecum agere, quum nemo 
viuat, opinor, hodie qui hoc magis praestare possit quam tu. Mihi 
nune alia sunt in manibus, et haec prouintia tuam aetatem magis 210 
decet. Bene vale. 

Basileae. 4. Id. decemb. An. 1524. 


Vereor vt legas has extemporarias notulas. 


10011524. ΤῸ JoACHIM CAMERARIUS. 


Libellus alter, fo, K* (a). Basle. 

ΤΣ». 686. N.p.607: Lond; xix.7: LB. 716. I1 December 1524. 

[First printed in H, no doubt from Erasmus' rough-draft, and reprinted in N : 
then in à volume edited by Camerarius with the title Libellus alter epistolas com- 
plectens Eobani et aliorum quorundam. doctissimorum virorum, Leipzig, in officina 
Papae, 1557 (a). Camerarius text is in some points better than that of H, and has 
signature, postscript and address (cf. Erasmus' letters to Pirckheimer, printed, no 
doubt from the originals, in P ; see Ep. 1085 introd.). Clearly therefore a repre- 
sents the letter actually sent, and may be given precedence here.] 


S. Onr valetudinem hane, non tam ob id quod me discruciat, quam 
quod per eam non liceat erga amicos humanitatis obire munia : 
adeo durius est inhumanum fieri quam infelicem. Ac frequenter 
accidit, nescio quo fato, vt complures simul inundent ac propemo- 
dum obruant. Itaque fit non raro vt eodem tempore mihi sit 
literis onerandus qui Romam, qui Galliam, qui Britanniam, qui 
Brabantiam, qui Germaniam adeat. Porro quum tu adesses, tam 
erat imbecilla valetudo vt aegre ferrem laborem promendae vocis : 
adeo vt non solum Comiti Polono ad conuiuium vocanti excusarim, 
verum etiam ambientem coenare mecum reppulerim. Proinde io 
cogor huius infelicitatis non modo pigere sed pudere quoque. Quod 
autem malum in vita durius accidere potest quam quod habet 
cruciatum eum pudore coniunctum Ὁ Εὖ sunt quidam qui nostram 
excusationem, multo quam vellem iustiorem, non recipiunt. 

Tu vero, mi Ioachime, quum te tam frigide acceptum tam càn- τς 
dide interpreteris, nimirum probas mihi simplex tuum ac benignum 
ingenium. Iam vero quando non solum boni consulis quod a me 


unt 


1523. 212. Idus H. 213. Vereor . . . notulas add. H. 1524. 1r. S. u: 
ERASMVS ROT. IOACHIMO CAMERARIO S. D. ἢ. 2. licet H. δ:-ς Sb, er 
Brabantiam a: sint literis onerandi, hio qui Romam, ille qui Galliam, alius qui 
Britanniam, alius qui Brabantiam, alius H. 9. excusarem H. 


1523. 203. minime foelix] Cf. Ep. 1225. 357-64. 
1479. 86-9. 1524. 9. Comiti Polono] See Epp. 
204. Germanorum fides] Cf. Ep. 1:242. 25n, 1496. 211-135. 


b 
Un 


c3 
Ut 


40 


FS 
[va 


50 


600 LETTERS OF ERASMUS [1524 


fuerat excusandum, verum etiam tam accurate gratias agis pro 
breui colloquio, pro salutatiuncula litteris ad Melanchthonem 
scriptis adiecta, et hanc ceu non vulgarem quandam humanitatem 
verbis magnificis attollis, agnosco raram minimeque vulgarem 
humanitatem ingenii tui ; quam vt in te vehementer amo, ita doleo 
in tam paucis inueniri nunc ex eorum numero qui Musarum sacra 
colunt. Non enim oportet Gratias a Musis abesse. At quosdam his 
temporibus videre est qui pro tribus Gratiis tres Furias addiderint 
Musis: tanta est morum barbaries, tanta scriptorum amarulentia. 

Porro, quemadmodum in hac caussa mihi declaras insignem 
naturae tuae bonitatem, ita dum litterarum euulgatarum suspi- 
cionem abs te depellis, profers mihi quantum et ingenii felicitate et 
dieendi facultate polleas. Nihil enim abs te praetermissum est 
quod bonus orator ad talem caussam adferre debuerit. Itaque 
scito, mi Ioachime, hic te mihi nihil aliud persuasisse quam te 
caussam etiam non optimam optime posse tueri. Nam mihi quidem 
priusquam tu verbum faceres, persuasissimum erat hic nihil esse 
commissum tua culpa; nec illa suspicio culpae quam tu depre- 
caris, οὐδὲ kar ὄναρ vnquam venit in mentem Erasmo. Et iam 
satis diuino qui sint illi quorum stultam sedulitatem tu notas. 
Nec eram questurus hac de re apud Melanchthonem, nisi caussa 
quae illic agebatur, eguisset et hoc argumento. Siquidem edidere 
iam pridem epistolam Lutheri ad Pelicanum, ediderunt Iudicium 
Melanchthonis : qua de re nemini verbo sum questus. 

Qui tuas reddidit, plane non eguit tua commendatione ; nimi- 
rum ipsa, quod aiunt, fronte prae se ferens ingenium imaginibus 
dignum, ac praeterea propensam quandam in me beneuolentiam. 
Nesenum nobis praereptum doleo, sed gaudeo te enatasse; nam 
aiunt in communi fuisse periculo. Bene vale. 

Basileae. πι Id. Decemb. An. M.p.xxiirr. 

Erasmus Rot. suapte manu ex tempore. 

Vereor vt legas. 

Vtriusque litteraturae doctiss. loachimo Camerario. 


1518] 525...) FROM PAUL Vorz. 


Leipzig ΜΕ, Hugshofen. 
EE. 32. 11 December 1524. 


[An original letter, autograph throughout.] 


S. P. D. Ternas breui ad te dedi litteras, Erasme per Christum 
chariss(ime», pro quibus vnas tantum exultatione et osculis accoepi 


1524. 21-2. verbis. . . humanitatem om. H, per lapsum. 22. quam om. H. 
25. addidere H. 29. profers « : probas H. 34. persuasum HH. 35. cul- 
pae add. H. 36. vnquam add. H. in mentem add. H. iam 
add. H. 39. quam illic agebam Z. 40. Pellicanum XN. 47. Idus N. 
48-50. Erasmus... Camerario om. H. 


1524. το. salutatiuncula] See Ep. (Ep. 1466. 26n). 

1496. 209-13. Iudicium] See Epp. 1348. 35n, 
40. epistolam] LE?. 710, of 1i Oct. 1496. 26n. 

1523; printed with Alberus' Judicium 1525. 1. Ternas] None are extant. 


FROM PAUL VOLZ 601 


1525] 
postridie concoeptionis S. Mariae, adeo chara sunt mihi omnia 
quae abs tuo proficiscuntur ingenio. Quod vero Gallus ille sacri- 
ficulus cum aliis, vt scribis, pluribus e viuis te, licet falso, extulit, 
gaudeo vehementer; non quidem ob illius mendacium, sed quod 
tua haee vita non sit ignauiae dedita, sed operosa magis et Ecclesiae 
Dei scholisque vtilissima. Faxit Deus opt. max. vt posthac soepe 
diuque, dum ita lubet, mentiantur illi [illi], tu modo diuina clementia 
studiosis omnibus supersis diutius. Porro quod calculo iam leuius 
cruciaris, perplacet. Quod te nulli addicis factioni, non possum non 
laudare, etsi ob hoc solum alii te vituperent, cum iuxta Apostolicam 
doctrinam eiusmodi sint carnales et secundum hominem ambulent. 
Quod in ὀπισθογραφίᾳ * scholarum ἀμφίβιον ᾿ iunxerim ignoro ; nam 
quid epistolio superscripserim excidit memoria. Hoc duntaxat 
scio, quod per iocum graecissans ἀμφίβιον adscripsi, quod. viueres 
neene dubitarem ; neque aliud in mentem venit meam. 

Libellum de lib4ero» arbitrio» habeo et legi, et impensius placet 
haec Erasmica temperatura quam scrupulosa illa et nimis emuncta 
Lutheranorum doctrina. Alia nondum vidi. O si tuus propediem 
prodeat eum Eubulo Trasimachus! Puto te iam audisse rationem 
Exabbatis; quae tamen inicium habuit a dominandi contemptu 
mihi fere adnato, vires accoepit ab ambitione Dispensatoris monas- 
terii: qui cum omnia habeat in manu, vnum adhue persequitur 
cum annulis pedum. Cum iam supra spem passus sit repulsam, ego 
vero adhuc pendeam a Dominorum sententia, iam non Exabbas sed 
Bisabbas vocor. Is est fortunae iocusque ludusque. Parce ac vale, 
mi Erasme. E monasteriolo .11. Decemb. 1524. 

Tuus ex animo P. Volzius. 


Honorato viro D. Erasmo Roterodamo, amico in Christo charis- 
simo, Basilaeae. 


1230,1448,1502] 526 To DukxE GEORGE OF SAXONY. 


Basle. 
12 December 1524. 


1550 


Copenhagen MS. G. K. S. 95 Fol., f. 184 («). 
Dresden MS. Loc. 10300, f. 18 (8). 
Hp» 812: IN p: 775: :- Trond. xxi 7: EB: 718. 


[For this letter there are two authentic manuscripts: Erasmus' autograph rough- 
draft (a) in the Copenhagen MS. (see App. 13 in vol. iii) ; and the actual letter 
received by Duke George, among his correspondence at Dresden, written by 
a, secretary (5!), corrected and signed (ll. 237-41) by Erasmus (8?). The agreement 
of « and β is so close that, though β is the final form of the composition, precedence 


14. ὀπισθογραφία MS. 


3. postridie concoeptionis] 9 Dec. 


Volz at Hugshofen. See BRE. 241. 
12. Apostolicam] 1 Cor. 3. 3. 


25. pedum] This crozier seems to 


21. Trasimachus] The dialogues pro- 
mised in Cat. Luc., Jan. 1523: see 
I, p- 34. 22-9. 

22. dominandi contemptu] Cf. Ep. 
1075. 2-4. 

23. Dispensatoris] Possibly this am- 
bitious Steward may be the same as the 
Prior, who next year took advantage 
of the Peasants' Revolt to supplant 


have had considerable value in money : 
see BRE. 241. 

26. Dominorum] 80. Ensisheimen- 
sium; the Council representing the 
Austrian Government in Alsace, located 
at Ensisheim (cf. Ep. 319. 26). For the 
power of the Council to intervene in the 
affairs of Hugshofen cf. Ep. 1607, and 
BRE. 241. 


MT 
υ 


t 
[n 


30 


un 


IO 


I$ 


20 


25 


30 


35 


602 LETTERS OF ERASMUS [1524 


may be given to «, which has Erasmus' own orthography. "The address-sheet of 
β is missing. 

F. Gess prints this letter from 58 in Akten und Briefe zur Kirchenpolitik Hz. 
Georgs von Sachsen, 1905, pp. 777-82 ; giving & collation with LB. In l. 21 he 
takes diuinaret as the reading of 2; but when examining that manuscript in July 
1907, my wife and I were of opinion that ὁ had been added by a modern, or at 
any rate not a contemporary hand. 


S. P. Illustrissime Princeps, accepi ternas iam a celsitudine tua 
litteras, vnas ΧΧῚ Maii. scriptas, quibus inclusum erat earum 
exemplar, que meis primis, ni fallor, ad te litteris respondebant. 
Tertie nuper reddite sunt, quibus significas tibi redditum libellum 
De libero arbitrio. Priores multum habent stomachi quod non olim 
prodierim in harenam aduersus Luterum ; quasi, si id fecissem, 
res non fuerit hue vsque progressura. Ad eas tum paucis, et ex 
tempore respondi: verum quando comperimus non raro fieri vt 
litterae intercipiantur (quemadmodum nunc deprehensum est nec 
meam epistolam fuisse redditam, qua primis tuis ad me litteris 
responderam, nec tuam cuius exemplar nuper misisti) repetam 
argumenti summam. 

Quum primum  Luterus aggrederetur hanc fabulam, totus 
mundus illi magno consensu applausit; inter quos arbitror et 
tuam fuisse celsitudinem. Certe fauebant theologi, quos nunc 
habet infensissimos, fauebant et cardinales aliquot, ne quid dicam 
de monachis. Susceperat enim optimam causam aduersus cor- 
ruptissimos scholarum et Ecclesie mores, qui eo progressi fuerant 
vt iam res nulli bono viro tolerabilis videretur: deinde aduersus 
hominum quorundam genus, ad quorum deploratam maliciam 
suspirabat orbis Christianus. Quis autem tum diuinare poterat 
negocium hoc hue vsque progressurum ? 5i mihi Daniel quispiam 
hoc fuisset vaticinatus, non habuissem ilh fidem. Arbitror ne 
Luterum quidem ipsum sperasse huiusmodi successum. Et tamen 
antequam Luterus quicquam edidisset preter Axiomata de indul- 
gentiis pontificis, ac tantum vna aut altera pagella cireumferretur 
inter fautores, deterrui ab incepto; simul et Luteri doctrinam im- 
parem iudicans huie negocio, qui nunc bellando bellator factus est, 
et diuinans rem in seditiones ac tumultus exituram. 

Cumque id temporis esset mihi arctissima familiaritas cum his 
qui magnis studiis applaudebant huius exordio fabulae, nemo 
tamen meum animum vertere potuit vt probarem institutum. 
Certe fabule actionem palam et constanter apud omnes improbaui. 
Adeo vt quum sentirem, me apud Brabantos agente, Frobenium 
instigantibus doctis, quorum erat Capito, libellos aliquot Luteri 


TIT. S. P. a: ERASMVS ROT. GEORGIO DVCI SAXONIAE S. D. H. 18. ef 

: et/et a. 20. quorundam add. H. 21. poterat aH : om. B. 
23. Arbitror 8: Aribitror a. 27. cH : imparem 8. 29. B: sed tiones a. 
ac B : ac[[ac o. 30. Cüque a: Quumque 8: Quum Z. 

2. vnas] Ep. 1448. 10. meam epistolam] Ep. 1313. 

earum] Ép. 1340. primis tuis] Ep. 1298. 

3. meis primis] Ep. 1313. 11. nec tuam] Ep. 1340. 

4. Tertie] Ep. 1503. As yet Ep. 1520 2r espere Luther's first Theses; 
had not arrived. see Ep. 785. 3 

5. Priores] Ep. 1448. 271 dite "Through friends; οἵ. 


8. respondi] Ep. 1499. Ep. 1143. 22n. 


1526] TO DUKE GEORGE OF SAXONY 603 


typis excudisse, litteris illi denunciarim, fieri non posse vt amicicia 
mea vteretur, si talibus libellis contaminare pergeret suam officinam. 
Nec his contentus adieci coronidem libello Colloquiorum, qui tum 
forte Louanii excudebatur, in qua clare ítestificatus sum me ἃ 
Luterano federe esse alienissimum. Interim et Luterum, quando- 4o 
quidem prior ad me scripserat, clam admonui vt rem syncero 
gereret animo, eaque moderatione que deceret Euangelii profes- 
sorem. Nec Cesaris animus adhuc abhorrebat a Luteri doctrina. 
Tantum monachi quidam et commissarii vociferabantur, quorum 
questui videbatur aliquid decedere. Horum vesanis tumultibus 45 
potissimum effectum est vt ex parua scintilla tantum surgeret 
incendium. 

Quo magis reuocabam Luterum ad moderatiora consilia, hoc 
ille seuiebat acrius. Rursus dum diuersam partem studeo compe- 
scere, hoc retuli gratiae, vt iactitarent me sentire cum Lutero. 5o 
Dices, quur non prodibas in aciem, posteaquam iam incruduerat 
malum ?  Habebam hane de meipso opinionem, neminem esse 
minus idoneum ad hoc negocii quam me. Nec arbitror hanc esse 
falsam animi persuasionem. Caeterum qui hoc iactitabant apud 
Caesarem aliosque principes, per me potissimum opprimi posse 5; 
Luterum, nequaquam simplici animo id faciebant. lidem enim 
predicarant me nihil scire rei theologice, et adhuc predicant. 

&* Quid igitur agebant isti? nimirum vt Erasmum inermem tot 
dentatis beluis obiicerent, totiusque negocii inuidiam in meum 
caput deriuarent. Quam vero laudem hinc retulissem ? videlicet 6o 
vt me preberem theologorum scribam, qui sibi vindicassent erudi- 
tionis gloriam, elocutionis tantum mihi concessissent. Nec vnquam 
illorum animis eram facturus satis, nisi conuiciis ac iurgiis debac- 
chans omnia tumultu complessem, ac tantum seuissem calamo in 
Luterum, quantum illi feruebant odiis. Quin et illud agebant, vt 6; 
qui prius cum Lutero sensissem, viderer hane veluti palinodiam 
canere, Sic enim proponebant : Scripsisti pro Lutero, scribe nunc 
aduersus Luterum.  Aequa vero conditio, vt prius mentirer in 
caput meum, deinde calamum meum dederem in seruitutem 
morosis ac cerebrosis quibusdam, mihique plusquam capitalibus 7o 
hostibus: quod nunquam esse desinent, nisi posteaquam desinent 
odisse bonas litteras. ld facient ad Grecas, vt aiunt, Calendas. 

Iam nisi omnia istorum placita defendissem, dedidissem memet 
illorum odiis. Noui hoe hominum genus. dta quid aliud erat 
futurus Erasmus quam istorum carnifex ? Nec dubium quin illud 7; 
statim euenisset quod nunc videmus euenisse, vt quotquot impendio 
fauerent Lutero—fauent autem vbique plurimi—, aut amici nobis 


39. forte om. N. 40. Interim et a : Itaque H. 41. prior add. H. 
43. abhorrebat «: abhorrere videbatur H. 45. vesanis a : insanis H. a H: 
tumultubus 8. 48. ad moderatiora consilia om. H. 531. posteaquam a : 
postquam Z4. iam « H : om. B. 52. meipso a N?: me ipse HXN*. 
53. negocium ἢ. B : hanc non esse α, 57. predicarant a, pro pre- 
dicabant prius scripto : praedicabant H. 60. a N : diriuarent ἢ. 62. a N : 
elocutiones H. 72. vt add. H. 73. dedidissem a Lond.: dedissem N LB. 

36. litteris] Cf. Epp. 904. 19n, 1499. — 1141. 15n. 

ISn. 73. dedidissem] 1t is noticeable that 

:38. coronidem] Ep. 1041. here, and again in Ep. 1564 fin., Lond. 


41. &dmonui] Ep. 980; and cf. Ep. follows not N but H. 


So 


9o 


95 


IOO 


105 


IIO 


IIS 


I20 


604 LETTERS OF ERASMUS [1524 


esse desinerent, aut, quod experior in nonnullis dudum intimis, ex 
amicis verterentur in hostes capitales. Nulla est regio in qua 
mihi meae lucubrationes non plurimos amicos conciliarant ; et 
hac possessione mihi sat beatus videbar in fortuna quamlibet 
tenui. Ea possessio longe charissima equo animo fuerat deponenda, 
simulque consequebatur vt bonarum litterarum  osoribus me 
presidiis amicorum destitutum et inermem obiicerem, vel potius 


; vtrinque dilacerandum preberem. 


Hic me consolaberis pontificum et Cesaris presidio: an isti mihi 
succurrent, qui nulla vi possunt efficere quo minus contumeliarum 
et criminum plenis libellis lapidentur ipsi * Quod ad diuitias attinet, 
est vnde alam hoc corpusculum. Ceterum quisquis huic valetudini 
atque aetati dignitates dederit, non dicam boui clitellas, sed equo 
vetulo et elumbi sarcinam imposuerit, sub qua concidat. lam 
audio, quod aiunt quidam, fidei Catholicae vitam etiam impenden- 
dam. At me terrebat exemplum Oze, cui parum feliciter cessit 
voluisse labanti arcae succurrere. Non est cuiusuis nutanti fidei 
humeros supponere. Ipse Hieronymus dum oppugnat hereticos, 
vix cauet quin incidat in heresim. Quid igitur mihi metuendum erat, 
quum aliis rebus nato, tum ad hane harenam nequaquam instructo * 
Nec dubitabam quin ex tot theologorum agminibus, ex tot episco- 
porum collegiis essent prodituri, qui rem tam arduam et vellent 
suscipere et possent prestare. Nec me fefellit mea diuinatio. Quam 
multi quantique viri coorti sint in Luterum vides. Qwueso quid his 
effectum est ? ^ Aecessit terribile Pontificis edictum, terribilius 
Cesaris, denique carceres, confiscationes, palinodiae, fasciculi, 
incendia. Nihil his rebus video profectum, nisi quod malum indies 
serpit latius. An igitur istos vel tantulum commouisset pygmaeus 
Erasmus in harenam prosiliens, qui tantos gigantes negligunt * 

Me quidem praeter dogmatum hyperbolas vehementer offendit 
in Luteri libris ynarulentia, cum pari coniuncta arrogantia: quan- 
quam nunc succedunt illi ad quos collatus Luterus modestus videri 
queat. Ettamen vix ausus sum meo fidere iudicio, quoties meo cum 
animo reputabam tot hominum milia in Luteri fauorem consen- 
tientia: inter quos si nihil me moueret turba, plurimos noueram 
ingenio felici magnoque iudicio preditos, nec vulgari doctrina, 
postremo mihi semper antehac visos integros ac pios homines. 
Proinde sepe mecum demiratus sum quid isti viderent in scriptis 
Luteri, quod tam pertinacibus studiis amplecterentur ac ienerent 
mordicus. Et tamen ex his nullus adhuc repertus est qui mihi per 
omnia satisfecerit, si quando incidit familiaris conflictatio. Verebar 
itaque nonnunquam ne mei stuporis esset, qui ea non perspicerem, 
quae ili veluti perspicua, tanta cum fiducia tantoque consensu 
tuerentur. 

Non est igitur quod quisquam hic reprehendat meam cuncta- 
tionem, quum lentius cunctatus sit diuus Hilarius antequam in 


104. incendia add. H. 117. adhuc om. H. 122. hic om. H, in fine versus. 
cunctationem aH : vel cunctationem 8, ?» initio paginae. 


9r. sarcinam] Cf. Ep. 1481. 38n. 103. Cesaris] See Epp. 1192. 66n, 
93. Oze] Uzzah; see 2 Sam. 6, I 1217. I44n. 
Chron. 13. 104. incendia] See Epp. 1102. 13n, 


102. Pontificis] See Ep. 1141. 20n. 1157. Ón, 1186. 15n. 


1526] TO DUKE GEORGE OF SAXONY 605 
Arianos stringeret calamum. Illi diu siluisse non erat collusio, sed 
religio; me vero et alia quedam religio commouebat. Non raro 
mecum suspirare soleo, perpendens quo tandem esset prolapsa 
Christiana pietas. Mundus instupuerat ceremoniis, mali monachi 
regnabant impune, qui laqueis inexplicabilibus inuoluerant homi- 
num conscientias. "Theologia ad quas tricas sophisticas reciderat *? 
Tam definiendi temeritas in immensum processerat. Ne quid hic 
commemorem de episcopis aut sacerdotibus, aut his qui nomine 
Romani Pontificis excercebant tyrannidem. Itaque sic mecum 
cogitabam : Quid si morbi nostri meruerunt tam inclementem cura- 
torem, qui malum nullis malagmatis aut vnctionibus sanabile, 
sectionibus et vsturis sanet ? et Deus ita voluit abuti Lutero, 
quemadmodum olim abusus est Pharaonibus, Philisteis, Nabuchodo- 
nosoribus et Romanis ? Videbatur enim tantus successus non absque 
numine geri, presertim quum bona pars huius fabule per homines 
sordidos ac prodigiose tum maliciae, tum stultitiae geratur. 

Hue igitur appellebam animum, vt exitum huius tragoedie 
Christo committerem, hoc tantum agens interim, vt quos possem 
auocarem ab addictione factionis, et vtranque partem sollicitarem, 
vt, si fieri posset, ad equas conditiones vtrique descenderent, atque 
ita paulatim rediret concordia. Ad id conficiendum videbar mihi 
exordia non omnino pessima excogitasse. Id primum tentatum est 
in concilio Wormaciensi ; mox idem egi per litteras apud Cesarem ; 
deinde apud Adrianum sextum, et Clementem septimum ; postremo 
apud huius legatum Card(inalem» Campegium.  Tentati sunt et 
Luterani negocii proceres, si possent mitescere. Hos comperi 
mire prefractos, adeoque non faciles ad remittendum aliquid de 
ceptis, vt indies superioribus adderent acerbiora. Ac principibus 
diuerse partis videbatur hoc esse decretum, vt dissidium hoc seuicia 
compescerent. 

Ad hoc consilium, etiam si iustum ac verum esset, tamen perspi- 
ciebam non opus esse mea opera. Sit sane coniiciendus in ignem, 
qui pugnet aduersus articulos fidei, aut si quid aliud tanto Ecclesie 
consensu receptum est, vt cum illis parem habeat autoritatem. 
At aequum non est vt quiuis error igni puniatur, nisi accedat 
seditio, aut aliud crimen quod leges capite puniunt. Neque enim 
ad hoc valere debet Euangelii pretextus, vt impune peccetur, sed 
ne omnino peccetur, etiam si per leges liceret impune. De potestate 


144. rediret a: 


125. quedam om. H. 
152. di- 


sarciretur H. 146. per litteras om. H. 
uerse a : aduersae H. 156. pugnat H. 


I33. curatorem a : correctorem H. 
151. cH : supibribus 5. 
tantoa: magno H. 


146. Wormaciensi] The reference is 
no doubt to the Consiliwm mentioned 
in Ep. 1149 introd.; which was put 
into circulation just before the Diet at 
Worms. 

apud Cesarem] There is no trace 
of any letter of Erasmus to Charles at 
the time of the Diet; but he was in 
open communication with the Imperial 
ministers (Epp. 1195, 1197-9). A year 
later he had another pamphlet in hand 


(Ep. 1275. 20n) ; and was again address- 
ing himself urgently to the Court (see 
Ep. 1278. 13n). Cf. also Epp. 1496. 53. 
ISIS. 4I. 
^ 147. Adrianum] See Ep. 1352. 
Clementem] See Ep. 1418. 
148. Campegium] See Epp. 
1415, 1422. 
149. proceres] Erasmus was perhaps 
thinking of such letters as Epp. 985, 
1202 : cf. Ep. 1275. 21n. 


I41O, 


M 


"μ᾿ 


μι 


Ι 


- 


-ι 


»" 


30 


G3 
Iu 


40 


45 


Un 
Gn 


6o 


606 LETTERS OF ERASMUS [1524 


Pontificis multis in articulis theologi Parisienses dissentiunt ab 
Italis, et alteram partem errare necesse est : neutra tamen alteram 
ad ignem vocat. In multis dissentiunt qui Thomam sequuntur, 

165 ab his qui adherent Scoto: et vtrosque fert eadem schola. Nune 
magnopere vereor ne vulesaribus istis remediis, hoc est palinodiis, 
carceribus et incendiis, malum nihil aliud quam exasperetur. 
Bruxelle primum exusti sunt duo: tum demum cepit ea ciuitas 
fauere Lutero. Si lues hec dimanasset ad paucos, posset vtcunque 

170 amputari; nune adeo late peruagata est vt ipsis etiam monarchis 
existimem metuendum. 

Non hee eo spectant vt censeam hoc malum esse negligendum, 
sed vt doceam vulgaribus remediis non esse exasperandum. Quem 
mouet illa palinodia incendii metu extorta ? Deinde vnus aut alter 

175 affectus supplicio quid aliud quam iritat tam numerose factionis 
animos ? Age fingamus his remediis opprimi posse malum ; quid 
refert opprimi, mox vehementius repullulaturum ? Ac mihi quidem 
nonnulla spes esset Pontificem ac principes ad equas conditiones 
fleeti posse, si remitteret fortassis nonnihil et Luterus: verum 

18o hic Luteranos quosdam video, de quibus mihi nulla spes est equis 
legibus auscultaturos. Itaque quod superest, pura conscientia 
venor occasionem, si queam aliquid adferre momenti ad sarciendam 
publicam concordiam ; et si non licet prestare quod optimum est, 
certe quod optimum est non desinimus assiduis à Christo votis 

185 flagitare. Vtinam hie nobis volare dignetur non Mineruae noctua 
sed Christi columba! que quorundam temeritatem nobis vertat in 
bonum exitum. Hec integer et ago et opto. Vtracunque pars 
vicerit, ego non fruar victoria, hinc breui demigraturus. Verum 
id faciam aequiore animo, si videro Christi causam ferre palmam. 

igo Luterus porrexit orbi pharmacum violentum et amarum: id 
quale quale est, optarim vt aiiquid bone sanitatis gignat in corpore 
Christiani populi, tot malis vndique corruptissimo. 

Sunt alia que non satis tutum est litteris committere ; que 
si nosset tua celsitudo, non scripsisset mihi duas tales epistolas, 

195 quibus longe dissimiles scribunt Pontifex, Cesar, Ferdinandus, et 
Rex Angliae. Nec tamen offendor ingenuitate tua. Sie tibi per- 
suaserat aliquis, et religiosus quidam ardor erga fidem catholicam 
talia tibi dietabat. Alioqui predurum erat illud, ἡ Vtinam ante 
triennium hane tibi mentem Deus dedisset, vt a factione te seiun- 

200 Xisses, et ita seiunxisses vt edito aliquo aduersus illos scripto ᾿, et 
caetera. Imo, quod admonet illustriss(ims&? celsitudo tua, iam 
factum est ante annos quatuor, et multo plus factum est quam tu 
exigis. Nunquam enim me ilii factioni adiunxi, maluique tot ami- 
corum iacturam facere quam vel paululum admisceri factioni quae 

20; tum erat vbique plausibilis. Quot libellis, quot epistolis testatus 
sum mihi nihil fuisse rei vnquam cum Lutero! quot locis non 
dissimulo me ab illo dissentire! "Tametsi veterem cum eruditis 


162. in multis H. 168. ea om. H. 178. pontifices H. 179. 81 add. 
H. 196. 8: Angli c. 203. enim om. H. 206. rei add. H. 

168. Bruxelle] See Ep. 1384. 2n. 196. Rex Angliae] Cf. Ep. 1467. 16n. 
195. Pontifex] Ep. 1438. 198. Vtinam] Ep. 1448. 33-5. 

Cesar] Ep. 1270. 205. epistolis] e.g. Epp. 939, 961, 


Ferdinandus] Ep. 1505. 967, IO4I, 1141. 15}. 


1526] TO DUKE GEORGE OF SAXONY 607 


amiciciam, quoad licuit, alui, sed sic vt dogmatis illorum non 
accederem. . Hane meam ciuilitatem laudauit etiam Pontifex 
Adrianus et R. D. Card. Campegius, nimirum intelligentes hoc 210 
expedisse causae. Fortasse non defuturi sunt qui moderationem 
meam, qua in Collatione sum vsus, calumnientur ; quum ea 
vehementer probetur, tum eruditis permultis, tum Regi Anglorum 

et huius Cardinali. Ea moderatio magis grauat Luterum quam 
omnia conuicia. Videor nonnullis sero descendisse in harenam. 215 
Vtinam tam feliciter descendissem quam descendi mature! Res 
ipsa declarabit me nusquam defuisse causae Ecclesiae. 

Erat in rem studiorum Mosellanum quam diutissime nobis esse 
superstitem ; sed huius mortem hoe aequiore animo fero, quod 
huic tumultuosissimo seculo subtractus est. De successore suspicor 220 
iam esse prospectum, quandoquidem iam vetus erat epistola qua 
id a me postulas. Vtriusque lingue sic peritum vt possit Mosellano 
succedere, difficile est reperire ; sed longe difficilius qui, quod addis, 
prorsus sit alienus a factione Luterana. Si quis tamen occurret 
qualem optas, significabo. 225 

Hactenus ad duas epistolas tuas priores: nune ad extremam. 
Collationem nostram tue celsitudinis caleulo comprobari sane 
gaudeo. Veniunt a multis epistolae, huic meo labori gratulantes. 
Sunt qui fateantur sese hoc libello lecto mutasse veterem sententiam. 
Scribunt etiam Wittenbergae aequissimis animis exceptum. Hie 230 
tamen fremunt.  Oecolampadius in singulis concionibus aliquid 
iaculatur in eum libellum. Accepi libellum De votis, et cepi legere. 
Video loquacissimum esse. Sed illi iam accurate respondit Iodocus 
Clithoueus, theologus Parisiensis. Arbitror libellum De modo 
orandi iam isthic esse: alioqui misissem. Et fortasse mittam, si 23 
qui has reddit, tantum sarcinae volet suscipere. 

Precor vt Dominus Iesus illustriss(imam) celsitudinem tuam diu 
seruet incolumem. 

Basileae prid. Id. Decemb. An. 1524. 

Erasmus Rot. 240 
E. celsitudini tuae addictiss. 


un 


208, amiciciam a£5?: om. β'. dogmatibus Π. 210. R. D. om. H. 
212. B: calumnietur a. 213, tum ante eruditis aH : cum f. 216. 
descendi add. H. aH : matur 8. Res af? : res £!. 221. iam ante vetus 
add. H. 227. B: calculo/lo o. 229. fatentur H. 231. Oecolampadius 
α: Quidam HH. 232. iaculantur H. 234. Clitoueus N. 236. reddet H. 
suscipere « : recipere ἢ. 239. cN? : Decembris H N*. 240. Erasmus... 


241. addictiss. add. 6? : om. H. 


212. Collatione]The De libero arbitrio. — 74n, 1523. 104-10. 


221. epistola] Ep. 1448. 234. Clithoueus] In his 4ntilutherus, 
226. priores] Epp. 1340, 1448. Paris, S. Colinaeus, 13 Oct. 1524: 
extremam] Ep. 1503. bk. 3 of which is * contra eneruationem 


228. epistolae] Epp.1509,1511,1513. votorum monasticorum quam inuehere 
230. Wittenbergae] See Ep. rs5oo. contendit Lutherus '. 
42-3. De modo orandi] See Ep. 1502. 
231. Oecolampadius] Cf. Epp. 1496. 241. E.] eidem, 


608 LETTERS OF ERASMUS [1524 


1161527. ΤῸ FRANOIS MorrNiUs. 


Opus Epistolarum p. 767. Basle. 
N..p. 232 : Lond. xx, 48.;, LB..212. 12 December 1524. 


ERASMVS ROTERODAMVS FRANCISCO MOLINO, EPISCOPO 
CONDONIENSI, S. D. 


HAERES, vt scribis, meus Hilarius, vtinam haberet tantum mentis 
quantum habet bonae mentis! Mandaram etiam scripto vt ante 
Septembrem isthic pararet mihi nidulum : nihil meminit, ebrius, 
opinor, voluptate repetitae Galliae, quam vnice adamat. Rursum 

5 Sseripsi me non venturum ante proximum ver. Interea, si ipsi esset 
felix Gallia, frueretur: sin minus, recurreret hue, mihi futurus 
vsui, sibi fortasse nulli incommodo. — Venit cum aliquot extortis 
ac superuacaneis epistolis, mox in Galliam reuolaturus. Si tua 
benignitas vult illi bene facere, et si videbitur dignus, ne com- 

io mittat illius manibus multum pecuniae, sed prospiciat de sacerdotio 
quod non possit prodigere. Noui hominis ingenium, non odi. 

Narrat tuam excellentiam decreuisse huc aduolare. Id tametsi 
suspicor abs te ioco dictum, tamen quando sic asseuerat Hilarius, 
non video causam quur tantum suscipias iter. Fortassis in Septem- 

15 bri commissurus eram hoc corpusculum itineri. In hyeme non 
faciam, nisi decreuero mori: ne in ver quidem possum aliquid 
certi promittere. Bellum incrudeseit ; qualis sit futura valetudo 
incertum. Multa alia possunt exoriri, quae consilium, si non mutent, 
certe impediant. Haec non ideo scribo quod tuus conspectus non 

20 Sit mihi futurus multo iucundissimus, sed quod nolim tantum 
amicum frustra et sumptu et itinere fatigari. Quod scribis de 
hirundine in niueis quaesita, Deus auertat omen. Bene vale. 

Basileae pridie Idus Decemb. Anno w.p.xxmmr. 


1528. To JouwN CAESARIUS. 


Opus Epistolarum p. 753. Basle. 
N. p.718: Lond. xx.24: LB. 719. 16 December 1524. 


[As with Ep. 1518, the year-date is confirmed by Erasmus' publications. The 
late Dr. Knaake, in his ms. notes which I was allowed to examine, states that in 
some miscellany edited by Weller this letter is printed with an extra sentence, in- 
serted after dignwm (l. 12): ' Melanchthon iamdudum vacillat, Lutheri videns 
rem alio rapi'. Ihave not succeeded in tracing the miscellany to which he refers.] 


ERASMVS ROTEROD. IOANNI CAESARIO S. D. 


ERAT suspitio, sed leuis, te nonnihil offensum literis quibus 
liberius iocans respondi ad quaestionem tuam de publicano iustifi- 
eato, ne quid tu putes acerbius ad me delatum. Quod amicum 
tam magnifico elogio decoraris, vt diceres eum sibi contrarium esse, 

5 habeo sane quam debeo gratiam. Blaterant idem et inimici, quod 
tu amicus de me praedicas. Sed interim nullus extitit qui potuerit 


1527. s. scripsi] Cf. Ep. 1484. 12. 1528. 1. literis] Not extant. 
22. hirundine] Cf. Ep. 1516. 6n. 2. publicano] Luke 18. 10. 


1528] TO JOHN CAESARIUS 609 


vel vnum argumentum proferre in quo fuerim mihi contrarius, quum 
tot extent meae lucubrationes, quumque hae ab iniquissimis syco- 
phantis excutiantur. Idem scribo quod olim scribebam, idem ago 
quatenus licet, ac diligentius ago quam vos putatis. 

*Ego peperi ouum, Lutherus exclusit?'. Mirum vero dictum 
Minoritarum istorum, magnaque et bona pulte dignum. Ego 
posui ouum gallinaceum, Lutherus exclusit pullum longe dissimil- 
limum. Nihil miror ab istis ventribus talia dicta proficisci, te demiror 
cum illis sentire. Atqui tu ipse possis esse optimus testis me 
violentiam Lutheri semper improbasse, metuentem ne res in 
cruentos tumultus exiret. 

Optares me prorsus siluisse. Quid ego audio ? Anideo tacendum 
prorsus erat de superstitione, de sophistica, de pseudoepiscopis, 
de malis monachis, ne quis haec alio rapiat quam oportet ? Quis 
diuinasset apud Germanos latere talia portenta quae nunc videmus 
exoriri ? * Hue videbantur ' inquis, ἡ tendere tua scripta '. Quo ? 
Ad factionem ? ab hae semper abhorrui. Ad seditionem ? hanc 
nunquam non sum detestatus. Ego processi vsque ad littus. 


An ideo videor mihi contrarius, si me nolo praecipitem dare in . 


fluctus ? 

Doles me male audire. At ego vicissim doleo esse tam multos 
inter Christianos qui de benemerente loquuntur male. Quiescere 
non licuit. Vtrique parti placere non poteram. Ne Ioui quidem, 
vt aiunt, hoc datum est, vt placeat omnibus, siue pluat, siue 
sereno vultu arrideat. Attamen leuius malum esse duco male 
audire apud istos quam cum insanis quibusdam furere. Fortassis 
ipse rerum exitus efficiet. v& melius audiam. Certe cordatissimi 
quique in vtrisque castris iam nunc approbant meam et modera- 
tionem et integritatem. Est aliquid, mi Caesari, in tali tempestate 
non depelli a recto cursu. Id magis diceres, si totam fabulam 
pernosses quae hic agitur. Male audio apud sordidos quosdam ; 
quos ipse etiam odit Lutherus vt applausores incommodos. At 
melius audio apud Pontificem, Caesarem, Ferdinandum, Regem 
Angliae, aliosque proceres, apud quos falsissimo delatus eram vt 
Luthero foederatus. Ego vero vel vtrinque lapidari malo conuitiis 
quam in hae coniuratione magnificum ducem agere. Factioni non 
adero, Euangelio non deero. 

Offendit istic quosdam mea Διατριβή. Atqui Melanchthon 
scribit eam Vittenbergae aequissimis animis exceptam, nec ipsum 
Lutherum magnopere offensum. Istos deos quis placabit ? Miseri- 
cordiam meam tibi placuisse vehementer gaudeo. De libero arb., 
eum vacabit, feres sententiam ; nos reuerenter excipiemus. De 
negocio typographorum binas accepi literas. Quod in prioribus 
volebas, iam vltro egeram ; quod in posterioribus, omnino futurum 
est, nisi quid inciderit quod vitari non potest: quanquam ego me 
rebus istorum figulorum non magnopere admisceo. Annos plus- 


11. Ego peperi ouum] This famous 8606 Epp. 1419-20, 1481. 


utterance of the Franciscans of Cologne Melanchthon] See Ep. 1500. 42-3. 
is known only from this source. 46. Misericordiam] See Ep. 1474. 
39. Ferdinandum] Cf. Ep. 1505. 49. typographorum] See Ep. 1523. 
42. coniuratione] Cf. Ep. 1433. 11n. IOOn. 
44. Διατριβή] The De libero arbitrio : 52. figulorum] See Ep. 1437. 223. 


4525 Rr 


IO 


HM 
Uu 


to 
o 


t3 


IA] 


G3 
o 


Un 
9 


60 


Uni 


ma 


10 


t2 


Un 


610 LETTERS OF ERASMUS [1524 


quam duos hiec ago, semotus a Frobenio, nisi quod beneuolentia 
sumus coniunctissimi. Viuo meo sumptu. Pro decem mensibus 
quibus apud illum egi, solui centum et quinquaginta aureos. 

Literae quas nolebas incidere in manus Frobenii, per illum mihi 
redditae sunt; etisqui Frobenio reddidit, μυστικώτερα narrarat quam 
erant in literis: satis apparebat literas fuisse resignatas. Quod 
tamen a Frobenio non esse factum certo scio. Nihil illo syncerius. 
Stultum est nunc scribere quod nolis prodi. Velum templi scissum 
est, efferuntur omnia, etiam quae sacerdoti dixeris in sacramentalis- 
sima confessione. Caueat sibi quisque, Dominus venit. Bene vale, 
vir optime. Basileae 17. Cal. Ianuarias, An. M.D.XXIIII 


125]599. ΤῸ Paur Vorz. 


Opus Epistolarum p. 803. Basle. 
N. p. 766: Lond. xxi. 2: LB. 720. 18 December 1524. 


ERASMVS ROT. PAVLO VOLZIO ABBATI S. D. 


Er tibi tua crux ferenda est, o bone, si vis regnare cum Christo ; 
a qua nec pedum quamuis venerabile, nec mitra bicornis nec anuli 
te liberabunt. De paupere regno lis est. Etsi maximum esset, scio 
tuum animum his rebus non magnopere commoueri. khe comperisti 
ne tyrannos quidem esse liberos, quibus regnum, etiam cum libet, 
deponere non licet. Constanter recusaui Thesaurariam Turonensem. 
Res erat et liberrima et paratissima, prouentus τοὐλάχιστον quingenti 
coronati. Nolo bos clitellas. "Vtrum tu sceptrum tuum cum ea 
conditione commutasses ? Etiamsi pensio designetur satis aequa, 
non semper penditur quod pangitur : quodque est omnium grauissi- 
mum, qui quaerunt laedere, crimen praetexunt suae maliciae, vt 
probrum accedat damno grauius. 

Epistola qua scribis te ternas misisse literas, mihi tertia reddita 
est. Itaque vna duntaxat periit. De 'amphibio ' suspicabar quod 
scribis, nisi quod non satis diuinabam quid sibi vellet * scholarum '. 
Nam ἀμφίβια dicuntur animantia quae in vtroque viuunt elemento, 
veluti crocodili et phocae. Deinde irata Grammatica scripseras 
ἀμφίβιο pro ἀμφιβίῳ. 

De vita mea, quam mihi longaeuam precaris, viderit Christus ; 
ego sciens nec ad dextram deflectam nec ad sinistram. Istorum 
tumultus quorsum euasuri sint nescio. Ab his ego iam non iudicio 
tantum verumetiam religione abstineo. Quid si Deus per istos 
corrigere vult nostram in malis peruicaciam ? 

Melanchthon scribit nostram Διατριβὴν etiam —Vuittenbergae 
aequissimis animis exceptam. Fremunt stolidi. "Thrasymachus et 
Eubulus non audent proferre caput, vtrinque lapidandi si vel 


1528. 23. hie ago] In his house that annual expenditure of 6oo florins, as 
he had rented from Froben: see Epp. stated in Ep. 1470. 20-1. 


1289. 33n, 1316. 38. 56. Literae] Not extant. 
54. meo sumptu] Cf. Ep. 1459. 53n. 1529. 3. De paupere regno] Cf. Stat. 
decem mensibus] In 1521-2. "TASSTSETST. 


55. aureos] This charge of 15. gold 6. 'TThesaurariam] See Ep. 1434. 19n. 
florins à month for board and lodging 8. Nolo] Cf. Ep. 1481. 38n. 
may be gauged by comparison with his 24. Melanchthon] See Ep. 1500. 42-3. 


1529] TO PAUL VOLZ 611 
prospexerint. Seculum est in quo nec bene loqui licet nec male. 
Opto tibi gaudium et pacem in Domino, Pater reuerende. Beatum 
nondum vidimus, nec arbitror breui venturum. Habes ad epistolam 


tuam μάλα λακωνικῶς. Basileae 15. Calen. Ianuar. Anno M.D.XXIII. 30 


1530. FRow Jouw BorzuHrrwx. 
Leipzig ΜΗ. 
EE. 33. 


[An original letter, autograph throughout. In sequence with Ep. 1519.] 


(Constance. 
20 December 1524. 


S. Chariss(ime) praeceptor, postridie postquam ad te scripsissem, 
redditae sunt mihi litterae quas per nuntium Basiliensem miseras. 
De coniectis in carcerem non admodum doleo ; nam video abuti 
arte excussoria, non sine graui tumultu et periculo. Quod non in 
tempore receperis litteras Datarii, mea causa quereris. Non mul- 
tum refert ; nunquam non sunt oportunae litterae tuae. Da operam 
vt iuues quoad licet ; tametsi sperem rem posse sopiri vtcunque, 
nec tamen:sine iactura pecuniae meae.  lerendum est aliquid. 
Zanderum esse calcar eius negotii, plurimis coniecturis diuino. De 
gloria Fabri nihil noui scribis, qui totus est gloriosus. Misi pecuniam τὸ 
pro equo et epistolam per fidum nuntium ; per eum rescribes si 
quid habeas. Misi et Frobenio pecuniam pro Hieronymo et Lexico. 
Cetera scripsi proximis literis. Bene vale, suauiss(ime) preceptor. 

I3 Cal. Ianuarii. 1.5.24. 


Ui 


Tuus» Ioan. Botzhemus. τς 


Omnium doctiss(imo» theologo, D. Erasmo Roterodamo, prae- 
ceptori suo chariss(imo», Basileae. 


vos ERA 


Opus Epistolarum p. 619. 
N. p. 589: Lond. xviii. 36: LB. 721. 


To JouwN Louis VivEs. 


Basle. 
27 December 1524. 


ERASMVS ROTEROD. LODOVICO VIVI S. D. 


DrATRIBAM meam Philippus Melanchthon scribit aequissimis 
animis acceptam Vuittenbergae ; sed ita vt non dissimulet se 
metuere causae Lutheranae, quam ait cum Euangelio coniunctam, 
si perrexero. De victoria, mi Viues, quae futura sit gemitus orbis 


1529. 28. Beatum] He was now 
away αὖ Schlettstadt : cf. Ep. 1567. 

1530. 2. litterae] Not extant: prob- 
ably dated c. 10 Dec., as it communi- 
cated the news of the imprisonment 
of the Basle printers (l. 3n), which is 
given in Epp. 1522-3. 

3. coniectis in carcerem] See Ep. 
1523. 100n. 

s. litteras Datarii] No doubt Ep. 
1509 ; which Erasmus evidently wished 
he had received before writing the 
letter mentioned in Ep. 1519. 9. 


7. iuues] In the matter of Botzheim's 
citation to Rome; for which see Ep. 
1519 introd. 

9. Zanderum] See Ep. 1242. 26n. 

10. gloria Fabri] Cf. Ep. 1519. 63-4. 

II. equo] Cf. Ep. 1519. r. 

12. Hieronymo] See Ep. 1465: 

Lexico] See Ep. 1460. 

13. proximis literis] Probably Ep. 
1519, if Erasmus' reply was dated 
c. IO Dec. (cf. 1. 2n). 

1531. τ. Melanchthon] See Ep. 1:00. 
42-3. 


RIZ 


un 


μι 
Ut 


τὸ 


Gt 


[9] 
Ui 


612 LETTERS OF ERASMUS [1524 
si vindicetur a quibusdam, rem ipsam diuinas. Vrgeor vtrinque, 
dici vix potest quam odiose, sed in vtraque parte video futuros 
intolerabiles, si vincant. Hic res plane spectat ad seditionem, et 
aliquot δυνασταὶ me conantur volentem nolentem huic inuoluere 
negocio, nihil profecturum nisi vt vtranque partem in me pro- 
uocem. 4A tanto Rege, a tali Regina laudari vehementer gratum 
est; sed quid istue πρὸς T ἄλφιτα ? Belle disputo, sed hic magno 
fumat culina. Montioius ne verbum quidem mandauit aut scripsit ; 
opinor subitum Liuini discessum fuisse in causa. 

Quem dicas nouum meum colluctatorem, non satis intelligo, nisi 
forte dicis Othonem Brunsfeldium, quem ipse Lutherus magis 
execratur quam ego. Et hoc tamen insanior est Phallicus. Horum 
insolentiam cohercuerunt magistratus grauissimis minis, alioqui 
impotentissime debacchaturorum in me. 

In Hieronymi scholiis, si non omnia, certe permulta castigaui. 
Habebam id temporis plurimos instigatores, adiutorem neminem. 
O me rudem ingenii Germanici! Erratum de Laberio nuper depre- 
hendi, dum certior esse cupio de aetate: tametsi antea quoque 
subdubitabam.  Linacri mortem acerbius ferrem, ni reputarem 
quantis cruciatibus subductus sit. 

De N. scripsi non quantum ille meretur, omnibus Eurybatis ac 
Phrynondis sceleratior, sed quantum meae modestiae tuaeque 
prudentiae satis esse iudicaui. Hic sedulo dissuadet Frobenio ne 
quid tuorum excudat. Et Frobenius duntaxat hac in re absque 
ilius praesidio nihil potest. Nam apud Germanos vix quicquam 
vendibile est praeter Lutherana ac Antilutherana. Mea tamen 
adhue satis fauorabilia sunt, vel hoc argumento, quod Frobenius 
tam multos habet aemulos magno suo dispendio. Caesaris aedictum 
quod deterret aemulos, huius non faciunt ipsi qui nobis dant 
Caesarem : imo vendunt Caesaris nomen. Ego iam pridem gestio 
quopiam ab his figulis demigrare. 

Frobenius mihi serio questus est se ne vnum quidem opus De 
Ciuitate Dei vendere Francfordiae; idque eo vultu dixit vt plane 
credam hominem nihil fingere. "Vides etiam in Musarum rebus 
regnare fortunam. Ego illic nihil non suspicio, nisi quod breuitas 


»quam tibi olim commendaui, reddidisset librum vendibiliorem. 


Atque hoe negotium Frobenius suscepit a me non persuasus sed 


II. πρὸς τ᾽ ἄλφιτα] "This passage con- — which had produced so many misprints 


flicts with Erasmus' protestation (Ep. 
1326. 9—10) that he was not munerum 
captator': but at this time he was 
feeling his expenses to be heavy (cf. 
Epp. 1434. 24, 59, 1470. 20-4, 1528. 54). 

13. Liuini] See Ep. 1486 introd. The 
date of his departure from London is 
given approximately by Ep. 1513: the 
only extant reply to the budget he had 
carried in Sept. 

15. Brunsfeldium] See Ep. 1405. 

16. Phallicus] Farel: see Epp. 1407. 
92n, 1496. 65, 131 seq. 

17. magistratus] Cf. Ep. 1452. 25n. 

21. Germanici] Erasmus was no 
doubt thinking of the similar conditions, 


in Seneca: see Epp. 1479. 86-9, 1482. 
34—42, and 1, p. 13. 17-20. 

25. N.] Obviously Berckman: cf. 
Epp. 1306. 38n, 1388. 24n. 

Eurybatis] Cf. Adag. 186 ; which, 
from Luc. Alex. 4, cites Eurybatus with 
Phrynondas as 'insignitae improbi- 
tatis homo ᾿. 

32. aemulos] Cf. Ep. 1437. 222-3. 

aedictum] The privilege granted 

by Ferdinand in Charles name: see 
Ep. 1341. 10n. 

35. figulis] Cf. Ep. 1437. 223. 

36-7. De Ciuitate Dei] See Ep. 1309. 

39. breuitas] This counsel is reflected 
in Ep. 1271. 8-11. 


531] TO JOHN LOUIS VIVES 613 
compulsus. Et res est non exigui sumptus.  Miseret me boni viri 
nimiumque synceri, cui pseudocheus ille miris technis imponit. 
Si Ciuitatem illam vel praelegendo vel alia quapiam ratione posses 
vendibiliorem reddere, subleuares hominem. Ego nullam video 45 
viam nisi vt totus Augustinus emendatus prodeat. In hoc velim 
te adiutare, suscepta aliqua portione laboris. Nos, tametsi iam lassi, 
non defuturi sumus officio nostro. Ex animo, mi Viues, gaudeo tibi 
Britanniam esse prosperam : quod vt tibi proprium ac perpetuum 
sit precor. 
Bene vale, Basileae Natali loannis apostoli, Anno M.D.XXIIH. 


1532. ΤῸ Jonuw FnRnaNcIs. 


Opus Epistolarum p. 861. 
N. p. 822: Lond. xxii. 12: LB. App. 432. 


« Basle.» 
«e. 27 December 1524 ?» 


[Only a conjectural date is possible. "The points of resemblance to Epp. 1489, 
1514 suggest this period. September is excluded, because the large packet carried 
to England then by Livinus Algoet contained a letter to Wolsey (cf. 1. 40). This 
letter was therefore perhaps written somewhat later than Ep. 1489, and sent 
with Ep. 1531. 

John Francis was an old friend of Erasmus; cf. Ep. 1138. 19-20. He was one 
of the founders of the College of Physicians in 1518 (Brewer ii. 4450) ; and appears 
in its oll (ed. W. Munk, 1878,i. 22) as consiliarius ' in 1523. Heattended Urswick 
in 1520 (Brewer iii. 1103) ; and in 1526 was in Wolsey's household as physician 
(Brewer iv. 1938, 2256, 2397, 2410). 1 can find nothing of him later íhan the 
mention in Ep. 1745. He was perhaps one of the sureties for the Florentine, 
Pietro Torregiano, when the latter was contracting to build a tomb for Henry viu 
and Katharine of Aragon (Brewer iii. 7).] 


ERAS. FRANCISCO, CARD. EBOR. MEDICO, 5. 


FREQVENTER et admirari et dolere soleo, qui fiat vt Britannia 
tot iam annis assidua pestilentia vexetur, praesertim sudore letali, 
quod malum pene videtur habere peculiare. Legimus ciuitatem 
a, diutina pestilentia liberatam, consilio philosophi mutatis aedificiis. 
Aut me fallit animus, aut simili ratione liberari possit Anglia. 

Primum quam coeli partem spectent fenestrae ostiaue, nihil habent 
pensi: deinde sie fere constructa sunt conclauia, vt nequaquam 
sint perflabilia, quod in primis admonet Galenus. Tum magnam 
parietis partem habent vitreis tessellis pellucidam, quae sie admit- 


ωι 


1532. 9. quae scripsi : qui H. 


1531. 43. pseudocheus] This name for 
Berckman (cf. Epp. 1513. 4in, 1560) 
was perhaps formed on the analogy of 
either ravtoxevs or oivoxóos. 

44. praelegendo] In a university lec- 
ture, at Oxford, just as he had lectured 
on Mela at Louvain (cf. Ep. 1046. 23n), 
or like the course which More had 
delivered on the De Céwitate Dei in 
London (see Ep. 999. 158-0) ; not the 
publie *interpretation' with a purely 
commercial object, such as seems to be 
indicated in Epp. 70. 32, 81. 27, 128. 34, 
129. 42. 


46. totus Augustinus] See Epp. 544. 
255n., 1309 introd.; and, for Erasmus' 
resumption of work upon the edition, 
Ep. 1473. 5n. 

1532. 2. sudore letali] Erasmus 
knew of this only too well; see Epp. 
623,4 and cf. Ep. 1211. 379nn. 

3. Legimus] Plut. Mor. 515c,deCurios. 
init.; a reference which 1 owe to Mr. E. 
Lobel. 

8. Galenus] De sanitate tuenda 1. 11 ; 
which Erasmus no doubt knew in 
Linacre's translation (see Ep. 502. 
I 5n). 


614 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


το tunt lumen vt ventos excludant, et tamen per rimulas admittunt 


I5 


20 


to 
Ut 


30 


io 
uai 


40 


auram illam colatam, aliquanto pestilentiorem, ibi diu quiescentem. 
'Tum sola fere strata sunt argilla, tum scyrpis palustribus, qui 
subinde 510 renouantur, vt fundamentum maneat aliquoties annos 
viginti, sub se fouens sputa, vomitus, mictum canum et hominum, 
proiectam ceruisiam et piscium reliquias, aliasque sordes non 
nominandas. Hinc mutato coelo vapor quidam exhalatur, mea 
sententia minime salubris humano corpori. 

Adde quod Anglia non solum vndique circumfusa est mari, verum- 
etiam multis in locis palustris est salsisque fluminibus intersecta ; 
ne quid dicam interim de salsamentis, quibus vulgus mirum in 
modum delectatur. Confiderem insulam fore multo salubriorem si 
scyrporum vsus tolleretur ; tum si sic extruerentur cubicula vt 
duobus aut tribus lateribus paterent coclo; fenestris omnibus 
vitreis ita confectis vt totae possint aperiri, totae claudi, et sic claudi 
vt non pateat per hiantes rimas aditus ventis noxiis. Siquidem ví 
aliquando salutiferum est admittere coelum, ita nonnunquam 
salutiferum est excludere. Ridet vulgus si quis offendatur coelo 
nubiloso. Esoet ante annos triginta, si fuissem ingressus cubiculum 
in quo mensibus aliquot nemo versatus esset, ilico incipiebam febri- 
citari. Conferret huc, si vulgo parcior victus persuaderi posset, ac 
salsamentorum moderatior vsus. "Tum si publica cura deman- 
daretur aedilibus vt viae mundiores essent à coeno mictuque. 
Curarentur et ea quae ciuitati vicina sint. 

Scio ridebis ocium meum, qui his de rebus sollicitus sim. Faueo 
regioni quae mihi tam diu praebuit hospitium ; et in qua libens 
finirem quod superest aeui, si liceat. Non dubito quin tu haec 
pro tua prudentia rectius noris; libuit tamen admonere, vt, si 
meum iudicium cum tuo consentit, haec viris principibus persuadeas. 
Haec enim olim regum cura consueuit esse. 

Seripsissem perlibenter Reueren. D. Card.; sed nec ocium erat 
nec argumentum, nec ignoro quibus ille negociis distringatur. 
Bene vale, vir humaniss. ; cui debeo plurimum. 


16. Hinc N : Hic H. 


1I. colatam] Cf. Ep. 1489. 8n. 

I9. palustris] Cf. Ep. 1489. 5-6. 

20. salsamentis] For the evils which 
Erasmus attributed to this article of 
diet see the opening of the JcAthyo- 
phagia ; first printed in the Froben 
Colloquia of Feb. 1526. 

27. excludere] Erasmus' idea, which 
no doubt reflects current opinion, seems 
to have been that when the winds were 
blowing, the air would be fresh and the 
windows should be kept open; but 
that on still days, when vapours would 
be rising from the dirty streets, it was 


better to keep them closed. 

28. nubiloso] For grumbles at the 
English climate by Vives cf. Lond. 
Viv. 23, LB. App. 498. 

cubiculum] Cf. Ep. 1697. 

35. libens finirem] With this wish 
cf. the considerations given in Ep. 
1514—to show that, though he was 
eager to leave Basle, most other places 
of settlement were closed to him. See 
also Ep. 1455. 28n. 

36. si liceat] Ey those who paid his 
pension; cf. Epp. 1380, 1408. τι- 
I2nn, 1470. I9, 1514. IO-I2. 


1533] 615 


1533. To EusTAOCE AÁNDREAS. 


Opus Epistolarum p. 620. Basle. 
N. p. 591: Lond. xviii. 38: LB. 722. 27 December 1524. 


[I cannot confirm the year-date; but it receives some corroboration from 
Ep. 1534, which is addressed to Besancon. 

Of the Cluniac monk addressed I cannot discover anything more than is contained 
in this letter. Evidently he had been visiting Basle; and he was perhaps still 
there, and about to carry letters and greetings for friends of Erasmus whom he 
would pass at Besancon and Dole on his way to Cluny.] 


ERASMVS ROTERODAMVS EVSTACHIO ANDREAE, MONACHO 
CLVNIACENSI, S8. D. 


FRATER in Christo charissime. Singularis tuus in me affectus, 
quem non tam oratione quam fronte, quod aiunt, ipsa, quam oculis, 
quam toto vultu loquebaris, facit vt non possim te non redamare, 
nisi velim haberi omnium inhumanissimus. At vereor ne tibi vsu 


venerit quod de Ixione narrant fabulae, qui pro Iunone nubem ς 


amplexus est. Superest autem vt nostros labores, quibus tam 
impense faues, precibus tuis adiuues : te vero in amicorum numerum 
perquam lubens recipio, non defuturus officio meo, si quid extiterit 
in quo possim tibi gratum facere. 

Salutabis mihi duos fratres humanissimos iureconsultos, quorum 
in colloquio nostro inciderat mentio: praeterea doctissimum iuxta 
et humaniss. doctorem, qui mihi olim notus Mechliniae, me salu- 
tauit Besontii. Nam praeter nomen nihil illius excidit mihi. 

Tu fac sic inuigiles honestis studiis vt ordini tuo possis et orna- 
mento esse et vsui. Abbatis dignitas non est quidem ambienda, 
sed ea tamen vltro sequetur virtutes tuas. Bene vale. 

Basileae, prid. Innocentium. 1324. 


1534. 'To LgoNARD or GRUYEÉBES. 


Opus Epistolarum p. 616. Basle. 
N. p. 587: Lond. xviii. 30: LB. 723. 29 December 1524. 


[The year-date is confirmed by the mention of the Loretto Mass (l. 19), which 
Erasmus enlarged just about this time. 

Leonard of Gruyéres belonged to a Swiss family of position, whose castle is still 
to be seen in the mountains between Fribourg and Lausanne. He became canon of 
Besangon 3 March 1507 (Besangon Archives, G. 250, p. 2), and later Archdeacon of 
Salins and Official to the Archbishop, Ant. de Vergy, with whom he was established 
atGy. In r533 and again in 1535-6 he was employed as Imperial ambassador to 
counteract French influence in Switzerland ; see his journals and papers kept at 
that period (Besangon MS. 1145). He died at Ghent 2-3 April 1540, when on 
a mission to Charles v in connexion with the prosecution of Simon Gauthiot 
d'Ancier (Arch. Comm. BB. 21, ff. οἵ v9, 141 v?.). His relations with Erasmus 


12. doctorem] Cf. Ep. 1610. Perhaps Mechliniae] Erasmus was there 
the Dr. Felix of Dole, to whom Lond. c. May 1515 (Ep. 337 introd.), June 1516 
xxi. 10, LB. 933 of 21 Feb. 1528, is (Ep. 410), March 1519 (Epp. 927-8, 
addressed. 952. II) and March 1521 (Ep. 1188). 


IO 


616 LETTERS OF ERASMUS 


[1524 


were always most cordial, and some of their correspondence in later years 
survives. 


A curious episode in his life is that on 9 Aug. 1531 ἃ night-meeting of the Besancon 
town-council gave permission for the burial in the cathedral of St. Stephen of 
* Je corps de Lyenard de Grueriis, official, décédé à Gy ' and “ ce iourd' huy trespassé ' 
(Arch. Comm. BB. 14, f. 101); but the Chapter records show conclusively that he 
did not die then, for the lease of a house at Gy belonging to the Chapter, which 
he began to negotiate on 31 July 1531 was completed on 27 Oct. It is impossible 
therefore to suppose that there were two persons of the same name, who were 
successively Official to the Archbishop. On 7 Dec. 1531 also he made an offering 
to the Cathedral in gratitude for deliverance from peril of death at Gy * nudiuster- 


cius '—apparently a second occasion in the same year: see Besancon Archives, 
G. 193, ff. 209 νῦ, 217; 220 v?.] 


ERASMVS ROTERODAMVS LEONARDO, OFFICIALI ARCHIEPISCOPI 
BESONTINI, S. D. 


Vrn egregie, leuius odissem hanc valetudinem, si mihi tantum 
adferret cruciatum, non etiam amicis grauem redderet ac molestum. 
Tolerabilior enim esset, si dolorem haberet absque pudore: nune 

non tam pigebat morbi, quum apud vos essem, quam pudebat 

5 quod vestro in me affectui longe humanissimo deesse coactus sum. 
Et haud scio an sint non eadem humanitate praediti qua vos estis, 
qui meam calumnientur calamitatem, et infelicem necessitatem 
interpretentur inhumanitatem. Post abitum hic diu langui, mag- 
naque victus moderatione sensim ac pautatim reuixi. Vbisum factus 

:0 paulo firmior, aperuit se calculus, qui latuerat in insidiis. Eum 
eieci, sed cum summa vitae desperatione. Postaliquanto commodius 
habere coepi, reperta aqua ex adipso cocta, qua vinum diluo: 
quod si amarum est, dulcescit ; si acidum, corrigitur ; si austerum, 
mitescit ; si acerbum, fit lenius ; si ardens, retrigeratur. 

15. Nescio quid rumoris huc allatum est, discessum isthine nostrum 
sequutam esse famam nos esse Lutheranos. Verum ad hos tumultus 
iam occallui. . Vtinam vtraque pars huc incumberet vt Euangelica 
synceritas vere floreret apud omnes! non deesset stilus meus. 
De confirmanda Missa magna sedulitate tumultuatur Bietricius : at 

20 mihi res cordi non est, et praestat hoc seculo non dare ansam 

improbis tumultuandi. 

Habetis isthie in propinquo nouum Euangelistam Pharellum, quo 
nihil vidi vnquam mendacius, virulentius aut seditiosius. Mihi 
videtur esse tempus vt episcopi cum principibus serio conferant sua 
consilia, quo dissidium hoc quod indies serpit latius, sie componatur 
ne facile repullulascat. Nam vulgaribus remediis, hoc est palinodiis, 
carceribus et fasciculis video nihil profici nisi in peius. 

Commendabis me diligenter D. Archidiacono et huius Officiali, 


2 


Ut 


4. apud vos] In April: 
1440. 4n, IÓIO. 

IO. calculus] See Ep. 1452. 27n. 

12. adipso] Liquorice: οἷ, Plin. 
H.N.22.9.26. Theremedy is described 
more fully in Ep. 1759. 

I5. rumoris] See IZp. 1510. 6n. 

19. Missa] See Ep. 1391; addressed 
to Bietricius. 

22. Pharellum] See Epp. 1496, 1510. 

28. Archidiacono] Ferry Carondelet ; 


sce Epp. 


see Ep. 1350. 21n. 

Official] Wm. Guerard (T 21 Jan. 
1522; Besangon MS. 717, f. 15), canon 
of Besangon since 22 March 1513. 
"Though he acted for the Archdeacon as 
Erasmus' host in April, he seems to have 
conceived a dislike for him ; for he 
speedily spread suspicions about his 
orthodoxy (EE. 199), which Erasmus 
was at some pains to combat (cf, Epp. 
1610, 1679). 


1534] 


TO LEONARD OF GRUYERES 


617 


praeterea Francisco thesaurario, Desiderato caeterisque dominis 


et amicis meis. Bene vale. 


Basileae postrid. Innocentium. 


29. Francisco] Bonvalot (f 14 Dec. 
1560), LL.D at Dole and protonotary 
apostoli, canon of Besancon since 26 
May 1510, succeeding a kinsman ( Besan- 
con Archives, G. 250, p. 2) ; Treasurer, 
one of the four chief officers in the 
Chapter; Abbot of St. Vincent at 
Besangon 1534, and of Luxeuil 1542 ; 
elected Abp. of Besangon in May 
1544, but compelled to accept only the 
administration on behalf of ἃ boy- 
rival of 8, which ceased in 1556 (GC. 
XV. 104, 160, 193-4). The influence of 
his family, already great, had been 
increased by the marriage of his sister 
with the future Chancellor Granvelle : in 
1528 he was sent on a mission to Rome, 
and in 1530-2 employed as Imperial 
ambassador in France. Erasmus writes 
always of him with friendly regard ; and 
for praise of him by Gilbert Cognatus 
see Cogn. E. 298. 

'The Maison Bonvalot which he built 
in the Place du Palais at Besancon, 


An. MDXXIIIH. 


1538-44, stillstands. For the two sons 
there born to him, and for his taste for 
musie and painting see A. Castan in 
Revue Hisiorique, i, 1876, pp. 878, 
98, 111 and in. Mém. Soc. d? Émul. du 
Doubs, vi. 6, 1891-2, pp. 20-9, 97-8. 
The Besangon missal printed at Paris 
in [551 was undertaken under his 
auspices. Δ volume of the Scr?pt. Hist. 
Aug., Milan, 1475, which belonged to 
him,.is in the Publice Library οὐ 
Besancon. 

Desiderato] Des. Morellus (723 
July 1533) canon of Besancon since 
12 Oct. 1494 and later Archdeacon of 
Luxeuil. He was a kinsman of Gilbert 
Cognatus, and succeeded —Guerard 
(l. 28n) as Official of the Archdeacon 
of Besangon; see Cogn. E. 300. At 
one time, under Guerard's influence, 
he was inclined to regard Erasmus with 
suspicion (EE. 199). The only extant 
letter of Erasmus to him was written 
after his death. 


APPENDIX XVI 


A DUBIOUS LETTER OF ERASMUS 


ΑΥ Cracow in July 1922 Professor J. Fijalek, rector magnificus, 
among much other information generously communicated, showed 
me a number of the Kwartalnik Historyezny, Lwow, xiv, 1900 ; in 
which, on p. 50, Dr. J. Kallenbach had printed, with some miscella- 
neous notes gathered in Italian libraries, a letter of Erasmus men- 
tioning a visit to Poland. It came from a book in the Trivulziana 
at Milan, the Operetta volgare of messer Iacobo Philippo Pelle Negra 
Troiano ; a volume of devotional poetry in Italian, addressed with 
some wedding verses to Bona Sforza on her marriage to Sigismund of 
Poland at Craeow, 18-20 April 1518. "There is no preface ; but 
prefixed to these poems, on fv. A? recto and verso, is the letter of 
Erasmus, dated from Basle r March 1524, and describing an 
interview with Queen Bona when representing the Emperor at the 
recent wedding festivities. 

Through the kindness of Prince Trivulzio and the Conservator of 
his Library, Dr. A. Giulini, I have received photographs of the whole 
book, except ff. C and O3, which are missing ; and have thus been 
able to examine it with care. It 15 a small octavo, without name of 
printer or date on the title-page ; the verso of that is blank, and 
the book ends on f». C? v». with a table of contents. "The missing 
colophon can be supplied, however, from a complete copy which was 
in the Crevenna Catalogue, Amsterdam, 1789 (IlIb, p. 36; cf. 
Panzer viii. 484) : Venice, N. Zopino and V. Compagno, τὸ March 
1524. Besides the occasional verses the Operetta contain poems in 
praise of the Virgin, prayers of Ambrose, Augustine, Gregory, and 
Anselm, translations of Psalm τοῦ and of the T'e Deum, prayers to be 
said at the elevation of the host, and before and after communion, 
and a few others. 

Erasmus' letter is printed here according to the lines and punctua- 
tion of the original. 'The reasons for doubting its genuineness are 
many : 

r. The name of Ingold, though known to Erasmus, only appears 
once in his correspondence (Ep. 305. 120n); and there is no 
evidence to corroborate the statement in ll. 41-2 that he had taken 
a frequent part in sending Erasmus' writings to the printers. 

2. If Erasmus had ever gone to Poland, it is difficult to suppose 
that there would be no allusion to the visit, either in his letters of 
that period, or in his subsequent letters to his numerous Polish 
friends ; especially when he wrote to Sigismund on 15 May 1527—on 
which occasion he describes himself as ἡ ignotus ' to the King. 

3. The Emperor's representative at the wedding was Casimir of 
Brandenburg, with a retinue of knights; and the only man of 


A DUBIOUS LETTER OF ERASMUS 619 


letters mentioned is the well-known Cuspinianus of Vienna. "The 
party was dismissed on 29 April, at the end of the festivities, and 
reached Vienna on ro May. See the description of the ceremony 
in AT. iv. 307-25, and cf. Cuspinianus' T'agebuch, ed. 'Th. G. von 
Karajan in Fontes rerum Austriac., script. 1, 1855, p. 410. 

4. The words sititor, pluriuoco, famigerabilis (I1. 18, 27, 39) are 
rare and late ; and though they are not impossible for Erasmus, I 
cannot recall them elsewhere in his writings. 'lhe construction of 
the letter is unusual also, and in many places loose. 

5. ! Iacobus Philippus de Pellibus nigris 'Troianus ' is named in 
J. Facciolati's Fast? gymnasi Patauini, 1757, ii. 120, as beginning 
to teach in the school of Moral Philosophy, i.e. Arist. EtA., in 1500. 
Facciolati states further (ii. I21, iii. 313) that the school was closed. 
by ἃ decree of the Senate on 29 June 1506, and only reopened 
* &riennio post ' by another teacher, who soon retired ' belli caussa ' : 
after which it remained closed till 1518. Erasmus! first, and perhaps 
only, visit to Padua began in December 1508: so that it seems 
impossible for him to have been Pellenegra's * in Summa praeceptor 
ac condiscipulus ' (ll. 33-4). 

6. Thomas Didymus (Ep. 302. r3n) is not credited with any 
translations into the vernacular: consequently the rather illogical 
comparison in ll. 36-8 loses its point. 

7. 'The dates of time and place assigned are quite at variance with 
what is known of Erasmus' movements. 'lhe year-date was perhaps 
added by the printers to fit that of the book. "The only year that 
suits the wedding is 1518 : and for this the month-date might be 
corrected from Mar. to Mai. But though Erasmus was at Basle in 
May of that year, he did not arrive till the 13th (Epp. 847. 1, 848. 1), 
after travelling direct from Louvain. For the years 1519-21 the 
place-date must be sacrificed, since he was then at Louvain: but 
even that change does not help, for there is no room in any of those 
years for a journey to Poland before 1 March. In both 1522 and 
1523 he was in Basle at that date: but again there is no room for 
his journey, and moreover by then the wedding had faded away into 
the past. By 1524 Ingold was dead. 

With such inherent difficulties in the letter, it is not easy to 
suppose that it is a mere forgery ; by some one who had not skill 
enough to make his work like its exemplar or to avoid evident 
improbabilities. "The book appeared, too, in Erasmus' lifetime : so 
that it behoved a forger to take pains. It should be noted, however, 
that at the beginning of 1524 Erasmus' death might well have been 
expected : cf. Ep. 1408. 2-8. A possibility that suggests itself is 
that the letter was written in Ir518, by some one who had just 
returned from Cracow ; and that later the printers, seeing its value 
as commendation for the book, selected it for the preface, and, 
thinking that Erasmus might be dead, inserted his name instead of 
the writer's, in order to enhance the testimony, adding at the same 
time false dates. 'The names of Ingold and Didymus perhaps 
indicate that the writer was connected with Strasburg. 


(DESIDERIVS ERASMVS 
ROTERODAMVS CLARIS 
SIMO VIRO HEINRICO 

INGOLDO ARGENTI. 
NENSE. JS aabhs 


Roximis Diebus Pollonià concessi no 
voluptatis gratia vt solemus: vérü mis 

sus ἃ Cesare nostro orator ad Sigis- 
mundum regem qui commodum iuuenem 
5parthenopeam  Áragonam tamen aut ma- 
uis Sfortiaden puxerat vxorem. Plane mihi 
indulgeo apud te qui me intus et in cute (vt 
Dicitur) pernoscis. Principes illi qui fortasse 
nomen nostrum iam celebre audiuerant: no 
10 vt ipse merebar homo tantum literatus: sed 
vt ipsos reges Decebat me suscepere. Τῦο pro- 
fecto cognoui ad liquidum: quantum ipse 
litere valerent : aut magis auctoritas. Quid 
amplius: cum instet vehementer tabellarius : 
15 finem facio anteqQ incipiam : id est cücta pre- 
tereo que orestem magnum exposceerent: no 
epistolium : inter loquendum ego qui rerum 
nouarum semper fui maximus sititor: visa 
iuuenis prestantia : elegatiagy : coepi De libel- 
20lo quem forte habebat in manu: quis nam 
esset interrogare. Noster lacobus est inquit : 
& cum Dicto librum hüc mihi porrexit. Sed 
longe ἃ putaram venit res: nam credens le- 
gere Christeiden illam quam omnes litera- 


25rum studiosi iam multa sunt secula Deside- 
rant (quamuis motes citius parturient) no- 
mine pluriuoco fui Dpelusus. Siquidem pro 
Sannazaro  Pellinigerum inueni Iacobum: 
hominem medieü in nostris studiis Doctissi- 
3omum: & mei insuper amatissimum. Qui pa- 
tauii philosophiam moralem tanta schola- 
sticorum frequentia professus est quàta nec 
seribi potest nec proferri. Cuius in summa 


A DUBIOUS LETTER OF ERASMUS 


preceptor fui aec con Discipulus. Hic igitur 
35in presentia ecclesiasticam maiestatem tam 
bene vertit in maternam linguam: vt quem 
nostro Thome Didymo preponam: habea 
preter hunc neminem. Libellum ad te mitto 
famigerabilis Heinrice: qui in romanis etià 
4o Rythmis es facundissimus: & cum licuerit 
oro te Chalcographis sicuti plerag; nostra 
fecisti tradas imprimendum : nam mihi & il 
lis. regibus nihil poteris facere iocundius. 
Quod vt sedulo facias iterum te rogo atq 
45 iterum. Vale. 
Datum Basilee. ial. Mar. M.D.XXIIII. 


0 


9 


POSTSCRIPT 


IN concluding this volume I am glad to have the opportunity to 


record the kindness of many new friends, who have added their 


help to that of so many who have helped me before : 

In Holland, Prof. P. J. Blok, and Dr. V. F. Büchner of the 
University Library at Leiden; Dr. K. O. Meinsma of 
St. Walburga's Library at Zutphen; Dr. M. Schoengen, 
Rijksarchivar at Zwolle. 

In Germany, Dr. E. Crous of the Preussische Staatsbibliothek 
at Berlin. 

In Poland, Prof. A. Kiodrinski, and Ks. Dr. H. Likowski of the 
University Library, at Poznán; Ks. Kan. Beyer of the 
Seminarium Duchowne at Gniezno; Count Lad. Zamoyski 
and his librarian Dr. Celichowski (T) at Kórnik ; Count 
Maur. Zamoyski and his librarian Dr. Wagner at Warsaw ; 
Ks. Prof. J. Fijalek, rector magnificus, and Dr. J. Lipski, 
eustos of the Muzeum Czartoryskich, at Cracow. 

In Hungary, Prince Paul Esterhazy, his secretary Dr. Gabriel 
Horvath, and his librarian Dr. Stefan Hajnal. 

In Switzerland, Dr. Hermann Escher, director of the Zentral- 
bibliothek at Zurich, and Dr. A. Nabholz, Staatsarchivar. 
M. Em. de Watteville of Berne, and MM. Paul and Albert 
Yeinhart of Winterthur have most kindly made researches 
for me among the MSS. in their possession. 

From Denmark, Prof. H. O. Lange has again with great kindness 
lent the Copenhagen MS. to the Bodleian for my use; from 
Germany, Prof. Glauning, director of the University Library 
at Leipzig, and Prof. H. Schnorr von Carolsfeld, director of 
the Staatsbibliothck at Munich, have most obligingly sent 
me rotographs of MSS. in their care. 

At the moment of writng comes the news of the death, on 
20 January 1923, of Dr. C. Chr. Bernoulli, librarian of the 
University Library at Basle. From my first visit to Basle 
in August 1894 his help was always given to this undertaking 
without stint; and his sound sense and judgement, combined 
with his great learning and the genuine friendliness of his 
charming personality, made his Library an ideal place to 
work in. ΤῸ the facilities he granted us on our almost 
annual visits are due many discoveries of new material, and 
also the smooth progress of our work. 

Pas. A. 

25 January 1923. ij 


INDEX OF CORRESPONDENTS AND SOME 
BIOGRAPHICAL NOTICES 


(A fuller Index will be provided at the end of the final volume.) 


The figures in larger type indicate letters of Erasmus, those in smaller 


type letters written to him, and a few others. 


numerals denote pages. 


Abingdon, IV. 219. 

Accard, 544, 564. 

Adrian vr, 1304, 1310, 1324, 1829, 
1538, 1852 ; 1. 380. 

Adrianus, M., III. 168. 

Aemilius, P., I. 515. 

Afinius, 542, 638, 759, 799 ; II. 192. 

Agge, À., 511; I. 557 and II. 428. 

Agricola, R., I. 106. 

Alamire, III. 141. 

Alard, 433, 485, 676 ; II. 26 

Alber, E., V. 494. 

Albert of Brandenburg, 66r, 745 
965, 988, 1009, 1033, 1101, 1152 
385 ; III. 84. 

Alciati, 1250, 
IV. 611. 

Alcyonius, II. 515. 

Aldus, 207, 209, 212, 213; I. 437. 

Aleander, 256, 1482; 1. 502. 

Alfeld, IV. 409. 

Algoet, 1091; IV. 255. 

Allen, J., I. 489. 

Alva, V.8. 

Alvar, 506. 

Amandus, IV. 126. 

Amerotius, IV. 589. 

Ammonius, À., "218, 219, 220, 221, 
220, 228, 232, 238, ' 934, 236, 
288, 239, 240, 243, 245, 246, 247, 
248, 249, 250,255, 262, 278, 280, 
281, 252, 283, 295, 360, 378, 
389, 414, 427, 429, 451, 452, 453, 


1261, 1278, 1288; 


455, 466, 4:85, 478, 479, 488, 498, | 


505, 517, 539, 551, 552; I. 455. 
In: 146035. Ν: 487: 
Amoenus, G., I. 442. 
Amorbach, Ba., 1207; II. 66. 
Bo. 408, 862, 1020, 1084, 1201, 
1293; II. 237. 
Br., 331, 420, 439, 464, 557, 595, 
632, 706, 802 ; II. 66. 
ὅς, ΕἸ 20. 


| 
| 
| 
| 
! 


Babham, 2 


The figures following Roman 


Andreas, D., I. 487. 

E., 1588. 

Andrelinus, F., 84, 96, 97, 98, 99, 
100, 103, 127, 194; I. 220. 

Andronicus, 991; III. ΣΝ 

Angelus, J., 1407 ; V. 3 

Angleberme, E d rs 70), 140; I. 


329. 

J.P d. 7257 I. 329. 
Angst, 363, 684; II. xix and 153. 
Annius, III. 23 37. 
Anshelm, 397: IE 2r. 
Anthonisz, J., 153, 173 ; I. 558. 
Antimachus, III. 27. 
Arnold, Edward, I. 286. 
Arnoldi, J., IV. 449. 
Arnoldus, B., II. 224. 
Artolbius, II. 280. 
Assendelft, H. of, IV. 126. 
j Asulanus, Andr., 589; I. 448. 

Fran., 770, 1349; I. 448. 
Ateca, Ὁ. OD EIE. 8347. 
Aucuparius, IT. ὃ. 


9; 1. 509. 

Bacchusius, 1286. 

Badius, J.,. 183, 263, 346, 434, 
764, 815 ; I. 412. 


472, 


| Baechem (Egimondanus), III. 416. 


Balbus, H., I. 105. 

Baldung, 400; 117224: 

Banisius, 700, 709,716,970; III. 124. 

Barbarus, H., T 293. 

Baxbirius, N., 615. 

PL 443: 56s, 608, 621, 652, 695, 
752, 794, 808, 847, 1216, 1225, 
1235, 1245, 1294, 1302, 1358, 
1470 ; II. 285. 

Baxland, Adr., 492, 510, 646, 647, 
1050, 1051, 1163, 1204 ; I. 386. 
C., 492. 

Bartholinus, R., 547,54 5498; II. 498. 

Bartolinus, L., 3187; V. 445. 


624 


Basell, 391 ; II. 202. 
Basle Town Council, 1395, 1508. 
Bathodtius, III. 420. 
Batmanson, IV. 258. 
Batt, C., 573, 899. 
J., 35, 42, 80, €O, 91, 95, 101, 102, 
118, 120, 123, 124, 128, 129, 180, 
138, 135, 138, 139, 146, 151,163; 
ΤΠ το: 
Beatus Rhenanus, 318, 327, 328, 330, 
460, 556, 575, 581, 594, 628, 792, 
796, 867. 1014, 1063, 1206 ; II. 


60. 

Bebel, H., 321 ; 

LES d 
Becar, J., of Dorsselen, 291, 320, 370, 

932, 952, 1321; I. 557. 

Bedill, 387, 426, 782, 823, 892,1176; 
15:102. 

Behem, IV. 3r. 

Bemyng, 878 ; III. 410. | 

Bensrott, N., 158, 160; I. 364. | 

Bentinus, ν΄. V: 423. 

Ber, 488, 507, 582, 6277, 730, 1203, | 
1418, 1420; II. 381. | 

Beraldus, 925, 989, 994, 1002, 1024, | 
1058, 1185, 1284 ; III. sos. 

Berckman, F., I. 509. 

Bere, R., 1490; V. 5358. 

Bergen, Ant. of, 143, 149, 162, 252, 
288, 799, 761; I. 334. 

Ant. of, jun., 760, 969; III. 197. 

Dismas of, I. 318. 

Henry of, 48, 51, 154; I. 160. 

John of, 787; III. 166. 

Beroaldus, Ph., sen., I. 507. 

Ph, jun., V. 244. | 
Berquin, III. 505. 
Berselius, 674, 718, 735, 748, 756, 

10775 ΠῚ, ος. 

Bertulphus, H., V. 13. 

Biel, 11. 550. 

Bietricius, 1391, 1468; V. 342. 

Blaurer, A., V. 347. 

T4 1305: V. 547. 

Boece, H., 47; 1. 155. 

Boerio, J. B., 267; I. 519. 

Bogardus, III. 516. 

Bollart, 671, 672, 720; III. 199. 

Bolzani, Urban, I. 367. 

Bombasius, P., 210, 217, 223, 291, 
257, 729, 800, 855, 865, 905, 
1213, 1236, 1411 ; I. 443. 

Bonomus, III. 386. 

Bonvalot, V. 617. 

Borsselen, Anne of, 145 ; I. 208. | 

Boskowitz, 1154, 1183 ; IV. 368. 

Bostius, A., 53, 75; I. 168. 

Botzheim, r, 1108, 1285, 1331, 1335. | 


II. 45. 


INDEX OF CORRESPONDENTS 


1361, 1382, 1401, 1454, 1519, 
1530» D 1. 
Brant, S$., II. 7. 
Brassicanus, 1140 ; IV. 551. . 
Brenz, II. 523. 
Breytenbach, IV. 308. 
Briard, 670, 946 (?); III. 93. 


Briconnet, W., V. 380. 

Bricotus, E., IV. 526. 

Brielis, 422. 

Briselot, III. 4. 

Brissotus, P., V. 379. 

Brixius, G., 569, 620, 1045, 1117; I. 
447. 

Brugnarius, A., 1318, 1510 ; V. 135. 

Brunfels, O., 1405, 1406; V. 367. 

Brussels, John of, 60, 155. 

Bucho, 1237 ; IV. 588. 

Budaeus, D., V. 378. 

W., 403, 421, 435, 441, 480, 495, 
522, 531, 534, 568, 571, 583, 609, 
689, 723, 744. 167,78, 810, 818, 
819, 869, 896, 906, 915, 924, 929, 
980, 954, 987, 992, 1004, ΙΟΙΙ, 
1015,1023, 1066,1073,1133,1184, 
1:5 1328, 1370, 1439, 1446; II. 


227. 

Bullock, H., 449, 456, 579, 580, 777, 
826, 890; I. 465. 

Burbank, 1138; ΓΝ 252. 

Burellus, IV. 348. 

Burgundy, Ant. of, I. 208. 

David of, III. τς. 

Max. of, IV. 392. 

Nic. of, 144 ; I. 341. 

Philip of, 603, 728, 758, 1043; 
IIT, 34. 


| Burgus, À., V. 81. 
| Busch, 830, 884, 1109, 1126; III. 


296. 
Busleiden, F., I. 364. 
G., 686, 691, 699, 804, 971, 1461 ; 
III. 108. 
H., 205, 2443, 410, 484; I. 434. 


Caelius Calcagninus, III. 26. 

Caelius Rhodiginus, 949; II. 348. 

Caesarius, 374, 428, 610, 615, 622, 
68o, 701, 771, 808, 1291, 1528; 
TE.1172. 

Callergi. V. 245. 

Calvus, II. 558. 

Camerarius, 1501, 1524; V. τες. 

Campegio, 961, 995, 996, 1082, 
1081, 1167, 1410, 1415,1422 ; III. 
5735... 

Campensis, V. 13. 

Canalis, V. 245. 

Canossa, 489, 538 ; II. 382. 


INDEX OF CORRESPONDENTS 


Canter, J., 32; I. 126. 

Cantiuncula, IIT. 349. 

Capito, 459, 541, 56r, 600, 731, 734, 
798, 8717, 938, 10774, 1083, 1165, 
I241,/,:1290,, : 1309,» 11368, «1374, 
1485; II. 333. 

Caracciola, III. 390. 

Caraffa, 377, 640 ; I. 550. 

Carbach, III. 496. 

Carinus, 920, 1034 ; III. 496. 

Carlstadt, III. 469. 

Carmilianus, P., I. 513. 

Carondelet, E. V.2 

J., 1276, 1334, 1484; 1112257. 

Carranza, i592 

Carteromachus, S., I. 454. 

Casalius, V. 515. 

Catarinus, V. 50. 

Cellarius, III. 414. 

Ceratinus, III. 45. 

Cervicornus, III. 256. 

Chalcondylas, II. 265. 

Charles v, 898, 1255, 1270, 1380. 

Charnock, R., I. 243. 

Chieregato, 639, 1080, 1144, 1336 ; 
ΠῚ 6x; 

Chiévres, II. 476. 

Chimay, 111. 561. 

Christiern 1r, IV. 568. 

Chrysoloras, M., I. 473. 

Clava, 524, 530, 585, 617, 650, 665, 


719, 743, 841, 1373; 1. 389 and | 


IL. 450. 

Claymond, 990 ; III. 619. 

Clement vit, 1414, 1418, 1438. 

Clement, J., 1I. 198. 

Clenardus, N., I. 560. 

Clerk, IV. 22. 

Cles, B. of, 1357, 1409; V. 275. 

Cleves, John of, III. 295. 

Clicthove, III. 2. 

Clyfton, I. 427. 

Coelde, V. 240. 

Colet, 106, 107, 108, 109, 11o, 111, 
181, 195, 225, 227, 230, 231, 


| De la Parra, J., 
| De la Roche, G.. 1432 ; 
| Delft, Aegidius of, TU 323. 

| Delius, 157535 

| Deloynes, 494, 535 ; II. 405. 


625 

Corver, III. 83. 

Cotta, V. 245. 

Courtebourne, Peter of, 169. 

Cranevelt, 1145, 1173, 1317 ; IV. 349. 

Cratander, V. 306. 

Crema, Fran. of, I. 204. 

Croke, 827 ; I. 467. 

Cronberg, H. of, V. 160. 

Croy, W., 945, 957, 958, 959 ; III. 
68. 

Curio, V. iV. $78: 

Curtius, P., V. 250. 


Dancaster, 1027 ; IV. 89. 

Davidts, 1254, 1258 (?), 1280; 
476. 

Decius, 7. L., 1898 ; V. 343. 

Deiotarus, Zach., 1491; IV. 496. 


II. 


De la Marck, Ant., 956, 1085 ; III. 


560. 
E., 738, 746, 7577, 916, 918, 1038, 
1151 : 1Π]. 167: 
τὸ: ΠΡ ΘΒ: 
917 ; III. 491. 
V. 419. 


Diesbach, Nic. of, V. 15. 


| Divonne, V. 388. 


Donatus, V. 246. 

Dorp, 304, 327, 347, 438, 496, 509, 
588, 696, 852, 1044 ; Τί. 

Draco, 871, 942 ; III. 406. 

Driedo of Turnhout, IV. 390. 

Duchesne, IV. 447. 

Dunghersheym, H., 554; II. 506. 

Dunkirk, Secretary of, 792 (?). 


| Dürer, V. 307. 


| Eck, J., 769, 844 ; IIT. 208. 


287, 258, 260, 270, 278, 314, 425, 


593, 786, 825, 891; I: 242. 
Colocci, A., V. 515. 
Cologne, Bart. of, I. 107. 
Cologne Nuns, 1346. 
Colonna, P., V. 422. 

Cop, 523, 537 ; I. 286. 
Copp, G., III. 614. 
Coppin, IV. 336. 
Cordatus, 111. 102. 
Cordus, 941; III. 533. 
Coricius, V. 211. 

Coronel, L., 1274 ; V. 44. 
Coronius, D., V. 137. 


452'5 


Uu 


5» ΤΟΙΣ: 
Edmund, 165, 168. 
Egli, 405 ; II. 234. 
Egmont, Charles of, II. 577. 
Flor. of, 1018 ; I. 3595. 
Max. of, IV. 75. 
Egnatius, J. Bapt., 588 ; 
Eicholtz, 866 ; lII. 390. 
Elizabeth, 2. 
Ellenbog, 395, 402 ; II. 2c9. 
Emser, 527, 553; Il. 504. 
Engelbrecht, A., IV. 266. 
ΒΟ ΤΟΣ 100.123. 
Eobanus, 874, 982, 1498 ; III. 4τι. 
Episcopus, G., IV. 204. 
Eppendorff, 1871 ; IV. 303. 
Ernest of Bavaria, 704 ; II. 189. 
Eschenfelder, 879 ; III. 417. 


E525. 


626 


Esinger, 1120, 1148 ; 
Evangelist, 57. 
Everard, N., 1092, 1186, 1188, 1238, 
1469 ; IV. 237. 
P., TV. 238. 


IV. 299. 


Faber, J., of Deventer, 174 ; I. 384. 
m 386, 953, 976, 1397, 1428 ; 
I. 189. 


John, of Augsburg, IV. 357. 
Stapulensis, 315, 658, 724, 814 ; 
II. 37. 

Falcon, 87. 

Falk, II. 316. 

Farel, V. 378. 

Fattlin, M., V. 362. 

Fawne, II. 329. 


Ferdinand, 1323, 1333, 1343, 1505, | 


1515. 

Fevinus, 1012 ; IV. 64. 

Filonardi, 1282, 1363, 1364, 1387, 
1392, 1416, 1423, 1424, 1441, 
1442; V. 61: 

Fisher, Chr., 182 ; I. 406. 

John, 228, 242, 336, 413, 432, 592, 


653, 667, 784, 824, 889, 936, 


1030, 1068, 1129, 1311, 1489; I. 
469. 
Robt., 62, 71, 118 ; I. 188. 
Fitzjames, IV. 518. 
Flamming, ILL. 395. 
Flanders, L. of, 11901; IV. 450. 
Fliscus, III. 26. 
Fonteius, 11: 67: 
Fortes, IV. 271. - 
Fortis, J., 1322; V. 141. 
Fortunatus, M., V. 517. 
Foxe, R., 187, 973, 1099 ; I. 416. 
Francis 1, 583, 1375, 1400, 1403. 
Francis, J., 1532 ; V. 613. 
Frederici, W., 1200 ; IV. 483. 
Frederick of Saxony, 586, 938, 965, 
979. 
Frick, 1120, 1148 ; IV. 299. 
Fridericus, H., IV. 483. 
Friend, A, 31, 59, 65, 86, 125. 
Froben, H., 1226 ; III. 443. 


J., 419, 602, 629, 635, 798, 801. 


885 ; II. 250. 
J. E., 1262, 1476 ; III. 57. 
Frowik, III. 63. 


Gaguin, 43 44, 45, 46, 67, 68, 121, 


. 146: 
Gallinarius, 1307 ; II. 22. 
Gattinara, 1150, 1197 ; IV. 359. 
Gaverius, 1847, 1355; ἯΙ 148. 
Gaza, Th., I. 473 


INDEX OF CORRESPONDENTS 


Gebwiler, II. 8. 

Geldenhauer, 487, 645, 682, 714, 
727, '/59, 811, 812, 837, 114], 
1436 (?); II. 379. 

George of Saxony, 514, 586, 1126, 
1288, 1298, 1813, 1325, 1340, 
1448, 1495, 1499, 1503, 1520, 
1526. 

Gerard, Corn., 17, 18, 19, 20, 21, 22, 
283, 24, 25, 26, 277, 2775, 28, 29, 
30, 36 37, 40, 78; 1.92. 

Peter, M E 75. 

Gerbell, ps 343, 349; 351, 352, 369, 
3835, 883 ; II. 120. 

Ghisbert, I. 233. 


Giberti, 1443*, 1481, 1506, 1509; 
| V. 448. 
Gigli, 521, 567, 649, 1079, 1181 ; 


Gilles, P., 184, 284, 265, 294, 312, 
332, 556, 448, 476, 477, 491, 516, 
526, 616, 637, 681, 684, 687, 702, 
708, 712, 715, 736, 754, 788, 
818, 246, 849; I. 413. 

Gillis, M., V. 420. 

Giustinian, 559, 591 ; II. 514. 

Giustiniano, À., ΠΙ. 17: 

Glapion, 1275 ; V. 4 

Glareanus, 440, ῬΑ 490, 604, 618, 
707, 121, 786, 903; II. 279. 

Goclenius, 1209, 1223, 1257, 1292, 
1206, 1388, 1437, 1507 ; IV. 504. 

Godfrey, I. 495 and II. 329. 

Gonell, W., 274, 275, 276, 279, 
287, 289, 292, 820 ; I. 532. 

Goswin, HI 300. 


| Grapheus, IV. 225. 


Gratius, O., 1022 ; 

Gravius, III. 25. 

Gregoire, G., IV. 452. 

Greverade, 141. 

Eu 58, 63, 64, 66, 69, 445, 528; 
174. 

Grimani, 334, 710, 835, 1017 : II. 75. 

Griphus, P., L 488. 

Grocin, I. 273. 

Grolier, 831 ; IIT. 297. 

Gronsellus, V. 241. 

Gruingius, 1076 ; IV. 202. 

Gruningk, IIT. 32. 

Grunnius, 447. 

Gruyeres, 1534 ; V. 615. 

Guerard, V. 616. 


II. 452. 


|! Guibé, 253; I. 499. 


Guida, II. 8. 

Guidacerius, IV. 547. 

Guildford, H., 966, 1032 ; III. 585. 
J., IH. 586. 

Guillard; 1212; II. 150. 


INDEX OF CORRESPONDENTS 


Hack, 1008 ; IV. 5;. 
Hacqueville, 'N. de, I. 200. 
Halewin, 641, 1115, 1269; IIT. 62. 
Hallwil, H., II. 521. 

J. R., Ir. 512. 

Halmal, IL. 537. 

Halsey, T., 254; I. 5oo. 
Haner, 1421 ; γ᾽ 402. 
Haneton, Ns 58. 
Harenaceus, J., 570. 
Harius, 114123, 

Harst, 1215 ; IV. 532. 
Hatten, 882, 1289; II. 144 
Hattstein, IV. 277. 

Hedio, 1459 ; V. 479. 
Heems, V. 250. 
Hegendorfer, 1168 ; IV. 411. 
Hegius, I. 105. 

Heldung, II. 8. 

Henner, III. 419. 


Henry virr, 104, 204, 206, 272, 
339, 6577, 834, '964, 10988, 1381, 


1385, 1430, 1493. 
Henry of Bavaria, III. 29. 
Heresbach, C., 1316 ; V. 131. 
Herman, W. ἈΠῸ 34,35,36, 38,39, 81, 
88, 84, 92, 142,172, 178 ; 1. 128. 
Hermann, H., 1131, 1479 : ΠῚ. 444. 
Hermonymus, G., I. 7. 
p acnbono Nic. of, 1232, 1394; 
33 
Hexapolitanus, 482. 
Hezius, 1339, 1386 (?), 1483 ; V. 198. 
Hillen, IV. 143. 
Hochstrat, J., 1000 ; I. 556. 
Hoen, V. 276. 
Hohenlandenberg, Hugo of, V. 132. 
Hohenstein, Wm. of, V. 473. 
Hollonius, 904 ; III. 445. 
Hondt, J. de, 151, 913, 1094, 1438, 
1471; III. 187. 
Hoogstraeten, Andrew of, 299, 381. 
Hornes, 1208 ; IV. 503. 
Hovius, 902; III. 399. 
Hué, 1003 ; III. 618. 
Hugenoys, 1214 ; IV. 531. 
Hulst, V. 235. 
Hummelberg, I. 515. 
Humphrey, 276 ; I. 534. 
Hune, 1462; V. 486. 
Hasen E IL 27; 
1055, 11535, 1161, 1856 ; II. 155. 
Huttich (Ὁ), 550 ; II. 502. 
Hyllweg (?), 1447. 


Iliers, R. d', 199; I. 430. 
Irenicus, III. 414. 
Isolanis, IV. 365. 


365, 611, 923, 9851, 986, 999, 


627 


Johannis, G., III. 25. 

John, 38. 

John, 164, 698. 

Jonas, 876, 985, 1088, 1157, 1202, 
1211; ID 413. 

Julius 11, 187 8 (III. xxix). 


Kempo, V. 282. 

Kettenacker, V. 455. 

Keysere, R. de, 175, 525 ; I. 388 and 
II. 451. 

Kidderminster, IV. 162. 

Kirher, 355, 361; II. 144. 

Kloster, G. of, 116; IL.422. 

Knopken, 1177 : IV. 431. 

Koberger, II. 558. 

Koechman, II. 423. 

Kratzer, II. 431. 

Kuno, II. 41. 


Lachner, 629, 733 ; II. 251. 
Lang, J., 872, 988, 1128; 
408. 
M., 12502; 


III. 


! Langen, R., I. 197. 
| Larke, T., I. 548. 


Lascaris, Const., I. 367. 
J., 836; I. 523. 

Lasky, H., 1502 ; IV. 60oo. 
S., V. 560. 


Latimer, W., 417, 520, 540 ; 1. 436. 


| Latomus, B., V. 1. 


J., 1059 (?) ; III. 519. 


| Laurens, J., 1299 ; V. 84. 
| Laurentii, IV. 307. 
| Laurinus, J., I. 4 


432. 
M., 651, 668, 717, 740, 768, 1789, 


809, 840, 1342, 1458 ; I. 432. 
D V. 40. 
Lee, E., 765, 998, 1037, 1061 ; III. 
203. 
W.,IV. 143 


Leo, A., 854, 868; III. 352. 

Leo x, 162, 335, 338, 339, 384, 446, 
466, 517, 518, 519, 566, 864, 1007, 
11438, 1180. 


| Leonicenus, II. 489. 


Leonicus, N., V. 520. 

Leontius, 1136 ; IV. 330. 

Leopold of Austria, II. 578. 

Lethmatius, H., 1320, 18465, 
1359; V. 158. 


1350, 


| Le Vasseur, J., I. 303. 


Liber, Ant., I. 106. 

Lily, II. 119. 

Linacre, 194, 415, 1230 ; I. 274. 

Linsted, IV. 1635. 

Lister, 495, 500, 504, 680, 697, 838 ; 
II. 407. 


628 


Locher, I. 463. 

Longicampianus, 881; 11]. 418. 

Longolius, 914, 935 ; IIL. 472. 

Lorraine, John of, IV. 8. 

Louis, 167, 790. 

Louvain, John of, 749. 

Louvain Theologians, 1217, 1301. 

Lovell, IV. 333. 

Lubecensis, 82. 

Lucas, 914 ; III. 473 

Lucinges, 1415; V. ^387. 

Lupset, 431, 664, 690, 1026, 1053, 
1229, 1560, 1361: [52 7: 

Luther, 9335, 980, 14435, 1445 ; III. 


517. 

Luxemburg, Ant. of, 137, 147, 148, 

150, 161, 673, 762 ; I. 517. 
Nic. of, 1071. 

Lypsius, 750, 807, 843, 8977, 898, 
898, 90oo, 901, 902, 912, 921, 922, 
984. 955, 960, 1018, 1035, 1036, 
1040, 1048, 1049, 1052, 1056, 
1069, 1070, 1088, 1140, 1174, 
1189, 1190, 1473 ; III. 185. 


Maciochus, III. 422. 

Malaise, Nic. of, 894 ; III. 432. 

Manius, 1147. 

Mann, II. 16. 

Manutius, Paul, II. 591. 

Maquet, V. 206. 

Marcaeus, 842, 1475 ; 11]. 310. 

Margaret of Austria, 1580. 

Marlianus, 1114. 1195, 1198, 1199 ; 
IT. 241. 

Marsus, P., I. "m 

Martens, Th.. I. 514. 

Martin, 76. 

Maruffo, II. 192. 

Marullus, II. 187. 

Marzio, G., II. 557. 

Mauburn, 52, 78 ; I. 166. 

Mauritsz, J., 176, 190, 202; I. 

89. 

Masclini 1412; III. 409. 

Medici, L. de', III. 234. 

Meghen, P, L 475 

Melanchthon, 454, 91o, 947, 1113, 
1498, 1500, 1523 ; II. 319. 

Mellus, IV. 271. 

Menlishofer, V. 195. 

Mercklin, V. 323. 

Merliberch, 1130. 

Metz Chapter, 997. 

Meyner, 1122 ; IV. 302. 

Middelburg, P. of, II. 58. 

Miltitz, IV. 447. 

Minervius, V. xix. 

Molendino, J. de, 371, 755; 11. 162. 


| More, J., 


INDEX OF CORRESPONDENTS 


Molinius, Εἰ 1426, 
1527 ; II. 449. 

sen., IV. 14. 

J., jun., 1402 ; IV. t9. 

T., 114, 222, 271, 388, 412, 424, 
461, 465, 467, 468, 474, 481, 499, 
502, 513, 543, 545, 584, 597, 
601, 623, 654, 669, 683, 684, 688, 
706, 126, 176, 785, 829, 845, 848, 
907, 908, 1087, 1090, 1083, 1096, 
1097, 1106, 1107, 1162, 1220: 
I. 265. 


1484, 1516, 


| Morelet, 1354; V. 270. 


Morellus, D., 
T., V. 379. 
Morillon, 532, 597, 1287, 1431 ; II. 


2617: 


475. 

Morman, F., I. 107. 

Mosellanus, 560, gii, 948, 11238, 
1305 ; II. 517. 

Mosham, 1450, 1512 ; V. 462. 


| Mota, P., de la, 1273; V. 42. 


Mountjoy, W., 79, 88, 1065, 115, 
117, 120, 126, 211, 215, 220, 301, 
486, 508, 788, 888, 965, 10828, 
1219 ; I. 207. 

Muller, 1279; V. 56. 

Murmell, III. 308. 

Murner, V. 350. 

Musurus, 574; I. 462. 


| Mutianus, 670, 1425 ; II. 416. 
| Myconius, 861; IIT. 382. 


Nachtgall, II. 9. 

Nassau, H. and W. of, I. 350. 

Naturel, P., I. 394. 

Nauclerus, II. 222. 

Nebrissensis, II. 380. 

Nepos, III. 2 

Nesen, 329, 462, 469, 473, 690, 768, 
816, 931 ; II. 65. 

Neuenahr, Herm. of, 442, 6936, 7083, 
722, 878, 1078, 1082 ; II. 282. 

Neve, J. de, 298 ; II. 1. 

Nicasius, 85. 
Northoff, Chr., 
"2; 1. x68. 
H., 61; I. 168. 


54, 55, 56, 61, 70, 


Obrecht, Ja., I. 56. 

Jo., 201 

Oeco, II. 376. 

Ochinus, B.,IVi 453: 

Oecolampadius, :63, 605, 797, 1064, 
1102, 1158 ; I. 464. 

Ofhuys, C., 692. 

G., 1239; IlL. 114. 

Outers, III. 165. 


INDEX OF CORRESPONDENTS 
Pace, 850, 619, 741, 742, 781, 821, 


887, 937, 962, 1025, 1089, 1118, 
1210, 1218, 1227 ; I. 445. 

Paleologus, III. 1. 

Paleotus, III. 157. 

Palgrave, Il. 412. 

Paliurus, 316, 599, 626 ; II. 38 
Paludanus, J., 180, 197, 497 ; I. 398. 
Pannonius, J., IIl. 536. 

Papinius, 975, 984; III. 60oo. 
Parcius, 773. 

Pascasius, V. 432 

Perrotus, M., V. 379. 

Petit, W., II. 444. 

Peutinger, 1156, 1247; 1]. 41. 
Pfefferkorn, II. 381. 
Phedrus, V. 246. 

Philippi, J., IV. 428. 

Philips, IV. 334- 

Phrygio, V. 65. 

Phrysius, H., 1131, 1479 ; III. 444. 
Ja HIE. $0: 

Pins, J. de, III. στο. 
Pirckheimer, Charitas, II. 239. 
Clara, II. 239. 

W., 318, 322, 3268, 359, 362, 375, 


407, 409, 527, 555, 685, 694, 747, | 
| Ruistre, N., 177, 179; 1. 390. 
| Ruser, 608, 688: 


856, 1085, 
1244, 1258, 1265, 
1841, 1344, 1876, 
1408, 1417, 1440, 
1480 ; II. 40. 

P180, 216, 1297 ; 1.412. 

Pistorius, 1521; IV. 308. 

Pius, J. Bapt., I. 507. 

Plaine, T. de, I. 204. 

Platz, 1127 ; IV. 318 

Poblation, IV. 271. 

Poncher, F., II. 447. 
S, 529, 1016; II. 454. 

Portius, III. y^ 

Potkyn, III. 234. 

Pottelsberghe, L. of, III. 187. 

Praepositus, 1054. 

Pratensis, II. 324. 

Práus, 1449; V. 57. 

Precell, 398. 

Priccard, 972, 993, 1170; III. 597. 

Probst, III. 606. 

Pucci, À., 860 ΠΕ 370; 
E 1000 ; 11]. 370. 

Pynson, IV. 2535. 


1139, 1182, 
1968, 1337, 
1383, 1398, 
1452, 1468, 


1095, 


Radinus, IV. 409. 


Rapp, II. 8. 
Rastell, W., IV. 20. 
Reader, The, 198, 269, 826, 341, 


879, 648, 677, 678, 679, 909, 919, 


629 
1010, 1041, 1072, 1100, 1198, 
1194, 1308, 1389, 1460. 


Regius, R., II. 314. 
U., 386, 392, 394, 1253; II. 188. 


| Reisch, 308, 309; II. 27. 


Remigii, III. 262. 

Rescius, 546, 1240 ; IT. 497. 

Reuchlin, 29o, 300, 324, 418, 457, 
471, 562, 713, 1155; I. 555. 

Rhodus, 1178. 

Rhosus, J., I. 63. 

Riario, 338, 340; II. 69. 

Ricius, 1160; II. 50o. 

Rimaclus, 411; 1]. 241. 

Robyns, J., 805, 1046, 1435, 1457; 
I. 395. 

Rochefort, G., II. 367. 

Rogerus, Servatius, 4, 5, 6, 7, 8 
11, 18, 15, 92, 142, 185, 189, 2 
203, 296: I. 77. 

Roper, M., 1404 ; IV. 18. 

Rosemondt, 1153, 1164, 1172; 
361. 

Rotenhan, 1134 ; IV. 326. 

Rudolfingius, II. 8. 

Ruell, 11. 125. 

Ruffus, ας V.378: 


, 


,9 
00, 


EV. 


II. 8. 

Ruthall, 192, 325, 437, 974; 1. 423. 
Ruys, W., 1472; V. 507. 

Ruzé, 926, 928 ; II. 402. 

Rydder, III. 282. 


| Saarburg, Matthias of, 1Π1. 395. 


Sadoleto, 1511; V. 572. 
Sagundinus, 574, 590; II. 547. 


| St. Omer, Adrian of, 166. 
| Salius, IV. 299. 


Salyng, III. 48. 

Sampson, 780, 806 ; IL. 194. 

Sanderus, IV. 6or. 

Sapidus, 323, 353, 354, 964, 399, 
1110, 1251 Κ ἘΠ. 47: 

Sasboud, 16. 

Sasbout, J., IV. 238. 


| Sauer, V. 18. 
| Sauromanus, V. 211. 


Sauvage, J. le, 410, 436, 793, 853; 
II. 240. 

Sbrulius, 1159 ; IV. 377. 

Scarpinellus, 1169, 1478 ; IV. 413. 

Schalbe, 977, 981 ; IIl. 602. 

Schinner, 1171, 1179, 1248, 1249, 
1295; II. 307. 

Schirn, 1142. 

Schomberg, V. 495. 

Schott, J., V. 416. 

Schotus, II. 386. 


630 


Schudelinus, 1234. 

Schürer, 311, 612, 693; I. 465. 

Schut, E., I. 118. 

Schweiss, 1192 ; IV. 452. 

Shurley, I. 489. 

Siberch, III. 263. 

Sickingen, F., II. $59. 

Silvius, J., V. 379. 

Sinthis, I. 48. 

Sixtin, 112, 113, 116, 235, 244, 430, 
445. 624, 655, 668, 775, 828; 

. 261. 

Slechta, 950, 1021, 1039; IIT. 551. 

Smith, J., 895; I. 534. 

Snoy, R., 458; 1. 421. 

Soderini, F., V. 408. 

Spagnuoli, Bapt., I. 157. 

Spalatinus, 501, 711, 978, 1001, 
1119, 1348, 1497 ; II. 415. 

Spangen, Ph. of, I. 558. 

Sparcheford, 644 ; III. 65. 

Spiegel, 863 ; II. 48. 

Stab, II. 239. 

Standish, IL. 21. 

Standonck, I. 200. 

Staupitz, IIT. 408. 

Stewart, A., III. 16. 

Stokesley, III. 357. 

Strasburg Magistrates, 1429, 1477. 


1444, 1522 ; 1]. 554. 
Stunica, IV. 621. 
Sturm, IT. 8. 

Stuvius, IV. 589. 
Sucquet, À., V. 159. 
Swyneshed, IV. 273. 


Taleus, III. 206. 

Tate, 1246 ; IV. 606. 

Tayspil, 1221 ; IV. 547. 

Textoris, III. 410. 

Thale, 1224. 

Theimseke, II. 2435. 

Theodoric, Fran., 10, 12, 14, 
186 ; I. 84. 

Theodorici, J., of Hoorn, 940; III. 


41, 


532. 
"''heodorici, V., 1196 ; IV. 463. 
Thuengen, C. of, 1124 ; IV. 306. 
Tones, 1492; IV. 333. 
Tongres, Arnold of, II. 494. 
''orrentinus, V. 282. 
Tournon, F., 1819; V. 136. 
Trebizond, Geo. of, I. 155. 
'T'ruchses, II. 145. 
lschudi, P. and V., II. 384. 
Tunstall, 571, 572, 583, 607, 642, 
643, 663, 675, 832, 886, 1029, 
1367, 13698, 1487 ; I. 438. 


INDEX OF CORRESPONDENTS 


| Turzo, J., 850, 943, 1047, 1137 ; III, 


343. 
S., 1242, 1243, 1267, 1272; IV. 


599. 

'Tusanus, III. 281. 

Tutor, 152, 157, 1598, 170, 1013; 
I. 356. 


Urbanus, V. 410. 
Ursinus Velius, 851, 944, 1514 ; II. 


499. 
Urswick, 193, 418 ; I. 424. 
Utenheim, 598, 625, 1332, 1399, 
1456, 1464, 1474 ; III. 7. 


Valdaura, M., V. 474. 

Vander Noot, Jerome, 1300; V. 88. 
Jod., 1057. 

Vander Wick, III. 32. 

Vannes, 656, 774, 822; III. 76. 

Varius, N., V. 527. 

Varnbüler, III. 394. 

Vaugris, V. 346. 

Veere, Adolphus of, 93, 94, 266; 

L. 229. 

Vergara, 1277, 1312; V. 51. 

Vergil, P., 1175, 1366,1494 ; IV. 426. 

Viandalus, 1427 ; IV. 590. 


| Vianensis, III. 72. 
Stromer, 578, 614, 631, 662, 1326, | Vi 
| Villinger, 1149 ; IV. 358. 


Villanus, B., 1372. 


Vincent, Augustine, 131, 136, 156 ; 
I. 305. 

Vio, T. de (Caietano), III. 429. 

Vitellius, ITI. 385. 

Viterius, P., 66, 444, 503, 528, 779, 
SIT: I. 193. 

Vitrarius, I. 372. 


| Vivaldis, II. 345. 


Vives, 927, 1104, 1108, 1111, 1222, 
1256, 1271, 1281, 1303, 1306, 
1362, 1455, 1515, 1531 ; III. 508. 

Vlatten, 1390, 1467 ; V. 337. 


| Volz, 368, 372, 858, 1075, 1518, 


1825 


525, 1529; II. 158. 


Waele, W. de, II. 6. 
Wakfeld, R., V. 123. 
Walteri, L., II. 470. 


| Wanner, J., V. 194. 


Warham, 188, 208, 214, 240* (III. 
xxxi), 201, 285, 286, 293, 396, 
425, 465, 558, 596 (?), 781, 893, 
1205, 1228, 1451, 1453, 1465, 
1488, 1504 ; I. 417. 


| Watson, 450, 512, 576; I. 533. 
|! Wattenwyl, Nic. of, 1264; V. 28. 
| Wattinschnee, V. 567. 


Welles, IV. 431. 


INDEX OF CORRESPONDENTS 


Wentford, 196, 241, 277, 772, 833; 
I. 428. 

Werner, Ν,, 48, 50, 74, 77, 171; 
8 


I. 158. 
Werter, 875; III. 412. 
Wertern, T. de, II. 431. 
Whitford, 89, 191; I. 225. 
Wied, H. of, III. 295. 
Wielius, V. 256. 
Wildenauer (Egranus), 1377; III. 


409. 

Wiltshire, III. 244. 

Wimpfeling, 224, 302, 305, 382, 385, 
1067, 1517 ; I. 463. 

Winckel, 1 ; I. 73. 

Wingfield, Rich., 791; II. 174. 

Robt., II. 6o. 

Winter, V. 279. 

Wolsey, 284, 297, 348, 5777, 658, 
967,1031, 1060, 1112,1132,1263, 
1488. 


651 


Wonnecker, V. 397. 
Wychman, 12831, 1351 ; IV. 571. 


Ximenes, II. 488. 
Yonge, 268 ; I. 520. 


Zasius, 303, 306, 307, 310, 318, 317, 
319, 344, 945, 357, 358, 366, 367, 
376, 979, 380, 390, 406, 857, 859, 
1121, 1252, 1266, 13583 ; II. 9. 

Ziegler, 1260, 1330 ; V. 17. 

Zobel, 880 (9) ; III. 495. 

Zoch, III. 386. 

Zurich Town Council, 1379. 

Zutpenius, 1005. 

Zwick, J., V. 584. 

Zwingli, 401, 404, 1314. 1315, 1327, 
13778, 1384 ; II. 225. 


? , 1042, 1166. 


"IP AS H4 


᾿ Y ἰ E Ih: 
] i δ, νυ od τ ἦτ ' l έν a 


- 


ΩΝ 
sites 


PRINTED IN ENGLAND 
AT THE OXFORD UNIVERSITY PRESS 


4 Du 
BEEN ᾿ E 
| ὧν 
^e m LE 
- x 
es 
ac v 
mox ! 
᾿ 
͵ 
Σ 
E 
M 
(o E 
᾿ ᾿ " 
Dm B B 
ET | τ 
ἢ ᾿ 
B 
E 
᾿ IE i 
T 
doc ] 
x 2 | 
a 
LI 
i ᾿ B -—A— 
«Ὁ ᾿ ͵ 
X B 
* 
i 
- 
᾿ 
' 
5 ᾿ 
[ i - ! 
E ( ᾿ τ 
- 
9 Hd PLE E 
Dile B ] PES 
- ΕΝ 
LI 
LU 
31 
» 
D 1 B H 
B a 
᾿ E 


Cas n 
Me T ut wu e 


OC 
C eai 


Nu NT we Sw 
momo V 


uh. 
NT" 


I PE EN τ τ 
e 


- ! ner EE GE 
POI eee 
Ea 


e n 
᾿ i e 
x. 


PES. 
Ts ac 
e 
ex 


ce 


CX 


c 
CCS On ΣΝ 


TN T : 
P C. ; ΕΣ 
AOV RD e 
hn 
CO 
(ens 
MCN iy ts 
Xu Ps e Via Xs 
“Ὁ. 2. ^ - AU de, adis ale. ὁ oi at 
TUUS T : PP 
E " d w^ doe E Un 
c 


χα, 


ἃς ἃ. 
MS 


SED ζ ^ 2 
Ὡς me 


OC US 
MY ral - 3 ; ΩΝ αν 
a en ΟΣ ut QN TOO 
ww v) ww WS 
hn ὦ A a Ie UN Yu V e a V t hence am it ice. 
εκ “ὁ δα. A. “1 ὦ Ὁ. ὁ, mn. tbe ditat ΟΣ v^ cw Ar o rtc "^ rnt wi py 
ow Yu δα e ur e n e ee ue v ur 1 D ΟΣ Sr eae 


b S 
Jer one c Ae c do Σ